Абайдың философиялық көзқарасы

I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
1. Ақын мұрасында бір жүйеге түсірілген көзқарасын
2. Абайдың философияға деген көз қарасы
3.Абайдың үндеуі, ислам дінінің негізгі қағидаларына қарсылығы
4. Абайдың шындыққа жету
III. Қорытынды
IV. Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Ақын мұрасында бір жүйеге түсірілген көзқарасын тұжырымдайтын арнайы филос. шығармасы жоқ. Дегенмен, Абайдың кептеген өлеңдері мен прозалық шығармаларында «... адам мен адамгершілік, ұждан, мораль философиясына төтелей қатынасы бар, толып жатқан бөлек-бөлек бір келемді, әрі сапалы ойшылдық пікірлері бар екені даусыз» (Әуезов М. Абай Құнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер. - А. , 1967, 171-6.). Абай шығармаларын зерттеуге арналған еңбектер жеткілікті болғанымен, оның философияның негізгі мәселелеріне байланысты көзқарастары жөнінде әлі күнге дейін тиянақты пікір тұжырымдалған жоқ. Ойшыл ақынның терең ойы мен дүниетанымының ішкі мазмұны ақырына дейін ашылып, түсіндірілмей келеді. Бұған қоғамдық болмыстың өзекті мәселелері жөніндегі оның көзқарасының күрделілігі, жүйесіздігі, тіпті, кейде қарама-қайшылықтары белгілі дәрежеде қыңдық туғызды. Абай шығармашылығын зерттеудің алғашқы кезеңінде, 20-30 жылдарда ақынның идеялық мурасы қызу айтыстар тақырыбына айналды, «Абай философиясын» діншілдігі басым әдеттегі бурж. идеалистік философияның жамап-жасқаған бір түрі деп дәлелдемек болушылар да табылды (Қабылов I. Қазақ ақыны Абайдың философиясы және оған сын. «Советская степь», 1928,2тамыз). Көрнекті мәдениет қайраткерлері мен жазушылар: М. О. Әуезов, С. Мұқанов, Қ. Жұбанов, С. Садуақасов, С. Қожанов, I.Жансүгіровты. б. Абайдың ақындық мұрасын арнайы- социологиялық шабуылдан қорғап, мақалалар жазды. «Көзқарасының қарама-қайшылықтарына қарамастан, -деп жазды Мұқанов, - Абай бұл сөздің ұнамды мәнінде ең озық реалист-суреткер болды және сонысы үшін де біз оны құрмет тұтамыз, сондықтан да оның әдеби мұрасы біз үшін баға жетпес байлық болып табылады, тап солай болғандықтан да қазақ халқы Абайды өзінің аса ірі ұлттық ақыны деп біледі» («Казахстанская правда», 1934, ЗО көкек).
1. Қоғамдық білім негіздері: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлықбағытындағы 10-сыныбына арналған окулық / Ә.Нысанбаев, Ғ.Есім, М.Изотов, К.Жүкешев, т.б. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006 жыл.
2. Есім. Қазақ философиясының тарихы.
3.Ғ.Есім. Фәлсәфа тарихы. Алматы,1998
4.Ә.Нысанбаев.Т.Әбжанов. Қысқаша философия тарихы. Алматы,1999
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым
министірлігі
М.О.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан
Мемлекеттік Университеті
Кейс
Тақырыбы: Абайдың философиялық көзқарасы
Орындаған: ... ... ... ... ... ... бөлім
1. Ақын мұрасында бір жүйеге түсірілген көзқарасын
2. Абайдың философияға деген көз қарасы
3.Абайдың үндеуі, ... ... ... ... қарсылығы
4. Абайдың  шындыққа жету
III. Қорытынды
IV. Пайдаланылған ... бір ... ... ... тұжырымдайтын арнайы
филос. шығармасы жоқ. Дегенмен, Абайдың кептеген өлеңдері мен прозалық
шығармаларында «... адам мен ... ... ... ... ... бар, ... ... бөлек-бөлек бір келемді, әрі сапалы
ойшылдық пікірлері бар ... ... ... ... ... Мақалалар
мен зерттеулер. - А. , 1967, 171-6.). Абай шығармаларын зерттеуге ... ... ... оның ... ... ... ... жөнінде әлі күнге ... ... ... жоқ. ... ... ... ойы мен ... ішкі мазмұны
ақырына дейін ашылып, түсіндірілмей келеді. Бұған қоғамдық болмыстың өзекті
мәселелері жөніндегі оның ... ... ... ... ... ... ... қыңдық туғызды. Абай
шығармашылығын ... ... ... 20-30 ... ақынның идеялық
мурасы қызу айтыстар тақырыбына айналды, ... ... ... ... ... идеалистік философияның жамап-жасқаған бір түрі деп
дәлелдемек болушылар да ... ... I. ... ... ... философиясы
және оған сын. ... ... ... ... ... мен ... М. О. Әуезов, С. Мұқанов, Қ. Жұбанов, С.
Садуақасов, С. Қожанов, I.Жансүгіровты. б. Абайдың ... ... ... ... ... ... ... «Көзқарасының қарама-
қайшылықтарына қарамастан, -деп жазды Мұқанов, - Абай бұл ... ... ең озық ... ... және ... үшін де біз оны құрмет
тұтамыз, сондықтан да оның ... ... біз үшін баға ... ... болып
табылады, тап солай болғандықтан да қазақ халқы Абайды өзінің аса ... ... деп ... ... правда», 1934, ЗО көкек).
Ақын шығармалары 19 ғ-да Қазақстанда демокр. қоғамдық ойдың қалыптасып,
дамуына негіз болған ... ... үш ... нәр ... 1) ... ... мен ... замандардағы жазба ескерткіштерінен сусындаған
алдыңғы қатарлы ... ... 2) ... және орта ... ... ... ... 3) орыстың материалистік философиясы мен
демокр. мәдениеті, сол арқылы дүн.жүз. (ең алдымен Батыс Европаның) ... ... ... бағыттарды бір-бірімен табиғи
ұштасып, жалғасып кететіндігін айта келіп, Абай ... үшін ... ... ... орыс ... шығармаларымен таныстықтың
маңызы аса зор болғанын, Қазақстандағы қоғамдық ... ... ... ... еткенін атап көрсетті.
Ғалым Абайдың орыс әдебиетімен және филос. озық ойымен байланысын оның
аударған ... ... ... оған рев. ... ... ... ... қарапайым түсініктерді еске алумен ғана дәлелдемек болған «жеңіл-
желпі, қара дүрсін пікірлерге» қарсы шықты. Ол Абай шығармашылығының еткен
заман ... ... ... ... анықтайтын мәселелердің
тым тапшы зерттелгеніне өкініш білдірді; Абайдың орыс ... ғана ... ... ... бүкіл рухани мәдениетіне қатынасын тұтастай даму
үстіңде: «орыс және қазақ ... ... сол ... ... ... оқиғалармен тығыз органикалық байланыста қарастыратынының»
(Әуезов М. Әр жылдар ойлары. -А., 1961,148-149-6.) методологиялық ... ... ... ... болған Абай кептеген орыс жазушылары ... ... А. С. ... М. Ю. Лермонтовтың, И. А.
Крыповтың, В. Г. Белинскийдің, А. И. ... Н. Г. ... ... ... ... ... зерттеді, орыс рев.-демократтарының
озық ойы оның дүниетанымының қалыптасуына ... ... ... ... ... ... ... Платон, Аристотель, сондай-ақ, Шытыстың
ұлы ойшылы ... ... де ... ... ... ... ... дәлірек айтқанда Р. Декарт, Б. Спиноза, Г. ... ... ... ... ... ... философиясын Абай
кездейсоқ жасай ... жоқ, ... ... бай ... ... етіп
алып, сөйтіп, буларды езінің творчестволық өңдеуінен еткізген соң ғана
жасай алды» (Әуезов М. ... ... ... жинағы. - А. , 1969, т.15 ,
141-6.). Ол Ч. Дарвиннің даму теориясы мен ... ілім ... ... жаратылыстану ғылымындағы білімінің кеңеюіне орыстың
материалистік психологиясы, нақтырақ айтқанда И. М. ... пен К. ... ... ... ... ... ... дүниетанымына сол
кезеңде Семейде тұрған, орыстың саяси жер аударылған адамдарымен ... ... ... ... ... Е. П. ... Н. И. ... т. б.
демокр. идеяда тәрбиеленген алдыңғы қатарлы зиялы ... ... бар ... ... ... ... ... байланысты патриархалдық-
феод. қатынастар ыдырап, капит. қатынастар дами ... ... ... ... пен ... ... 19 ... 2-жартысынца өмір
сүрді (қ. Абай дәуірі). Орыстың озық экономикасы мен ... ... ... жүзеге асқан прогрессивті өзгерістер ақын дүниетанымының
қалыптасуына белгілі дәрежеде ықпап ... ... ... ... ... ... ... болмысқа көзқарастары, таным, ақыл, санат.
б. жайлы толғаныстары көрініс тапқан: «Өлсе елер табиғат, адам өлмес», ... - ... ... ... т. б., 45 ... туратын қара сезбен
жазылған «Ғақлиялары» - ... ... ... мәйегі, езінің мәні мен
тұжырымдарының тереңдігі жағынан ұлттық ... ... ... ... жатқан маңызды мура. Бұл «Сездер» қазақ халқының сан ғасырғы
тәжірибесінен ... ... ... әдет-ғұрып, адамгершілік қасиеттер
т. б.), адам және ... ... ... сусындаған. Абай шығармаларын
зерттеушілер ойшылдың философияның негізгі ... ... ... ... ... нақты бір тұжырымға ... жоқ. ... ... негізгі мәселесін шешуде «Абай теист болды» ... ... Мыс., О. А. ... ... ... ... ... деизм бағытын ұстады. Барлық деистер сияқты оның шығармаларынан
материалистік бағдар мейлінше анық ... деп ... ... О. ... ... ... мәдениетіндегі еркін ойлау дәстүрі мен атеизм. - А. ,
1973, 108-6.). ... ... ... ... ... ... Алтынсариннің, әсіресе, Абай Құнанбаевфилософиясының мәнін толық
аштық деу әлі ерте... Абай философиясының ... ... ... ашу ... ... ... орыс және ... философияның мәдениетімен
байланысын мейлінше терең зерттеу қажет, ал бұл әлі ... ... ... ... деп мойындайды (С е г і з б а - ев О. А. ... ... ... ... ... және атеистік
бағдарлары. Автореферат. Ташкент, 1979, 37-38-6.). Бұл еділ ... ... Абай ... ... зерттеуге Әуезов елеулі
үлес қосты. Ол ... ... ... мен 19 ... ... ... шығармаларын салыстыра зерттеу арқылы олардың терең
тамырластығын ашып ... «Біз ... ... ... өлеңдерінен, бірде
қарасөзбен жазылған «ойларынан» («Ғақлияларынан»), - деп ... ... ... ... ... ... Чернышевскийдің, Добролюбовтың
көз қарастарымен, олардың «Современник» беттерінде айтқан пікірлерімен жиі
ұшырасамыз» (Әуезов М. Әр ... ... - А. , 1961, 157-6.). Ұзақ ... ... ... ... ... дүниетанымы мен демокр. көз
қарастарына ... ... ... игі ықпалын тигізді ... ... ... ... ... ... өмір сүріп,
аса күрделі де қайшылыққа толы жағдайда өлең жазған Абай мұрасын зерттеу
барысында еткен ғасырлардағы ... ... ... шынайы мазмұнын
анықтау онша жеңіл жұмыс ... есте ... ... ... ... ... саяси логика. құрылымнан «берік сауыт ... ... жеке ... ғана ... жасамай, оның
бүкіл әдеби мұрасының идеялық мазмұны мен ішкі логикасын тұтастай ... ... Абай ... мен демократизм бағытын ұстады деп
толық айтуымызға ... ... ... ... материалистік
философиясының, ең алдымен Чернышевскийдің ықпалы айқын көрінеді. Рас «ақын
Қазақстанның ... және ... ... ... ... да ... ... дүниетаным деңгейіне көтеріле алған
жоқ, дегенмен ол ешқандай бұлталақсыз революцияшыл демократтарды ... М. Әр ... ... 210-6.). Абай ... ... ... рухындағы езінің ең басты идеялық ұстазы және тәрбиешісі болған
Чернышевский көз қарастарының негізін терең түсіне білді. Ойшыл-ақын ... ... ... жүйелерге сын кезбен қарап, қорытынды ... ... ... бастап Фейербахқа дейінгі Батыс Европа философиясымен
танысты. Абай табиғаттың ... ... ... ... ... және ... тыс өмір сүретінін мойындайды. Ол әлемнің пайда
болуы мәселесін «... дүние әрбір бір ... ... бола ... және ... себеппен байланыстырылып, пенденің ақылына өлшеу бермейтұғын ... ... ... - деп ... ... кене ... ... дүниетанымының негізі саналғаны белгілі. ... ... оның осы ... ... ... дамуына зор
үлес қосқан М. В. Ломоносов, А. М. Бутлеров, Д. И. Менделеев ... ... ... ... ... табиғатта бәрі де объективті түрде
өмір сүреді, ... да ... бір ... сай және ... ... да ақын ... байланысты, «әрбір істің себебін» тани білу
қажет деп есептейді. Табиғат құбылыстарын тұрақты ... және ... ... ... және ... деп қарастыратындықтан, ақын
әлемнің бір орнында тұрмайтынын атап көрсетеді. Адамның өмірі мен ... ... ... ... шексіздігін, қозғалыстың мәңгілігі
мен қайталанбайтынын, тыныштықтың ... ... ... ... - ... кел, ... - соққан жел,  :Адуындағы толқын – ағалар
 :Артқы толқын - ... ... ...  :Баяғыдай керінер...»
Абайдың филос. көз қарастарын оларды тек өзіне ғана ... ... ... және ... ... ... бір дәуірмен байланысты және сол дәуірді ... ... ... ... ... күнде ғана дұрыс түсінуге болады.
Абайдың дүние танымындағы айналадағы қоршаған ... ... ... ... құдайға сенумен және жанның ... ... ... ... және күрделі болып келеді (қ.
Психологиялық көзқарасы, ... ... ... бола ... да ақын ... ... ... себебі деп есептемейді, ол дүниені
әлдеқандай күш жаратты дегенді теріске шығарады. ... ... ... оның ... діни ... мен ... ... өлеңдерінің езі ең
басты мәселеде мұсылман дінінің кітаби қағидаларына қайшы келеді» (соңда,
142-6.). Абай көз қарасынан антропол. ... ... ... Ол ... орталық тұлға етіп адамды қояды, филос. ойларының көпшілігіңде
адам және адамгершілік ... баса ... ... 17- 19 ғ-лардағы
антропологизм, тіпті, Фейербахтың езі де, адамды ... ... иесі ... ... оның ... ... ... табиғи шығу тегіменен ғана ... Абай ... бір ... деп ... оның имандылық қасиеттерін өмір
жағдайлары, дәуір қалыптастырады деп есептейді, ал ... ... адам ... ... де, оның ... ... ... Адам мәселесін Абай әр түрлі: филос. , биол.- психол. , эстетик.
және әсіресе, этик. көзқарастан қарастырған. ... адам ... ... ... ... ... ... (1860)
деген еңбегінде айтып атын ойлармен ұштасады. Чернышевскийдің түсіндіруінше
болмыс бірыңғай болған жағдайда адам басынан екі түрлі: материалдық ... ... ... ... және ... ... (адам ойлайды,
сезеді, қалайды) құбылыстарды байқаймыз. Абай Жетінші сөзіндег. «Жас ... ... екі ... ... ... ... - ішсем, жесем, ұйықтасам
деп тұрады... Біреуі білсем екен ... ... ... ... сырын түгелдеп, ең болмаса денелеп ... ... ... ... ойшыл-ақын. Объективті шындықты тануға ... ... ақын ... ең ... ... деп біледі. Абай адамның қасиеті
туралы ойын өрістете келіп: «Адам баласы екі ... бірі - тән, бірі ... Ол ... ... ... ... ... жибили, қайсысы кәсіби
- оны білмек керек. Ішсем, жесем демектің басы - ... ... та ... ... ... ... екен, көрсем екен деген арзу, булардың да басы
- жибили. ... ... - ... - ... - деп атап ... ... ... адам бойындағы туа бітетін «екі бастау» ... ... ... жол ... деп ... («Қазақстандағы саяси-
қоғамдық және философиялық ой тарихының очерктері». - А., 1976, 206- ... Абай ... адам ... ... және рухани
бастауларының бірлігін, адамның тұтастығын айқынырақ ашып көрсетуді ... ... ... мен өз ... ... ... деректері негізінде табиғатқа материалистік монизм тұрғысынан
қарап, адамның «рухани қызметін» оның дене ... ... алу ... емес
деп есептеді. Ал, бұл бір-біріне тәуелсіз материалистік және идеалистік,
жеке дара екі ... ... ... шығатын дуализмге түбірімен қайшы
нәрсе. Герцен жазғандай дуализмнің ең басты принциптері «... шын мәнісінде
бөлуге болмайтын ... - ... дене мен ... -жасанды қарама-
қарсылықтарға бөлу болып табылады, бұл ... ... ... қою және ... ... біріккен нәрселерді жасанды
жолмен өлшеу» (Г е р- ц е н А. И. Тандамапы философиялық шығармапары. -М. ... т. 2, 113-6.). Абай ... ... ... ... болмыс пен
сананың шегін ажыратуға болмайтындығын теріске шығарады, бір ... ... адам мен ... ... туралы айқын тұжырымдар
жасап, саналы адамның біртұтас табиғаттың үздіксіз дамуының нәтижесі екенін
дәлелдейді. Әлемнің ... ... ... философия тарихындағы ең
күрделі тақырыптардың бірі екені белгілі. Абай мұны сана ... ... ... өмір ... әлемнің материалдық тұтастығы, бірлік деп
түсінді. «Бір» демеклік... алла тағалаға лайықты келмейді. Оның ... - ... ... - мүмкін аттың (болуы мүмкін нәрселер) ішінде не нәрсенің ... ... бар ... бар ... ол ... ... Әлемнің
материалдық тұтастығы туралы тұжырымдарында Абай Чернышевскийдің
«Философиядағы антропологиялық ... ... ... аса маңызды ережелерін негіздеп берген бағытты одан әрі
жалғастырды. Абай ... ... ... атап ... «қудай
жалғыз» деп дәлелдейтін діни қағиданы теріске шығара келіп, бұл туралы:
«Біз алла ... ... ол ... демеклік...-ақылымызға
ұғымның бір тиянағы үшін айтылған сөз», - деп ... Ол ... ... өзі ... және себепкері» болып табылатын табиғаттың
ғана өмір сүретінін мойындады. «Бұл ғылым құдірет... ... ... ... ... қандай хикметпен жарастырып, қандай құдіретпен
орналастырған... адам пендесінде ақыл-хүкімші ... қуат ... ... ... ... ... алла ... сипатында солай болмаққа тиіс», -
деп, Абай адамды аллаға теңестіру арқылы объективті шындықтың, ... ... ... болатынын, оның барлық заттардың мәні мен
болмысының ... ... ... өз ... үшін ... тәуелді
еместігін атап көрсетті. Табиғатты «Аллаға» теңеп, құдайға адам ... сөз жоқ, ... мен ... ... ... ... алған. Ойшыл-ақын олардың негізгі пікірлерімен ең
алдымен Чернышевский ... ... ... Орыс ойшылы ... ... ... мәнін жан-жақты баяндап қана қоймай, сонымен
қатар одан ілгері кетті, ал ... ... ... ... ... ... асып түсті. Фейербах қудай туралы
түсініктердің психол. ... ... ... ... ... қиялдағы
тіршілік иесіне жорамалданған, ... ... мәні ... ... ... ... - деп ... ол, - басқа ештеңе де емес,
адамның о бастағы, арман еткен адам: құдай қандай ... ... ... ... ... ... қалайды немесе тым құрымаса бір кезде ... ... (Ф е й - ... Л. ... ... ... - ... 1955, т. 1, 155-6. ). Фейербах табиғат себебін сол табиғаттың өзінен
іздеу ... ... ... «Табиғат... өзіне өзі себепші», - деп
қайталады ол Спинозадан соң. ... ... ... ... ... ... ... оның өзі жайлы айтқандары болып табылады... Адам құдай және сол
арқылы тек өзін ғана ... ... ... ... ... ... тек өз қызметі ғана болып табылады»(сонда, 59-61-6.).
Бұл ойлардың көрінісін Абайдан да табамыз. Ол ... ... ... адам ... деп ... Фейербахты оқып қана қоймай, зер сапа
зерттегені, оның ... ... ... ... ... нақтырақ айтқанда Қ. Бейсембиев Абайды пантеист
деп есептейді. Егер ақынның өзінің нақты түр хақындағы ... ... ... мазмұнына үңілетін болсақ, онда ... ... ... ... ... ... дұрыс
болар еді. Ойшыл-ақын адамдарды құдайға сенуге ... ... ... енді ... ... қайтіп, не қылып өткіземіз?.. Софылық қылып,
дін бағу?» - деп ... ... ... да, ... ... не көңілде, не көрген
күнінде бір тыныштық жоқ, осы елде, осы ... не ... ... - деп,
оның жөні келмейтінін айтады. Абай адам сенімін арттыратын нәрсе - ... ... ... ... ашу деп ... Ол адам ... қасиеттерге керемет сенім білдіріп, ол ... үшін ... үшін ... мен ... ... ... деп есептеді. Сол
жолда«құбылыстың ... ... «өзі мен ... ұғынуға», тіпті, «алланың
өзінің де табиғатын тануға» ұмтылуы қажет. Абайдың бұл үндеуі ислам ... ... ... ... ... ... алла ... ал
адам санасы шектеулі және сондықтан да тәңіріні тани алмайды. «Надандық -
білім-ғылымның жоқтығы, дүниеден ... ... ... ... емі, ... махаббат, халық ғаламға шапқат, қайратты, тұрлаулы,
ғадалат ... ... ... ... ғылымы болсын...»-деп, Абай
білімді, ғылыми шындықты діни қағидалардан жоғары қояды. Егер теологтар ... ... ... ал ... ... діни ... болады деп
дәлелдеуге ұмтылса, Абай мұны ... ... ... ... ... атап көрсетті. Осыған байланысты Абайдың «арабтар ислам дінін
зорлықтың күшімен енгізгеніне» ... ... оған ... ... ... деген пікірі назар аудартады: «... Қазақ... Һәмманы жаратқан
қудай бар, ... ... ... ... ... ... деп - бәріне сендік дейді... Олар сендім десе де, анық ... ... ден ... ұйып сенбейді... Оларды мұсылман деп, қалайша иманы
бар ғой дейміз?» Ақынның ... ... ... ... және ... о дүниеден емес, жарық дүниеден іздеуі ... ... ... ... ... жоғары бағалады: «... әрбір қақиқатқа
тырысып татың мен көзің жетсе, соны тұт, ... ... Ол ... ... аша ... Алланың «барлығының» өзіне, оның құдіретті
күшіне деген сенімге ... ... ... бір ... тұрған
жалғаны жоқ болса, ақылды, оны ойлама дегенімізге пенде бола ма? ... соң, ... өзі ... ... ... ... ... жатып,
қылған ғибадат не болады? Алла мен бүкіл басқа дүниенің арақатынасын
бұлайша ... ... ... ... де ... деп
пайымдайтын Құран қағидасынан тікелей бастарту болып табылады. Абай
дүниетанымы бұлжымайтын ... мен ... ... тапжылмайтын дін
сияқты емес, санаға сүйенеді. Ол өзінің ... ... ... ... ... дін ... ырымшылдық пен
қараңғылықты қатал сынап, айыптайды. Абай ... ... мен ... ерекше орын алады. 19 ғ-дың 2-жартысында ... ... ... ... талаптар ойшыл-ақынды заңды түрде таным
мәселелеріне көңіл бөлуге ... ... оған ... көзқарасын айқындап
берді. Қоғамдық өмірдегі ғылым мен білімнің маңызын жоғары ... ... ... ... ... ақын ... қызметін қоғамның
үздіксіз дамуындағы басты күш деп есептеді. Ол ... ... ... және оның даму ... ... ... шешті. Оның
ойынша қандай да болмасын білімнің, ақиқаттың қайнар көзі адам өзінің ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы
шама екенін айта келіп, Абай «... хабарлардың ұнамдысы ұнамды қалпыменен,
ұнам сызы ұнамсыз қалпыменен, әрнешік өз ... ... ... Ол көңілге
түсіруші... бес нәрседен өткен соң, ... ... ... - деп атап ... Ол таным мәселесін шешкенде ерікті
адамның жеке басы мен оның ... ... ... ... ... ... әлсіз жан иесі деп қарайтын діни ілімдерге қарама-қарсы
ойшыл-ақын адамды белсеңді, саналы, жасампаздық қызмет атқара алатын ... деп ... ... ... іс ... ... баса ... бөлуі
оның гносеол. тұжырымының өзіндік ерекшелігі болып ... Ол ... жоқ, ... ... ... ... ... сенімде болды. іс жүзінде
қолдану - практика мәселесін саналы түрде алға ... оны ... ... ... жолы деп есептеді. Танымның мақсаты - оның іс жүзіндегі
пайдасында, өз ... ... адам ... арттыратындығында
деп түсіндіреді ойшыл ақын. Адамның әлемді тану ... ... ... оның ... ... қатынасы туралы талдау жасағаңда
Абай тәжірибені ... пен ... ... ... деп ... орыс ... қол ... табыстарына сүйенеді. Абай
сананы, «өз рухын» адам надандыққа қарсы күресте, қажырлы ... ... ... ... ... деп ... Бір ... «сана ерікпен
бірігуі қажет», екінші жағынан - сана мен еңбек ... бір ... ... Ары ... ... ... адамдар үшін табиғат құпияларын
танудың шегі жоқ. Ақын ... адам ... мен ... ... ... жаңа қырлары мен қасиеттерін тануға кең мүмкіндік алатынын атап
көрсетеді. Ол ғылымды: «Адамның білімі ... ... ... ... ... ... ... білмекке ынтықтықпен болады», - деп қарады. Әлемді
тануға құштарлық адамның бойына біткен табиғи қасиеті деп ... ... оның бұл ... ... жетілдіріп отыруды тапап етеді. Бала
рухани ... ... үшін оның өзін ... ... ... ... қызметімен танысуы керек. Адам ... ... ұғу ... ... ... белгілі бір дәрежеде
жорамал жасау арқылы өзінің қызметін нығайта түседі: «Дүниенің көрінген Һәм
сырын түгелдеп, ең болмаса денелеп білмесе, ... орны ... ... соң, ол жан адам жаны ... ... жаны ... Дегенмен ол
қоршаған ортаны тануға болатындығын мойындай отырып, сонымен қатар таным
қызметінің мүмкіндіктері ... ... ... ... толық
аяқталмайтындығын да ескертеді. Ол мұның себебі ... ... мен ... ... деп ... ... көрдің, өлшеуіне ақылың жетпейді, келісті көрімдігіне және қандай
лайықты жарастықты законімен жаратылып, оның ... ... ... ... ... ... және ақылың жетпейді». Абай
әлемнің шексіздігін мойындау арқылы танымды «үнемі өзгеріп отыратын ... ... ... ... ... ... жасайды. Егер
Абайдың гносеол. көзқарастары ... ... ... ... онда ... сенсуализм мен рационализмнің жағымды тұстарының қоспасы барын
аңғарамыз. Абай ... ... мен ... түсінуде материалистік
сенсуализм негіздерін басшылыққа алды; ол сезімдік ... ... баса ... бөлді. Оның пікірінше танымның қандай түрі болса да
сезім мүшелері арқылы ... (қ. ... ... ... ол ... ... ... түсіну үшін бір ғана сезімдік танымның
жеткіліксіз екенін, «саналы», рационалды танымның ... ... ... Абай осы ... ... өзін қоршаған әлемді алдымен сезім
мүшелерінің көмегімен түйсіну арқылы танып, содан соң сол ... ... ... ... ... ... ... тартылыс күші»деп атап, оған: «... бір нәрсені естіп, көріп білдің,
хош келді, ... ... ... ... Түгел ұқсаған ба? Яки бір
ғана жерден ұқсағандығы бар ма?» ... ... ... Ол ... ... ... мен сезімнің біртұтастығы туралы тұжырымды қолдай
отырып, адам танымын оның санасы мен қуатын ... ... ... азат ... күш ... Абай рационализмінің мәні ... - ... ... ... ... ойлау емес, өмірдегі
иррационалдық бастауға қарсы қойылатын ... ... ... ... ... ... ... «... естіп білу, керіп білу
секілді нәрселерді... сынап, орынды, орынсызын... есеп қылып...» ... ... ... ... ... ... ... танудың
қажетті жағы болуы мүмкін деп түсіндіреді ойшыл ақын. «Ақылмен білім еңбек
жемісі, -деп жазды ... - ... ... ... ... естігеніңді
санаңда орнықтырады. Тек түйсік мағлұматтарды біртұтас, табиғи байланыста
болған жағдайда ғана, «сын көзбен қорытып», ... ... ... ... ... «... Жан ... адам хасил қылған өнерлері де күнде
тексерсең, күнде ... Көп ... ... ... ... ... ... қаласың. Не көрдің, есіттің, әрнешік білдің, соны
тездікпенен ... ... ... арты ... ... алды ... ... екі жағына да ақылды жіберіп қарамаққа тез ... ... Егер ... көп ... кеп оқу оңды пайда да бермейді». Абай да ... ... тану ... ... ... қызметін жоғары бағалады.
Дегенмен, ол шынайы білімнің ... көзі сана деп ... ... ... тегі - тәжірибе ... ... ... ... ... тек сана ... ғана ... алуға болады, ап ақиқат білімнің тәжірибеден туындауы мүмкін емес деп
есептесе, Абай сана тек объективті шыңдықты ғана көрсетеді: ... ... ... - ... ... ... нәрсе)», - деп санайды. Абай адам танымын
надандықтан білімге дейінгі, ... емес ... ... ... ... үздіксіз даму деп түсіңді, білімнің ... ... ... болып табылады және заттар туралы сол білім толық ақиқат.
Ол тәжірибе барысында білімнің толыға түсетінін ерекше атап көрсетті: «Адам
ата-анадан ... есті ... ... көріп, ұстап, татып ескерсе,
дүниедегі жақсы, жаманды таниды дағы, сондайдан білгені, кергені кеп болған
адам білімді ... ... ... адам ... ... ақымақ, қайырымды
немесе жауыз болып тумайды, ол жағдайға, тәрбие мен еңбек қызметіне ... ... бұл ... ... ... ақыл-ойы оның саяси
және басқа да дамуы сияқты экономик. өмір жағдайлары мен материалдық ... ... ... деген тұжырымымен үйлесіп жатыр. Бірақ, Абай
танымның ... және ... ... тиісті ғылыми атаулармен
толық атап көрсете алмады. Соған ... оның ... ... дұрыс
бағытта өрістейді, сенсуализм мен рационализмнің шектерінен асып, танымның
сезімдік және ... ... ... ... деп ... ... Абай таным барысында ... ... ... ... ... ... ... баса көңіл бөледі. «Шыңдық пен өтірікті
анықтау» жолы - таным жолы болып табылады. Ол адам ... ... ... ... сенді. Ақын ... ... ... ... туыңдайды деген тамаша тұжырым жасайды. Бұл тұжырым Абайдың
гносеол. пікірінің сырын ашып, оның топшылауынша шындық ... мен ... ... өз ... сай, ... ... ... санамызда
бейнелеуіне сәйкес қалыптасады, тек рационалды таным мен сезімнің тұтастығы
ғана таным нәтижесі мен сәйкестігінің басты ... бола ... ... таным жолындағы ойлаудың қызметі мәселелеріне
ерекше мән берді. «Адаспай тура іздеген хакимдер болмаса, дүние ойран ... ... ... ... ... - осы ... хакимдер, әр нәрсе дүниеде
солардың истихражы (істеу, ойлау) ... ... ... Хакимдердің ғақлияты
бірлән жетсе, иман якини (шын иман) болады. Бұл ... адам ... ... хақ пенен батылдықты айырмақты үйреткендігі -
баршасы нәфиғлық (пайда ... ... соң, ... оларға
міндеткерлігімізге дауа жоқ». Ғалым алған білімінің көлемімен, ... ғана ... ... ол өз ... ... ... ... ережелерді еркін меңгеріп, шеберлігі мен өнерін шыңдай
түсуге тиісті. Ойшыл-ақын Әл-Фарабидің, сол арқылы Аристотельдің ... ... ... баяндалатын филос. еңбектерімен жақсы таныс болды. ... ... ... ... ... қара сөзбен жазылған
«Ғақлиялары», соңдай-ақ, өзіне ... ... ... соң 1898 ... ... хаты ... ... Абайдың бұл құжаттағы сөз жүйелеуі,
тұжырымдарының ... ... ... оның ... ... ... танытады. Ол жауласқан екі жақтың куәларының сөздеріндегі
фактілер мен ... ... ... ... ... дұрыс
қорытынды жасайды. «Егер куәлар өздері бір мезгілде ... бір ... ... пікір айтса, онда ... ... ... оқиғаның
болмағаңдығына дәлел бола алады...»(Үкімет - Сенатқа. «Білім және Еңбек»,
1985, №8, 15-6.). Абай ... ... ... ... ... шындықтың жекелеген үздік-үздік мысалдар арқылы ғана ашылмай,
деректерді тұтас, өзара байланыстыра отырып күдіксіз ... ... ... ... ... ... ... нәтижелеріне жетуге қызмет
көрсетуін талап ... Ол ... ... ... ... ... «Мен ... деп ойлаймын: егер бір оқиға жайлы бірді-екілі ... ... ... ... және ол жайында мүлде ұқсас пікір айтса, онда мұның өзі
оқиғаның ойдан ... шын ... ... дәлелдейді.
Әлбетте, сол адамның да әлдебір мүдделер ... ... ... яки ... жайлы нақ болғандағыдай етіп айтпауы да мүмкін жай, ... ... ... ... ... ... екен деген бірер тұжырыммен түйінделмей,
әлгі әңгімелерді істің басқаша ... және ... ... ... ... түйінделуге тиіс» (сонда, 15-16-6.), -
деп жазды. Абай ой тұжырымдауды себеп пен ... ... ... деп қарайды, оның бұл түсінігі - сол байланыстың нәтижесінде
күмәнсіз білім ... ... ... ... принциптеріне толық сай
келеді. Ол силлогистик. ... ... ... ... ... ... ғана емес, мазмұны жөнінен де, объективті шындықтың ... да ... ... ... ... ... тиянақтылық пен тұжырым
жасаудың байланысы деп ... ... ақын ... ... ... жағдайларына толық қорытынды жасап, ... ... ... ... ... ... мысалдар келтіреді. «Осындай ... ... ... те, оң да ... келуге болады - түсініктемелер
ұқсас па, демек, олар - ... ... көз ... үшін ... қабыспайтын болуы қажет; бірақ, мынадай дасиллогизм жасауға
болады - түсініктемелер ... ... ... олар жалған;
ақихатқа көз жеткізу үшін түсініктемелер бір-біріне ұқсас болуы керек»
(сонда). Ол ... ... ... ... ... ... не жалған болуы мүмкін, ал ешуақытта да екеуі қатар ... ... ... Ол силлогизмге қарама-қарсылықтар арқылы ой жүгірткенде де
жоғарыда көрсетілген заңға сүйенеді. Абай шартты силлогизм ... апа ... ... ... ... ... болатынына
көңіл бөледі. Егер шындық ретінде тиісті объективті шындыққа сай дәлелді
пікірлер айтылса ғана ой тұжырымдау дұрыс ... деп ... ... екі ... ... де дұрыс, бірақ, мәселе онда емес, - деп
жазды Абай, - мәселе болған оқиғаның ақиқаттығына көз ... үшін ... ой ... жеке ... уәж ... ғана емес, фактілерге
негізделген уәж-нанымның қажеттігіңде болып ... ал ... ... ... - ... ... ұқсас, мейлі әрқилы болсын - бәрібір ... ... ... ... болмайды, фактіге негізделмеген пікірге
ғана келуге болады» ... Абай ... ... ой ... ... ... ... мен қатынастарының объективті көрінісіне негізделген
логик. операциялардың негізгі ережелерін қатаң сақтау қажеттігін ұсынады.
Абайдың ... ... көп ... ... ... ... және
теріске шығаратын пікірлер, жағдайға қарай пайымдау, ... және ... және ... ... логика заңдарының субъективті мәні
ғана емес, олар шыныңда да болған заттардың түрін де көрсететіні ... ... ... ... М. С. және ... ... ілімі туралы. - А., 1982,112-168-6.). 19 ғ-дың 2-жартысында қазақ
қоғамында орнаған қоғамдық қатынастардың деңгейі ойшыл ақынның ... ... мыс., ... ... ... ... ... қызметтерін түсінуде материалистік белгілері айқын сезілгенімен,
қоғамдық болмыс құбылыстарын материалистік ... ... ... ... ... еңбегі оның өз дәуірі үшін ... ... ... ойының дәстүрлі қағидаларына бірқатар соны да жаңа
пікірлер ұсынғандығында болып табылады. ... ... ... ... ойы мен ... даму тарихын сапалық жаңа белеске
көтерді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1.  Қоғамдық білім негіздері: Жалпы ... ... ... ... ... арналған окулық / Ә.Нысанбаев, Ғ.Есім,
М.Изотов, К.Жүкешев, т.б. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006 жыл.
2. Есім. Қазақ ... ... ... ... ... Қысқаша философия тарихы. Алматы,1999

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаев - "Қазақтың бас ақыны"11 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Абайдың эстетикалық тағылымы.Сатиралық лирикасы10 бет
Жаңа дәуірдегі философияның негізін қалаушылар6 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Абай – қазақтың ұлы данасы. Оның философиялық көзқарастары19 бет
Абай қарасөздерінің тәрбиелік мәні6 бет
Мағжан Жұмабаевтің шығармаларындағы тақырыптық идеялық негізі8 бет
Қазақ ағартушы - философтардың дүниетанымы14 бет
Гендерлік психология саласының мақсат-міндеттері, пәні, объектісі.4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь