Бездер мен гормондар

Адам денесіндегі көптеген жасушалар (жалпы саны 100 триллионнан астам) арнаулы тіндер, мүшелер және жүйелердің дағдылы қызметі, олардың өзара және сыртқы ортамен өте күрделі қарым-қатынасы жүйке және гуморальды жолмен реттелуі арқылы іске асады.Денедегі барлық құрылымдар арасында үздіксіз, уақыт және кеңістік тәртібімен түрлі жолдар мен тетіктер арқылы үнемі кең көлемде мәлімет алмасу жүріп отырады. Бұл мәліметтер гуморалдық жол¬мен (қан, лимфа, тінаралық сұйықтық) жүреді. Оларға кодталған электрлік жүйке серпіністері немесе қарапайым және күрделі химиялық заттар, көбінесе мәліметтік макромолекулалар арқылы келеді.Қызметтердің гуморалды реттелуінде маңызды рольді ішкі сөлініс бездері, яғни эндокриндік бездер атқарады. Олар организмнің ішкі ортасына арнаулы биологиялық белсенді заттарды бөліп шығарады. Ішкі сөлініс бездері жасап шығарған заттар гормон деген атауға ие болды.Эндокриндік бездердің (гректің endon — ішкі, сгіпео — бөлемін не¬месе шығарамын) сөлін шығаратын өзегі жоқ, без жасушалары қан және лимфа капиллярларымен өте жиі торланған, сондықтан без өнімдері тікелей осы тамырларға өтеді. Экзокринді бездердің өзегі бар, әрі ол өзек белгілі бір ағзаға ашылып, өз өнімдерін сол мүшеге шығарады.Ішкі сөлініс бездеріне гипофиз, эпифиз, қалқанша, қалқансерік без¬дері, айырша без, бүйрекүсті, ұйқы және жыныс бездері жатады (24-сурет). Соңғы екеуі аралас сөлініс бездер.Ішкі сөлініс бездеріне плацентаны (бала жолдасы) да жатқызады. Екіқабат (жүкті) әйел организмінде бала жолдасы бірқатар гормондар бөліп шығарады — эстроген, прогестерон және гонадотропин. Ішкі сөлініс бездерімен гипоталамус құрылымымен және қызметімен тығыз байланыста болады. Оның ядроларының (кейбір жүйке жасушаларының) нейросөлініссы бар, яғни гипофиздің артқы бөлігіне түсетін немесе гипофиздің алдыңғы бөлігінің қан тамырларына тікелей келетін және аденогипофиздің жасушалар қызметіне әсер ететін биологиялық белсенді заттар бөліп шығаратыны анықталған. Бұлардан ба¬ска ішкі сөлініс бездеріне бірқатар ағзалар жатады — бүйрек, ішек-қарынның кілегейлі қабығы (энтеринді жүйе), бауыр, себебі олар қанға организм мүшелерінің қызметіне ерекше әсері бар бірқатар заттар бөліп шығарады. Атап айтқанда, ренин, гастрин, секретин, панкрео-зимин, энтерогастрин, энтерогастрон, эритропоэтин т. б
Қоңырбаев А.Е "Жас ерекшеліктер физиологиясы" Алматы 2009
        
        Адам денесіндегі көптеген жасушалар (жалпы саны 100 триллионнан астам) арнаулы тіндер, мүшелер және жүйелердің дағдылы қызметі, олардың өзара және ... ... өте ... қарым-қатынасы жүйке және гуморальды жолмен реттелуі арқылы іске асады.Денедегі барлық құрылымдар арасында үздіксіз, уақыт және кеңістік тәртібімен түрлі жолдар мен ... ... ... кең ... ... ... жүріп отырады. Бұл мәліметтер гуморалдық жол - мен (қан, лимфа, тінаралық сұйықтық) жүреді. Оларға кодталған ... ... ... ... қарапайым және күрделі химиялық заттар, көбінесе мәліметтік макромолекулалар арқылы ... ... ... ... ... ішкі сөлініс бездері, яғни эндокриндік бездер атқарады. Олар ... ішкі ... ... ... ... заттарды бөліп шығарады. Ішкі сөлініс бездері жасап ... ... ... ... ... ие ... бездердің (гректің endon  --  ішкі, сгіпео  --  бөлемін не - месе шығарамын) сөлін ... ... жоқ, без ... қан және ... ... өте жиі ... ... без өнімдері тікелей осы тамырларға өтеді. Экзокринді бездердің өзегі бар, әрі ол өзек ... бір ... ... өз ... сол мүшеге шығарады.Ішкі сөлініс бездеріне гипофиз, эпифиз, қалқанша, қалқансерік без - дері, айырша без, бүйрекүсті, ұйқы және ... ... ... ... Соңғы екеуі аралас сөлініс бездер.Ішкі сөлініс бездеріне плацентаны (бала жолдасы) да жатқызады. ... ... әйел ... бала ... ... ... бөліп шығарады  --  эстроген, прогестерон және гонадотропин. Ішкі сөлініс ... ... ... және ... ... ... болады. Оның ядроларының (кейбір жүйке жасушаларының) нейросөлініссы бар, яғни гипофиздің артқы бөлігіне түсетін немесе гипофиздің алдыңғы бөлігінің қан ... ... ... және аденогипофиздің жасушалар қызметіне әсер ететін биологиялық белсенді заттар бөліп шығаратыны анықталған. Бұлардан ба - ска ішкі сөлініс ... ... ... ...  --  ... ... ... қабығы (энтеринді жүйе), бауыр, себебі олар қанға организм мүшелерінің қызметіне ... ... бар ... ... ... шығарады. Атап айтқанда, ренин, гастрин, секретин, панкрео-зимин, энтерогастрин, энтерогастрон, эритропоэтин т. б
Ішкі сөлініс бездерінің гормондары
Бездер
Гормондар
Гипоталамус
гипофизотропты гормондар (либерин, ... ... ... ... ... (өсу ... (алдыңғы бөлімі)
тиротропин, кортикотропин, лютропин, фоллитропин, липотропин, пролактин
Ортаңғы немесе аралық бөлімі
мелотропиндер (интермедии)
Артқы бөлімі ... ... ... яғни неси ... ... гормон), окситоцин (гипоталамуста жасалады)
Қалқанша безі
тироксин, трийодтиронин, тиреокальцитонин (қалқансерік безінің кальцитонин гормонына үқсас)
Қалқансерік безі
папатгормон, кальцитонин
Ұйқы безі аралшықтары
инсулин, ... ... ... ... ... глюкокортикоидтар (кортизон),
андрогендер, эстрогендер
Бүйрекүсті безінің
милы заты
катехоламиндер (адреналин, норадреналин)
Аталық ұрық бездері
андрогендер (тестостерон) андрогендер (тестостерон)
Аналық ұрық бездері
эстрогендер (эстрон, эстрадиол, прогестерон (сары ... ... ... т. ... т. б.
Диффуздық энтериндік жүйелер
паротин, гастрин, энтерогастрин, секретин, панкреозимин, вазобелсендік пептид, бомбезин
Эндокриндік жасушалар
ренин -- ангиотензивтік жүйе
Бауыр және ... ... ... жолдасы)
жатыр
эстрогендер, релаксин, прогестерон
Гормон арқылы зат алмасу, өсу, даму үрдістері реттеледі. Гормон көбеюге де әсерін тигізеді. Гормон ... ... ... -қоздырамын, қозғалтамын) 1904 жылы Бейлисс пен Старлинг енгізген. Бұрын гормондар ағзалар қызметін ... деп қана ... ... кейінгі зерттеулерге қарағанда, олай болмай шықты. Ағзалар қызметін бәсеңдетіп, тежейтін де гормондар бар ... ... ... ... асқорыту аппаратының секторлық қозғалыс қызметін тежеп бәсеңдетеді. Сөйтсе де ... атау ішкі ... ... ... ... ... қан мен лимфа тамырларына еніп барлық тіндер мен ағзаларға және бүкіл денеге әсер ете алады:
1) ... -- зат ... ... ... ... жиілігіне әсері;
2) морфогенетикалық -- конформациялық құрылымдық үрдістерде ажырату (диференциялық, ... ... ... ... ... ... -- қызмет орындаушы ағзалардың белсенділігіне және оларды қызметке қосуға немесе тежеуші факторларға әсері;
4) түзетілуші (коррекциялық) -- ... мен ... ... қарқынын өзгертуге әсері (жоғарылату, төмендету, жылдамдату, тездету, бәсеңдету қозғалыстары).
Адам және жоғары сатыдағы жануарлардың гормондарын, химиялық құрылым ұқсастығын, физика-химиялық, ... ... ... ... ала ... 3 ... ... Белоктық -- пептидті қосылымдар (инсулин, глюкагон, сома-тотропин т. б.);
2. Стероидтар ... безі ... және ... бездері гормондары);
3. Амин қышқылының туындылары (тироксин, катехоламиндер -адреналин, норадреналин). Гормондардың биотүзілуі арнайы эндокриндік құрылымдардың ... ... ... ... ішкі ... ... әрқайсысы тек белгілі бір гормондарды жасап шығарады. Организм ішкі сұйықтық ортасына өткен гормондардың белгілі бір мөлшері бос қалпында, ал шамалысы қан ... ... ... ... ... ... ... - кортизон, альбумин және α-глобулинмен бірігеді, бұдан белсенділігі темен байланысқан гормон түрі пайда болады.Гормондардың құрылымы салыстырмалы күрделі келеді және жеке ... ... ... ... Актондар -- гормонның жасушаға арнайы әсерін ... ... ... ... -- гор - ... әсер ету ... нысана жасушаларын іздейтін бөлік. Гор - мон құрылымының үшінші бөлігі белсенділік дәрежесін және оның басқа қасиеттерін реттейді. Ағзалар мен ... ... ... мен ... ... гормондарының сіңіру, күйзелту және шығару жылдамдығын реттейді.Гормондардың ... ... ... ... ... ... ... (Т1/2) болжайды, яғни қанға енгізілген радиоактивті гормондар мөлшерінің екі есе азаятын ... Дені сау ... ... ... ... ыдырау уақыты түрліше бола - ды (катехоламиндер -- 0,5-2,5 мин., ... -- 8-12 мин., ... -- 30-50 мин., ... -- 70-90 мин., ... 4 ... ... ... мен әсері жағынан бірдей емес, бірақ оларға ортақ бірқатар физиологиялық ... ... ... ... (алыстан) әсер етеді, яғни олар өзінің жасалған жерінен қашық орналасқан ағзаларға әсер ете алады. Басқа биологиялық белсенді заттар (гистамин ацетилхолин т.б.) өзі ... ... ... ғана әсер етеді.
2. Гормондар организм қызметін гуморалдық реттеуде аралық рөл атқарады. Бұл реттелуде басты бағыттаушы әсерді орталық ... ... ... ал ішкі ... ... ... оның әсерін күшейте не әлсірете отырып, эфференттік (шеткі) вегетативті және денелік жүйкелермен қатар қызмет жасайды.
3. Гормондардың ... ... бар. ... ... ... бір ... жетіспеушілігін, екінші гормонмен немесе басқа биологиялық белсенді затпен алмастыруға ... ... ... ... молекулалы қосылыстар, кейбіреулерінің табиғаты белоктық болып келеді, бірақ оған қарамастан олардың ... ... жоқ, яғни ... ... енгізгенде арнайы антитәндер жасалмайды. Көбінесе қарсы гормондар табиғаты белок пеп - тид гормондарынан жасалады.
4. Барлық гормондардың ... ... ... ... ... ... 1:100 млн, ... 1:10 млн сұйытылғанда да әсер етеді, ал бір грамм инсулин 125000 қоянның қанындағы қант деңгейін ... ... ... ... 5 нанограмы қандағы Са деңгейін едәуір төмен түсіреді (1 нанограмм -- 10-9 ... ... өте тез, ... ... ... әсер ... ... өте тез әсер етуі және мембрана арқылы өтуі олардың ... ... ... Ал ... ... ... болуы олардың тіндік ферменттердің ықпалымен ыдырауына және ... ... ... жеңіл шығарылуына байланысты. Қанда гормондардың қажетті мөлшері ... ... ... оларды үнемі үздіксіз жасап шығарып түруы керек.
6. Барлық гормондар тек ағзалардың қызметтеріне ғана емес, олардың құрылымдарына да әсер ... яғни ... ... ... ... ... ... ағзалар тінінің өсуін күшейтіп, кейде тежейді. Гормондар зат алмасу қарқынына әрі РНҚ және басқа нук - леин ... ... әсер ... ... ... ... ... адамның бет әлпеті соншалық өзгеруі мүмкін, бұл өзгерістер негізінде тез диагноз қоюға болады -- акромегалия, гигантизм т. б.
7. ... ... ... ... яғни олар ... жоқ ... жүретін химиялық үрдістерге арнайы әсер етпейді. Бірақ әртүрлі ферменттер арқылы ... ... ... әсер ете ... ... әсер ету ... өте ... және биохимиялық тұрғыдан жан-жақты қарастырылған. Белгілі бір гормонның қажеттілігі артса, гормон -- белок ... ... ... бос түрі ... бо - лады. Байланысқан гормондар кор болып табылады, керек уақытта тез әрі ... ... ... ... байланысқан гормон ферменттердің әсерінен ыдырап, бүйрек арқылы несеппен шығарылмай денеде сақталады.Гормондар қан ағысына ілесіп барлық тіндер мен ағзаларға ... ... бір ... ... ... әрі ... ... орналасқан арнайы гормондар рецепторлары бар, олар тек белгілі бір тін мен ... ғана әсер ... ... ... ... деп атайды. Жасушалық қабылдағыш арнайы белок болып келеді, оның молекуласының белгілі бір бөлігі гормонның арнайы ... ... ... Бұл ... ... яғни ... мен жасушаның өзара қарым-қатынасын қамтамасыз етеді. Егер берілген гор - монды қабылдағыш болмаса, жасуша онымен ... ... яғни оны ... және пептидті гормондардың қабылдағыштары жасушаның цитоплазмалық мембранасында орналасқан. Бұл ... ... өз ... қарым-қатынасқа түскенде аденилатциклаза ферментінің активтенуі жүреді. Оның әсерінен жасушада циклдік 3151-аденозинмонофосфат ... ... ... Ал олар ... -- белоктың синтезделуіне қажетті ферменттерді -- белсендендіреді, бұл гормондардың кейбіреулері циклдік 3151-гуанозинмоно-фосфат (ЦГМФ) арқылы әсер етеді.Стероидті ... ... ... іші ... ... және ... ... генетикалық аппаратқа әсер етеді, заттардың жасалуына ықпалын тигізеді. Кейбір ... әсер етуі ... ... ... байланыс - ты. Қазіргі кезде гормондардың әсер ... ... ... ... Гормондардың тіндер мен ағзаларға тікелей әсері болады. Мұндай әсердің себебі, ... ... ... ... жеңіл өтеді, оған қоса мембраналарымен байланысқа түседі. Гормондардың тікелей әсерінің тетігі, жасушалық және ... ... әлі ... ... Бар ... ... олардың түрлі әсер ету жолдары бар, олардың ішінде тікелей әсер ету тетіктерінің ... ... ... а) Ферменттік жүйелерді, оның ішінде цитоплазма ферментін белсендендіру немесе бәсеңдету ... Бұл әсер ... ... өте аз. Бұны ... мен ... ... жүйеге адеіюзинмопофосфат арқылы циклды әсері дәлелдейді. б) ... ... ... ... ... ... тез ... әсер ететін тироксин РНҚ алмасуын және арнайы белоктарды жасауды күшейтеді.
2. ... ... ... ... ғана әсер етіп ... олардың қан тамырлары меп тіндердің әртүрлі хеморецепторларын тітіркендіре отырып, рефлекстік жолмен де әсер етеді. Гуморалдық жағынан жекешеленген, бірақ ... ... ... ... кез ... ағза ... ... адреналинді өткізгенде әдетте кан қысымының, дем алудың, лимфа ағысының т. б. өзгерістері байқалады.
3. Гормондардың әсер стуінің үшінші ... -- ... ... жүйесі арқылы орындалуы. Гормондар бір жүйке орталығын құрайтын нейрондардың кернеуін жоғарылату не төмендету арқылы олардың қозғыштығын ... ... ... ... миын ... қан ... тікелей адреналин енгізгеп, иттің басы денесімен тек қана кезеген жүйке арқылы байланысқан жағдайда ад - реналин кезеген жүйке ... ... ... жүрек қызметін бәсеңдетеді. Ал адреналин жүрекке тікелей әсер еткенде оның қызметін күшейтеді.
4. Кейбір жағдайларда гормопдардың, шартты ... ... ... ... ... ... ... әдістері
Ішкі сөлініс бездерінің қызметін зерттеу үшін әртүрлі тәсілдер қолданады. ... ... ... Эктомия немесе экстирпация -- алып тастау. Бұл безді толық немесе бөлектеп алып тастау әдісі. Опсрацияда ... бір ... алып ... ... ... ... ... Мысалы, қал-қансерік бездерін алып тастағанда жүйке ет қозғыштығы жоғарылап, қатты жиырылады. Бұл әсерленіс организмде паратгормонның жетіспеушілігі мен қандағы ... ... күрт ... ... ... әсер етуінен пайда болады.
2. Эндокринді бездерден алынған сықпаларды және химиялық жағынан таза гормондар меп гормондық препараттарды кәдімгі немесе безі ... ... ... ... ... ... арқылы алмастырып тігу. Жануарларда зерттелетіп безді алып тастап, пайда болған өзгерістерді бақылау. Одан кейін алып тастағап безді қанмен қамтамасыздандыра отырып ... ... ... ... Егер ... ... бұзылған қызметтер қалпына келсе, бездің ішкі сөлінісі бар ... ... ... ... -- екі ... ... қан ... жалғастырып, қан айналысын ортақтастыру, содан кейін біреуінің безін, я бездерін алып тастап, оның дене қызметіндегі өзгерістерді зерттеу.
5. Ішкі ... ... ... ... арқылы зерттеу. Без неме - се оның бір кішкене бөлігін денеден тыс қоректік ортаға ... оның ... ... зерттеу. Бездің қоректік ортада гормон жасауының саны мен сапасына әртүрлі үрдістердің әсерін зерттеу.
6. ... ... (қан, ... ... т. б.) ... мен ... ... мөлшерін химиялық, иммунологиялық және басқа әдістер арқылы зерттеу.
7. Радиоактивті изотоптарды қолдану арқылы зерттеу әдістері, ... ... ... беретін қарсы денелер ең дәл дұрыс әдіс. Кейбір ... қай ... ... орналасқанын анықтауға мүмкіншілік береді. Бұл көбінесе гистохимиялық зерттеу әдісімен қоса жүргізіледі.
9. Клиникалық-анатомиялық ... ... ішкі ... ... ... ... бақылап зерттеу. Өлген адамдағы белгілі бір бездің гипер -- және ... ... ... және гистологиялық, сонымен қатар денедегі нысана тіндерде пайда болатын өзгерістер зерттеледі.
Гипоталамус-гипофиздік жүйе.
Гипоталамустың нейрогормондары
Эндокринология ішкі сөлініс бездердің физиологиясы мен патологиясы ... ... XIX ... екінші жартысында қалыптасқан. Бұл бағыттағы ғылыми зерттеулердің негізін А. Бертольд салды. Ол еркек ... ... ... ... алып ... ... және ... жыныс белгілерінің өзгеріп, ал бұл безді қайтадан денесіне орнатқанда, оның жағдайы айтарлықтай жақсаратынын анықтады.Кейін, әсіресе осы ... 50-90 ... ... ... ... мен ... ... көптеген тәжірибелік және клиникалық мағлұматтар жиналды. Оған қоса гормондардың химиялық табиғаты анықталып, әсер ету тетіктері ашылды.Кейбір ... бұл ... ... ... ... ... шектен тыс көтерген, тіпті оларды жеке автономды реттеуші жүйеге ... ... ... жүйесін орталық жүйке жүйесінен жоғары құрылым ретінде, ағзалар мен олардың жүйелерінің, соның ішінде орталық ... ... де ... ... ... ... мәнісінде олай болмай шықты. Негізгі ғылыми мәліметтерге қарағанда, ішкі сөлініс ... ... ... гормондарының әсері организмнің қызметін жүйелік гуморальдық реттеу жүйесінің бір ғана бөлімі болып шықты. Бұл реттеу жолының негізгісі -- ... ... ... ол көп ... ... ... және әр бөлімінің өз орны, маңызы бар жүйеге жатады. Оның рефлекстік доғасының барлық бөлімдерінің жоғары дәрежедегі қозғыштығы, ... ... ... мен анық ... т. б. ... ... ... дәлел.Көмірсу алмасуының салыстырмалы ұзақ әрекеттік ауытқуын қамтамасыз ететін реттеуші механизмге гормондардың қатысуы, спорт жанкүйерлері мен ... ... ... ... күйзелісі кезінде жақсы көрінеді. Түрлі эмоция кезінде қобалжығанда, қорыққанда, қуанғанда т. б. жағдайларда ылғи да гипергликемия қандағы қанттың көбеюі ... ал ... ... ... -- не - ... қант ... ... Түрлі эмоция кезінде көмірсу алмасуының аталған өзгерістерінің пайда ... ... мен ... әсерінен бауырда гликогенолиздің күшеюіне байланысты. Сондықтан да бүйрекүсті безінің милы қабатында түзілетін гормонды деп те атайды.Сонымен, бұл ... ... ... ... ... ... ... реттеу қатысады.Оған қоса, көптеген эндокриндік дерттердің (патологиялардың) тиреотоксикоз, қантты диабет, жыныс бездерінің ішкі сөлініс қызметінің бұзылуы, орталық жүйке ... ... ... ... жарақатынан кейін басталатыны мәлім.Көпшілік гормондардың түзілуі мен қанға шығуы орталық жүйке жүйесінің бақылауында болады. Барлық ішкі ... ... ... жүйке жүйесінің тамырларымен жабдықталған. Ал бүйрекүсті безінің милы қабатынан, қалқанша, қалқансерік, ұйқы бездерінің және ... ... ... ... ... ... ... толық дәлелденген.Бүйрекүсті бездерінің милы заттарының симпатикалық инжүйкеациясы анықталды. Бұл жүйкені қоздырғанда ... мен ... ... ... жүйкені кесіп тастаса сөлініс тоқтайды. Қалқанша безі тек симпатикалық және парасимпатикалық жүйкелерді ғана емес, мойын ... ... да ... (1914) ... оң ... ... симпатикалық жүйкенің шеткі мойын жақ ұшына (калқанша безін жүйкелендіретін) жалғастырғанда 6 айдан кейін гипертиреоз пайда болғанын анықтаған. ... ... ... ... диафрагмалық жүйкенің талшығы арқылы тыныс орталығынан үнемі дем алған сайын ырғақты қозулар безді тітіркендіреді. Кезеген және симпатикалық ... ... ұйқы ... ... сөлінісін реттейді. Кезеген жүйке оны (стимуляциялайды) күшейтсе, симпатикалық жүйке керісінше тежейді.Осы күнге ... ... ... ... ... ... әсер ететін секрециялық жүйкелердің бар-жоғы дәлелденген жоқ, бірақ жүйке жүйесінің гипоталамус-гипофизарлық жүйе арқылы әсер ететіні айқын. Сонымен бірге бұл жүйенің ... және ... ... ... ... ... ... кезде эндокриндік бездердің секрециялық қызметіне орталық жүйке жүйесінің барлық бөлімдерінің әсері (ми сыңарларының қыртыстары, гипоталамус, лимбия жүйесі т.б. бөлімдері) әр ... ... ... ... ... ... ... ерекше орын алады.
Гипофизбен гипоталамустың арасындағы жүйкелік-гуморальдық байланыс екеуінің атқаратын қызметтерінің бір екенін дәлелдейді. Гипоталамустың супраоптикалық және ... ... ... ... ... ... оның ... бөліміне өтеді. Гипоталамустың аталған ядролары нейросекрециялық қызмет атқарады, яғни олар түрлі нейросекрециялық гормон тәріздес заттар түзеді. Олардың ... ... ... ... ... ... және ... әдістермен дәлелденген. Нейрогипофиздің гормондары белок -- нейрофизинмен қосылыста болып, қанға өткенде бұл ... ... ... ... ... ... ... болып саналады. Гипофиздің артқы бөлімінде олар әбден жетіліп гормонға айналады, яғни гипофиздің артқы ... мен ... ... құрылымдық және әрекеттік құрылым болып саналады. Гипофиздің алдыңғы және ортаңғы бөлімдері гипоталамуспен қан тамырлары арқылы, яғни ... ... ... Виллизи шеңберінен тарайтын жоғарғы гипофиз артериясы алдымен ілмектер мен түйіндерден тұратын алғашқы капиллярлы торды түзеді. Бұл торға гипоталамустың нейросекрециялық жасушалары ... ... ... түйіспелер түзетін жүйкелік тор жасайды (25-сурет).Бұл түйіспелер арқылы қанға нейросекрециялық (стимуляторлар) әсер етушілер шығады.Қан ... ... қуыс вена ... ... Олар ... сабағы арқылы оның алдыңғы бөліміне өтіп, екінші капилляр торын күрады. Соның арқасында гуморальдық стимулятор - лар без ... ... эсер ... ... ... нейросекрециялық жасушаларынан гипофиздің алдыңғы бөліміне босатушы факторлар (ағыл. release -- фактор) (кор-тикотропин босатушы, тиротропин босатушы, фолликулотропин бо - ... ... ... ... өтеді. Олар соматотропин, АКТГ, ГТГ, ТТГ т.б. осы ... ... ... ... ... ... ... етеді.Гипоталамус жүйке жүйесінің бөлігі. Мұнда жүйкелік реттеу эндокриндік реттеуге ауысады. Гипоталамус ядроларының нейрондары бөліп шығаратын нейропептидтер либерин және статин деп ... ... ... зерттеулердің нәтижесінде гипоталамуста полипептидтерден құралған бірсыпыра биологиялық белсенді заттар түзілетіні анықталды. Олардың әр қайсысы ... ... және ... ... ... бір гормонның түзілу жылдамдығына әсер етеді. Либерин (лат. liber -- бос деген мағынада) босатушы, күшейтуші, ал ... -- ... ... ... state -- ... ... Қазіргі кезде 7 либерин мен 3 статин анықталып отыр.Либериндер тобына кортиколиберин, тиролиберин, люлиберин,. фоллилиберин, ... ... және ... ... үш гормондардың шығуын тежейтін статиндер тобына соматостатин, меланостатин және пролактостатин жатады. Түрлі либе - ... мен ... ... ... сәйкес қандағы гормондарға байланысты және гормондар реттейтін үрдістердің ... мен ... ... ... ... ішкі ... ... әсері вегетативтік жүйке жүйесінің талшықтары мен гипоталамус -- ... ... ... іске ... әрекеттік жүйенің болуы да тұтасқан екі реттеу тетіктері -- жүйкелік және гуморальдық тетіктер бар екенін ... Ішкі ... ... кең көлемде өзін-өзі реттеу үрдісі жүреді, қызметлардың өзін-өзі реттеуі осы екі ... ... ... үйлесімділігіне байланысты. Гормондардың түзіліп, канға өтуінің маңызды себептері -- реттелетін жүйелермен үрдістердің өзіндік ... бо - лып ... ... ... ... (Са2+) өзгеруі қалқанша және қалқансерік бездерінің гормондарының шығуын реттейді. Ал қандағы қанттың мөлшері ұйқы безінің инсулинді және ... ... ... ... ... әсер ... ... глюкокортикоидтар мөлшеріне лайық гипофиздің троптық гормондары түзіледі.Сонымен бездер мен олар реттеуге қатысатын агзалар қызметі арасында екі ... -- тура және кері ... бар. ... ... ... тек қана реттелетін үрдістерге әсер етіп қоймай, ондагы өзгерістер бездердің қызметіне әсер етеді. Өзіндік ... қан ... ... тіндерде және гипоталамустың өзінде орналасқан арнайы рецепторлардың маңызы ... ... ... ... ... осмо- және гякжо-рецепторлар орналасатыны анықталды. Олар гомеостаздың түрлі өзгерістерін сезгіш келеді. Тіпті гормондар мөлшерлерінің өзгерістерін сезетін рецепторлары да бар деген ... да ... ... мен ... жүйкелердің гипоталамуспен байланыстығының барлық бездерде болуы олардың қызметінің рефлексті ... ... ... ... етеді. Мысалы, Na+мөлшеріның артуы альдостеронның бөлінуін рефлекс арқылы тежейді, сөйтіп артық Na+ несеп құрамында сыртка шығарылады.Қандағы Са+ мөлшері ... ... ... ... ... тежеледі, ал тирокальцитонин артады. Тироксин мөлшері көбейгенде гипофиздің тиреотропин шығаруын ... ... ... ... алдыңғы гипофиздің адренокортикотропинді шығаруын тежейді.Өзіндік реттелу гипоталамус арқылы да, тікелей гуморальдық әсерлердің ішкі сөлініс бездерге әсері ... да ... ... ... ... ... көбінесе ішкі ортаның -гомеостаздың -- тұрақтылығын сақтауында маңызы зор. ... да ... ... ... ... ... жүйесінің қатысуымен жүреді. Ол өзін-өзі реттеуші жүйелердің қызметін сыртқы ортаның жағдайларына бейімдейді.Организмнің бейімделу әсерленістерінда жағымсыз жағдайларға, зиянды экстремалді әсерлерге ... түру ... ... -- адренал жүйесінің маңызы зор.Организмнің бейімділігі мен ішкі ... ... ... ... ірі ... ... ... Ганс Сельенің лабораториясында көп зерттелді. Барлық зиянды, қалыптан тыс төтенше әсерлерді Г.Селье стрессор деп атаған (ағыл. stress -- ... ... ... организмнің зорлануын, яғни стресті тудыратын көптеген агенттер ... ... ... ... ... тыс ... қызу, аштық, өте ауыр дене еңбегі, психикалық әсерлер гипоксия, организмнің ішкі жүйелер қызметтерінің бұзылуы т.б. стрессор ... ... ... орта шамадағы ауру, күшті эмоциялық қозу (жағымды, жағымсыз болсын) да стресс тудыруы мүмкін. Жағымды стресстер эвстресс, жағымсыздары ... деп ... ... ... ... ... ұру және ... сүю де есептеледі.Г.Селье мен оның шәкірттерінің зерттеулері бойынша, ... ... ... ... ... жалпы әсерленіс тудырады: ең алдымен адренокортикоидтардың гиперсекрециясы (әсіресе глюкокор-тикоидтардың) пайда болады. Себебі гипофизде АКТГ көп өндіріледі. Оған қоса ... ... ... ... ... түйіндері мен көкбауырдың салмағы мен көлемі азаяды, қанда лимфоциттер мен эозинофилдер азаяды ... ... екі ... Торн ... ... оңай анықталады. Мұндай организмнің арнайы емес әсерленісін жалпы адаптациялық синдром деп атайды. Бұл зиянкес әсерлерге организмнің қарсы түру қабілетін ... ... ... да ... әсерге гиперсекрециясымен жауап беруін Г.Селье алғашқы стресс әсерленісі ягни деп ... Бұл ... ... ... келесі кезеңі резистенттігі (төзімділігі) яғни бейімделуі басталады да ... ... ... ... ... ... ... безінің мұндай әсерленісі арқылы организмнің компенсация (өтеміс) тетіктері іске қосылады да, ол ... ... ... ... мен ... физиологиялық мол әсері бейімдеу үрдістерін қалыптастырады.Адаптациялық синдромның негізі -- бүйрекүсті бездерінің белсенділігінің іске қосылуы жүйкелік механизмнен гөрі ... ... ... ... ... ... ... алып тастағаннан) кейін жануарларда адаптациялық синдром дамымайды. Ал гипофизі сақталған, бірақ бүйрекүсті безінің жүйкелері кесілген, яғни оны ... алып миға ... ... ... бездерінің кортикоидты гормондары организмнің төзімділігін қалай күшейтетіні әлі де ... ... ... ... ... ... жасушада энергияның жиналуы мен босауына әсер етіп, жасушалар мен ағзалардың жұмыс қабілетін және энергия ... ... ... ... ... ... ... жалғастыра берсе және оның күші үдесе, стрестің 3-і кезеңі ... да, ... ... ... ... ... ... бүларды бейімдеуші гормон дейді) өндіруді тоқтатады. Мұндайда организмнің жағдайы мүлде нашарлап кетеді.Организмнің бейімделу әсерленістерін белсендіруге басқа да ішкі ... ... ... Бұл ... ... ... байланыс айтарлықтай орын алады. Жалпы алғанда ағзаға, оның қандай да бол - масын қызметіне тек қана бір без әсер етіп ... ... ... бұл ... ... ... ... қарай бірнеше без қатысады. Кейбір бездер бір-бірімен антогонистік байланыста бо - лады ... ... ... мен ... ... немесе паратгормон мен тирокальцитониннің Са++-ға әсері т. ... ... де бар. ... гормондары бір бағытта әсер етеді. Мысалы, көмірсу алмасуына адреналин мен ... ... - ... тағы ... ... әсері бір бағытта жүреді де қандағы қантты көбейтіп гипергликемия ... ... ... жылдары нейрондарды реттейтін пептидтер тобы ашылды. Олар эндорфин, энкефалин, ... Р заты және ... ... ... жүйелер.Қазіргі кезде гастро-интестиналды гормондар (ГИГ) -- асқорыту жолының көп гормондар тобы зерттеліп жатыр.Дегенмен, олардың маңызы, химиялық ... әлі ... ... ... ... ... гипофиз ерекше орын алады. Гор - мон шығару қызметі гипоталамуспен тығыз байланысты. Гипофизден көптеген шеткі бездердің қызметін ... ... ... ... шығады. Гипоталамус жүйке жүйесінің әсерін басқа бездерге гипофиз арқылы таратады.
Гипофиз
Гипофиз мидың түп жағындағы түрік ершігінде орналасқан, салмағы 0,5-0,6 г, ... ... ... ... ... Алдыңғысы -аденогипофиз, ортаңғысы -- меланогипофиз, артқы бөлігі -- нейрогипофиз деп аталады. Құрылысы және қызметі жағынан ... ... ... ... әрқайсысын бөлек без деуге де болар еді.Адам және жануарлар тірлігі үшін қай ... ... ... бар ... білу ... ... ... сылып алып тастайды (экстирпация). Гипофизді алып тастаса (гипофизэктомия) өсімтал жас бала ... ... ... бездері кеш жетіледі, ал ересек адамның бездерін алып ... ... ... ... ... май, көмірсу алмасуы бұзылады, қалқанша без, бүйрекүсті бездер кішірейеді, ... ... ... бөлінуінде тәуліктік диурез күшейіп, шыжындық белгілері пайда ... ... ... тиетін зиянды әсерлерге деген төзімділігі кемиді. Осы айтылғандарың бәрі гипофиздің гормон шығару қызметінің нашарлауының (гипосөлініс) салдары. Ал гипофиздің қызметі ... ... ... ... сипаты қарама-қарсы.Гипофиздің алдыңғы бөлігі -- аденогипофиз үш түрлі, атап айтқанда, ацидофилдік, базофилдік және хромофилік жасушалардан тұрады. Соңғылары -- бас ... осы бас ... ... ... ... ... бүйрек үстіндегі бездердің қызметін күшейтіп, құрылымдық сипатын жақсартады. Гипофизде соматотроптық СТГ ... ... ТТГ ... адренокортикотроптық АКТГ (адренокортикотропин), гонадотроптық ГТГ (гонадотропин), фоллитропин ФСГ, лютеиндейтін ЛСГ (лютропин), пролактин бағыттаушы гормондары түзіледі.Гормондардың ... ... ... жәй ... ... ... түзіледі, денеде биосинтезді күшейтеді, барлық органикалық заттардың алмасуына, минералдық алмасуға әсер ... ... ... ... ... РНҚ, ... ... күшейтеді, амин қышқылдарының қаннан жасушаларға өтуін, сінуін ... ... ... мен ... өсіп ... ... ... Гормон сондай-ақ, азот тепе-тендігін өзгертіп, денеде азот көбейеді, кальций, фосфат, натрий тұздарының сақталуына себепкер, бүйрек тінінің өсіп ... ... ... ... ... де ... ... мүмкін.Соматотропин гликогеннің ыдырауын (гликогенолиз), глюконеогенез үрдістерін тездетеді. Сондықтан СТГ шектен тыс көп шығатын болса ... ... қант ... ... ... Бұл көбінесе гипофиздік диабет ауруына тән. СТГ липоидтар мен май ыдырауын әсіресе ... ... ... ... ... ... де, бұл ... дене еттеріне сіңуін үдетеді, сөйтіп сан еттерінің тонусын, күшін өсіреді. Осы айтылған әсерлерді жүзеге ... үшін ... СТГ ғана ... ... ... гормонда - ры да, әсіресе глюкокортикоидтар тироксин және инсулин жеткілікті ... ... СТГ ... аз ... ... ... бойы өспей қалады, ол тіпті 1 метрден аспауы мүмкін. Мұндай адамды гипофиздік ергежейлі дейді. ... дене ... ... ... ... ... ... кеуде-көкіректің ұзындық өлшемдері бір-біріне сәйкес болады, жыныс мүшелері өспейді, ... ... ... ... ... Мұндай адам індет ауруларға төтеп бере алмайды, көбінесе оның ғұмыры кысқа болады.СТГ шектен тыс көп ... ... бойы тез өсіп 240-250 ... ал ... 150 ... ... жетуі мүмкін. Оны гипофизарлық алып (гигант) дейді.Өсуі ... ... ... СТГ гиперсөлініссы акромегалия дертіне әкеліп соғады. Адам денесінің өсіңкі, шығыңқы жерлері (иегі, мұрны, ерні, жағы, мандай төмпешіктері, бармақтары) ... ... ... ... ... ... Мәселен, жыныс бездерінің қызметі нашарлап, ұйқы безінің инсулин боліп шығару қабілеті төмендеуі мүмкін. СТГ ... өмір бойы ... Бұл ... ... реттеп отырады.Пролактин, лактоген гормоны ацидофилдік жасушаларда түзіледі, емшекте сүт түзілуін, оның сыртқа шығарылуын ... ... ... ... ... мен ... ... әсері керісінше тежеледі. Босанған әйелде прогестерон әдеттегіден аз, ал пролак - тин керісінше көбірек ... ... сүт көп ... сүт ... ... дәмі ... жасушаларда АКТГ, ТТГ, ФСГ және лютропин түзіледі.Адренокортикотропин -- бүйрекүсті бездің өнімі. Ол ... ... ... ... ... өсіріп, кортикостероид гормондардың әсіресе глюкокортикоидтардың түзіліп, сыртқа шығуын үдетеді. Глюкокортикоидтар адамның ... ... ... ... ... ... Ем қонбаған ауруларға кортизон, гидрокор - тизон гормондарын беріп, олардың сырқатына деген төзімділігін күшейтуге болады.Тиротропин қалқанша ... ... оның ... қабілетін күшейтеді. Тиротропин шектен тыс көп шығарылса гипофиздік гипертиреозға әкеліп соғуы мүмкін.Гонадотропин екі түрлі гормоннан тұрады: лютропин -- ... және ... без -- ... мен прогестерон гормондарының түзіліп бөлінуін күшейтеді. Әйелде (овуляция) аналық жасушаның пісіп жетілуімен безді жарып шығуын тездетеді, оның орнында пайда ... сары ... ... жақсартып, қалыптасуын қамтамасыз етеді. Фоллитропин -- ана безі фолликуласын ұлғайтып, онда гормондар түзілуін үдетеді, қанда ... ... және ... ... ... ... жеделдетеді.Гипофиздің артқы бөлігі -- нейрогипофиз пирамида тәрізді үлкен жасушалар -- питуициттерден және гипоталамустың ... ... ... тұрады. Нейрогипофиздің екі гормонының екеуі де (вазопрессин, окситоцин) гипоталамуса түзіліп, нейросекрециялық нейрондарының бойымен гипофизге жетеді де, ... ... ... ... супраоптикалық, ал ок - ситоцин паравентрикулярлық ядроларында түзіледі. Олар ... ... ... ... ... ... соң ... өтеді. Вазопрессин бүйректің несеп жиналатын түтігінде судың қайтадан денеге сінуін үдетіп, несеп көлемін ... ... ... да оны антиурездік гормон дейді. Вазопрессин шектен тыс азайса, несеп қалыптан тыс көп шығады (полиурия). Бұл гормон, сондай-ақ қан ... ... ... күшейтеді. Окситоцин жатыр еттерін жиырылтады, жатырдың жиырылуы, әсіресе толғақ ... ... ... Бұл ... құрсақтағы нәрестенің тууын тездетеді, сүт түзілуін, оның шығуын үдетеді.Гипофиздің ортаңғы бөлігінде меланотропин ... яғни ... - ... гормоны түзіледі. Бұл гормон терідегі пигменттік жасушаларда бояушы түйіршіктерін көбейтіп, жасуша талшығын ... және ... ... орналасуын қамтамасыз етеді. Мұның салдарынан тері қарайып кетеді. Адамның күнге ... ... ... ... ... Күн сәулесінің әсерінен интермедии әсері күшейіп, теріде қара зат ... ... ... ... ... көздің ішкі қабатындағы пигмент жасушаларынан (псевдоподий) жалған бұтақ шығарып олардың аумағын кеңейтеді, сөйтіп көздің тор қабығындағы фоторецепторларды ... ... ... ... ... де ... реттейді.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қалқанша және қалқанша маңы бездерінің гормондарының биохимиясы9 бет
Ішкі секреция бездері туралы14 бет
Ішкі секреция бездері. Жыныстық жетілу. Оқушыны медициналық-гигиеналық және жыныстық тәрбилеу6 бет
Ішкі секреция бездерінің физиологиясы8 бет
Ішкі секреция бездерінің физиологиясы және функциялық реттелу жолдары31 бет
Ішкі секрециялық бездер және олардың маңызы туралы жалпы түсініктеме14 бет
Ішкі секрециялық бездер. Жыныстық жетілу. Оқушыны медициналық -гигиеналық жане жыныстық тәрбиелеу11 бет
Ішкі секрециялық бездер. Жыныстық жетілу. Оқушыны медициналық – гигиеналық және жыныстық тәрбиелеу12 бет
Ішкі сөлініс бездер физиологиясы6 бет
Адам мен жануарлар физиологиясы (2-бөлім. Висцеральдык жүйелер)74 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь