Ұлықбек Есдәулет поэзиясының поэтикасы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1. ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫ ЖӘНЕ ҰЛЫҚБЕК ЕСДӘУЛЕТ

1.1 ХХ ғасырдағы қазақ лирикасы және Ұ.Есдәулет ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6

1.2. Ұ.Есдәулет поэзиясындағы дәстүр сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... 21

2. Ұ.ЕСДӘУЛЕТ ЛИРИКАЛАРЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ІЗДЕНІСТЕР

2.1. Ақынның азаматтық лирикасының көркемдігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34

2.2.Ұ.Есдәулет лирикаларының құрылысы мен өлшем.өрнектер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .52

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59
КIРIСПЕ

Қазақ әдебиетінің 20-ғасырдағы даму жолы халқымыздың сол тұстағы тарихи-әлеуметтік жағдайына байланысты болды. Бұл ғасырда қазақ қоғамы бұрынғы дәуірлерге қарағанда біраз өзгерістерді басынан өткеріп, ілгері өрлеуге бет бұрған-ды. Халыққа Еуропалық өнердің есігі ашылып оқу, өнер-білім самалы қазақ даласына жайылды.
Қазақ ақын-жазушыларының шеберлігі бұл тұста арта түсті. Олар ұлттық әдебиеттің дәстүрлі жетістіктерін жете игеріп қана қоймай, ілгері іздене берді. Батыс пен Шығыс поэзиясына қолдары жетіп өрісін ұзартты. Қазақ поэзиясы бұрынғы өсиет өлең, арнау, толғау, жыр сияқты басым болып келген ескі жанр түрлеріне жаңалықтар қосты. Қазақ лирикасының өзі сан түрлі жаңа жүйелермен байи түсті. Лириканың бұрын дидактикалық сарыны басым болса, енді оның суретті, пейзажистік, образдылық жақтары бой ала бастады. Адамның арақатынасы, махаббат сезімдері, ішкі психологиялық дүниесі нәзік лиризммен әсерлі бейнеленіп, адамның іші мен сырты бірдей әдемі, жоғары адамгершілікпен ұштасуы көкселді. Адам өмірі жан-жақты жырланып, қоғамдық сана, философиялық ой-тұжырымдары, дәуір жаңалықтары кеңінен жырға қосылды.
Ұлы Абай қазақ поэзиясында жаңалық жыршысы болып, оның реалистік бетін ашса, музыка өнерінің қазақ топырағындағы жаңа бағытын Біржан мен Ақан бастап берді. Бұлардың өнерімізді дамытудағы әсерлері, олардың өскен орталары, алған өнегелері, шығармаларының қайнар көзі – бәрі сабақтас. Қазақтың сал-серілері атанған Біржан мен Ақан шығармашылығы біз тілге тиек етіп отырған азаматтық лириканың озық үлгілері десек те болады. Олар өзінің дер шағындағы талант табыстарын түгел дерлік жас ұрпаққа арнап, солардың жүректерін тебірентер тамаша туындылар жасады. Жоғары адамгершілік идеяларға толы өміршең поэзия, асқақ та әсем ән әуендерін қалдырды.
Поэзия – әдебиеттің көне саласы. М.Базарбаев сөзімен айтқанда «... жасаған сайын жасара түсетін жанды саласы» [1, 3-б.]. ХХ ғасыр қазақ әдебиетін басқа адамзаттық әдеби дамудың деңгейіне көтерген ғасыр болды. Лирика жанры да толысып, өсіп өркендеді. Ақындар лирика жанры арқылы қоғамның ең өзекті мәселелерін көтеріп, тақырыптық – мазмұндық жағынан байытып, сұлу сөзден сурет соғып, көркемдік жағынан да дами түсті.
Поэзия туралы Абай: «Туғанда дүние есігін ашады өлең..» немесе «Өлең – сөздің патшасы, сөз - сарасы»,- деп аса жоғары бағаласа, М. Мақатаев «Поэзия-менімен егіз бе едің? Сен мені сезесің бе, неге іздедім...»деп, ақындықтың адамға табиғат берген сый екендігін дәріптейді. Ал Т.Айбергенов «Ақын болып өмір сүру – Оңай деймісің қарағым...» деп ақындықтың үлкен жауапкершілік екендігін айтады. Ал лирика ғалым З.Қабдоловтың сөзімен айтар болсақ «грекше- Lyra-музыка аспабы аты. Ой мен сезімді астастыра суреттейтін терең психологиялық шығарма. Лирикалық өлеңдер ауыз әдебиетінен басталған. Шартты түрде баллада,
1. Базарбаев М. Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы. – Алматы, Жазушы, 1973. -256 б.
2. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Жазушы, 1983. -456 б
3. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы, 1989.-320 б.
4. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1969. -244 б.
5. Қабдолов З. Сөз өнері/З.Қабдолов.- Алматы:Қазақ Университеті, 1992.-528 б.
6. Тәжiбаев Ә. Өмiр және поэзия.-Алматы, 1960.-300 б.
7. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы.- Алматы, Мектеп 1973 ж., 212 б, 126 б
8. Нұрғали Р. Арқау. Т.2. – Алматы: Жазушы, 1991. – 571-б., 7-б.
9. Мырзалиев Қ. Сөз сиқыры. – Алматы: Жазушы, 1988. - 464 б.
10. Негимов С. Өлең өрімі. – Алматы: Ғылым, 1980
11. Әлімбаев М. Толқыннан толқын туады. Алматы: Қазақ универистеті, 1992. -248 б.
12. Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы. – Алматы: Жалын, 1988.-152 б.
13. Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. Монография. Алматы: Білім, 2000. -335 б.
14. Жәмішев Ә. Жыр жанары. – Алматы: Жазушы, 1970. – 96 б.
15. Мәшһүр-Жүсіп Қ. Өлең – сөздің патшасы. – Алматы: Жазушы, 1991. 216 б.
16. Оразханова М.И. Қазақ әдебиетіндегі табиғат лирикасы (1960-1990 ж.ж.). Филолог. ғыл. канд. ғылыми дәр.алу үшін дайынд.диссер. Астана, 2005 ж. 137-б.
17. Қыяхметова Ш.Ә. «Қазақ лирикасындағы табиғат пен тағдыр» 2001 ж Филолог. ғыл. канд. ғылыми дәр.алу үшін дайынд.диссер. Астана, 2005ж. 137-б.
18. С.Б.Ержанова «Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ поэзиясының көркемдік тұтастығы мәселелері» докторлық диссертация. Алматы.-2009. 320-б.
19. Тынянов Ю.Н. Поэтика. История литературы. Москва, 1977.
20. Томашевский Б. Теория литературы. Поэтика, Изд-во 5-е, испр. – М.- Л.Госиздат, 1930. – 240 с.
21. Әшімбаев С. Екі томдық шығармалар жинағы. І-том, Әдеби сын. 156-б.
22. [http://kk.wikipedia.org/]
23. Есдәулет Ұ. Киіз кітап. Өлеңдер. Астана: «Елорда»-2012.-182б
24. Есдәулетов Ұ. Ғұмыр жас, Алматы: Раритет:2012ж.-376б
25. Жұмабаев М. Шығармалары: өлеңдер, поэмалар, қара сөздер. Құрастырғандар: Абдуллин Х. Дәрімбетов Б., Жұмабаева З.– Алматы: Жазушы, 1989. – 448 б.
26. Есдәулетов Ұ. Алтайдың алтын тамыры /Ұ.Есдәулетов.-Алматы: Жазушы, 1979.-160 б.
27. Кемелбаева А. Өлеңдерім – жанымның жылнамасы/А.Кемелбаева // Жас Алаш, 2004.- №34-35
28. Әлібеков Ә. Ұлттық поэзиямыздағы Ұлықбек жырлары/Ә.Әлібеков // Астана хабары, 2004.- №56
29. Есдәулетов Ұ. Жұлдыз жарығы/Ұ. Есдәулетов.-Алматы:Жазушы, 1977.- 182 б.
30. Тұрғынбекұлы С. Сөзге ғашық жүрек/С.Тұрғынбекұлы // Егемен Қазақстан, 2002.- №263-264
31. Елубай О. Алтайым, алтын тамырым/О.Елубай.-Алматы: Әл-Фараби, 2000.-210 б
32. Әлімбай М. Жанымның жапырағын жамыратып/М.Әлімбай // Жас Алаш, 2004.- №53
33. Кемелбаева А. Өлеңдерім – жанымның жылнамасы/А.Кемелбаева // Жас Алаш, 2004.- №34-35
34. Медетбек Т. Баба дәстүрдің мұрагері кім?/Т.Медетбек.-Алматы: Өлке, 2001.-248 б.
35. З.Ахметов, Т.Әбдірахманова, М.Қаратаевтың жауаптылығымен «Қазақ поэзиясындағы дәстүр ұласуы». Монография. Алматы: Ғылым.-1981
36. Абай. – Алматы: Жазушы, 1995. -168 б.
37. Кәрібаева Б. Қара өлең және лирика. - Алматы: Ы.Алтынсарин ат. Қазақтың білім академиясының Республикалық баспа кабинеті, 2001. - 173 б., 89
38. Уақыт және қаламгер.-Алматы:Жазушы, 1986.-316 б.
39. Есдәулетов Ұ. Өр мінезді өлең /Ұ.Есдәулетов // Жұлдыз, 1986.- №8
40. Райымбекұлы М. Ай/М. Райымбекұлы.-Алматы: Жазушы, 2001-168 б.
41. Боқаев Қ. Ұлттық салт-дәстүр! Махаббат! Қайсысын насихаттаймыз? /Қ.Боқаев // Қазақ әдебиеті, 2004.- №11
42. С.Торайғыровтың 110 жылдығына арналған Республикалық студенттер мүшәйрасы. Өлеңдер жинағы.-Павлодар, 2003-83 б.
43. Байбатыров Ғ. Шабыт керген көкірегінің шанағын /Ғ.Байбатыров // Дидар, 2002.- 2 қараша
44. Белинский В.Г. Таңдамалы шығармалары. 2-кітап/В.Г.Белинский.-Алматы,1950.-324 б.
45. Құрманғали Қ. Қоңыр күз күмбірі/Қ.Құрманғали.-Алматы:Санат,2002.-472б
46. Әшімбаев С. Азаматтыққа адалдық. /Әдеби сын-мақалалар, зерттеулер, толғаныстар/ Құрастырған Ш.Бейсенова. – Алматы: Раритет, 2007. –336 б.
47. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі (Құрастырушылар: З.Ахметов, Т.Шаңбаев) – Алматы: «Ана тілі», 1998. – 384 б.
48. Қоңыров Т. Қазақ теңеулерi.-Алматы, 1978ж., 171б.
49. Мәшћүр-Жұсіпов Қ. Қазақ лирикасындагы стиль және бейнелілік, - Павлодар: Павлодар университетінің баспасы, 1999. - 295 б.
50. Нарымбетов Ә. Қазақ поәзиясындагы дәстұр тұтастығы // Кітапта: Қазақ поәзиясындагы дәстұр ұласуы. - Алматы: Жазушы, 1981. - 4 б
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.................................................................................................................3
1.‎ ‏ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫ ЖӘНЕ‭ ‬ҰЛЫҚБЕК ЕСДӘУЛЕТ‭
1.1‎ ‏ХХ ғасырдағы қазақ‭ ‬лирикасы және‭ ‬Ұ.Есдәулет.....................................6
1.2.‎ ...... ... ... ‏Ұ.ЕСДӘУЛЕТ ЛИРИКАЛАРЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ІЗДЕНІСТЕР
2.1.‎ ‏Ақынның азаматтық‭ ‬лирикасының көркемдігі‭ ‬.................................................................................................................................34
2.2.Ұ.Есдәулет лирикаларының құрылысы мен өлшем-өрнектер‎ ‏.................................................................................................................................52
ҚОРЫТЫНДЫ....................................................................................................57
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР..............................................................59
КIРIСПЕ
Қàçàқ әäåáèåò³í³ң‭ ‬20-ғàñûðäàғû äàìó æîëû ... ñîë ... ... ... ... ... ‬Áұë ғàñûðäà қàçàқ қîғàìû áұðûíғû äәó³ðëåðãå қàðàғàíäà á³ðàç өçãåð³ñòåðä³‭ ‬áàñûíàí өòêåð³ï,‭ ‬³ëãåð³‭ ‬өðëåóãå áåò áұðғàí-äû.‭ ‬Õàëûққà ... ... ... ... ... ... ñàìàëû қàçàқ äàëàñûíà æàéûëäû. 
Қàçàқ àқûí-æàçóøûëàðûíûң øåáåðë³ã³‭ ‬áұë òұñòà àðòà òүñò³.‭ ‬Îëàð ұëòòûқ әäåáèåòò³ң äәñòүðë³‭ ‬æåò³ñò³êòåð³í æåòå èãåð³ï қàíà ... ... ... ... ... ïåí Øûғûñ ïîýçèÿñûíà қîëäàðû æåò³ï өð³ñ³í ұçàðòòû.‭ ‬Қàçàқ ïîýçèÿñû áұðûíғû өñèåò өëåң,‭ ‬àðíàó,‭ ‬òîëғàó,‭ ‬æûð ñèÿқòû áàñûì áîëûï êåëãåí ... ... ... æàңàëûқòàð қîñòû.‭ ‬Қàçàқ ëèðèêàñûíûң өç³‭ ‬ñàí òүðë³‭ ‬æàңà æүéåëåðìåí áàéè òүñò³.‭ ‬Ëèðèêàíûң áұðûí äèäàêòèêàëûқ ñàðûíû áàñûì áîëñà,‭ ‬åíä³‭ ... ... ... ... æàқòàðû áîé àëà áàñòàäû.‭ ‬Àäàìíûң àðàқàòûíàñû,‭ ‬ìàõàááàò ñåç³ìäåð³,‭ ‬³øê³‭ ‬ïñèõîëîãèÿëûқ äүíèåñ³‭ ‬íәç³ê ëèðèçììåí әñåðë³‭ ‬áåéíåëåí³ï,‭ ‬àäàìíûң‭ ‬³ø³‭ ‬ìåí ... ... ... ... ... ... êөêñåëä³.‭ ‬Àäàì өì³ð³‭ ‬æàí-æàқòû æûðëàíûï,‭ ‬қîғàìäûқ ñàíà,‭ ‬ôèëîñîôèÿëûқ îé-òұæûðûìäàðû,‭ ‬äәó³ð æàңàëûқòàðû êåң³íåí æûðғà қîñûëäû.
Ұëû Àáàé қàçàқ ïîýçèÿñûíäà æàңàëûқ ... ... ... ... ... ... ‬ìóçûêà өíåð³í³ң қàçàқ òîïûðàғûíäàғû æàңà áàғûòûí Á³ðæàí ìåí Àқàí áàñòàï ... ... ... ‬äàìûòóäàғû әñåðëåð³,‭ ‬îëàðäûң өñêåí îðòàëàðû,‭ ‬àëғàí өíåãåëåð³,‭ ‬øûғàðìàëàðûíûң ... ... ... ... ... ... ... Á³ðæàí ìåí Àқàí øûғàðìàøûëûғû á³ç ò³ëãå òèåê åò³ï îòûðғàí ... ... îçûқ ... ... òå ... ‬Îëàð өç³í³ң äåð øàғûíäàғû òàëàíò òàáûñòàðûí òүãåë äåðë³ê æàñ ұðïàққà àðíàï,‭ ‬ñîëàðäûң æүðåêòåð³í òåá³ðåíòåð òàìàøà òóûíäûëàð æàñàäû.‭ ‬Æîғàðû ... ... òîëû ... ïîýçèÿ,‭ ‬àñқàқ òà әñåì әí әóåíäåð³í қàëäûðäû.‭
Ïîýçèÿ‭ –‬әäåáèåòò³ң êөíå ñàëàñû.‭ ‬Ì.Áàçàðáàåâ ñөç³ìåí ... ... ... ... æàñàðà òүñåò³í æàíäû ñàëàñû‭» [‬1,‭ ‬3-б.‭]‬.‭ ‬ХХ ғасыр қазақ әдебиетін басқа адамзаттық әдеби дамудың деңгейіне көтерген ғасыр болды.‭ ‬Лирика жанры да ... ... ... ‬Ақындар лирика жанры арқылы қоғамның ең өзекті мәселелерін көтеріп,‭ ‬тақырыптық‭ –‬мазмұндық жағынан байытып,‭ ‬сұлу сөзден ... ... ... ... да дами ... ... ... Абай:‭ «‬Туғанда дүние есігін ашады өлең..‭» ‬немесе‭ «‬Өлең‭ –‬сөздің патшасы,‭ ... ‬-‭ ... ... аса ... ... ... ... «‬Поэзия-менімен егіз бе едің‭? ‬Сен мені сезесің бе,‭ ‬неге іздедім...‭»‬деп,‭ ‬ақындықтың адамға табиғат‭ ‬берген сый екендігін дәріптейді.‭ ‬Ал ... ... ... өмір ... ... деймісің қарағым...‭» ‬деп ақындықтың үлкен жауапкершілік екендігін айтады.‭ ‬Ал лирика ғалым З.Қабдоловтың сөзімен айтар болсақ‭ ... ... ... ... ‬Ой мен сезімді астастыра суреттейтін терең психологиялық шығарма.‭ ‬Лирикалық өлеңдер ауыз ... ... ... ... баллада,‭ ‬арнау,‭ ‬идиллия,‭ ‬мадригал,‭ ‬ода,‭ ‬сонет,‭ ‬ой,‭ ... ... ... ... ... ‬эклога т.б.‭ ‬деп бөлуге болады‭»‬[2‭; ‬56б‭ ]
Зерттеудің өзектілігі.‭ ‬Қазіргі таңда қазақ әдебиеттану ғылымында лирика жанры жан-жақты зерттелу үстінде.‭ ... ... ... ... те ... ... ... зерттелгенде,‭ ‬лирика да зерттелуді тоқтатпайды.‭ ‬Оның тарихына,‭ ‬даму процестеріне,‭ ‬поэтикасына байланысты әр түрлі ғылыми еңбектер жарық ... ... ... ... ... ... қатысты да еңбектер баршылық.‭ ‬Әйтседе,‭ ‬астанадан шалғай облыс орталығын мекен етіп,‭ ‬қоғамның көкейкесті мәселелерін сөз ... ... пен ... ту етіп ... ... ... ... Есдәулет‭ ‬ шығармашылығына,‭ ‬оның азаматтық лирикасына қатысты ғылыми еңбек жоқ деп‭ ... ... ... батылдығын серік еткен қаламгер шығармашылығындағы азаматтық лириканы сөз ете отырып,‭ ‬қоғамдағы саяси құбылыстар мен азаматтық позициядан ... ... ... ‬Осы тұрғыдан келгенде зерттеу жұмысымыздың тақырыбы әдебиеттану ғылымы үшін,‭ ‬қоғамымыздың мәдени-рухани дамуы үшін өзекті ... ... ... ... ... Мемлекеттік‎ «‏Алаш‭» ‬сыйлығының лауреаты талантты ақын Ұлықбек Есдәулетов шығармашылығы туралы аракідік мақалалардан басқа іргелі зерттеулер жоқ.‭ ‬Мақалалардың басты көпшілігі ақын ... ... ... ... аса ... ‬Әсіресе оның азаматтық үні,‭ ‬ұлттық болмысы,‭ ‬өз заманының өрелі де ... ... ... ... арнайы зерттеуді қажет етеді. ‭
‬Диплом жұмысы осы бір тың да күрделі тақырыпты ашуға бағытталған.
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... ... Ұ.Есдәулетов шығармашылығындағы азаматтық лириканың тақырыптық-идеялық көрінісін зерттеу.‭ ‬Осыдан келіп,‭ ‬жұмыстың ... ... ... ‬Осы ақынның өлеңдерінің негізінде азаматтық лириканың поэзиялық шығарманың ... ... ... ... ... ... ... сарынның ашылуына жанрлар мүмкіндігінің ықпал ететінін көрсету‭;
-‎ ‏Ұ.Есдәулетов шығармашылығы арқылы азаматтық әуен мен ұлттық болмыстың ... ... ... ... ... ... ... аясында қазіргі қазақ поэзиясының негізгі жетістіктерін,‭ ‬көркемдік ізденістерін саралау‭;
-‎ ‏ХХ ...... ... ... ... ... өлеңдеріндегі дәстүр мен өзіндік қолтаңбасы бар жаңашылдығын айқындау‭;‬
-‎ ‏ақынның негiзгi ... ... сыр ... ... ашу мақсатында,‭ ‬оның поэзиясындағы өзге де тiл байлығының қайнар көздерi антоним,‭ ‬синонимдердiң қолданылуы.
Зерттеу‭ ‬нысаны.‭ ... ... ... «‬Жұлдыз жарығы‭»‬,‭ «‬Жүректегі жарылыстар‭»‬,‭ «‬Ұлыстың ұлы күні‭»‬,‭ «‬Заман-ай‭»‬,‭ «‬Киіз кітап‭» ‬атты өлең жинақтарын алдық. ‭ ‬
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымының көрнекті өкілі‭ ‬Байтұрсынов А.‭ ‬[3‭]‬.,‭ ‬Жұмалиев Қ.‭ ‬[4‭]‬.,‭ ‬Қабдолов З.‭ ... ... Ә.‭ ... ... З.‭ ‬[7‭]‬.,‭ ‬Базарбаев М.‭ ‬[1‭]‬.,‭ ‬Нұрғали Р.‭ ‬[8‭]‬.,‭ ‬Мырзалиев Қ.‭ ‬[9‭]‬.,‭ ‬Негимов С.‭ ‬[10‭]‬.,‭ ‬Әлімбаев М.‭ ... ... Б.‭ ... ... А.‭ ... ... А.‭ ‬[14‭]‬,‭ ‬Жүсіп Қ.‭ ‬[15‭]‬ т.б.‭ ‬ зерттеу еңбектері негізге алынды.‭
Зерттеу жұмысында қолданылған әдiстер.‭ ‬талдау,‭ ‬жинақтау,‭ ‬жүйелеу,‭ ... ... ... ‬әдіс-тәсілдері қолданылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы.‭ ‬Ақынның‭ ‬лирикасы бүгінгі ... ... ... зерттелмеген.‭ ‬Сол себепті қазіргі қазақ поэзиясында өзіндік орны бар‭ ‬Ұлықбек Есдәулет ... ... ... ... ... ... рет ... отыр.‭ ‬Әрине табиғат лирикасында,‭ ‬өлең құрылысын жеке-жеке зерттеген‭ (‬мысалы,‭ ‬Оразханова М.И.‭ ... ... ... ... ... ... ... (‬Қыяхметова Ш.Ә.‭ «‬Қазақ лирикасындағы табиғат пен тағдыр‭» ‬2001‭ ‬ж канд.дис‭)‬ [17‭]‬,‭ (‬С.Б.Ержанова‭ «‬Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ поэзиясының көркемдік тұтастығы мәселелері‭» ... ... ... ... ... мысал ретінде еңбектерінде пайдаланған.‭ ‬Біз бұл жұмысымызда ақынның өлеңдеріндегі дәстүр мен жаңашылдықты,‭ ‬көркемдік ізденістерді,‭ ‬ақындық‭ ‬шеберлігін ғылыми ... ... ... ... ақын ... ... ... барысында Абай дәстүрін дамыта жалғастырған,‭ ‬өзіндік даралық стилі бар суреткер ретіндегі ... ... ... ‬Сонымен қатар,‭ ‬Ұлықбек Есдәулеттің ақын ретіндегі өзіндік даралығын,‭ ‬ақындық шеберлігін тануға,‭ ‬лирикасының көркемдік қуатын ашуға ... ... ... ... ... ... өз ... берді.‭ ‬Ақынның лирикасы ұлттық әдебиетімізде өзіндік орны бар‭ ‬сыршыл да нәзік өлеңді өрнектер екенін ... ... ашып бере алды ... ... ... жұмысының құрылымы.‭ ‬Зерттеу жұмысы кіріспеден,‭ ‬2‭ ‬тараудан,‭ ‬1‭ ‬тарау‭ ‬2‭ ‬тармақша,‭ ‬2‭ ‬тарау‭ ‬2‭ ... ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.‭
1.‎ ‏ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫ ЖӘНЕ ҰЛЫҚБЕК ЕСДӘУЛЕТ‭
1.1‎ ‏ХХ ғасырдағы қазақ лирикасы және Ұ.Есдәулет‭ ... ... ... ‬³ð³‭ ‬қîғàìäûқ îқèғàëàð áүê³ë ðóõàíè қàçûíà æàéûíäàғû ... ... ... ... ... ... æàңà äәó³ð³‭ ‬áàñòàëäû.‭ ‬Ïîýçèÿғà äåãåí êөçқàðàñ òà өçãåðå áàñòàäû.‭ ‬Çåðòòåëó ... ... ... Áåëèíñêèéãå äåé³íã³,‭ ‬îäàí áåðã³‭ ‬Â.‭ ‬Áðþñîâ,‭ ‬Þ.Òûíÿíîâ‭ ‬[19‭]‬,‭ ‬Б.‭ ‬Томашевский‭ ‬[20‭]‬,‭ ‬В.‭ ‬Шкловский,‭ ‬В.Жирмунский,‭ ‬Л.‭ ‬Тимофеев,‭ ‬қазақ поэзиясын ... А.‭ ... ... ... ... ... «‬Әдебиет тарихы‭» (‬1927‭)‬,‭ ‬Қ.‭ ‬Жұмалиевтің‭ «‬Әдебиет теориясы‭» (‬1938‭)‬,‭ «‬Қазақ әдебиеті‭» (‬1942‭)‬,‭ ‬Е.Ысмайыловтың‭ «‬Әдебиет теориясының мәселелері‭» (‬1940‭)‬,‭ ... ... және ... (‬1970‭)‬,‭ ‬М.Базарбаевтың‭ «‬Өлең‭ –‬сөздің патшасы,‭ ‬сөз сарасы‭» (‬1973‭)‬ [1‭]‬,‭ ‬Б.Кәрібаева‭ «‬Қара өлең және ... ... ... атты ... өлеңнің теориялық мәселелерін,‭ ‬оның тілі,‭ ‬құрылымы,‭ ‬көркемдік-жанрлық ерекшеліктері,‭ ‬әр лирикаға тән қолданыстар қарастырылған.‭ ... ‬-‭ ... ... жан ... ... ‬сол өмірдің қаны мен оты,‭ ‬жарығы мен күні‭»‬.‭ ‬Сағат Әшімбаев:‭ «‬Поэзия‭ –‬жүректің сөзі.‭ ... ... ... сөз кем ... жүз ... ... ... бұла сезімнің бұлықсып бас көтеруіне түрткі болады.‭ «‬Ұйықтап жатқан жүректі ән оятар‭» ‬деген ұлағатты ... ... де ... ... ... ... оятқан өлең,‭ ‬тегін өнер болмаса керек.‭ ‬Өлеңнің өнегесі ... ‬ол ... ... ғана ... ... ... асқақ сезімнің дәрежесіне дейін көтереді.‭ ‬Азаматтық асқар сезімнің шыңы ұлттық сезімде өлең арқылы оянып рухани күш салады.‭»‬-деп өлеңнің данышпандығын,‭ ‬сезімді дір ... ... айта ... ‬[21,56‭] ‬Поэзия әрқашанда сол халықтың тұрмыс-тіршілігін,‭ ‬ой-арманын,‭ ... ... ... ... ... ... ... қашан да болсын өскен ортасы,‭ ‬қоғам әсер ететіні анық.‭ ‬Бұл элементтердің барлығы қай поэзияға болмасын тән.‭ ... ... ... өзіне лайық күйі бар,‭ ‬өзіне лайық үні бар.‭ ‬Адам баласының бүкіл тарих бойына ілгері өсіп келе жатқан процесс болса,‭ ... ... ... ... ... образбен танып баяндау,‭ ‬суреттеу өнері де тоқтаусыз ... келе ... ... келе ... ... ... ғана ... келетін заман үнін,‭ ‬адам күйін,‭ ‬тіршілік еткен жанның мұңы мен ... ... ... ... өлең ... жеткізеді.‭ ‬Поэзия мен бейнелеу өнері ілгері дамыған елдерде,‭ ‬әсіресе,‭ ‬қыл қалам шеберлері мәңгілік туындылар жасаған елдерде адам күйінің бар ... ... ... аша ма,‭ ... ... ... көрсете ме деген пікірлер болған.‭ ‬Леонардо да Винчи:‭ «‬Көркемсурет‭ –‬тілсіз поэзия,‭ ‬ал поэзия көрінбейтін көркемсурет‭ » ‬деген екен.‭ ... ... ... осы екі ... бейнелеу‭ ‬амалдары барабар деген ұғым тумайды.‭ ‬Екеуінің де адамға күшті әсер ететінін мойындау.‭
Қазақ поэзиясы туралы әр ... ... ... ... ‬сайын зерттеулер де жаңара түсті,‭ ‬биіктей түсті.‭ ‬Әр кезеңнің әдебиет зерттеулеріне қатысты ... ... қай ... ... ... та қажет етеді және одан әрі жаңалығы да,‭ ‬жаңашылдығы да ашылып отырды.‭ ‬Мұның өзін қазақ поэзиясындағы бір жетістік деп септейміз.‭ ... да ... ... ... ... ... «‏Поэзия мәселесі‭»‬,‭ «‬Тағы да поэзия туралы‭» ‬деген мақалаларында жалпы әдебиет алдында ... ... ... ... поэзиясы алдында тұрған міндеттер туралы көп пайдалы ... ... ... ... жайы мен ... ... ... ‬Абай дәстүрінің орнығау,‭ ‬беку қалпын танытқан кең көлемді ... ... ... ... ... ... дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі‭» ‬деген зерттеу кітабы.‭ ... ... ... рет Абай ... тілі,‭ ‬көтерілген мәселелері,‭ ‬көркемділігі мен образдылығы жайында сөз етілген болатын.‭ ‬Жаңа дәуірдегі поэзияның ... ... ... ... ... ... еңбегінде бір С.Мұқановтың ғана емес,‭ ‬кеңес дәуіріндегі ... ... даму ... ... ... ашып көрсетті.‭ ‬Кеңес дәуірінде поэзия жаңа өмір,‭ ‬жаңа тұрмыс заңдарымен өзгеріп ... ... ... ... оған ... ... ... дамуына негіз болды.‭
Ал кейінгі‭ ‬70‭ ‬жылды алсақ,‭ ‬әдебиет онан әрі даму жолында жаңа қоғамның әрбір ... ... ... жаңа ... ... ... ... ‬Ұлы Отан соғысы,‭ ‬онан кейінгі құрылыс дәуірі және қазіргі кезеңдегі ғылым мен техникадағы жаңалықтар,‭ ‬космос тақырыбы қоғамдық санаға,‭ ... ... ... пен ... өз ... ... ‬жаңаша сурет,‭ ‬образдарды талап етті‭; ‬кеңес адамының қазіргі замандағы күрескер,‭ ‬еңбеккер бейнесін,‭ ‬ойшыл,‭ ‬жаңашыл кейпін ... ... ... ... қашан да жаңарып,‭ ‬өзгеріп даму процесінде,‭ ‬айнала өмірде болатын құбылыстарды өлең өрнегімен бере отырып,‭ ... ақын ... ... ... ‬Әр ... ... өз ... болды,‭ ‬өлең құрылысы мен түрі болсын,‭ ‬тақырыбы жағынан болсын,‭ ‬сөз қолдану ерекшелігі болсын,‭ ‬ұйқас,‭ ‬ырғақ,‭ ‬буын өз ... ... ... ... ... та лириканы зерттеу қай кезеңде де болсын қажет етеді.‭
Жетпісінші жылдар‭ —‬жалпы Кеңес Одағының‭ ... ... ... ... ... ‬соған байланысты қазақ әдебиетінің,‭ ‬ұлт мәдениетінің қайта ... ... ... ... төл сөз ... үлкен өрлеу туып,‭ ‬қазақ поэзиясын тағы бір белеске көтеріп тастаған жаңа толқын әдебиетке өзіндік ерекше ... ... ... ... ... Мақатаев,‭ ‬Қадыр Мырзалиев,‭ ‬Жұмекен Нәжімеденов,‭ ‬Төлеген Айбергенов,‭ ‬Жүсіп ... ... ... ... ... ... Сапарбаев,‭ ‬Ұлықбек Есдәулет сияқты ақындар поэзия аспанында жарық жұлдыздар боп ... ... ... ... ... –‬Қадыр Мырзалиевтің‭ “‬Ой орманы‭”‬,‭ ‬Жұмекен Нәжімеденовтің‭ “‬Балауса‭”‬,‭ ... ... ... ... ‬кітаптары жарияланып,‭ ‬қазақ оқырмандары жыр балының дәмін татып,‭ ‬тамсанған жыл.‭ “‬Жас дәурен‭” ‬жинағы да осы жылы жыр ... ... ... ... ... өз заманына арнаған ақындар аз емес.‭ ‬Өз кезеңінде уақыт тынысын сезінген ақындардың бірі‭ –‬Ұлықбек Есдәулет.‭ ... ... ... ... айқын,‭ ‬ХХ ғасырдың‭ ‬70-80‭–‬жылдарындағы лириканың жарқын келбетін жасаушы ақынның бірі‭ –‬Ұ.Есдәулет.‭ ‬Сезімді селт еткізер,‭ ‬жүректен шыққан жырдың балын тамызар ақын ... ... ... тың ... ... ‬Жанға жылы өлеңдер көбінесе лирикадан табылады.
‎…‏Сонау‭ ‬70-жылдардың басында‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬секілді тамаша жырларымен қазақ жырының үйіріне екпіндей қосылған‭ ‬Ұлықбек Есдәулет‭ –‬бүгінде кемеліне ... ... пен ... ... пен ... ‬махаббат пен сүйiспеншiлiк,‭ ‬сағыныш пен қайғы ақын ... ... орын ... ... құндылықтар ақын қаламынан жаңаша өмiр танып,‭ ‬жаңаша тыныс алады.‭ ‬Сол себептi ақын өлеңдерiнiң өзектi ... ... ... ... мен талантын танудың өзi талмай зерттеудi талап ... ... да бір ... ... тиек етсе де ақынның ерекшелігі оны кең ауқымда алып,‭ ‬өлең өлшеміне өрісті оймен аудара,‭ ‬сыйдыра ... ... ... сөз ... ... өлеңдерінде де,‭ ‬көлемді туындыларында да бөлекше бітімге,‭ ‬әсерлі айшыққа ұласқан.‭ ‬Ақын өлеңдерінің тақырыптық жүйесі,‭ ‬жанрлық түрі,‭ ‬идеялық және ... ... ... поэзиясындағы тың үрдісті танытады және өзге тілге аударуды анықтайды.‭ ‬Ақынның көп қырлы ... ... ... ... ... алуан түрлі,‭ ‬әрі күрделі.‭
Лирика дегеніміз-ақынның ішкі жан дүниесінің сезім күшімен тебірене ... ‬өз ... ... ... тән.‭ ‬Ұлықбек ақын өз өлеңдерінде шама-шарқынша көркемдікке ұмтылды,‭ ‬өлең жазудағы Абай талаптарына талпынды.‭ ‬Жатық тіркес,‭ ‬шымыр ұйқас құруға,‭ ‬ажарлы сөзбен ... ... ... ... шумақ жасауға,‭ ‬осылардың бәрін үйлестіре келіп,‭ ‬ой салар,‭ ... ... ... ... ... тырысты.‭ ‬Ол белгілі дәрежеде Абай бастаған қазақтың жаңа жазба әдебиетіндегі көркем үлгіні басшылыққа алды.‭ ‬Табиғат көріністерін беруде,‭ ‬жер-су,‭ ‬тау-дала,‭ ‬географиялық ... ... ... үлгі ... ... ‬солармен үндесетін азды-көпті туындылар берді.‭ ‬Алайда ақын поэзиясында өзінің бойына бала кезінен сіңген халықтық сипат,‭ ‬ұлттық дәстүрдегі ... үлгі ... ... ... ... өзін өлең деп ... қаламгердің өлең-сөзге жүгінуі ақын мұратын әйгілеп тұрғандай.‭ ‬Өлең-жырдың жасампаздық құдіретіне ... ... беру де ... ... басты шарты болса керек.‭ ‬Ақын лирикасындағы шалқар шабыт ақынның сөз өнерін құрметтеу,‭ ... ... ... көрік алады.‭ ‬Нағыз ақынға тән кредо‭ –‬жыр бұлағын аялап сүюден нәр алып,‭ ‬одан арғы биіктерге қол созады.‭ ‬Ақын түсінігінде өлең ... ... ... мен жеке тұлға рухына қызмет етер ерекше дүние.‭ ‬Қазақ сөз ... ... ... деп ... «‬сөз патшасына‭» ‬сыйынып сыр ашу‭ –‬ақынға ғана жарасқан символика болғаны.‭
Әäåáèåò әëåìiíäå òâîð÷åñòâîëûқ қàáiëåòi ìåí àäàìãåðøiëiãi,‭ ‬êiñiëiê қàñèåòi ... ... òóìà ... ... ... ‬Áið ... өëåң æàçáàғàí àäàì қàçàқ қàçàқ åìåñ áîëғàíìåí,‭ ... ... áәði ... äà ... àқûí åìåñ қîé.‭ ‬Àқèûқ àқûí äåñå,‭ ‬áiç Ìàқàòàåâòû,‭ ‬ðåàëèñò àқûí äåñå Ñ.Ñåéôóëëèíäi,‭ ‬Á.Ìàéëèíäi,‭ ‬ұëû àқûí äåñå Àáàéäû ... åñêå ... ... өзiңе де көрiнбей тек ұғым дүниенiң әлдебiр түкпiрiнде бұғып жатқан,‭ ‬ұйқылы-ояу сезiмiңе жан бере алар ... иесi де‭ ... ... ... ... ... өз жан өлшемi деңгейiне тән қанша қасиет‭ ... бар ... ... бәрiн жақсы ақынның саңлақ қиялынан жаралған сұлу жыры жан бiтiре жаңғыртады.
Демек адам ... ... жан ... ... ... ... ... тілімен өрнектеудің өзгеше әдіс-тәсілін тапқан ақын қазақтың төл әдебиетімен ғана ... түбі бір ... ... ... туындыларынан сусындап,‭ ‬әрі әлемдік ақыл-ой жетістіктерінен үйренген.
Ұлықбек ... ... ... ‬29‭ ... ... ... ... ауданы Үлкен Қаратал ауылында дүниеге келген.‭ ‬С.М.Киров атындағы Қазақ ... ... ... факультетін‭ (‬1977‭)‬ журналист мамандығы бойынша,‭ ‬М.Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы Жоғары әдеби курстардың поэзия ... ... ... ‬әдебиетші мамандығы бойынша бітірген.‭ ‬Гуманитарлық ғылымдар академиясының құрметті академигі‭ (‬2004‭ ‬жылдан‭)‬.‭ ‬Қазақстан журналистика академиясының толық академик-мүшесі.‭ ‬М.‭ ‬Әуезов атындағы Семей ... ... ... ... ‬жылдан‭ ‬- Шығыс Қазақстан облыстық газетінің корректоры.‭ ‬1977‭ ‬жылдан‭ ‬-‭ ‬республикалық‭ «‬Қазақстан пионері‭» ‬газетінің бөлім меңгерушісі.‭ ‬1979‭ ‬жылдан‭ ‬-‭ «‬Жазушы‭»‬ баспасының редакторы‭ ... ... ... ... ... ... жастар редакциясының редакторы.‭ ‬1986‭ ‬жылдан‭ ‬-‭ «‬Қазақ әдебиеті‭» ‬газеті редакциясы сын бөлімінің тілшісі.‭ ‬1988‭ ‬жылдан‭ ‬-‭ ‬Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының ... ... ... ‬-‭ ... ... ... бас ... ‬1993‭ ‬жылдан‭ ‬-‭ ‬ҚР Сыртқы істер министрлігінде бөлім меңгерушісі.‭ ‬1997‭ ‬жылдан‭ –‬ҚР Қоғамдық ... ... және ... министрлігінің бөлім меңгерушісі.‭ ‬2000‭ ‬жылдан‭ ‬-‭ ‬ҚР Премьер-министрінің Кеңсесінде мәдениет секторының меңгерушісі.‭ ‬2002‭ ... ‬-‭ ... ... ‬газеті редакциясының бас редакторы.‭ ‬2008‭ ‬жылдан бері‭ ‬-‭ «‬Жұлдыз‭» ‬әдеби журналының бас редакторы.‭ ‬Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының хатшысы.‭ ‬Мемлекеттік сыйлықты тағайындау ... ҚР ... ... ... мен монументтер жөніндегі Мемлекеттік комиссиясының,‭ ‬Түркі әлемінің әдеби журналдары конгресінің ... ... ... ... ... ... «‬Құрмет‭» ‬орденімен‭ (‬2001‭); «‬Қазақстан Конституциясына‭ ‬10‭ ‬жыл‭» (‬2005‭)‬,‭ «‬Астананың‭ ‬10‭ ‬жылдығы‭» ... ... ... ... ... ... (‬1986‭)‬,‭ «‬Жігер‭» ‬шығармашыл жастар байқауларының‭ (‬1979‭)‬,‭ ‬түркі тілдес елдер поэзиясы байқауының‭ (‬1995‭)‬,‭ ... ... ... ‬ҚР ... сыйлықтарының‭ (‬2003‭) ‬лауреаты.‭ ‬Ресейдің Алтын Есенин медалінің кавалері‭ (‬2007‭)‬.‭ «‬Қара пима‭» ‬поэмасы‭ «‬Жалын‭» ‬республикалық‭ (‬жабық‭) ‬әдеби сайысының жеңімпазы атанған‭ (‬1982‭)‬.‭ ... ... ... ... ... ... атанған.‭[‬22‭]‬
Ұлықбек Есдәулет поэзиясындағы халық тағдыры жаңа заман үнімен жырланса да,‭ ‬екеуіне ортақ жай‭ –‬туған ел мен ... ... ... ... ... ‬Сол жарқын болашаққа жетуде өз кесірін тигізер келеңсіздіктер‭ –‬қос ... ... етіп ... ақын бір ... өз ... ... ойлаумен ғана қалып қоймайды.‭ ‬Оның азаматтық парасатынан туындаған арман-мақсаттар бұдан әлдеқайда биік.‭ ‬Туған халқы туралы айтқанда,‭ ‬оның ... ... ... еске алады,‭ ‬оны бүгінгі жағдайымен салыстырады.‭ ‬Онымен де ... ... ... ... идея ... ‬«Көкбөрінің рухы‭»‬,‭ «‬Түркістан маршы‭» ‬өлеңдерінде қаны Мағжан ақынмен үндес келеді.‭ ‬Түркі дүниесі сыйынатын Көкбқрінің рухы ... ... ... ... ... «‬Түркістан маршы‭» ‬өлеңінде Мағжан ақынның өлеңін жалғастырғандай.
Түркі халқы,‭ ‬тізеңді жаз,‭ ‬түрегел,‭
Тізерлеген тығырыққа ... ... ... ... кез келді,
Бірлік болса-қорлық болмас,‭ ‬біле бер‭!‬[23.56‭]
деп,‭ ‬Шығыс елдеріне ұран ... ... ... бір түркі халықтарын бірлікке шақырады.‭ ‬
Өлеңде ақын ... ... күші ... ‬сезіліп тұрса,‭ ‬ақынның Шығысқа,‭ ‬оның ұлдарына деген‭ ‬махаббаты мен мақтанышы да соншалықты жарқырап‭ ‬көрінеді.  ‭
Мағжанның бұл тақырыптағы ... ... ... ... ... ... тарихи белестерді ойға‭ ‬алу арқылы түсіндіріледі.‭ ‬Ол Шығыстың,‭ ‬оның ішінде түркі‭ ‬елдерінің кешегі тарихына көз жібереді.‭ ‬Бір кезде жайлаған ... еске ... ... ‬өлеңі соның айқын айғағы.‭
...Түркістан‎ —‏екі дүние ... ... ... —‬ер түріктің бесігі ғой‭
деп басталатын өлең жолдары кешегі тарихқа жетелейді.‭ ‬Ертеде Тұран аталған бұл ... ... ... ... елес ... Ақын Тұранның жері‭ ‬мен суын,‭ ‬көлі мен шөлін,‭ ‬өзен-суларын,‭ ‬тауларын,‭ ‬Теңізі‭ ‬мен Аралын,‭ ‬Ыстықкөлін,‭ ‬Жейхун мен Сейхун дарияларын,‭ ‬Тянь-Шаньдай,‭ ‬Памир мен ... ... ... ... ... ... мекен еткен ер түріктің‭ ‬билері мен батырларын,‭ ‬ғұлама ғалымдарын,‭ ‬ел ... ... еске ... ... ... бірлікте өмір сүріп,‭ ‬іргесін жауға бермеген түрік дүниесі ... ... ... ... ... ... түрік енші алысып тарасқанда,‭
Қазақта қара шаңырақ қалған жоқ па‭? —‬ ... ... ... да сол ер түріктің бір мұрагері‭ ‬санайды.‭
"Тұран‎"‏,‎ "‏Түркістан‭" ... ... ... ... ... осылайша Шығыс әлемін,‭ ‬бүкіл түркі дүниесін‭ ‬мақтан ете жырлайды.‭ ‬Оның бүкіл өткен жолына шолу‭ ‬жасай отырып,‭ ‬тарихтың ... ... ... ... ... ... беттерін парақтайды.‭ ‬Оларын өз заманымен салыстырады.‭ ‬Көп нәрсеге көңілі толмайды.‭ ‬Бір кезде‭ ‬Тұранды мекен еткен ер түріктің ... ... ... ... ел болған,‭ ‬жеке халықтарға бөлініп кеткен.‭ ‬Шығысты дәріптейтін өлеңдерінде Мағжан осынау түркі‭ ‬халықтарын бірлікке ... ... ғана ... ‬келген қиянатқа,‭ ‬Ресей патшасының отаршыл саясатына‭ ‬қарсы туруға болатынын ұқтыруға тырысады.‭
Ұлықбек Есдәулет‭ ‬те‭ ‬Көкбөрі,‭ ‬Түркістан атауларын ... ... ете ... ‬оған ерекше ілтипат білдіреді.‭
Көктүріктің қаны әлі асыл ... да,‭ ... ... ... ... ... ... өскен,
‎ ‏Жаралған ғой,‭ ‬жаныңмен жасын бірге.‭ ‬[24,‭ ‬28-б‭]
Мағжан өлеңдеріндегі ең басты тақырып‭ —‬ел мен жер тағдыры.‭ ‬О бастан-ақ халқына азаттық өмір ... ақын ... ... өткен тарихына үнемі көз жіберіп отырады.‭ ‬Сол арқылы тарихи шындықтың ... ... ... айтқанда,‭ "‬Өткен күн‭" ‬атты өлеңінде Еділ мен Ертістің арасын жайлаған қазақтың бір ... ... ... мен ... ... жайлауын,‭ ‬айна көлдері мен алаңсыз күн кешкен тұрмысын,‭ ‬қаһарман батырлары мен әділ ... ‬ел ... сәні ... ... ... мақтан ете отырып:‭
Өткен күнді ойласам,‭
Ойға терең бойласам,‭
Кешегі ... ... ... мен ...
Көз алдыма келеді,‭ —
деп,‭ ‬бұдан ары қарай осы тіршіліктің шырқы бұзылғанын ... ... ... ... ... бар ... ... өкіне баяндайды.‭
Өмірге құштарлық,‭ ‬айналасындағы адамдарға,‭ ‬туған табиғатқа,‭ ‬жер-анаға ... ... ... ... ... ... ... бірі.‭ ‬Ақын нені жырласа да,‭ ‬ерекше махаббатпен,‭ ‬шынайы жүрекпен жырлайды.‭ ‬Сол себепті де оның ... ... ... ‬көркем.‭ ‬М.Жұмабаевтың елім,‭ ‬жерім,‭ ‬туған үйім дейтін жүрек жарды лирикаларының бәрінде де азаматтық ... ... ...
Ұлықбек ақынның Мағжанмен рухани туыстығын оның осы тақырыптарға арналған өлеңдерін оқу барысында толық көз жеткізе ... ... ... ... ... ... ауыл ... ‬тағы басқа өлеңдері туған жер топырағын жыр етсе,‭ «‬Табиғаттың жейдесі‭»‬,‭ «‬Жапырақтар жыры‭»‬,‭ «‬Қысқы бақ‭» ... ... ... суреттеуге арналған.
Мағжан‭ –‬біздің тарихи санамыздың оянуына,‭ ‬бүгіннің өткір сауалын тап басып тануымызға көш басшы болатын тұлға.‭ ‬Мағжан‭ –‬қазақ ... ... ... ... ... әкелген ірі реформатор ақын.‭ ‬Ал‭ ‬Ұлықбек Есдәулет‭ ‬сол дәстүрді жалғастырушы ғана емес,‭ ‬өз кезегінде ... ... бірі деп ... ақын атанған Әбілдә Тәжібаев Мағжан ақын поэзиясы туралы‭ «‬...Азаматтық лирикаға жататын күшті жырлар Мағжанда өте мол.‭ ... көбі тек қана ... ... ... ғана ... ... ішкі мұңы мен ашу-кегіне табиғи байланысып отыратын бояулы әуенді өлеңдер:‭ «‬Мен кім‭?»‬,‭ «‬Мен ... ... ... ... ... «‬М.Д.‭ ‬абақтыдан шыққанда,‭ «‬Өткен күн‭» ‬сияқты өлең өзіне бір төбе.‭ ... ... ... ... «‬Орал‭»‬,‭ «‬Орал тауы‭»‬,‭ «‬Түркістан‭» ‬сияқты өлеңдер де осы циклға жатады.‭ ‬Мағжан жүрегіндегі халқына деген махаббат оның поэзиясынан ерекше орын алады.‭ ‬Ол ... ... ... ... күйзелу үстіндегі халықты қанша аяса да,‭ ‬жаралы жанның ыңыранған ауыр күйін суреттесе де,‭ ‬халықты ... ... ‬Ол ... ... тағдырына қол қусырған,‭ ‬жерге ғана үңілген,‭ ‬аяғының астынан ... ... ... ... ... ... емес.‭ ‬Мағжан поэзиясында үнемі ой үстіндегі,‭ ‬қимыл үстінде көрінетін халық бар.
Кең даладағы ... ат,‭ ‬ат ... ... ... ... сағыныштарын ән-күймен түсіндіретін,‭ ‬жасыл даласын,‭ ‬жайқалған орманын,‭ ... ... ... ... ... мен ... –‬Мағжан поэзиясының ең күшті халықтық рухы‭» ‬деген пікірі бүгін де маңызды‭ [‬25,‭ ‬6-б.‭]‬.‭ ... ... ... ... ... ... ... жүгін мына өлеңнен байқауымызға болады.
Арыстандай айбатты, ‭
‬Жолбарыстай қайратты, ‭
‬Қырандай күшті қанатты‭ —‬ ‭
‬Мен жастарға ... от ... ... ... ... ... ар, ‭
‬Мен жастарға сенемін‭!‬ ‭–‬деп үлкен пафоспен жырлайды.
Осы тұрғыда Мағжан ... ... ... ақын оны жетелеп алып кеткендей және Мағжанның үміті орындалғанын ... ... ақын ... байқаймыз.‭
Арыстандай айбаттым,‭
‬Жолбарыстай қайраттым,‭
‬Аспандаған байрақтым,‭
‬Қанша жұлдыз жайнаттың,‭
‬Қанша бұлбұл ... ... ... ... тау ... ... ... ‬-‭ ‬бәрі шын,‭
‬Қазақстан‭ ‬-‭ ‬намысым‭!
‬Әрбір тасы‭ ‬-‭ ‬киелім,‭
‬Әр уығы‭ ‬-‭ ‬жүйелім,‭
‬Ән кернеген ... ... ... ... Аманжолов‭ ‬– қазақтың аса ірі ақындарының бірі.‭ ‬Оның көркемдік-эстетикалық деңгейі жоғары,‭ ... ... ... ... ... ие шығармашылығы,‭ ‬негізінен,‭ ‬поэзиялық туындылардан тұрады.‭ ‬Ақынның әдеби мол мұрасын‭ ‬7-8‭ ‬поэмасы мен ... ... ... құрайды.
Қасым Аманжолов‭ —‬көркем аударма өнерінің де үздік ... ‬Ол ... ... пен ... поэзиясының классикалық туындыларын:‭ ‬лирикалық өлеңдер мен поэма-дастандарын қазақ тіліне зор шабытпен аударды.‭
Қ.‭ ‬Аманжолов‭ —‬өзінің ... ... ... да ... ... ... поэзиясымен әр буын оқырмандар сүйіспеншілігіне ие болып,‭ ‬жас таланттарға өте күшті әсер етіп келе жатқан біртуар дарын.‭ ... ... бұл ... ... ... ... ... ‬мазмұн,‭ ‬тақырып,‭ ‬түр,‭ ‬көркемдік бейнелеу кұралдары,‭ ‬ой мен сезім тереңдігі жағынан жаңа сапа тауып,‭ ‬биік белеске көтеріледі.‭ ‬"Елге ... ... ... ... ұзақ ... ... ... "‬Үстімде сұр шинелім‭"‬,‭ "‬Подполковник Әлпинге‭"‬,‭ "‬Қапанға‭"‬,‭ "‬Сәбитке‭"‬,‭ "‬Ғалиға жауап‭"‬,‭ "‬Қызғалдақ‭"‬,‭ "‬Сен фашиссің,‭ ... ... ... ... ... ... хрестоматиялық өлеңдері мен әйгілі‭ "‬Ақын өлімі туралы аңыз‭" ‬поэмасы‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... ұрдым қиынға,‭
Қайрат шіркін алып шықса,‭ ‬қиын ба‭!‬..‭
Жығылам деп жүре ... жай ... ... ... ...
Мүлги берсін,‭ ‬ілби берсін қорқақтар,‭
Іш пыстырып,‭ ‬жалт-жұлт қарап,‭ ‬жай басып‭
Жығылсам да,‭ ... ... ... ... мен не ...
Жығылармын,‭ ‬алқынармын,‭ ‬шаршармын,‭
Барар жерге бұрынырақ жетермін,‭ –‬ [26,‭ ‬40-б.‭]
-дегеніндей-ақ,‎ ‏қатты талпынып,‭ ‬талантына ... ... ... ... ... ... көтерілді.‭ ‬Махамбет,‭ ‬Абай поэзиясының көркемдік табиғатына терең бойлау,‭ ‬дүниежүзілік поэзияның ... ... ... ... ... ... үйрену оның буырқанған күшті талантын тез қанаттаңдырды.
‎ ‏Біз сөз етіп отырған‭ ‬Ұлықбек ақын да өз өлеңдерінде осы ... ... ... ... ... ... ... менің мазасыз,
‎ ‏Теңіздің тулағанындай,
‎ ‏Орманның шулағанындай,
‎ ‏Борандар,‭ ‬тасқын,‭ ‬нөсерлер,
‎ ‏Дәл менің тумаларымдай.
‎ ‏Шыңырауыма бойламай,
‎ ‏Кей біреу мені тайыз дер,
‎ ‏Ғарыштан қашқан найзағай,
‎ ‏Кеудемнен келіп сая ... ... ... ... ‬түлейді,
‎ ‏Жеңеді күдік үрейді,
‎ ‏Толқынды соққан толқынға,
‎ ‏Көріп пе ең дауыл-дүлейді.‭
Жалпақ әлемге жан дүниесін жайып салу‭ –‬ақын адамның өзге ... ... ... ... айырмасы.‭ ‬Бірақ,‭ ‬сол жалпақ әлемді аузыңа қарату үшін қанша рухани ерлік керек.‭ ‬Шын ақынның құзар шыңдай өр келетіні содан шығар.‭ ... ... ... ... ‬ да көп ... ... өлең ... жеткізіп отырады.‭
Жалпақ әлемге қысылмай қарап,‭ ‬қымсынбай сөйлеу үшін қанша рухани байлық керек.‭ ‬Шын ақынның ... ... ... ... ... ... ... ететін‭ –‬шындық,‭ ‬шындыққа адал қызмет еткен таланттан ғана кемел суреткер шықпақ,‭ ‬шындыққа адал шығарма ғана ұзақ өмір ... ... бір ... ... ... асыру үлкен таланттың өзіне де оңайға түспейді.‭ ‬Суреткерлік дарынмен қоса ... ... де ... ... ... ... ... талантына азаматтық ержүректігі де сайма-сай болды.
Қасым ақын‭ ‬жиырмасыншы ғасырдың онсыз да күрделі ... ... тым ... ... өмір сүрді.‭ ‬Ол‭ ‬өз тұсының әлгіндей күрделі әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... ең ұлы шындығын от пен оқтың ортасында қан төгіп жүріп қорғап қалған жауынгер ұрпақтың өкілі әз ... ... ... ... ... ... ұрпаққа қымсынбай айтар көп сыр,‭ ‬көп жыр тапты.‭ ... ... ең қиын ... өтіп ... ақын жүрегі адамдардан ірілікті,‭ ‬рухани тұтастықты талап етеді.‭ ‬Майданда қорқақтық қандай рухани ... ... ... ... сәл ұсақ ... ... ... та тап сондай опасыздық болып табылмақшы.‭ ‬Тарихтағы алапат қиянат пен әділетсіздікті өз көзімен көріп,‭ ‬өз қолымен жеңгендердің марғау болуға,‭ ... ... ... ... ... ... ... рухани сергектікке шақырды.‭
‬  
 Тартып сырын табиғаттың,‎ ‏тастардың‭
‬  Бір нәрсені үйрендім.‭
‬  Көктем келіп,‭ ‬күліп жатқан тастарды‭
‬  Басуға мен имендім.‭
‬  ‭«‬Әттең,‭ ‬шіркін,‭ ‬берер ме еді сөзімді‭?
‬  Тас ... ... ... ... ... ... өзімді‭
‬  Басып кете жаздады.
Ақын лирикасындағы мұндай жаңа өжет пафос оның ... ... ... да сол ... көп ... көш бойы оқшаулап оздырып шықты.
Қасым нені айтса да,‭ ‬көкірегін көлегейлемей ашық айтты.‭ ‬Ол үшін көңілдегісін көмейге ... ... ... қалатындай,‭ ‬секем алатындай көлденең көз дүниеде жоқ.‭ ‬Тіпті,‭ ‬сол жылдарда қоғамымызда орын алған,‭ ‬кейін орынды сыналған келеңсіз ... ... ... ... бір өлеңінің өзінде де:
           ‎
‏  ‎ ‏Бетіне фәни дүние бір ... ... адам ... ... де бір өр кеуделі бөбек едім
 Кеп тұрмын алдыңызға қол қусырып,‎ –‏ деп қайсар ... ашық ... ... ‏Қасымның ол тұстағы өлеңдерінің бәрі бірдей мінсіз болмағанмен қай-қайсынынан да жаныңызда жатталып қалар серке сөздер секіріп шығады.
‎ ‏Өмір ... ақын ... ... демі ... ... өзін әзірейіл көргендей шошына суреттеп,‭ ‬күңірене күйзелмей,‭ ‬қаншалықты паң,‭ ‬қаншалықты парасатты бейнелейді.
Қасым өз өмірінің,‭ ‬не өмірден түйгенінің мынасын жұртқа ... ... ... ... болмайды деп,‭ ‬бөліп‭ ‬жарып жатпағандай.‭ ‬Ол сүйінішін де,‭ ‬күйінішін де ешкімнен қаймықпай айтып,‭ ‬жыр ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінің өзінде де кей ақындарда кездесетіндей,‭ ‬түтін сасыған күйкі кекіректің күмілжі сыры,‭ ‬төңірегіндегінің бәрін мошқаған кердең нақақ,‭ ... ... ... көрінбейді,‭ ‬адалдық пен‭ ‬абзалдық,‭ ‬шынайылық пен пәктік лебі еседі,‭ ‬барша рухини келеңсіздік атаулыдан жоғары тұрған кемел азаматтың кесек мінезі бой ... ... ... да‭ ... ақын ... ... ... сабақтастықта,‭ ‬ажырағысыз байланыста секілді.‭ ‬Себебі қос ақынның да‭ ‬аузынан шыққан сөз бір адамның ғана емес,‭ ‬бүкіл бір ... ... ... ... бір халықтың жан сырындай жалынды естіледі.           
Биік бәйтеректің саясы да мол болатыны сияқты,‭ ‬үлкен таланттың да өз тұсындағыларға әсері мен ... ... ... зор ... ... ‬Қазақ поэзиясының,‭ ‬әсіресе лирикасының кейінгі он-он бес жыл ішіндегі соң ... ... ... да ... ... тығыз байланысты.‭ ‬Одан тек артындағы інілері ғана емес,‭ ‬бастас құрбылары да,‭ ‬тіпті алдындағы ағалары да өнеге алды.
Құя алман үгітілген ... ... кел ... тамшыменен,
Серінің семсеріндей сертке таққан
Өлеңнің‭ ‬өткірін бір алшы менен,
деп өзі айтқандай,‭ ‬өлеңдегі Қасым мінезі кең дүниеге кеудесін ... ... ... ... ... ... өрелі де еркесті сипаттарын тапжылтпай танитын суреткерлік көрегендіқ өжеттік пен өткірліқ сергектіқ ... ... мен ... ... ... ... ... түгел тән ортақ мінез,‭ ‬ортақ қасиетке айналды.
‎ ‏Ұ.Есдәулет Қасым ақынмен сырласқан‭ ‬«Сен неткен бақытты едің,‭ ‬келер ... ... жыр ... бас ... ... ... қуаты жағынан биік саналған‭ ‬«Аманжол құдығы туралы баллада‭» ‬деп аталатын ақын ... ... ... ... басында Аманжол Рақымжанның Қасым атты баласы дүниеге келіп,‭ ‬қозы бағып,‭ ‬ойнап жүргенін өзі ... ... ... ... ақынға табынғаны,‭ ‬табына отырып құдықтан су ішкенін айта ... те,‭ ... ... ... ... жаз жетсе де жасыл желек,
‎ «‏Арпалыс ала құйын заманалар‭»
Айқайлар:
‎ ‏Қасым керек!Қасым керек‭!‬[24‭;‬36б‭]
деп ... ... ... ... өтсе де ... ... Қасымды іздейді.‭ ‬Бұл өлең тағы да Мұқағали ақынның Фаризаға мұң шаға ... да ... ... ... құбылыс,‭ ‬себебі‭
Ақынмын деп қопаңдап жүргендердің,‭
Әммасынан Қасымның десі басым,‭–
деп жырлаған Мұқағали поэзиясы Қасым поэзиясымен үндестік ... ... ... ұлы махаббат қос ақынның тағдырын арадағы сандаған жылдарға қарамастан тоғыстыра білді.‭
Жата алмас ем ... ... ... ... болсам мен егер,‭–
деп жырлаған Қасым ақын Абай ... ... қана ... ‬соңындағы ізбасарларына мектеп бола білді.‭ ‬Ақынның осы ойын Мұқағали:
Жетпейтіні‭ –‬жүректің әні болар,
Бақыт бақтың тарыдай дәні болар,-
деп жалғастырады.‭ ‬Бұл‭ ... ... ... ... ... ... таныған шындық.‭ ‬Табиғи талант ерекшеліктері.‭
Мықтылардың өзін мойындатқан ... ақын ... ... ... ашық ... ... ... ‏Абайлар-ай‭!!! ... ... ... ғана ... ... ... ‬Ақиқатшыл жүрегін ақтап,‭ ‬олардан қорған іздеу.
‎ ‏Ұлықбек ақын:
‎ ‏Тіршілік көшіменен,
‎ ‏Кетіп барам,
‎ ‏Қасымнан өтіп маған
‎ ‏Кезек елді.
‎ ‏Аз өкпемді сен ғана көте ... ... ... ... ... ‬не ете ... бірақ қамығамын несіне мен.‭ ‬[23‭;‬180б‭]
«Жырмен қоштасу‎» ‏өлеңінде Мұқағалимен сырласып,‭ ... ... ... ... ретінде теңейді.
Мұнда Абай үні де қоса естіледі.
Әйтеуір кінә тауып бір ... ... әзір ... ... та,‭ ... бе,‭ ... ... көрінген,
Айтсын деп ақиқатты тіл берілген.
Бұл‭ –‬Мұқағали мұңы,‭ ‬Мұқағали үні бар ... ... ... шын ... ... жарып шығып гүл атқан қызғалдақтай көзге ыстық тартқаны рас.
‎ ‏Ақын өлеңдерінен Қадыр ... ... де‭ ... серік етеді,‭ ‬айтылған ағалық сөзінен кейін‭ ‬туындаған жыр секілді көрінеді:‭
Адам боп оңай туғанмен,
‎ ‏Адам боп қалу сол ... ... ... ... ... болу ... ... ‬Ұлықбек ақынның:
‎ «‏Қабаған бол‭!» ‬-‭ ‬деп шулайды ел.
‎ ‏Үрмесең‭ ... көк ... боп оңай ... боп қалу көп ... ... ... әлжуас емес,‭ ‬қорған біле болатындай теңейді.
‎ ‏Ұ.Есдәулетовтің бір топ өлеңі тарихи тақырыпқа арналған.‭ ‬Ақын өлеңдерінде ... ... мен ... кешкен тіршілігін асқақтату бар.‭ «‬Мәңгүрттің монологы‭» ‬өлеңіндегі кейіпкер‭ «‬бұл қазақ деген ұлт емес,‭ ‬дүрмек пе дедім‭» ‬деп ... ... ... керауыздардың нысанасына да айналады.‭ ‬Арыз айту‭ –‬Абайдан қалған парыз.‭ ‬Болашаққа сенімнен артық ... ... ... ... ‬Бұрынғы тарихты көксеген әлсіздіктің нышаны деседі.‭ «‬Күн түбіне жортқан‭» ‬еркіндікті аңсау қанымызда бар‭» [‬27‭;‬9б‭]‬.‭
‬Күн астынан ... ... ... ... ... көзіміз осы көріністі әлі де сағынатынына қайран қалудың қажеті жоқ,‭ ‬дүниетанымдық мораль тәрізді. ‭«‬Ұлықбек ... ... ... ‬бұрын-соңды айтылмаған,‭ ‬айтылса да,‭ ‬аз айтылып жүрген ... ... ... ... қона ... ... тіркестер аса мол ұшырасады‭» [‬28‭;‬ 8‭ ‬б‭]‬.‭ ‬Ұлт ақыны ұлт азаттығын жарлайды.‭ ... ... ... нар ... қояр әр-кейде.
Азаттық үшін,‭ ‬апырмау,
Атылып кетсек арман не‭?!‬ ‭ [‬29,‭ ... ... ... ақын ... ... ... сол ... өзінде ел тәуелсіздігін,‭ ‬ұлт бостандығын аңсапты:
Азаттықты айта алмадық,
Ақ найзаның ұшымен.
-‎ ‏Азатпыз‭!‬-‭ ‬деп айқайладық,
Абақтының ішінен‭… [‬29,‭ ... ... ... ... тұлғалардың,‭ ‬Ер Едіге,‭ ‬Барақ батыр,‭ ‬Исатай батыр сында алаштың ардақты ұлдарының соңғы сәті трагедиялық пафоспен берілген.‭
‬Тамған қаннан тас ... ... кім бар ... жараны‭?
Талқан болды тоғыз көзді кіреуке,
Тарс айырылып дүниенің ... ... ... ... ... ... ‬20‭ ‬б‭]‬.
‎«‏Өлең осылай өріліп,‭ ‬осылай төгіліп,‭ ‬осылай биіктеп,‭ ... ... ... ... бүкіл болмысыңды билеп,‭ ‬еріксіз тартып,‭ ‬өң бе,‭ ... пе,‭ ... бір қиял ... ... ... өн бойында көненің күмбірі мен жаңаның жаңғырығы қос өрім тауып,‭ ‬берік жымдасып,‭ ‬айқын бедер танытады‭» [‬30‭;‬ 3‭ ‬б‭]‬.‭ ‬Ақын қара ... гүл ... ... ... тіл ... ... ... запыран күйін көз алдыңа келтіріп,‭ ‬одан безіндірмейді,‭ ‬қайта оның құпиясын ашады.‭ ‬Тебіренте ... ... ... ... сорға айналды,
Тақ дегенім көрге айналды,
Көкірегіме шер байланды,‭ ‬толайым‭…
Жер дегенім кебенек пе,
Ел дегенім ... ... ... ... пе,‭ ... –‬алып тозақ,
Мойыныңды қамыт қажап,
Мойыдық-ау,‭ ‬ғаріп қазақ,‭ ‬аһ ұрып,
Найзағайлы намыс қайда,
Қайта бізбен табыспай ма,
Ата ... ... ма,‭ ... ... 25‭ ‬б‭]‬.
Ақтабан-шұбырынды,‭ ‬Қожаберген жырау болмысын ақын бар-аяғы он екі жолмен ақ бере ... ... ... бүтін бір тарихи кезең үш шумақ өлеңнің ішне сыйып ... ... ... бояуы қанық сөз қолданысында,‭ ‬жорыққа шақырған жырын ширығып күрмеуінде,‭ ‬ішкі ... сол ... ... және әр ... бір қайырып алдында сақара жырауларының ат үстіндегі жаугершілік жылдары ... ... ... бар‭» [‬31‭;‬ 168‭ ‬б‭]‬.
Немесе келесі бір өлеңін алайық:
Тірлігім терге шіріді,
Теңіздей қолым ... ... ...
Атаңа нәлет дұшпанға
Жер басып жүру лайық па‭? [‬29‭;‬ 27‭ ‬б‭]‬.
Бұл‭ –«‬Қобда.‭ ‬Исатай ... ... ... ... ... ... «‬Күршім.‭ ‬Жаралы Барақ батыр‭» ‬деген жыры да жоғарыда аталған жырларға ... ... ... да нұсқа сөзің бір үлгісі‭ «‬Соловки-Торғай.‭ ‬Міржақып Дулатов‭» ‬деген өлеңде ақын:‭ ... ... ... ... ... келді сүйегі өзі‭» ‬дей келіп:
Ашылды кітап кірпігі баяу‭…
Аталы сөздің сиқыры бар-ау,
Оята алмай арманда кеткен
Ұрпағы әлі ... ... ... 33‭ ... алты алаштың маңдайына біткен марқасқасы,‭ ‬рухани көсемдерінің тұлғасы екі шумақ бойында сырлы сомдалғандықтан,‭ ‬қиял-қиырдан менмұндалап тұрғандай.‭ ‬Құдды мәрмәр мүсіндей,‭ ... ... бір ... ... ... 5‭ ... үшін жан ... үшін егесіп.
Қиғаш үшін қырылғандар‭ –‬ 
Қазір бір-бір төбешік‭…‬  
Басын иіп өту керек,
Уақыт өзі бұл жерден.
Тағзым етіп тұру керек
Келген қоғам ... ... 29‭ ... ... ... ғасырлар қойнауына үңіледі.‭ ‬Сол‭ «‬бір-бір‭» ‬төмпешік‭ –‬ата-бабаларымыздың‭ «‬мәңгілік мекені‭» ‬ақын үшін ең киелі,‭ ‬ең ... ... ... ешқайсымыздың кешегінің тұтқынында қалуға қақымыз жоқ.‭ ‬Еліміз ... ... үшін ... ... рас ... ‬ең алдымен өзімізді-өзіміз қолға алып,‭ ‬ақыл мен сезімді өкпе мен боспаға қор қылмай,‭ ... пен ... ... абзал‭» [‬33‭;‬ 9‭ ‬б‭]‬.
Аспандай кең атамекен,
Иі қанбас көн дала,
Сені сүю‭ –‬ Қате ме екен‭?
Сүйіп өтем сонда да‭! [‬29‭;‬ 369‭ ‬б‭]‬.
Уақыт пен адам ... ... мен ... ... ... ақын бір ... бірегей ой айтуға,‭ ‬фактының өзін айтқаннан гөрі,‭ ‬оны қозғаушы күшін іздестіруге бейім.‭ ‬Сондықтан да ол ... ... ... детальды,‭ ‬бір фактіден екінші фактіні таба алады.‭ ‬Тағы да,‭ ‬олар белгілі бір оқиғаның протоколдық фактілері емес,‭ ‬психологиялық,‭ ... ... ... ‬22‭ ... ... тұрғыдан ақынның‭ «‬Әзәзіл‭» ‬атты өлеңін қарастырып көрейік:‭
‬Көшбикенің тізеден ... ... ... ... ... шал ... ... таптаған тобыр топтың
Елеуреген жүздері сан құбылар.
-‎ ‏Ыбырайда ызам бар сан ... ... ... ... ‏Ал ... сабаймыз‭! –‬деп,
Сәлмен сұмның көздері қанталайды, 
-‎ ‏деп басталатын өлең біздің бәрімізге белгілі оқиғаны‭ –‬Абайды соққыға жығу оқиғасын арқау етеді.‭ ‬Бәріміз ... ... ... ... ... өлең тек осы оқиғамен шектеліп қалмаған.‭
‬Жылпос біреу‭ ‬Сәлменді жанасалап,
Дырау ... ... ... ... ... ... алмасын ешкім де арашалап.
Қанды қамшы ақынға жауып кетті‭…
Әлгі жылпос тұрды да бағып көпті:
-‎ ‏Ойбай,‭ ‬Абай ағамды ... ... ... ... шауып кетті‭…
Ақын осы екі шумақтағы екі әрекет арқылы тап басып,‭ ‬дөп ... ... ... бірге,‭ ‬тарихи оқиғаны арқау еткен бұл өлең бүгінгі күнге де тікелей қызмет етіп тұр.‭ ‬Қазір де біреуді өз ... ... ... ‬артынша-ақ оның әрекетін жаны күйінген болып,‭ ‬айыптап отыратын,‭ ‬адам мен адам ... ... ... ... сүттен ақ,‭ ‬судан таза ‭ ‬болып шыға келетін,‭ ‬адалдық пен әділдікке тасада ... тас ... ‬ол ... ... жаба ... ... аз ... ‬Ақын бүгінгі күн өзегіндегі әлеуметтік проблема арқылы кешегі тарихи оқиғаны тірілтіп отыр.‭ ‬Бұндай ... ... ... ... ... ‬Сараптауымызша,‭ ‬бұл екі ақынның үндестігі. 1986‭ ‬жылы болған Желтоқсан оқиғасы ... ... ақын ... ‬Әр ақын Желтоқсан салған жараны әрқилы бейнелейді.‭ ‬Сол кездің өзінде саясаттың сойылынан қорықпай Е.Раушанов‭ «‬Қара бауыр,‭ ‬қасқалдақ‭» ‬деп жырлаған еді.‭ ‬Ал ... ... ... ерлік жырын жырлаймын деп шарқ ұрдың‭» ‬деп жалындатқан.‭ ... ... ... ... қалайша жырлапты,‭ ‬соған назар аударайық.‭
‬Тағдыр таптап,‭ ‬қу теперіш көрген қыз,
Уақыт сені емдер ме екен ... ... ... қайғыны
Көру үшін рентген де дәрменсіз‭!‬ ‭ [‬29‭;‬ 34‭ ‬б‭]‬.
-‎ ‏деп,‭ ‬Желтоқсан салған қайғыны,‭ ‬жараны емдегенмен,‭ ‬жүректегі елесті өшіру,‭ ... жазу ... емес ... ... көру де ... бола ... ‬біздің пікірімізше,‭ ‬дөп басып айтқандай.‭
‬Жалпы,‭ ‬Ұ.Есдәулетовтің тарихи оқиғаға байланысты жазылған қай өлеңін алсақ та,‭ ‬бүгінгі күннің келелі мәселелерін көргендей боламыз.‭ ... ... ... ... ... ете отырып,‭ ‬бүгінгі күн жайлы сөз қозғайды.‭
‬Ойымызды түйіндей келе,‭ ‬Ұлықбек Есдәулет поэзиясынан ХХ ғасырдағы қазақ ақындарының жанайқайы,‭ ‬заманға қатысты ... ... ... ... аңғарылады.‭ ‬Мағажан ту еткен туған жер мен туған елді,‭ ‬Қасым ақын сөз еткен ... ... ... ... өзінше жырға қосады,‭ ‬өзіндік қолтаңбасын қалыптастырады.
1.2.‎ ‏Ұ.Есдәулет‭ ‬поэзиясындағы дәстүр сабақтастығы
Әр ... ... ... ... ... ... күйі,‭ ‬жаңалығы да бар.‭ ‬Адам баласының тарих бойына дамуы қаншалық тоқтаусыз жүріп жатса,‭ ‬сол сияқты лирикада көркем бейне арқылы ... өру ... ... ... қор да,‭ ‬сөз байлық та молайып келеді.‭ ‬Қай затты сипаттаса да,‭ ‬қай мезгілді бейнелесе де сөз өнері көп сөзді аз ... ... ... бар ... ... ... ең ... саласы.‭ ‬Ал лириканың суреттейтін өмірлік нысанасың ұшы-қиыры жоқ екені белгілі.‭ ‬Поэзияда ... ... ақын жоқ ... ‬Негізі поэзия жанры дәстүрге бай.‭ ‬Ол дәстүр өмір құбылыстарын уақыт өте келе жаңара отырып,‭ ‬жаңашылдыққа бастайды.‭ ‬Поэзия‭ ‬-‭ ‬әдебиеттің нәрлі ... ... ... мол ... ... да ... ... заманғы мәселелерін зерттеу аса қажет-ақ.‭ ‬Әсіресе қазіргі кезде ұлттық дәстүр мен жаңашылдық‭ –‬алға қойылатын мәселе.‭ ‬Біздің де қарастырып отырғанымыз‭ ... ... ... мен ... ... ... отыр.‭
Жаңа құбылыс,‭ ‬яғни,‭ ‬көп жылғы еңбектің,‭ ... ... ... ... ... ... прогресшіл талабына сай туындайтын құбылыс.‭ ‬Ақынға ең алдымен озат ... ... ... ... ... ... ... ‬Т.Әбдірахманова,‭ ‬М.Қаратаевтың жауаптылығымен‭ «‬Қазақ поэзиясындағы дәстүр ұласуы‭» ‬атты монографияда‭ «‬Әдебиеттегі дәстүр дегеніміз‭ –‬жылдарды өткеріп,‭ ... даму ... ... ... ... түсіп барып халықтың таразысынан,‭ ‬көркемдік талғамынан,‭ ‬әдебиеттану ғылымы мен эстетикалық ақыл-ойдың мойындауы,‭ ... өтіп ... ... ... ‬келер ұрпаққа көшіп отыратын идеялық-көркемдік тәжірибе болса,‭ ‬жаңалық ... ‬-‭ ... ... мен түр ... –‬жаңа көркемдік,‭ ‬жетістіктермен,‭ ‬прогрессивтік идеялармен,‭ ‬жаңа творчестволық әдістермен,‭ ‬жаңа геройлармен.,‭ ‬жаңа амал-тәсілдермен,‭ ‬көркемдеу құралдарымен жаңарып,‭ ‬молығып-толығып отыруы.‭» [‬35‭;‬75‭] ‬Қандай ақын ... ... ішкі ... ... өмір ... ... үлкенді-кішілі тақырып етіп отырады.‭ ‬Әр кезеңнің жырлайтын тақырыбы да болып отырды.‭ ‬Революция тақырыбы,‭ ‬соғыс тақырыбы,‭ ... ... ‬ал сол ... ... ‬тақырыптар‭ –‬табиғат,‭ ‬махаббат,‭ ‬көңіл-күй,‭ ‬азаматтық,‭ ‬арнау,‭ ‬өнер тақырыптары да бар.‭
Жаңарған заман,‭ ‬өзгерген ... ... жаңа ... да ... ... ‬ғажайыптан пайда болған жоқ.‭ ‬Абай,‭ ‬Махамбет,‭ ‬Мағжан,‭ ‬Ілияс дәстүрін дәріптеп,‭ ‬қазақ өлеңінің жұлдызын жарқыратып,‭ ‬көкке көтерген Қасым Аманжолов,‭ ... ... ... ... ... Мақатаев,‭ ‬Фариза Оңғарсынова,‭ ‬Тұманбай Молдағалиев,‭ ‬Қадыр Мырзалиев сынды саңлақтардан қара үзіп кетпесе да жаңа ... із ... ... ... ... ... Жақыпбеков,‭ ‬Жарасқан Абдразақов,‭ ‬ортамызда жүрген Темірхан,‭ ‬Мұхтар,‭ ‬Иранбек,‭ ‬Исраил,‭ ‬Ұлықбек,‭ ‬Есенғали.‭ ‬Осынау кешегі жас,‭ ‬бүгінгі бас ақындардың тынымсыз ізденістері,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬жаңа ақындардың тегеуірінді легі келіп қосылғаны анық.‭ ‬Атап айтсақ,‭ ‬Тыныштықбек Әбдікәкімов,‭ ‬Гүлнар Салықбаева,‭ ‬Жанат Әскербекқызы,‭ ‬Нұрлан Мәукенұлы,‭ ‬Маралтай Райымбекұлы.‭ ... ... ... ... ‬осы ақындарымыздың ізін басып келе жатқан жас толқынның бар ... ... кету ... ... ... ... сөз ... Абайдан бастайтынымыз‭ –‬заңдылық.‭ ‬Қазақ жазба поэзиясының негізін қалаған‭ ‬Абай поэзиясының ішіндегі ... ... ... ... ‬қатарында өзінің көркемдігімен ерекшеленеді.‭ «‬Ұлы ақын өзі туралы,‭ ‬өзінің жеке басы туралы айтса да көптің тағдырын,‭ ‬адамзат ... сөз ... ... ‬орыстың ұлы сыншысы В.Г.‭ ‬Белинскийдің сөзін еске түсірсек,‭ ‬Абай поэзиясының ерекшелігі‭ ‬өзінен-өзі айқындалмақ.‭
Абай‭ ... ... ... –‬дара дегенде оның поэзиясына әдеби,‭ ‬музыкалық бүкіл шығармашылық мұрасына тән жаңашылдықты айтамыз.‭ ‬Абай‭ ... ... ... ... ... де оның ... философиялық ой толғаған жеке туындыларын есепке алумен шектелмей,‭ ‬қоғамдық өмірдің сан-алуан салаларына қатысты дүние-болмыс,‭ ‬заман ағымы,‭ ‬халық тағдыры ... аса ... ... ... алып,‭ ‬замандастары мен кейінгі ұрпақтарының ой-санасын жаңа белеске көтерген зор мәнін ескере отырып айтамыз.‭ ‬Оның жаңашылдығы мәдениеттегі,‭ ‬әдебиеттегі,‭ ‬қоғамдық ... ... мен ... ... ... ‬Ол ақын поэзиясының,‭ ‬әдеби мұрасының халықтық сипатынан туындайды.‭ ‬Абайдың озық ойшылдығы‭ –‬халық даналығының биік көрінісі.‭ ‬Абай туған ... ... де,‭ ... ... ... да ... түсіне алды.‭ ‬Оның көршілес,‭ ‬жақын елдермен жанасып,‭ ... ... озық ... мен мәдениетіне қол артуға ұмтылғаны да дәуір талабын аңғара білгендігінен.‭ ‬Сондықтан да Абай ... ... ғана ... ... асыл мұрамыз және алдағы мақсат-мұратымызды айқындап бере алатын келешегіміз.‭ ... ... де ... ... ... ұстазы,‭ ‬жақсылардың жанашыры.‭ ‬Абай десек,‭ ‬Абай туралы ой толғасақ,‭ ‬бүгін біз ... ... ... ... болуын қоса ойлаймыз.
Абай поэзиясы казақ әдебиетіндегі мүлде жаңа құбылыс,‭ ‬жаңа кезең болғанын айта ... ... ... өнерінің негізгі тірегі,‭ ‬сарқылмас қайнар көзі‭ –‬халық поэзиясы,‭ ‬жүздеген жырау,‭ ‬жыршы,‭ ... ... ... сан ғасырлық бай әдеби мұрасы дейміз.‭ ‬Халық поэзиясымен терең тамырластығы Абайдың ақындық тұлғасына ана сүтімен біткен қасиеті ұлттық,‭ ‬даралық ... ... ... ... ... ол ... ақындыққа бой ұрған кезінен бастап шығыс ақындарының өлең-жырларын көп зерттеп,‭ ‬кейінірек өнерде тың,‭ ‬жаңа өріс іздеген тұсында орыс ... ... ... да‭) ... мол әсер ... ... ... Абай поэзиясының әсері ақынның өлеңдерінен айқын көрінеді.‭ «‬Ағарттың ғой самайды деп‭» ‬деп ... ... ... ... ... ... ... ‬жыр,

Шыңыраудан қайнап шыққан құса бұл,
‎ ‏Ой,‭ ‬Алашым,‭ ‬ақыныңды шет көрме...
‎ ‏Жүргізе ... ... Мұса ... етсе ... ісі ... төккен шайырда жоқ бет-перде,
‎ ‏Тіліне ешкім сала алмайды тосқауыл.‭ ‬[24‭;‬ 185-б‭]
деген өлең ... ... ... еске ... ... ... —‏кітап санының көптігімен,‭ ‬жазушы сапынын көбеюімен,‭ ‬жаңа баспалардың ашылуымен өлшенбейді.‭ ‬Сандық көрсеткіш сапалық өсудің негізгі‭ ‬өлшемі бола бермейді.‭ ... ... ... ... ... бір ... ... ‬оның көзі тірісінде бір‭ ‬кітабы шығып,‭ ‬не бір өлеңіне қаламақы ... ... ... ... өсуі мен ... ... кедергі жасамағандығы да ойланатын жәйт.‭ ‬Жалпы есте ұстайтын‭ ‬нәрсе,‭ ‬ғылыми-техникалык және ... ... ... ... ... ... ... погрестің кепілдігі бола алмайды.‭ ‬Қысқасы,‭ ‬әдебиет дамуы көркемдік құбылыстар ретіндегі‭ ... ... ... әрі ... ... ... ... Абай поэзиясы кейінгі‭ ‬әдебиет дамуына және азаматтык ой-сана өсуіне ерекше‭ ‬ыкпал еткендігін‭ ‬Ұ.Есдәулет поэзиясын оқу барысында аңғару қиын емес.‭
Абай ... ... ... ... ... жұртының‭» ‬сол кездегі өз сөзімен айтсақ,‭ «‬Жаксы менен жаманды айырмай‭»‬,‭ «‬бас ... би ... ... ... ‬береке жок,‭ ‬шын пейіл жоқ‭» ‬ұлттық‭ ‬ұлы трагедиясын айқара ашып көрсеткен осы аттас әйгілі‭ ‬өлеңі‭ —‬ұлы ... Абай ... ... ... ... ... ... ‬Осынау небәрі отыз жол‭ ‬өлеңде сол дәуірдегі туған халқының басындағы оның‭ ‬көсегесін ... ... ... ‬керітартпа‭ ‬мінезі шын келеңсіз психологиясын,‭ ‬кесірлі кескінін шынайы бере білу жай акындық шеберлік кана емес,‭ ‬азаматтык‭ ... ... жоқ ... ... ... ... керек.‭ ‬Шындығында да,‭ ‬оның‭ «‬Қалың елім,‭ ‬казағым,‭ ‬қайран жұртымы‭» ‬ұлы өлең‭! ‬Сондай-ақ,‭ ‬біз акынның атақты‭ «‬Сегіз аяғын‭» ‬да осы дәрежедегі ... деп ... ...
...Бірінді,‎ ‏казақ,‭ ‬бірін дос
... ... бәрі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... болды‎ ‏ғой‭!‬
Ұлтты ұлылық жолдан тайдыратын,‭ ‬халықты‭ ‬қатерлі өткелге әкеп тірейтін ... ... ... ... Абай ... ‬ұлы ақынның‭ ‬ұлағаты үланғайыр азаматтық позициясын тағы да‭ ‬паш ете түседі.‭ ‬Ал осы өлеңде айтылған ... ...... ... үндестіре отырып жалғастырады.‭ ‬Демек,‭ ‬Абай өмір сүрген кезеңдегі ұлттық мініміз бен ... ... әлі ... дейін жағамызға жармасып,‭ ‬бізбен бірге күн кешіп отырғанынына куә ... ... ... ... Бұқар,‭ ‬Дулат,‭ ‬Шортанбай,‭ ‬Мұрат,‭ ‬Махамбетті айрықша бөліп айтуға да ... ... ... ... тамыры ерте дәуірден тартылатын,‭ ‬исі қазақ жыраулық поэзиясының ең көрнекті өкілі,‭ ‬насихат,‭ ... ... ... ... ... ... шебері деуімізге болады.‭ ‬Ал Дулат,‭ ‬Шортанбай,‭ ‬Мұратты Абайға жақын,‭ ... ... ... ... замандағы қоғам өмірінің күрделі қайшылықтарын айқын көре білген,‭ ‬әлеуметтік мәселелерді терең толғаған ... ... ... ... ... ... мейлінше мол,‭ ‬әр қырынан көрінетін,‭ ‬әрине,‭ ‬ақынның өз бейнесі,‭ ‬өз тұлғасы.‭ ‬Лирик ақын ... ... ... өз ... білдіру арқылы,‭ ‬өз сезім толғаныстары,‭ ‬ой-толғамдары арқылы танытады.
        1886‎ ‏жылы жазылған‭ "‬Қартайдық,‭ ... ... ... ... ‬соған іле‭ "‬Қартайдық,‭ ‬қайрат қайтты,‭ ‬ұлғайды арман‭"‬,‭ "‬Көңілім қалды достан да,‭ ‬дұшпаннан да‭" ‬өлеңдерінде Абай замана ... ... ‬әр топ ... ‬әр ... адам ... ‬іс-әрекетіне көз жібереді.‭ ‬Бұл өлеңдер алдымен ақын ойының тереңдігімен,‭ ‬еркін төгіліп отыратын оралымдығымен,‭ ‬қоғамдық өмір құбылыстарының мәнін ашып,‭ ‬айқын ... ... ... ... ... бір ... ... жай‭ –‬Абай‭ "‬Қартайдық,‭ ‬қайғы ойладық‭" ‬деген сияқты өзінің қамыққан,‭ ‬қажығандай көңіл-күйін осы өлеңдердің бастапқы ... ғана ... ... ... ‬ішкі сырын ақтаратын рай көрсетеді де,‭ ‬одан әрі бірыңғай айналадағы өмір,‭ ‬әртүрлі адамдардың жағымсыз іс-әрекеттері,‭ ... ... ... ...
Тәуелсіздіктің алғашқы‎ ‏он жылдығындағы қоғамның өзегіне құрт болып түсіп,‭ ‬руханияттың жанын ... ... ... пен ... ... ... ‬ақын заман қасіретіне айналған қанағатсыздық себебін іздеуге ұмтылады.
‎ ‏Рақымды кім ... ... кім ... ... ... ...
Абайдың өзі өмір сүрген ортаны,‭ ‬тағдырдың талқысына түсіп,‭ ‬шырқы бұзылған халықтың,‭ ‬ел-жұрттың бейнесін асқан көркемдік шеберлікпен суреттейтінін‭ ... ... ... ‬қайран жұртым‭" ‬өлеңінде айқын аңғарамыз.‭ ‬Осы өлеңде,‭ ‬домбыра ... ... ... ... болып,‭ ‬жүрек толқытатындай жылы леп беретін‭ "‬қазағым‭"‬,‭ "‬елім‭"‬,‭ "‬қайран жұртым‭" ‬деген ақын ... ... үшін жаны ... ... ... көрсететін сөздер онан кейінгі айтылғанның бәріне басқаша мағына,‭ ‬өзгеше реңк дарытады.‭ ‬Дәл ... ... ... ... ... толы ... ... сезім жылылығы кездесе бермейді.‭ ‬Сондықтан да елдің күйзелген жағдайын аңдататын:‭
Ұстарасыз аузыңа түсті мұртың,‭
‬Жақсы менен жаманды айырмадың.‭
‬Бірі ... ... қан боп енді екі ... –‬[36‭;‬ 31-б.‭]‬
деген сипаттаулар жалпақ жұрт туралы айтылса да,‭ ‬артық айтылғандай сезілмейді.‭ ‬Ондай сөздерді де,‭ ‬немесе:‭
Бет бергенде шырайың ... ... ... ғана ... сартша сыртың,‭ –‬[36,‭ ‬31-б.‭]‬
дегенді де барлық адамға,‭ ‬сол ... ... ... ... ... қатысты көрмей,‭ ‬нысаналы жеріне барып тиетін сөз деп ... ... ... ... ақын сөз ... адамдар тобын саралап,‭ ‬бөліп айтады.‭ ‬Мысалы,‭ "‬ұқпайсың өз сөзіңнен басқа сөзді‭" ‬дегені өңкей қырт,‭ ‬мылжың адамдарға ... ... ... би ... ... ... ... елдің сиқын бұзып жүрген,‭ ‬қолындағы күші азайған ұлыққа,‭ ‬мансабы жоғары шенеунікке бағынышты болыстарға қатысты.‭ ‬Мұндай ... ... ... ... ... елім.
‎ ‏Қаңқылдаған қаз атынан,
‎ ‏Сөз саптаған сүйлейім‭;
Қанға‭ –‬қан‭! ‬-‭ ... ... ... ... ... ... сандаған көп,
Ақ сойылын сүйреткен.‭ ‬[23‭;‬7-б.‭]
деген өлең жолдарынан кездестіреміз.
        Ғылым-білімді ... ... ... ... ... аса жоғары бағалайды.‭ ‬Не нәрсеге болсын ақыл‭ –‬таразы‭ ("‬ақыл-мизан,‭ ‬өлшеу қыл‭")‬,‭ ‬дүниенің сырын танып-білуге ақылдың мүмкіндігі ... мол деп ... ... ақыл ... ... ... ... деген ұғыммен,‭ ‬ақылмен танып-түсіну кабілетін білдіретін ұғымды ажыратып,‭ ‬оларды екі нәрсе деп қарайды.‭ ‬"Әуелде бір суық ... ... ... ‬дегенде Абай ақылды осы соңғы мағынасында алған.‭ ‬Философиялық тұрғыдан келіп ой мен ... ... ... ... екі ұғым деп ... ... "‬суық ақыл‭" ‬мен‭ "‬ыстық жүрек‭" (‬ыстық сезім‭) ‬бір-бірін толықтырады деп санайды.‭ ‬Осы екеуіне қайрат,‭ ‬жігер қосылса ғана,‭ ‬адамның ... ... ... деп ... қазақ тарихындағы тым күрделі тұлға болғандықтан тарихтан да,‭ ‬өмірден де ірге бөле алмайды.‭ ... оның бәрі ... ... ұласады.‭ ‬Негізгі миссиясы да рухани биіктікпен белгіленбек.‭ ‬Себебі,‭ ‬Абай жаңашылдығы‭ ‬бүгіннен бастау алған жоқ,‭ ‬ғасырлар қойнауынан жаңғыра‭ ‬,‭ ... ... ... ... ‬Яғни,‭ «‬өзіне дейін болған,‭ ‬бірақ,‭ ‬кешеуілдеп,‭ ‬мешеулеп ... ... ... ... ... жасады.‭ ‬Қазақ өмірі де,‭ ‬өнері де‭ «‬реформаға‭» ‬қатты шөліркеп отыр еді.‭ ‬Абайды құдіретті уақыт өзі талап етті.‭ ‬Абай бүгін ... ... ... үзіп,‭ ‬түркі тілдес халықтар әдебиетінің көркем дамуына,‭ ‬ілгерілеуіне ықпал етіп ... ... оның ... әлемдік адебиетпен астасып,‭ ‬жалпыадамзаттық ортақ мұраға айналып отыр.‭ ‬Кемеңгер Мұхтар Әуезов:‭ «‬Абайдың нақтылы ... ... ... ... идеяларын Совет жазушыларының творчествосынан іздеп жатудың қажеті жоқ,‭ ‬бұл жеміссіз жұмыс‭» ... ... ... ... болатын.‭ ‬Абай шығармашылығының тым әріде екенін меңзеді.‭ ... ... ... ... ... ... ... орыс ойшылдарымен қабысуын айтады‭ [‬37‭;‬ 52-б.‭] ‬Ғалым‭ «‬Абай орыс ... ... өз ... ... ... ... «‬жаулады‭»‬,‭ ‬танымы тереңдей түсіп,‭ ‬бұрынғыдан бетер жүректеніп,‭ ‬жолбарыс атанды,‭ ‬ұлы ақиқатты айтуға аруақ керек,‭ ‬екі аяқты тең басқан Абай қай ... ... енді ... ... ... еш ... ... ‬Сондай-ақ зерттеуші Абайдың халықшылдығы ұлттық мүдде тұрғысынан болғанын,‭ ‬өзіндік ұстанымының болғанын айтады.‭ ‬Халық тағдыры ауыр ... ... ... ... ... ... ... ‬суреткер Абайды қатаң реалист еткенін,‭ ‬дәстүрлі бастаудан қуаттанған Абай ... енді ... тың көз ... ‬жан дүниеңді баурап алатын қазақ сөзін қайта тірілте отырып,‭ ‬замана үнін естіртті.‭ ‬Халықты тәрбиелей бастады.‭ ‬Осы тұстан оның ... ... бой ... ... ... ... ақын:
‎ ‏ Орныныңнан тұра шабасың,
Атшабар келсе ышқырып.
Ояз келсе қайтер ең,
Айдаһардай ысқырып.
Отырасың үйіңде,
Өз-өзіңнен күш кіріп.
Босқа‭ –‬ақ түсіп ... ... ... ... ‬мысқылмен берілген ащы шындық бар.‭ ‬Қазақ поэзиясы қашанда шыншылдығымен,‭ ‬өткірлігімен ерекшеленген десек,‭ ‬Абайдағы алмастай өткірлік,‭ ‬туыстық төркіні бар,‭ ‬тіпті гендік ... да ... ... ... ... десе де болғандай.‭ ‬Саяси лирикамен үндес келетін бұл өлеңде реалистік сипат,‭ ‬жариялық бар.‭ «‬Лирикалық қаһарман‭» ... ... ... ... білген.‭
Сонымен қатар,‭ ‬өлеңнің бастамасы жыраулық дәстүрден келген соң,‭ ‬әр ақын эпостық сарында жырламай қоймайды.‭ ‬Мұны біз Ұлықбек ақынннан да ... ... көр де‎ ... ... көр де‭ ... көр,
‎ ‏Айды көр де‭ ‬-‭ ‬қасын көр,
‎ ‏Дарияны көр де‭ –‬шашын көр.‭ ‬[24‭;‬ 84б‭]
Дәстүр ... ... ... ... ... жер ... да сөз етпеу мумкін емес.‭ ‬Әр ақын туған жер тақырыбына да қалам тартпауы мүмкін емес.‭ ‬С.Сейфуллин осы ... ... ... ... ... ... өлеңдер жазды.‭ ‬Қасым‭ ‬бұл өлеңінде Сәкен дәстүрін жалғастыру болса,‭ ‬екінші жағынан сол дәстүрді игере отырып жаңа бейнелер қосты.‭ ‬С.Жиенбаев‭ ... ... ... өлеңінде Отан мағынасында,‭ ‬кең мағынада жыр жолдарына түсіріп,‭ ‬өзінің сәтті ісін Отанға арнады.‭ ... Отан ... ... ... ... ұқсамады,‭ ‬себебі жырақта болды,‭ ‬туған жерге оралу,‭ ‬сағынышы ерекше болды.‭ ‬Шетте жүргендер ғана біледі қадірін деп сағына жырлайды.‭ ‬Осы орайда‭ ... да ... ... ... ... өлеңінде‭ ‬киелі мекен екенін,‭ ‬топырағының қасиетін сөз етіп жырлайды.‭ ‬Бірақ,‭ ‬қарап отырсақ,‭ ‬екі ақынның да ұйқастары,‭ ‬ырғағы да,‭ ‬сөз ... да ... ... екі ... ... сөз ... ... байламы,‭ ‬көркем жырлауы әр басқа.‭
О,‎ ‏менің байтақ ... ... ... келіп кетеді.
‎ ‏Жазбаған ән шығарсын сен.
‎ (‏Т.Айбергенов‭)
Қазақстан‭ ‬-‭ ‬намысым‭!
‬Әрбір тасы‭ ‬-‭ ‬киелім,‭
‬Әр ... ‬-‭ ... ... ... ... ... (‬Ұ.Есдәулет‭)
Әрине,‭ ‬өмірдің бір күні екінші күніне ұқсамайды,‭ ‬тынымсыз.‭ ‬Толассыз жылжып барады,‭ ‬дамып та келеді.‭
«Ұлықбек Есдәулетов‎ ‏-‎ ‏өз ... ... ... ерте келіп,‭ ‬жұрт көзіне ерте іліккен жігіт.‭ ‬Ол шәкірттік мектептен шұғыл түрде өтті де,‭ ‬өлеңдегі өз ... ‬өз үнін ... ... ... ... ... ... жүретін бұл ақын өлеңдері де бүгінде бұрынғыдан да ауқымын кеңейтіп,‭ ‬бұрынғыдан да ... ... ... ... енді ... ... поэзиясының принциптері сәттіліктері мен перспективті тенденцияларына арналған еңбектерде сөз бола алатындай деңгейге көтерілді дей ... баға ... ... ... ... 22‭ ...
1977‎ ‏жылдан бүгінге дейін шыққан ол шақты жыр кітабындағы мөлдір де кіршіксіз жырлардың арқауы елге,‭ ‬жерге ... ... ... ... ... ‬деген өлеңіндегі мына бір жолдардан айқын көрінеді.

‏Туған ... ... ... көрінеді.‭
‬Аспанда ақша бұлт керіледі. ‭
‬Ақша бұлтқа жолдаған сәлемі деп,‭
‬Ошағымның түтіні ... ... 104‭ ... ... ... көркем бейнесі жүректен кіріп,‭ ‬ойыңды да,‭ ‬бойыңды да еріксіз азаматтық пен ... ... ә ... ... ... өзіне дейінгі жақсы үлгілерінен суарылып,‭ ‬енді сол дәстүрді жаңғырта ... ... деп ... ... ... ... ... өлеңдерден отын жылт еткізу емес,‭ ‬сол оттың салған ... ... ... ... ... ... мақсат еткен‭» –‬деген Ғ.Қайырбековтың сөзіне қосылмасқа лажың ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬өлең техникасының озық үлгілерін қалтқысыз меңгерген қалам иесі.‭ ‬Рубаят ұйқастарының табиғаты жасанды емес,‭ ‬халықтық,‭ ‬сондықтан жеңіл ұйқасып,‭ ... ... кете ... ... ... ... ... ‬асыл қазынасын бойына сіңіріп өскен дүлдүл шайыр ... ... тез ... ... Амантайдың пікіріне қосыла отырып,‭ ‬мынадай қорытындыға келдік.‭ ‬Оның жарқын да кестелі жырлар туғызуына бір себеп‭ –‬ақынның халық ауыз әдебиетінің бай ... ... ... ... шығармаларымен сусындалып‭ ‬өскендігінде сияқты.‭ ‬Мысалы,‭ ‬Ұлықбектің:
Уақытты кім жаратты екен жылдам ғып‭?…
‬Бала кезде бұлықсыдық,‭ ‬бұлдандық,‭
‬Жігіт шақта қызық қуып,‭ ‬қыз ... ... ... ... түсіп талай итжығыс,‭
‬Уақыт‭ –‬бізді,‭
‬Біз‭ –‬уақытты құлдандық,‭
‬Қолдағының бәрі ... ... ... құр ... ... ... ... ‬-деген жолдары Абайдың мына өлеңімен сарындас екеніне көз жеткіземіз.‭
‬Сағаттың өзі‭ ... ... ... ... ... ... ‬тұрлау жоқ,‭ ‬келді,‭ ‬кетті.‭
‬Қайта айналмас,‭ ‬бұрылмас бұлдыр заман‭ ... ‬10‭ ... енді мына бір өлең ... көз ... ... ‬боқтайсың,‭
‬Сағынасың,‭ ‬жоқтайсың.‭
‬Махаббат кетті,‭ ‬дос кетті‭ –‬ ‭
‬Жете алмайсың,‭ ... ... ‬84‭ ... ... ... ... ... ‬шарпысасың,‭
‬Сан қызыққа батасың,‭
‬Айтысасың,‭ ‬тартысасың,‭
‬Ит татпасты татасың‭ [‬29,‭ ‬242‭ ‬б‭]‬.
... ... ... ... ... жазылу стилі,‭ ‬ұйқасы,‭ ‬мазмұны үндесіп жатқандай.‭ ‬Осындай үндестікті М.Дулатов,‭ ‬М.Жұмабаев өлеңдерінен де таптық.
Найзаменен ... ... ... ... ... ұйқыны
... ... ... ... [‬40‭;‬ 65‭ ‬б‭]‬-деген Міржақып жырына ұқсас,‭ ‬бір жағынан ақын рухына айтылған сыр сияқты жазылған ... ... ... аударайық:
Ашылды кітап кірпігі баяу‭…
Аталы сөздің сиқыры бар-ау,
Оята алмай арманда кеткен
Ұрпағы әлі ұйқылы-ояу‭… [‬29‭;‬ 33‭ ‬б‭]
-дейді.‎ ‏Ұлықбек Есдәулетовтің Мағжанмен үндестігін махаббат ... ... ... ... ... ... тікенек,
Жүрекке барып қадалар.
Бақытсыз ғой бұл жүрек,
Тамшылап одан қан ағар,‭ [‬41‭;‬31‭ ‬б‭]
-десе,‎ ‏Ұлықбек ақын:
Шөлдеген жандай қаталап,
Махаббат дейміз,‭ ‬махаббат.
Махаббат деген ... па ішер жата ... ... 24‭ ... ‏Немесе Мағжан:
Сенсің,‭ ‬досым,‭ ‬жібек мінез,‭ ‬жібегім,
Сені ғана сүйем‭ ‬-‭ ‬куә жүрегім,‭ [‬41‭;‬ 157‭ ‬б‭]
-деп жырласа,‎ ‏Ұлықбек:
Сені ғана ... ... ... ... ... 204‭ ... ‏Енді мына бір жолдарға тоқталсақ:
Сол бір әнді сен маған жырламашы,
Жатыр онда жастықтың жылнамасы.
Сөніп қалған жанартау қайта оянар,
Қайта ... ... бір ... ... 227‭ ... жолдардан Мұқағалимен сабақтастықты байқауға болады.
Бір жанартау жатушы еді төсімде, 
Жана-жана айналған ба өшуге‭?!
Қызыл күрең алау оттың орнында,
Қылымсыған ... ... ... 18‭ ... ... ... ‬Ұ.Есдәулетов өзіне дейінгі ақындарды өзіне үлгі ете отырып,‭ ‬солардың ізін жалғастырып келеді.‭ ‬Жай ғана жалғастырып қоймай,‭ ... ... ... ... ... ... мен жаңашылдықты сөз еткенде форма жағынан бұрынғыша болғанымен,‭ ‬идея,‭ ... ... көп ... ... көз ... ‬Яғни,‭ ‬ғылым мен техниканың дамыған кезеңі,‭ ‬сонымен бірге ақынның ізденімпаздығы,‭ ‬қарапайым сөзден гөрі көркем бейне сөздің өрімін ... ... ... ... ... ... поэзияны бүгінгі көзқараспен қайта жырлау да кездесіп ... ... ... ... ... жайттарына көз жіберіп,‭ ‬оның дәстүрі мен жаңашылдығын терең ескерсек,‭ ‬сан алуан мәселе туындайды.‭ ‬Дәстүр‭ ‬ең алдымен әдебиеттің ... ... ... ... көркемдік ерекшелігі,‭ ‬ұлттық өзгешелігі.‭ ‬Форма,‭ ‬мазмұн,‭ ‬тіл,‭ ‬ұлттық ерекшелік,‭ ‬ауыз ... мен ... ... ... ‬өлеңнің өлшемі сияқты соның ішінде.‭ ‬Өлең өлшеміне келсек,‭ ... Абай ... ... ‬ол ұстанған бұрынғы форма да бар.‭ ‬Кезінде ... ... ... ... қазақ поэзиясын жаңа сатыға көтерді.‭ ‬Қазақ өлеңінің көпшілігі әлі‭ «‬қара өлең‭» ‬формасында ... ‬Он бір ... ... ‬болып келетін ұйқас‭ –‬көне ұйқас.‭ ‬Ал,‭ ‬жеті буынды жыр формасы фольклорға еліктеушілік болып табылады ... ... ... ... ... ақынның өлеңдерін оқып отырсақ,‭ ‬өлең ұйқасы бірінен кейін бірі өз орнын тауып отырады,‭ ‬ұйқас түрлері де кездеседі,‭ ‬буын саны әр ... ... ... ... ... ... қаға ... тұмса жан.
Өлең құрлысына келсек,‭ ‬1+2+3+6+6+6‭ ‬осымен бір қатары да,‭ ‬сол қатардағы ой да жинақталады.‭ ‬Қарап тұрсаңыз осындай буын саны ... деп те ... ... ... ... өлең ... соңына дейін өзгеріп те құбылып отырады.‭
Дәстүр жалғастығын одан әрі сабақтасақ,‭ ... ... ... ... ... ‬11‭ ... ‬7‭ ... еркін ұйқасты болып келді.‭
Бейнелеу құралдарының бұрынғы поэзиядағы ұлттық дәстүрге айналған белгілі тәсілдерін,‭ ‬жаңа өмір құбылыстарын суреттеуде қазіргімен сәйкестендіргенде ғана ... ... ... туындайды.‭ ‬Мазмұнды ұлттық дәстүрмен шебер ұштастырып,‭ ‬қазақ поэзиясының өмірді суреттеу мүмкіндіктерін байыта беретін жаңа ... мен ... таба ... ғана ... ақындары шеберлік пен тереңдікке,‭ ‬жаңа мазмұнға ие болып ... ... ... өлеңдерде болсын шағын я көлемді жаңа өмірдің артықшылығын суреттеу өзекті тақырып етіп алынады.‭ ‬Әдебиет зерттеушiлерiнiң,‭ ‬теоретиктердiң айтуынша,‭ ‬ақын өзiнiң лирикалық ... iшкi ... ... психологиялық-эмоциялық жағдайларды бейнелеп танытуға талпынады,‭ ‬соны мақсат етедi.‭ ‬Осы мақсат,‭ ‬осы талпыныстан келiп тың поэтикалық ... ... ... жаңа ... ... ... құралдар арқылы сипаттауы лириканың көркем шығуына көп әсерін тигізеді.‭ ‬Жаңашылдықтың бір белгісі осыдан да көрінеді.‭ ‬Ақынның поэзиясының көркемдігі ... ... ... ... ... қарастырамыз.
Дәстүр мен жаңашылдықты сөз қылғанда,‭ ‬поэзиядағы жаңа шеберлікті,‭ ‬ізденуді,‭ ‬соны бейнелер жасауды айтамыз.‭ ‬Себебі онсыз жаңалық болмайды.‭ ... да ... ... болсын көркемдік жағынан көп талап етеді.‭
Әбділда да Жұмағали ақын да ... ... ... ... Ғали ... ‬Әбу,‭ ‬Сырбай ақындардың қатарына‭ ‬Ұлықбек ақынды да лирик ақын деп қосуымызға әбден болады.‭ ... ... ... ... ... «‬Азамат‭» ‬шығармаларын алып қарасақ,‭ «‬уақыт‭»‬,‭ «‬өмір‭» ‬сөздері көп қолданылады.‭ ‬Шығарманы оқығанда әдемі суреттер өзі-ақ оқыла ... ... ... ... ... кейінде,
‎ ‏Қалыпты сонда күнімнің көбі менің де.
‎ ‏Жолдардың шаңы жауыпты қара шашымды,
‎ ‏Кететін ... ... ... ... ... бірден келмейді.‭ ‬Бірте-бірте сөз жаңара,‭ ‬көп қолданылудың арқасында жаңа сөздер табылып,‭ ‬тіл ұшына орала береді.‭
Қазақ поэзиясында өмір сипатын білдіретін ... ... мен ... ... ... ... лирика бар.‭ ‬Шартты түрде айтылатын махаббат лирикасы,‭ ‬табиғат ... да ... ... ‬Саяси лирикада жаңа лептер,‭ ‬суреткерлік тапқырлық аз емес.‭ ‬Х.Ерғалиевтің‭ «‬Менің ... ... ... ... лириканың үлгісі есебінде атауға болар еді.‭ ‬Мұнда ғылым-білім биігіне таласқан кеңес адамының суреті нанымды беріледі.‭
Баяғы атомдардың‎ «‏бөлінбейтін‭»‬,
‎ ‏Өзгертті ... мен ... ... ... құп-құла жағрафия‭ –
«Мынау елсіз сахара,‎ ‏шөлім‭» ‬дейтін.
Ғ.Қайырбековтің‭ «‬Халық жеңісі‭» ‬деген өлеңінде ғылым,‭ ‬біліммен,‭ ‬техникадан енген біраз ұғымдар ... ... бәрі ... ... ... қауышып,‭ ‬бірегей боп кеткенде,‭ ‬образды,‭ ‬бейнелі поэзия кеп шыққан.‭
Әр адам өз салмағын өзі сезбей
Қуаныш теңізінде толқып ақты,-
дейді ақын.‭
Поэзия мен ... ... ... өрби ... лириканың бір ерекшелігі сюжетті өлеңнің көбеюі.‭ ‬Шынында да,‭ ‬Абайдың‭ «‬Бір сұлу қыз ... хан ... ... ... ... ... бар.‭ ‬Бірақ көбінесе қазақ лирикасы сезімге,‭ ‬ойға құрылады.‭ ... ... ... ... ‬ой ... ... ‬Көбіне бұл орыс поэзиясынан дәстүр алған.‭ ‬Қазіргі поэзияда сюжет басымырақ.‭ ‬Азаматтық лириканы сөз еткенде Сырбай ... ... сырт ... ... ‬Ал кейінгі ақындарымыз Ж.Молдағалиев,‭ ‬Н.Шакенов,‭ ‬А.Шамкенов,‭ ‬М.Әлімбаев,‭ ‬Е.Ибрагим,‭ ‬Т.Молдағалиевтың лирикаларын ... ... жаңа ... ... ... ... ... байқалады.‭
80-90‎ ‏жылдары қазақ поэзиясына жаңа леп алып келген жас ... ... аға буын ... ... ... ... ... ‬М.Ақдәулетов еді.
Тыныштықбек Әбдікәкімовтың мына бір сыры мен арм анына құлақ түріп тыңдайықшы:‭
‬ … Мен ... ... ... ... ... ... ‬Уақыт,‭ ‬сөз берме,  
Берсең маған
Ұлып шыққан ойлардың кезегін бер‭! [‬44,‭ ‬20‭ ‬б‭]‬.‭
Ақын ұлы Даланың сырын ұғып,‎ ‏тереңнен ой толғап,‭ ‬соны өлең ... ... ... ... ... ‬Пайымдауымызша,‭ ‬Тыныштықбек өлеңін өзі жазып отырмағандай,‭ ‬тек‭ ‬даланың сырлы жырын жүрегімен тыңдап,‭ ‬жанарына ... ... ... ... ... ... нені айтып,‭ ‬нені жазса да тыңнан жол салуға шебер.‭ ‬Оған айсыз түнде даласы мен дарыны адастырмайтын,‭ ... ... ... ... ... қаз ... сақталуын аңсау‭» [‬45‭;‬ 417‭ ‬б‭]‬.
Көлдерімді,‭ ‬шіркін-ай,‭ ‬сақтап қалсам,
Көдерімнің мөлдірін берсем де ... ... 22‭ ... ... берсе көлін сақтап қалуды армандаған ақын сөзінің ақиқаттығына сенесің.
Қайдасың сен,‭ ‬бауырым‭ –‬қоңыр тауым‭?!
Қайдасың,‭ ‬самал жел‭ –‬қарындасым‭?!
Қайнамайды мендегі қалайша қан:
‎(‏Қаңтарда да ... ... ... ... ... сен ... ... Далам-ай,‭ ‬селеу сақал‭!
Түсіндіре алар ма мұны ғалым,
Түйсіктердің сайраған тілі қане‭?
Көрсетпеші,‭ ‬бұралқы итке айналып, 
Ағысы жоқ ... ... ... ... ... томарлар ғана қалған‭!…
Жарасынан жанымның дірдек қағып,
Дірдек қағып,‭ ‬қып-қызыл жыр ағады‭… [‬44‭;‬ 23‭ ‬б‭]‬.
... ... ... тірлік құрбаны болып кеткен адамдарды көрген ақын сан қилы ой ... ... ... тап ... ... ... ... ‬ішіңде‭ – ‬шер‭?!
…Неге,‎ ‏неге,‭ ‬мына жұрт салғырт,‭ ‬керең‭?
Ойлай білер ... ... ... 27‭ ... ... намыс,‭ ‬ел болашағы туралы толғаныстан туған мұндай әрі мұңды,‭ ‬әрі жігеріңді қамшылайтын қайсар жырлар Тыныштықбек талантына тәнті етері сөзсіз.‭ ... ... ... ... мұра болған сыншылдық дәстүрмен қазақ мінезін егжей-тегжейлі сөз етеді.‭ ‬Бұл өлең ұлт мінезінің жағымсыз ... ... ғана ... ... ұлы ... ... әсерін қоса жырлайды.
‎ ‏Қазақ поэзиясының ілгері-соңғы кейбір жайттарына келсек,‭ ‬оның дәстүрі мен жаңашылдығын тексерсек,‭ ‬сан алуан көкейкесті ... ... ... ... ... ... ... халықтығы,‭ ‬идеялығы,‭ ‬өзіне лайық көркемдік ерекшеліктері,‭ ‬ұлттық өзгешеліктері.‭ ‬Форма,‭ ‬мазмұн,‭ ‬тіл,‭ ‬ұлттық ерекшелік,‭ ‬ауыз әдебиеті және жазба ... ... ... ... сияқты нәрселер.‭
Өлең өлшеміне келсек,‭ ‬Абай енгізген жаңалық та,‭ ‬ол ... ... ... да ... ‬Өз ... ... ... ‬Ілияс қазақ поэзиясын жаңа сатыға көтерген еді.‭
2.‎ ‏Ұ.ЕСДӘУЛЕТ ЛИРИКАЛАРЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ІЗДЕНІСТЕР
2.1.‎ ... ... ... ... ... ... ... шеберліктің теңдесі жоқ озық үлгісі.‭ ‬Поэзия тілінің сипат-ерекшелігін сөз еткенде,‭ ‬оны ... ... ... ... ... алып қарауға болмайды.‭ ‬Өйткені поэзияның,‭ ‬өлеңнің тілі,‭ ... ... ... ... ... ... ... ашу,‭ ‬жеткізу талабына сай қалыптасады.
Лирикада тек тіл,‭ ‬сөз ғана емес,‭ ‬ой да ... ... ... ... ‬Өлең тіліне қуат беретін де,‭ ‬сипат беретін әр ... де ... ... ... ... өмір шындығын асқан ойшылдықпен,‭ ‬сезімталдықпен ашып көрсетеді.‭ ‬Өлең сөз сезімге толы,‭ ‬барынша әсерлі,‭ ‬көркем,‭ ... ... ... ... ... көркемдік жолмен қабылдап,‭ ‬сезіну керек,‭ ‬сонда ғана сөз өрнектермен ... ... ... шығады.‭ ‬Өлең тілінің бейнелі,‭ ‬көркем,‭ ‬кестелі болып шығуы поэзиядағы ой-сезімнің әсерлі көркемдігін,‭ ‬бейнелілігін,‭ ‬сұлулығын танытады.‭ ‬Өлең тілінің көп ... ... ең ... ... ... ... ... олар поэзияға бірден бір тән дүниені эстетикалық,‭ ‬ақындық сезіммен қабылдау өзгешелігіне сәйкес қалыптасады.‭
Әдеби туындының ... ... ... ой-қиялы және дүниетанымы мен сөз саптасына келіп ... ... ... ... ... ... үлгі ... ‬өлеңнің өрнегін салған суреткердің бірі‭ –‬Ұлықбек Есдәулет.‭ ‬Оның шығрамашылығының поэтикалық жүйесіндегі ... тән ... ... ... ... ‬ Біріншіден,‭ ‬ақын өлеңге өнер ретінде қарап,‭ ‬оны өрелі ой айтудың құралына айналдырған.‭ ‬Сондықтан да өлең жолдарында ... ... мен ... көркемдіктің тұтастықта жарасым тауып,‭ ‬нәтижесінде қазақ поэзиясында жаңа мазмұндағы өлеңдік өрнектер мен ... ... ... түр мен мазмұн пайда болып ұлттың рухани әлемін жаңа бір сатыға көтерген.‭
Екіншіден,‭ ‬ақынның лирикалық кейіпкерлерді сомдаудағы өзіндік ... ... ... ... мен ... ... да сабақтастық тауып,‭ ‬ой мен сөздің мән мағынасын,‭ ‬әсерін арттыра түсетін:‭ ... ... ақ боз ... ... ... ... ғалам‭»‬ [23‭;‬131‭]‬,‭ ‬деген метафоралық‭ ‬қолданыстарды түрлендіре қолдануы ұлттық поэзиямыздағы көркемдік құралдарды тыңнан түлетіп қана ... ... ... ... ... айрықша белгіге айналған.‭ ‬Тек бейнелілік қана емес оның терең мазмұнымен өрілген өзгеше бітімі руханиятымыздағы жаңа бір ... ... ...
Үшіншіден,‭ ‬ақын поэзиясындағы адам мәселесі өзгеше өрнекпен,‭ ‬бөлекше талап‭ –‬тілекпен сомдалып,‭ ‬алдымен адам жан ... ... ... дамыту баса көрсетіліп,‭ ‬адам табиғи жаратылыстың күрделі нәтижесі ғана емес рухани жан ... ... ... ие болған құбылыс екендігін дәлелдеу үшін поэтикалық жүйе жасалды.‭ ‬Осы ... ... ... ... жаңа ... мен ауыстыруды түрлендіре қолданды.‭ ‬Дәстүрлі адам мен табиғат бірлігін психологиялық тұрғыдан сипаттаудың тың ... ... сөз ... ... ... ... асып,‭ ‬адам мен тылсым арасындағы нәзік қарым-қатынастың сипатын танытудың жаңа жолын қалыптастырды.‭
Азаматтық позиция ... өзі бір ... ... ... зор ... танытатын парасаттылық,‭ ‬яғни елдік,‭ ‬ұлттық,‭ ‬адамгершілік‭ ‬үлкен мүдделерге қызмет ететін парасатты көзқарас‭ ‬екендігін баса айтқымыз келеді.‭ ‬Әрине,‭ ‬әдебиеттегі азаматтык ... ... аясы ... ... ... ... ‬жалпылама мағынасында тым қарабайыр түсінуге тағы‭ ‬болмайды.‭ ‬Азаматтык пен азаматтық позиция дегеніміздің өзі айналып келгенде,‭ ‬бір мәселе және бірінсіз-бірі жоқ ... ... жок ... ... позиция‭ ‬да жоқ.‭ ‬Сондай-ақ азаматтық позиция үстемдік‭ ‬алған жерде азаматтық көзқарастың жеңіске жеткені,‭ ‬азаматтықтың күні туғаны деп ... ... ... ... сөз ... карай өмір мен өнердегі азаматтық та бір‭ ‬нәрсе екендігін айта ... жөн ... ... ... ... ... ... азаматтык позицияны суреткердің өз басындағы осы қасиеттен бөліп‭ ‬қарауға әсте ... ... ... жоктың‭ ‬екіншісінде болуы тіпті мүмкін емес.‭ «‬Қояннын түрін‭ ‬көр де,‭ ‬калжасынан түңіл‭»‬ деген халық мақалында айтылғандай,‭ ‬бойында жок азаматтык ... ... ... ... өзі бос ... ... жаны мен шығармасы егіз деген парасатты пікірді біз де ... осы ... ... ... тоқталсақ,‭ ‬қазақ әдеби сынының білгірі Сағат Әшімбаев ХІХ ғасырдағы орыс әдебиетінің шырқай биікке шыққан жетістігін былай түсіндіреді:‭ «‬Бұл ... ... ... ... ... түп ... ... еді.‭ ‬Яғни бұрын-соңды ешбір елде және ешбір жерде кездеспеген ... ... ... ... ... ой-сананың саналы түрде күрт дамуымен тікелей байланысты еді.‭ ‬Демек әдебиет дамуындағы шешуші факторлардың бірі ... ... ... ... ... азаматтық позиция деп есептейміз‭» ‬[46‭;‬ 311-б‭] ‬Біз сыншы пікірін толығымен қуаттаймыз.‭ ‬Біз әдетте‭ «‬ақын болу шарт емес,‭ ... болу ... ... жиі айтамыз.Алайда,‭ ‬оның астарына тереңірек үңілмейтін сияқтымыз.‭ ... шын ... ... ... ... ... ақындықтан әлдеқайда абыройлы,‭ ‬тіпті ауадай қажеттілік екендігін айтып тұр.
‎ ‏...Мінген.‎ ‏Түскен.‭ ‬Қазынаны опырған,‭
‬Бір тақтан соң бір ... кеп ... ... бұл ... ... қотырдан‭?‬..
‎ ‏Қоғам шындығын бұдан артық беру мүмкін бе‭?!
Азаматтықты және азамат болудың асқан абырой екендігін бүкіл ұлт болып,‎ ... ... ... ... ... ой ... ... –‬әсіресе,‭ ‬әдебиетте көркемдік-эстетикалық жетістің болмауы мүмкін емес.‭ ‬Өйткені мұндайда әдебиет ұлттың ұлы қаруына тәрбие құралына айналмай тұрмайды.‭ ‬Оның себебі,‭ ... ... ... өзін өзіне танытатын,‭ ‬өзіне өзі көрсететін,‭ ‬өзі арқылы өзін ... ... ... да ... керек.‭ ‬Сонымен қатар ұлттың қандай екендігі әдебиеттен көрінеді.‭ ‬Ұлы ұлттың әдебиеті де ұлы‭! ‬Сол сияқты өзінде береке жоқ ... ... де,‭ ... ... болмайтындығын тарих көші дәлелдеп келе жатыр.‭ ‬Әдебиеттің сипатына қарап ұлтының да сымбатын елестете аламыз.‭ ‬Өйткені ұлы әдебиет көп жағдайда ... ... ... боп ... ... ... дәлелі ретінде‭ ‬Ұ.Есдәлеттің азаматтық лирикасын атай аламыз.‭ ‬Оны ақынның өзі де растайды:
‎ ‏Ғұмыр сүрмек бір ... ... бір ... де ... ... ... ... ‬[23‭;‬160‭]
Әбдiлда Тәжiбаев:‎ «‏Қазақ поэзиясын жалпы әңгiмелеу мезгiлi өттi,‭ ‬жеке ... ... ... еңбектер жазылуымен қатар,‭ ‬поэзиямыздың әр алуан бай салалары туралы да ақындарымызша даралана,‭ ... ... ... ... ... әдебиет ғылымы қазақ поэзиясына көмек көрсете алмайды‭» ‬[6‭;‬16‭] ‬деп лириканы зерттеуiмiздiң алғышарттарын өзiнiң ғылыми еңбектерiнде жазған болатын.‭ ‬Және поэзиямыздың ... ... ... бойлай алатынымызды анықтағанды.‭
Нағыз әдебиет туындысы белгілі бір көркемдік эстетикалық,‭ ... ... ... ... ... ... ‬терең парасатты дүниетанымнан,‭ ‬әлеуметтік қажеттілікке,‭ ‬жауап ретінде адамгершілік қажеттіліктен туады.‭ ‬Сондықтан да дәуір,‭ ‬уақыт,‭ ... ... ... ... ‬өз ... ‬нақтылы кезеңге сәйкес тумаған дүниенің де ғұмыры да онша ұзаққа бармайтындығын мықтап ... ... ... ... ... ... ой мен ... шығарманың құы да арта түспек.‭ ‬Сол заманның шындығын сол ... ... ... –‬ерлікпен бара-бар.‭
Азаматтық позиция‭ –‬таланттың өзі де тәуелді,‭ ‬тіпті одан да сирек кездесетін рухани қасиеттің төресі суреткерлік ... ... ... ... ... ... адамгершілік биік болмысымен,‭ ‬суреткерлік белсенділігімен,‭ ‬партиялық көзқарасымен,‭ ‬ойлау мәденитінің жоғарлығымен,‭ ‬қайраткерлік іс әрекетімен,‭ ‬гуманистік қарым-қатынасымен,‭ ‬дүниеаным ... ... ... ... ... ... ізденісімен,‭ ‬әділдік пен адалдыққа құштарлығымен,‭ ‬халықтық көкейтесті мәселелерді сөз етуімен,‭ ‬ұлттық ұлы ... ... ... ... мақсат-мұрат биіктігімен,‭ ‬патриоттық идеялар молдығымен,‭ ‬шындыққа деген сүйіспеншілігімен,‭ ‬көзқарас кемелдігімен,‭ ‬концепция шеңберінің кеңдігімен тікелей байланысты.‭ ‬Азаматтық позиция ... жоқ ... ... ішкі ... бірлігінен тұратын және солардың табиғи бірлігінен туатын өте күрделі ұғым.‭ ‬Авторлық ... мен ... ... ... ... бөлек фактор.‭
Поэзиядағы азаматтық пафос‭ –‬адамшылықты паш ету,‭ ‬ақиқатқа араша түсу,‭ ‬адамгершілікке ... ... ... ... ... ... ‬ізгілікті дәріптеу,‭ ‬әділдік пен адалдықтың сойылын соғу,‭ ‬жалғандықты жағадан алу‭ –‬жамандықты әшкерелеу,‭ ‬бақыттың шырағына қорған болу,‭ ‬жақсылықтың отына май ... ... ... балта шабу,‭ ‬осының бәріне азаматтық позиция тұрғысынан келу қажет.
Әдебиеттану терминдер сөздігінде азаматтық лирикаға төмендегідей анықтама берілген:‭ «‬Азаматтық лирика‭ –‬лирикалық ... ... ... ... мәселелерді қозғайтын үлкен бір саласы.‭ ‬Өмір жөнінде,‭ ‬халықтың тағдыры туралы ой-толғамдар ақынның өз көңіл-күйімен терең ұштасып,‭ ‬өзінің ... ... ... ... көрінеді.‭ ‬Адамның белгілі бір дәуірге байланысты ой-арманын,‭ ‬мақсатын жырлайды,‭ ‬жалпы әлеуметтік ... ... ... ... азаматтық лириканы саяси-әлеуметтік лирикаға қосады.‭ ‬Тақырыпты көтеру арқылы ақын заман сырын ашады,‭ ... оның ... мен ... ... ... ‬болашаққа жол сілтегендей ой қозғайды‭» [‬47,‭ ‬32-б.‭]‬.‭ ... ... ... ... өлеңдер құрайды.‭ «‬Арнау өлең‭ –‬белгілі бір аданың бейнесін,‭ ‬мінез-сипатын суреттеу мақсатымен жазылған дербес поэзиялық туынды.‭ ‬Бұл үлгідегі өлеңдердің негізгі өзгешелігі‭ ... жай ... ... ... білдіру үшін арналған өлең емес,‭ ‬сол адамды мінездеуге арналған шығарма деуге болады‭» [‬47,‭ ‬54-б.‭]‬.‭ ‬Және арнау өлеңдерінде ... сол ... өзін ғана ... ... адам өмір ... ... мен ... да қоса жырлау ақын поэзиясына тән ерекшелік деп ... ... ... ... бас ... ... ... өлеңiнде:
‎ ‏Бір сезім бұған дейін арбаспаған,
Қолыма алдырғанда алғаш қалам,
Жырыма тырнақалды қуанғанмын,‭
Колумбтай құрлықты ашқан жан‭ ‬баспаған.
Әр сөзі ... ... ... «‬ұл ақын‭»
Сол бір кез енжар ғана тыңдаушы едім,
Эфирден естілгенде сенің атың.‭ ‬[23‭;‬190‭]
Мұқағали ақынға арнаған өлеңінде ақынды қимай ... ... ... ... ... ‬өлеңін серік етеді:
‎ ‏Түнеруде,‭ ‬тағдырым түнеруде,
Келешек күнге асығып,
‎ ‏Мұң жасырып шабытты жүрегінде,
‎ ‏Ұлы елінде
Жүретін асқақ ақын,
‎ ‏Бас имей жатыр енді бұл ... ... ... ... ... келер болсақ,‭ ‬ақындық шеберлiгiнiң айқын көрiнiсi‭ –‬эпитет,‭ ‬теңеу,‭ ‬метафора,‭ ... ... ... ‬символ және т.б.‭ ‬бейнелеу құралдары өлеңдерiнiң көркемдiк жағынан ғана емес,‭ ‬мазмұн,‭ ... ... да ... ... ... қанша сөз қолдануы,‭ ‬теңеу,‭ ‬эпитет түрiнде беруi‭ –‬автордың сөз қорында.‭ ‬Барды‭ ... ... ... деп айтудың өзiнде де тiлдiк ерекшелiгi қалыптасады,‭ ‬жеке авторлық қолданысы пайда болады.‭ ‬Поэзиядағы ең қарапайым тiркес дегеннiң өзi де ақын ... ... ... ... ... байқатады.‭ ‬Осы тұрғыдан З.Ахметов:‭ «‬Поэзияда әдебиет шығармасында сөз,‭ ‬тiл жаңалығы деген жеке ... ... ... қана ... ‬ал ... белгiлi бiр ой‭ –‬пiкiрдi,‭ ‬сезiмдi жеткiзудегi шеберлiк көркемдiк‭» ‬дейдi.‭[‬7‭;‬6б‭]
Әдебиет энциклопедиясында поэтикаға берілген анықтама бойынша ... ‏-‎ ... ... ... және онда ... ... ... эстеткалық жүйесі туралы ғылым.‭
Ақын поэзиясының тiлi де,‎ ‏сөз қолдану шеберлiгi де мол дүние.‭ ‬Көркемдеу құралдарын өз орнымен бере отырып жаңа ... ... ... ... ... ... ... сөздер қаз-қатар тiзiледi.‭ ‬Лирикаларында теңеудiң тұрақты түрiн де,‭ ‬өз қолтаңбасына тән тың,‭ ‬жаңа түрiн де қолданады.
... тiл ... ... ... ... ... ... Т.Қоңыров‭ «‬Қазақ теңеулерi‭» ‬атты ғылыми монографиясында:‭ «‬Теңеу дегенiмiз‭ –‬ұқсас ортақ бегiлердiң негiзiнде бiр затты екiншi ... ... ... ... ... ... ... ‬эмоционалды-‭ ‬экспрессивтiк сапасын күшейтетiн,‭ ‬сол нәрсенi жаңа қырынан,‭ ‬поэтикалық қырынан танытатын әрi ... ... ‬әрi ... ... ... ... шыңырау түкпірінде жатқан құпия сырлары мен сиқырлы сезімдерін парасатты поэзияда ерекше нәзік нақыштармен жыр ... ... ... ... ғана ... ... ... болса керек.‭ ‬Ұлықбек ақынның өмірі мен өлеңінің жолы ақ,‭ ‬сапары сәтті болғаны‭ –‬оған Алланың берген бағы мен сыйы.‭ ‬Ол жаратылысынан ақын ... ... дара ... ... да,‭ ‬мойындамасаң да шындық осы.‭ ‬Ақын өлеңдерінің өзгеше сипаты‭ –‬оның қиялыңды қыдыртып,‭ ‬жер-әлемді шарлатып,‭ ‬ой-теңізіне жүздіріп,‭ ‬түсіңді ... ... ... құдірет-күшін айтсаңызшы‭! ‬Шынында да жасыған жігеріңді дуалы сөзімен қайраған,‭ ‬шартарапты шарлап шаршаған ойыңды оятып,‭ ‬жан-жүрегіңді дүр сілкіндіретін өлең ... ... ... ... ... ... сәтте‭ –‬санаң сансырап,‭ ‬жүрегің қансырап,‭ ‬жаның жүдеп,‭ ‬ойың ойсырап,‭ ‬көңілің жабырқап күйзелген шақта шыққан күндей шуағын шашып,‭ ‬қуанышқа құшағын ашып,‭ ... ... ... ... айналып шыға келесің.‭ ‬Шыңға шыққан шынардай асқақ ой жаныңды рахат ... ... ... орман,‭ ‬түнерген тау,‭ ‬мүлгіген дала,‭ ‬жел тербеген жер-көк‭ –‬бәрі сенімен сырласып,‭ ... ... ... ... ие.‭ ‬Ал енді бірде ақын өлеңдеріндегі өмір шындығы көңіліңді боздатып,‭ ‬жүрегіңді қозғап,‭ ‬қамықтырып,‭ ‬қайғыртып,‭ ‬жаныңды жаралап,‭ ‬еңсеңді езіп,‭ ‬есеңгіретіп ... де ... ... ... ... елдің ғана емес,‭ ‬жеке адамдардың өмір-тіршілігіндегі түйткілдерді жанға батыра жазуының өзінен дертіңе дауа,‭ ‬санаңа сая тапқандай сезімге бөленесің.‭ ... ... ... ... ... ‬бірде сыздатып,‭ ‬жан-дүниеңді,‭ ‬сезіміңді сілкінтіп,‭ ‬толқытып-толғантпауы,‭ ‬тебірентпеуі мүмкін емес.‭ ‬Сезімтал жүрек,‭ ‬салқын қанды ақыл‭ –‬поэзияның ... ... ... ... ... ...
Ұлықбек ақынның жан тебiрентер лирикасы,‭ ‬кейде өзiнiң әдемi сөзiн қызықтап,‭ ... ойын ... ... ... ‬өзiне қызықтырып лирика‭ –‬тамшылар төгiле бередi.‭ ‬Сондықтан да бiз‭ ‬Ұлықбек ... ... да ... ... ақын деп ... ... ол толғаныс жанры болар деп шартты таңбалауға болатын публицистикалық сарынды өлеңдерге,‭ ‬сыршыл поэмаларға,‭ ‬сюжеттi ... да ... ... ‏ Ақын өлеңдерiнiң тағы бiр көркi,‭ ... да‭ ... ... ... ... ... ... қолдану.‭ ‬Метафора‭ ‬(ауыстыру‭)‬-екi нәрсенi,‭ ‬құбылысты салыстыру және жанастырып ... ... ... тың ... ... бейнелi сөз немесе сөз тiркесi.‭
"Ауыстыру,‎ ‏яки,‭ ‬метафора‭ ... ... ... ... өңдендіре өзгертіп айту,‭ ‬суреттеліп отырған затты не құбылысты айқындай,‭ ‬ажарландыра түсу үшін оларды өздеріне ұқсас өзге затқа не құбылысқа ... ... ... заттың не құбылыстың мағынасын үстеу мазмұнын тереңдетіп,‭ ‬әсерін күшейту.‭
Гималай‭ ‬-‭ ... ... ‬-‭ ... түндігі.
‎(‏І.Жансүгіров‭)
Қыр төсінде мөлдір айдын‭ ‬-‭ ‬ақ сынап,
Жиегінде ... ... ‬-‭ ... ... ‬-‭ ... ... ‬-‭ ‬аспан,
Кең дала...Төсі‭ ‬-‭ ‬толқыған егін.
Көлдері көкке,‭ ‬күмістер шашқан,
Қазақстан‭ ‬-‭ ‬республикам менің‭!
Бірінші мысалдағы метафора Гималайды біресе‎ ‏көктің кіндігіне,‭ ... ... ... ... ... бір жер атын қолма-қол заттандырып,‭ ‬тауға көл‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... (‬ақ сынап,‭ ‬жасыл кірпік‭)‬ қырдағы айдын көл мен бала құраққа айрықша сұлу сымбат бітірген.‭ ‬Үшінші мысалдағы метафоралар ап-ашық әсірелеумен ... ... мен ... ‬күн мен көлден тұтасқан асыңқы бейне жасаған да,‭ ‬ақынның туған республика деген ... ... ... өзгеше ажар берген.
‎"‏Қара қазан,‭ ‬сары бала қамы үшін ереуіл атқа ер ... ... ... отты ... ... ... да‭ ‬-‭ ... ‬-‭ ‬тауда ойнаған қарт
Марал
Табаным тасқа тиер деп,
Сақсынып шыққан қиядан...
...Мен бір шарға ұстаған
Қара балта едім:
Шабуын таппай кетілдім,
Қайрасаң тағы жетілдім...
... өзін ... ... ‬маралдың күллі қасиетін,‭ ‬балтаға баласа,‭ ‬балтаның барлық ерекшелігін еселей төкпектетіп айту арқылы өлеңге де айрықша екпін,‭ ‬қайсар күш,‭ ‬қайталанбас қасиет ... ... ... ... ... ... өзін тым жерге ұрып,‭ ‬төмендету мақсатында қолданбаса керек.Мұндай суреттеуді таңдаған себебі‭ –‬хас сұлуының‭ «‬бұлақтай мөлдір‭»‬,‭ ‬келісті келбеті мен ... ... ... мақсатын көздегені анық.
‎ ‏Ақын метафорасына үңіліп,‭ ‬кейде‭ ‬тағдырды ... ... ... тәпсірмен беруі де‭ ‬-шеберлік.‭ ‬Мәселен:
Тайталасып
Тағдыр деген тақсырмен,
Тартысам ... ... ... ме жазаланып жазықсыз,
Бәрін жеңіп,
Жеңіліп тек нәпсіңнен.
‎ ‏Лирикалық кейіпкер өзін күн сәулесін қомағайлана жұтар күнбағыс ... ... ... ... бас имес ... ... ... ұшқынының бойда шоқтай маздап тұрғанын аша түскісі келгендей‭ ... ... ... ... ғана ... ... ымдастыра жұмсап‭ ‬,‭ ‬образды кеңірек ашып,‭ ‬нақтылай түседі.‭ ‬Бұл да‭ ‬-‭ ‬шеберлік.
‎ ‏«Лирикалық ... жан ... ... ойдың қуаттылығы,‭ ‬сезімнің оттылығы,‭ ‬нәзіктігі.‭»‬ Тек нәзік сезім мен ғашық ... ... ... ... ... ... ... өміршең болмақ.‭ ‬Көркемдігі төмен,‭ ‬тілі қарабайыр дүниелерді тудыратын да‭ ‬-‭ ‬сезімнің солғындығы,‭ ‬жүректің отсыздығы.
... ... ... ... ‬құбылыстың айрықша сипатын,‭ ‬сапасын анықтайтын суретті сөз.‭ ‬Эпитетсіз тіпті айтарыңды анықтау,‭ ... ... ... ... ... ... ‬бұрын-соңды сан мәртебе қолданылып,‭ ‬ығыр болған эпитеттерді қайталай берудің керегі жоқ.
Қолыма от ... ... ... ... ... от сыя ... тың,‎ ‏қандай әсерлі‭? ‬Жаңа эпитет табу керек дегенде біз ... ... ... мегзеп отырмыз.
Күн киініп қызыл алау жейдесін,
Аймалайды көкжиектің кеудесін.‭
***
Құйын ... ... енді ... ... соқыр қаланы мынау,
Қайдан таптым деп өкінем.
‎***
Боз жусаныңнан бір иіскер ме едім,
Ат ... ... ... ... ... ... қара көзді,‎ ‏қызыл ерінді,‭ ‬не болмаса шие ерінді деп суреттесе де болар еді,‭ ‬алайда‭ «‬қара алмас көз,‭ ‬бал ерін‭» ... көз ... ... ... ... ... ... құс та ұшпаған,‭ ‬бұла өскен асқақ‭» ‬күрделі ... ... ... ... ... ... тіреген алыптықты ойға оралтсақ қатты қателескен болар едік.‭ ‬Ақын кейіпкердің сыртқы асқақтығын емес,‭ ‬ішкі ... ... ... мен ... ... ... деп білген жөн.
‎ ‏Күрделi эпитет,‭ ‬метафора,‭ ‬метонимия секiлдi көркемдегiш құралдар арқылы бейнелi образ қалыптастырып тұр.‭ «‬Шекпен киген шендiлер‭» ... ... ... ‬астарлы мысқылмен мiнеген‭ ‬Ұлықбек олардың пайдакүнемдiк қасиетсiздiгiн‭ «‬аспантырақы‭» ‬деген құстың атымен символды ... ... ... ... да,‭ ... те‭ ... ... барлық мүмкiндiгiн осы жанрға сарықты.‭ ‬Бұл жанрдың бөлiнбес бөлшегi-‭ ‬табиғат ақын сезiмiнде өзiндiк бояу түсiмен тiрiледi.‭ ... ... ... тiрiлту,‭ ‬онымен тұтасу iрi суреткерлер қол созған үрдiс.
‎ ‏Жылғаның бойын жағалап,
Жалбыздың иісін жұтқан шақ.
Жапырақтардан домалап,
Жаңбырлаушы еді-ау шық моншақ.‭ ... ... ... ... жаңа ... ‬жаңа бояу,‭ ‬ең бастысы–қызғылықты ақын жанының қозғалысы бар.‭ ‬Ақынның дәл сол сәттегi көңiл-күйiмен табиғат ... ... ... ... өрiс ...
Ассонанс‭ –‬өлең сөзде дауысты дыбыстардың үндесе қайталануы.‭ ‬Ассонанс сөдің интонациялық-музыкалық ... ... ... ... ... ... ... дыбыстандырып,‭ ‬ой-сезімнің әсерлілігін арттырады:
‎ ‏Өздері өткен көпірлерін,
‎ ‏Өртеп кеткен ағалар-ай.
‎ ‏Өткел таппай өкінгенім,
‎ ‏Өзен бойын жағалап-ай.
‎ ‏Өте қояр ... ‬та ... ... байып та жоқ.
‎ ‏Өр кеудемен қойып кеттім,
‎ ‏Өлерменге айып та көп.‭ ‬ [24‭;‬131б‭]‬.‭
Аллитерация‭ –‬шығармаларда бірыңғай дыбыстардың ... ... ... ... ... қайталануы.‭ ‬Бүкіл әлем поэзиясында ертеден қалыптасып келе жатқан стилистикалық айшық.‭ ‬Әдеби тілді ажарлап,‭ ‬сөздің реңін келтіре түсетін ... ... ... ... ... толқыннан қарым талып,
Тауым қайтып,
Тал қармаймын‭ [‬24‭;‬131б‭]‬.‭ ... жан ... ... ... ... суын ... ... ме ол ылаң салып,
Жаппасақ жаһаннамға мұны күшпен.
‎«‏Қарық деп қағанағы‭» ‬қайтамысың,
‎«‏Сарық деп сағанағын‭» ‬айтамысың‭?
Жығылған сәждеге емес,
Жыр жолына,
Жын қуып,
Жандандырған сайтан ісін.
Жаны тұр ... ... ... ... ... ‬-‭ ... ... ‬-‭ ‬Нәңкір жеткен кезде,
Жатқанмын жер бетінен тырайып кеп...‭ [‬24‭;‬135б‭]‬.‭ ... ... ең көп ... ... ... ... ... «‬Эпитет‭ (‬сипаттама‭) –‬заттың,‭ ‬не құбылыстың айрықша белгісін,‭ ‬қасиетін ... ... ... ... ... ‬нәрсеге бейнелілік,‭ ‬нақтылық сипат береді‭» [‬48,‭ ‬376‭] ‬дейтін болсақ,‭ ‬ақын өлеңдерін оқи ... неше ... ... кездесеміз:
От лаулаған темір көше құшағы.
Айқыш-ұйқыш құрыш болат ... ... ... ... ... ... пішіні,
Қара түтін көрінбейтін ұшығы.
Отты діңгек,‭ ‬өркеш-өркеш елестер,
Көк жүзіне шөккен үрей белестер.
Бүкіл әлем лаулап жанған ту бейне,
Шөлден ... ... ... ... ... ... қаны жылы ... шаһар
тартып мені тұр кейде.‭ ‬
***
Ақ ... ... үкі ... ... ... тұр бұйығып,
алқымында ақ қырау.
‎ ‏Ақын өлеңдерінің құрылысы туралы сөз қозғар болсақ,‭ ‬алдымен тілге тиек ... ... ... ... көптеп кездесуі.‭ ‬Бұл түсінікті де,‭ ‬себебі‭ «‬қазақтың тума,‭ ‬төл әдебиетінде,‭ ‬оның‭ ‬поэзиясындағы жеті буынды жырдан аяқ алып жүре ... ... ... ... өз ерекшеліктеріне қарай әртүрлі ұйқасты болып келеді.‭ ... ... ... өңін ... ең ... тәсіл.‭ ‬Оның ішінде теңеулердің мәні ерекше зор.‭ ‬А.Байтұрсынұлы теңеуге мынадай анықтама береді:‭ «‬Көріктеу нәрсені айыра көрсетіп,‭ ‬айқын шығаруға жарағанымен,‭ ... ... ... ... күші ... ‬Ондай орында белгісіздеу сипатты белгілі сипатқа,‭ ‬белгісіздеу нәрсені белгілі нәрсеге теңеп,‭ ‬көрнектеп ашығырақ көрсетеміз.‭ ‬Теңеу екі түрлі:‭ ... ... ... теңеу.‭ ‬Екеуінің арасындағы айырмасы сол:‭ ‬әншейін теңеу‭ –‬әдетті теңеу болады,‭ ‬мәселен,‭ ‬удай ащы,‭ ‬айдай жарық,‭ ‬күйедей қара‭ ‬дегендегі‭ «‬удай‭»‬,‭ ... ... ... ... ‬-‭ ... теңеу‭» [‬3‭;‬ 157-б.‭]‬.‭
Метафора,‭ ‬ауыстыру‭ –‬екі нәрсені,‭ ‬құбылысты салыстыру және жанастырып жақындату негізінде астарлы тың мағына беретін ... сөз ... сөз ... ... ... ‬поэзиялық туындыларда метафора атқаратын қызмет салмағы қаншалықты дәрежеде екені ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬сұлушаш,
Айқұлақтанбай жылу шаш‭!
Дәл мендей бордан жаралған
Маңғыстаудағы ұлутас.
... ... ... нәрсемен салыстыру арқылы сипаттау тәсілі.‭ ‬Әр нәрсені салыстыру негізінде жасалатын бейнелі сөздер,‭ ‬туынды мағыналы сөздер,‭ ... ... аз ... ... ... ... көрінеді‭» [‬35,323‭]‬.‭ ‬Исарил Сапарбаев поэзиясында бұл тәсіл көптеп кездеседі:‭
Келмеді қайырылғым,
жер-көктен айырылдым,
қылыштай қайырылдым,
мырыштай майырылдым,
ескегі суға кетті ... ... ... ... тұлға‭ «‬лирикалық қаһарман‭»‬,‭ ‬яғни басқа сөзбен айтқанда лирикалық‭ «‬мен‭»‬.‭ ‬Гегельдің ... ... ... нақ ... ... бүкіл бітім-болмысын әйгілейтін нақты субъект ретінде ақындық‭ «‬мен‭» ‬жатуға тиіс.‭ ‬Сонымен қатар кез-келген лирикалық ... ... ... ‬негізінде құрылып,‭ ‬ақынның‭ «‬көңіл жүрегінің сүзгісінен‭» (‬Гегель‭) ... да ... ... ... ғана әрлене түседі.‭
Поэзиядағы интеллектуалдық ойлаудың әдібін дұрыс таразылай алмаған кейбір ақындар лирикалық өлеңдеріндегі басты салмақты бұлыңғыр ойға ... ... ... ауласынан ұзап кете алмай жүр.‭ ‬Соның кесірінен соңғы он шақты жылдың ішінде‭ ... ... ғана ... ... тиянағы жоқ,‭ ‬абстракциялы,‭ ‬сырты жылтыр,‭ ‬іші бұлыңғыр,‭ ‬долбар аналогиядан тұратын,‭ ‬логикалық үйлесімдіктен ада,‭ ‬сезім қылын шерте алмайтын өлеңдер ... ... ... ... ‬тіпті,‭ ‬солардың бәрін жинап алып көрмеге қоярлықтай.‭
‬Ақынның лирикалық өлеңдеріндегі жырдың өне ... ішкі ... ... ... ... түкпірінен үн тартып,‭ ‬сыршыл әлемінің тұңғиығына терең бойлатып,‭ ‬тау суындай таза да табиғи қасиетімен көңіліңді баурайды.‭ ... ... оқып ... ... ... ... ... туындамайды.‭ ‬Сіздің алдыңызда бар сырын жасырмай ақын өзі сөз алады.‭ ... ... биік те ... ... әрі ізгі ... ... қоздыратын алпысыншы жылдардың басында-ақ Жұмекеннің жүрегінен жыр болып төгілген лирикалық өлеңдер қазақ поэзиясындағы шын мәнісіндегі ...
... ... ... нышанын атып келе жатқан арайлы таңның сәулесінен іздеу басымырақ келсе,‭ ‬Қасым поэзиясында керісінше қоңырқай ... ... ... ... байланыстырып,‭ ‬көзді ашып-жұмғанша өте шығатын жалған тіршіліктің табиғатына ... ... ... ұлық ... ... сөз ... ба‭? ... ұлғайып,‭ ‬дүние сырына бұрынғыдан тереңірек үңілген сайын Абайға барып жүгінуің жиілей береді.‭ ‬Жаныңды қинаған сұрақтарға ... ... ... ‬-‭ ... жер сыз ... ма‭?
Өткір тіл‭ ‬-‭ ‬бір ұялшақ қыз болмай ма‭?
Махаббат ғадауатпен майдандасқан,
Қайран менің жүрегім мұз болмай ма‭? ‬-‭ ‬деп жазады ақын.‭ ... ... ‬-‭ ... ... сүйіспеншілікті бейнелесе,‭ ‬Ғадауат сол махаббатқа қарама-қарсы‭ ‬-‭ ‬жек көру,‭ ‬мейірімсіздік,‭ ‬қаскүнемдік,‭ ‬дұшпандық деген ... ... ... ... Абайдың талқысына түсетін Нәпсі деген сөз бар.‭ ‬Оның мағынасы тіпті ... ... ішкі жан ... ... ‬құлқы-пейілі болып таралып кетеді.‭ ‬Махаббат.‭ ‬Ғадауат.‭ ‬Нәпсі.‭ ‬Асылы гомо ... ... ... ... ... ... үш тағанға тіреліп тұратын болса керек.
... ... ... ... ... адам баласын махаббатпен жаратқан.‭ ‬Ендеше:‭ "‬Кім өзіңе махаббат қылса,‭ ‬сен де оған махаббат қылмағың парыз емес пе‭?"‬.‭ ... ... ‬-‭ ... ... ... ... махаббат уә мархаматтан жаратқанын біліп,‭ ‬махаббатына махаббат пенен ғана елжіремекті Құдайға ғашық болды дейміз‭"‬.‭ (‬Отыз сегізінші ... ... ... ... ... атақты ақындары Руми,‭ ‬Хәйәм,‭ ‬Хафиз,‭ ‬Жәми,‭ ‬Сағди жырларында аспандатып дәріптелетін махаббаттың төркіні‭ ‬-‭ ‬күллі ғаламды,‭ ‬жан иелерін жаратушы құдіретке құлшылық ... ... ... ... ... ... мен жаралушының арасындағы махаббат сипаттарын ақындық,‭ ‬философиялық тілмен жеріне жеткізіп жырлаушының бірі‭ ‬-‭ ‬біздің ұлық бабамыз Ахмет Ясауи екенін ... ... ... ‬-‭ ‬адам өмірінің тұғыры мен тіреуіші.‭ ‬Махаббат‭ ‬-‭ ‬өзіңді ғана емес,‭ ‬ең алдымен өзгені сүю,‭ ‬қарапайым тілмен айтсақ,‭ ... ... ... ‬Жаны ашу,‭ ‬мейірбандық,‭ ‬жақсылық істеу,‭ ‬қамқорлық көрсету осыдан шығады.‭ ‬Көкірегін махаббат ... ... ‬-‭ ... ... ... ... ... отыруға тырысады.‭ ‬Ондай адамның кейде сырты байсал,‭ ‬суықтау көрінуі мүмкін,‭ ‬бірақ іші‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ... ... бас көтеретін де кездері бар.‭ "‬Мұның арты қалай болар екен‭" ‬деп ойы ... ... ... ... ... сүйрелейді.‭ ‬Сөйтіп,‭ ‬бұлдыр ойды мөлдір сезім тазалап жуып тұрады.
... бар ... ... ... ... ... ‬Ең ... сәулетті үй салып,‭ ‬бітік егін өсірсеңіз,‭ ‬жер қойнауын қопарып кеніш көзін ... ... ... ... тоқысаңыз да қаншама ой қуатын,‭ ‬жан мейірімін ... ... ... сүйіспендіктен туған дүние ғана құнды,‭ ‬сұлу болмақ.
Ғаламдық ... ... та,‭ ... орны орасан екені көрінеді.
Адамды сүй,‭ ‬Алланың хикметін сез,
Не ... бар ... ... басқа‭? ‬-‭ ‬деп Абай тегін‭ ‬жазбаған.
Түпсіз тұңғиық ғарышта шыркөбелек айналған ... ... ... ‬ай мен ... ... ... ‬біздің тұрақты Мекеніміз секундына отыз мың шақырым шапшаңдықпен ... бара ... ... ... шындық‭ ‬-‭ ‬Құдіреттің іс-әрекетінен хабар береді.‭ ‬Жер бетіндегі күмі құбылыс,‭ ‬әлі түгесіліп-таусылып бітпеген тіршілік иірімдері,‭ ‬адам баласының ... ... ... пен ... ... пен жеңіліске толы өмірі,‭ ‬Абай айтқандай,‭ ‬сол құдіреттің хикметіне тұнып тұр.‭ "‬Құдай тағала ешбір нәрсені хикметсіз жаратпады...‭ ‬Бәрінің ... ... ... ... ... ... ... сөзден‭)‬.‭ ‬Хикмет сырына үңіліп,‭ ‬танып-білу үшін де ақыл-парасат,‭ ‬білім-білікпен ... ... ... ... керек.
Махаббатпен жаратқан адамзатты,
Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті.
Адамзаттың ... сүй ... ... хақ жолы осы ... ‬-‭ ... қазақ поэзиясына келсек,‭ ‬өзiң айтқандай,‭ ‬әңгiменiң әрқилы болатыны заңды.‭ ‬Журналистика жауынгер жанр болатын болса,‭ ‬поэзия жанкештi,‭ ‬жасампаз.‭ ... ... ... ... ... ‬көргек жанрыңыз да осы.‭ ‬Бiр ғана Абай өлеңдерi бұған ... ... бола ... ... өзі ... ... пір тұтатын,‭ ‬жалғастығын тапқан‭ ‬Ұлықбек‭ ‬ақын махаббат тақырыбына да қаламды көп тартты.‭ ... ... ... ... ... ақын кем шығар.‭ ‬Ол‭ «‬нағыз махаббатты армандады‭»‬,‭ ‬ол махаббатқа бас иді,‭ ‬оның кеудесі сарқылмас сағынышқа толы,‭ ‬ал сағына білген адам сүйе ... ... ... адам өзге жанды түсіне алады,‭ ‬жұбата да алады.‭ ‬Мұқағалидің табиғатын,‭ ‬міне,‭ ‬дәл осындай деп елестетеміз.‭ ‬Немiс халқының әйгiлi ... ... ... iшкi өз ... ... қоғамдық ой-сананың мiнез сипаты көрiнедi‭» ‬деген қағидасы‭ ‬Ұлықбек шығармаларында айқын көрiнедi,‭ ‬сонысымен де оқырманды қандай болмасын өмiр құбылыстары мен ... ... ... аулақтатып,‭ ‬оларға өз тарапынан тәрбие берiп,‭ ‬ой түйiндеуге жетектейдi.‭
Әр ақынның өз келбетi,‭ ‬табиғаты,‭ ‬тағдыры,‭ ... ... ... тән ... ... ... ... ‬өлеңiне өмiрi ұқсамайтын ақындар да бар.‭ ‬Қазiргi қызыл түлкiдей мың құбылған мына ... ... ... гөрi оған ... ... пен үмiт жүгi аз ... ‬Ұлықбек ақын осыны сезiнетiн сияқты.‭ ‬Әрине өлеңдерiнен байқаймыз.‭
Махаббат‎ –‏қазақ поэзиясымен де тарихтың ұзына бойында бiрге ... келе ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы ауыздан-ауызға тарап,‭ ‬халықтың рухани қазынасының ең асыл iнжу-маржандары ... ... ... ... ... ... ‬Әр ақын өзiнше ғашық болады.‭ ‬Жаттанды,‭ ‬сүйдiм,‭ ‬күйдiмiн айтып,‭ ‬ботадай боздаудан аулақ,‭ ‬әдемi сезiмдердiң мөлдiр мелодрамасы болып шыға салған ... ... ... қолданыстарымен сөзбен өріп,‭ ‬өрнектей түседі,‭ ‬өмірде қолданатындай етіп бейнелейді,‭ ‬өз ... ... ... ... атынан сөйлеткізеді.‭ ‬Мұның өзі ерекше бір дүние.‭ «‬Лирикада жеке бастың сыры,‭ ‬ойы бiрiншi қатарда тұрады‭»‬.‭
... ... да өз ... ғашықтық жырлары,‭ ‬махаббат жырлары,‭ ‬өз музасы бар.‭ ‬Өлеңде романтикалық кейiпкер суреттеу тенденциясы арқылы көрiнiс табады.‭ ‬Сезімді,‭ ‬махаббатты‭ ‬өз ... ... ... ... ашып ел қорғаламақ.
 Жауын тоқтап,
Жаһанға болса
тыным,
Жұрт та жинап қояды қолшатырын.
Түгесіліп тынымсыз тамшылары,
Аспан түгел айығып,
Аршылады.
Махаббат‭ ‬-‭ ... ... ... боп суға өзі ...
(Махаббат қолшатыр‎)
Ал,‭ ‬Баян Бекетова сырлас,‭ ‬мұңдасты ақ жаңбырдан іздей отырып былай ... ... ... сен ... ... ... ... сенемін бақыт бар бұл жалғанда‭!
Жалыныңмен махаббат өртермісің.‭ «‬Ақ жаңбыр ... ... деп ... талантты лирик-ақын Жүсіп Қыдыров шығыс әдебитін бас ... ... ... ... бір түнді‭» ‬символ ете отырып,‭
Толды әлем күлкісінің сыңғырына,‭
‬Толды әлем әуезінің сылдырына...‭
‬Сұлулар,‭ ‬бар екенсің шын ... ... ... бір ... ... ...
Көңіл көкжиегіндегі көктеген алғашқы уыз махаббат кім-кімге болса да ыстық,‭ ‬аяулы әрі соншалықты пәктігімен қымбат.‭ ‬Ең алғаш жұдырықтай жүрегі кеудесінің қай ... ... ... ... періште махаббатты ақын‭ ‬Ұлықбек Есдәулет те басынан кешірді.‭
Келмеді қайырылғым,
жер-көктен айырылдым,
қылыштай қайырылдым,
мырыштай майырылдым,
ескегі суға ... ... ... де ... ... жел ... бос ... ешкіммен де қоштаспаймын‭!
Торына өрмекшінің
тұтылып көрмекшімін,
ешкімге естіртпейді
шыбын жан енді өксігін,
несіне ашты маған жер-көк сырын‭?‬..
Ақынның ... ... ... ... ... ... ... ‬Оның поэзиясындағы‭ ‬қарапайымдылық,‭ ‬дәлдік,‭ ‬ықшамдылық,‭ ‬сөз сұлулығы,‭ ‬өлең‭ ‬құрылысындағы‭ ‬ұйлесімділік,‭ ‬ақын шығармаларын айқындап,‭ ‬ажарлап,‭ ‬көріктей түсумен‭ ‬қатар бай мағына мен ... ... ... ... ‬қиыстырудағы шеберлігін танытады.
Өлең‭ ‬өнерін зерттеушілердің бірі,‭ ‬ғалым‭ ‬Қ.‭ ‬Мәшћүр-Жүсіпов‭; «‬Қазіргі‭ ‬қазақ лирикасы алдында‭ ‬қандай тосқауылдар бар дегенде,‭ ‬тақырып тарлығы деген ... жиі ... ... ... де,‭ ... ... ‬өзін нақты аша тұсу‭ ‬қажет тәрізді.‭ ‬Бір кезде жас ақындарымыздың дені махаббат туралы жабыла жазып,‭ ‬тақырып аясы тарлығы ... ... ... ... ... жазу жеке ... көңіл күйімен шектеліп‭ ‬ұсақтау да,‭ ‬жер жыртуды,‭ ‬мал бағуды жазу тақырып ... ... ... бастың емес,‭ ‬барша халықтың‭ ‬өмірін кең‭ ‬қамту деген тәрізді пікірлер болмады емес.‭ ‬Тіпті көп ақындарымыз‭ «‬Комбайншы‭»‬,‭ «‬Шахтер‭»‬,‭ ... ... ат‭ ... ... мамандықтағы адамдарды тізіп‭ ‬өлең жазып,‭ ‬тақырып аясын оп-оңай кеңейткісі келді‭» [‬49‭;‬ 29‭ ‬б.‭]‬ -‭ ‬деп жазып еді.‭ ‬Шындығында да,‭ ... ... ... ... ... да ... ... де,‭ ‬ақындардың шынайы талантын керсететін көркемдік кілті‭ ‬-‭ ‬шеберлік екені мәлім.‭ ‬Әсіресе,‭ ‬махаббат,‭ ‬табиғат лирикасы сияқты мәңгілік тақырыптарға қалам ... ақын ... ... өлеңдеріндегі ғажап суреткерлік туралы айтқан кезде оның табиғат лирикасы жайлы сөз қозғамау мүмкін емес.‭ ‬Бұл тақырыптағы өлеңдерінің барлығында ... ақын ... ... ... ‬Адамзат тіршілігі қашанда табиғатпен байланысты ғой.‭ ‬Сонау ықылым заманнан бері ... ... ... бір ... деп‭ ‬өмір сүріп,‭ ‬оның сұлу бейнесін поэзияға айналдырып ... ... да ... ... ... ... ... қоспаған ақын жоқ.‭ ‬Бірақ Темірхан табиғатты өзінше,‭ ‬өзгеше жырлайды.‭ «‬Табиғат‭ ‬-‭ ‬поэзияның объектісі ғана емес,‭ ‬оның ... қуат ... ... ... ... ... ... ‬Тіпті керкемдік-‭ ‬бейнелеу амалдарының неше алуан тұрлерін ақындардың табиғаттан алатыны белгілі‭» [‬50‭;‬ 4‭ ‬б.‭]‬,‭ ‬-‭ ‬деп жазады зерттеуші Ә,‭ ... ... ... ... ... ... отырсақ,‭ ‬тақырып таңдамайтындығында бір өзгешелік бар екеніне көз жеткіземіз.‭ ‬Өз замандастарымен салысытыра ... та ... ... бар дегеннің өзінде сөз қолданыс,‭ ‬ұйқас түрі,‭ ‬бейнелеу тілі,‭ ‬суреттеу тәсілі ... ... ... таныта білген.‭ ‬Оның өлеңдерінде табиғаттың көркем көрінісі соншалықты дәл,‭ ‬жарасымды,‭ ‬сәйкес бояулармен ... ... ... ... ақын ... соны ... де ... ‬Табиғатты шебер жырлайтын,‭ ‬өзіндік қолтаңбасы қалыптасқан ақын‭ –‬Ұлықбек.‭ ‬Айшықты суреттер,‭ ‬нәрлі тіл,‭ ‬түнық сезім ақын өлеңдеріне тән.‭ ‬Дала,‭ ... ... ... ‬табиғи ажар,‭ ‬айшықты суреттер,‭ ‬құнарлы тілі ақынның өзіндік қолтаңбасын танытып жатады.‭ ‬Ұ.Есдәулет‭ ‬-‭ ‬поэзия әлемінде өзіндік қолтаңбасы қалыптаскан,‭ ‬жылдан-жылға оқырмандары ... ... ... бірі.‭ ‬Сезімді селт еткізер,‭ ‬жүректен шыққан жырдың балын тамызар ақын поэзиясының пернесі таза тың ... ... ... жылы ... көбінесе лирикадан табылады.‭ ‬Лирика дегеніміз‭ –‬табиғаттың немесе қоғамның өмірінде болып жатқан көріністерге ақынның әсерленуі,‭ ‬сол әсерлеріне өз жанының толқыны қалай ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі таңда да маңызын жоймақ емес.‭ ‬
Сонымен,‭ ‬зерттеуші З.Қабдолов:‭ «‬жаңалық‭ –‬дәстүрді жалғастыра алса ғана жаңалық‭» ‬деген-ді.‭ ... ... ... ‬көрстеп кеткендей он бір буынды өлең ұйқасынан алты буынды өлең ұйқасына дейін өлең тармақтары‭ ... ... да ... ... ... ... ... ‬өмірдің жалғасуына қарай дүниетанымы да,‭ ‬ой ерекшелігі де,‭ ... да ... ... да дәстүрді жалғастыра отырып,‭ ‬өз әлемін аша ... ... бой ... ... қасиетті біз‭ ‬зерттеуіміздегі ақын өлеңінен де танимыз.‭ ‬Дәстүрді жалғастырмай жаңалық та,‭ ‬жаңашылдық та туындамайды.‭ ‬Ақынның лабораториялық шеберлігімен де ... ... ... ... ... да көре ... ... қазіргі кезде шырқалып жатқан өлеңдері де жаңа бір әуезбен,‭ ‬жаңа бір леппен ... ... ... ... ... ... ‬таңдамайды да.‭ ‬Қай өлеңін алсақ та жаңашылдықты сезінеміз.‭
Көркемдік қуаты жағынан да,‭ ‬сезімді өрнектеуден де өзгелерден оқшау тұрған да ... ... ... ... ... сөзсіз.‭ ‬Ақын бойындағы туа біткен даралық,‭ ‬алғырлық,‭ ‬аяқ асытан сөз тапқыш‭ ‬ақындық қуат Абай,‭ ‬Мағжан,‭ ‬Шәкәрім ... оқу ... ... ... ... сабақтаса келе,‭ ‬қазақ поэзиясын жаңа сатыға шығарды,‭ ‬жоғары ... ... ... ... теңеулерді үстемелп қолданып,‭ ‬ару бейнесін,‭ ‬жан сезімін әсем бояумен,‭ ... ... ... ... ... ... орағытады.‭ ‬Тілі жатықтылығымен,‭ ‬бунақты өлеңдерінің бір-бірімен қабысып ... ... ... ... ‬тыңдаушының құлақ құрышын қандырып,‭ ‬жан тебірентер сезімге бөлеп,‭ ‬терең эстетикалық ләззәт сыйлайтын қасиетке ие.‭ ‬Мұның бәрін ақын тілінің стилистикалық ... бөле ... еш ... ... ... ... ... бай,‭ ‬олардың танымдық,‭ ‬тағылымдық,‭ ‬әсемдік әсері мен эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... құралдарын шашыратпай,‭ ‬тығыз бірлікте,‭ ‬поэтикалық тұтастық қалпында игере алатын зор қабілетінде жатса керек.‭ ‬Оның шығарма тілі ... де әсем ... ... ... ... де ... ... әдіптеліп,‭ ‬ұйқас ұйқасымен көмкеріліп жатады.‭ ‬Көркемдік бейнелеу құралдары өзара қабысыпы,‭ ‬бір-бірімен тығыз байланыста ... ... мен ... сөз ... мен ұйқас үндестігі ақын даралығын,‭ ‬шеберлігін байқатады.
Ақын кредосы‭ —‬өлеңге,‭ ... ... ... ... ... сонысымен ыстық.‭ ‬Ол-өмірде де,‭ ‬өленде де ізгілікке,‭ ‬сұлулыққа іңкәр ... ... ... келе ... ... ... бір аққу ... өленінде табиғаттағы әдемілік,‭ ‬әсемдік,‭ ‬сұлулықтың ғайып болуымен адамның жан ... ... ... ... ойға аударады.‭
Қорыта келе,‭ ‬ақын шығармалары әлі де ... көп ... ... өз ... бір дүние деп ойлаймыз.
Ақын шығармалары бейнелеу құралдарына мейлінше ... ... ... ... ... ... мен ... қызметі ерекше мәнді.‭ ‬Оның ақындық даралығы бейнелеу құралдарын шашыратпай,‭ ... ... ... ... ... игере алатын зор қабілетінде жатса керек.‭ ‬Оның шығармаларының тілі көркем де әсем айшықты нақыштармен астарланып,‭ ‬өрелі де ... ... ... ... ұйытқысымен көмкеріліп жатады.‭ ‬Көркемдік бейнелеу құралдары ... ... ... ... ... отырады.‭ ‬Мазмұны мен пішіні сөз өрнегі мен ... ... ақын ... ... ... ... ... аударматану саласына да қалам тербеп жүр,‭ ‬бірақ‭ ‬ақынның аудармалары өз ... жеке ... ... ... ... деп есептейміз.‭ ‬Оның өз тарихы мен теориясы жетерлік.
2.2.Ұ.Есдәулет лирикаларының құрылысы мен өлшем-өрнектер
Өлең сөз адамға өзінің ішкі мазмұнымен,‭ ‬суреттелігімен,‭ ‬бейнелілік‭ ... ғана ... ... қалпы,‭ ‬әсем үнділігімен де әсер етеді.‭ ‬Сөздің ұғым-түсіні беретін мәнін,‭ ‬бейнелі ... оның ... ... ... сан ... рең беріп толықтыра түседі.‭
Өлең құрылысы дамымай қалатын сала емес.‭ ‬Жаратылыс пен ... ... да ... ... ... ... мен түрі де‭ ... ағымына қарай түрленеді.‭ ‬Өлең құрылысының теориялық тұжырымдарының өз еңбектерімен‭ ... ... ... ... ... ... жалғасатынын өлеңтанудың негізін қалаушы академик З.Ахметов зерттеу еңбектерінде атап көрсетіп ... ... ... –‏киесі бар өнер.‭ ‬Талғамы терең,‭ ‬толғауы тоқсан.‭ ‬Поэзия есігін тек жүрегі түкті,‭ ‬сенімі мықты,‭ ‬таланты сала құлаш,‭ ‬талабы таудай ақын ғана аша алуы ... ... ақын не ... талантының диапазонын керсететін манометр десек қателеспейміз.‭ ‬Талант әр түрлі,‭ ‬бірыңғай,‭ ‬бір шкалалы,‭ ‬ортақ дәрежелі талант болмайды.‭ ‬Ал,‭ ‬стиль сол таланттың ... ғана ... ‬өз ... ... ‬өз даму стратегиясы бар кеңістігін анықтайтын аспап деп түсінген жөн.‭ ‬Жеке тұлғаның,‭ ‬жеке дарынның стилі өзгеге ұқсамауы тиіс,‭ ... ... ... ... ... ... ‬бәсекелесуге тұрарлық болуы қажет.
Өлең теориясы‭ ‬-‭ ‬әдебиет салаларының ішінде дамыған түрі.‭ ‬Әдебиеттану ғылымында да оның өзге салаларынан озық ... ... ... қазақ поэзиясы тақырыптық-идеялық,‭ ‬көркемдік-бейнелілік тұрғыдан терең зерттелгенмен,‭ ‬құрылымдық жағын зерттеуде мазмұнның пішіні ретіндегі оның орнын анықтауда жеткіліксіз сараланғаны жасырын емес.‭ ... ... ... ... өз ... ... ‬өлеңнің құрылымдық саласындағы жемісті ізденістері ақындардың‭ ‬қалтқысыз шеберлігі ретінде танылып,‭ ‬шығармаларының ішкі болмысын ашуда үлкен маңызға ие болып ... ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбектер,‭ ‬кандидаттық диссертациялыра жазылды.‭
С.Елікбаев‭ «‬60-80‭ ‬жылдардағы өлең құрылысы‭» ‬атты ... ... осы ... ақын ... ... тән ... анықтайды.‭ ‬Бұл диссертацияда тармақтарды сырғалы,‭ ‬сынған,‭ ‬бағанды,‭ ‬балдақты,‭ ‬топтама,‭ ‬буындалған деп бөле ... ... ... ... ... тармақтарына бұл терминдерді қолдануымыз артық болар.‭
Қазақ өлеңінің‭ ‬құрылымдық жүйесі ... ... ... бірі,‭ ‬академик З.Ахметовтің осыдан‭ ‬40‭ ‬жыл бұрын жазылған өлең құрылысына қатысты теориялық тұжырымдары‭ ‬ әлі ... ... ... ... ... әлі күнге дейін талдап келеміз.‭ ‬Ол қазақ өлеңінің табиғи даму үдерістерінде‭ ‬пайда болған қазіргі өлеңдерде бунақтағы буын ... төрт ... ... ‬алты,‭ ‬жеті,‭ ‬сегіз банақтардың пайда болуы,‭ ‬қазіргі өлеңдердің интонациялық сапасының құнарлануынан туындаған тармақаралық жіктен өзге эмоционалдық-экспрессивтік мазмұнды талап ... ... ... ... ... ... ... эмоционалдық,‭ ‬интонациялық маңызының артуы,‭ ‬жаңа ұйқас түрлерінің пайда болуы,‭ ‬ұйқастардың дыбыстық сапасындағы деграмматизациялануы,‭ ‬буындар ассиметриясы сияқты құбылыстардың кең өріс ... ... тыс ... жүйе ... ... ... ... симметриялардың‭ ‬болмауы,‭ ‬шумақсыз өлеңдердің ырғақтық-интонациялық композициясының түрленуі сияқты мәселелер қазіргі‭ ‬өлеңдердің даму деңгейін анықтайды.‭
Он бір буынды өлең‭ ‬–қазақ ... ... жиі ... келе ... өлең ... ... ... үш бунақтан тұрады.‭ ‬Басқа екі бунақ‭ ‬3‭ ‬буын,‭ ‬4‭ ‬буын болып еркін ауысып келе береді.‭ ‬Он бір буынды өлең тармақтарының ... да,‭ ... ... ... де ... ... ... танытады.‭ ‬Және осының бәрі‭ ‬сөздің әсем ... мен ... ... ... ... еркін,‭ ‬үздіксіз өзгертіп отырауға,‭ ‬ырғақтың оралымды,‭ ‬байсалды,‭ ‬тиянақты болуына мүмкіндік береді.‭ ‬Соның нәтижесінде ол мейлінше икемді,‭ ... ... өлең ... болып табылады.‭ ‬Бұл өлең түрі‭ –‬поэзиядағы өлшемділік,‭ ‬өрнектіліктің кемеліне келген,‭ ‬әбден ... ... ... ... ... өлең ... сан қилы ырғақ-интонациялық сипат-қасиеттерін өз бойына жинаған,‭ ‬ауқымы аса кең осы өлең өрнегі шексіз мол ... ... ... ... ... ... бірінде дерлік қолданылатыны жайдан-жай бола қалған нәрсе емес.‭ ‬ Белгілі зерттеуші З.Ахметов қазақ өлең жүйесі жайында мынадай пікірде ... ... ... өлең ... буын ... ... ‬Сондықтан қазақ өлеңі силлабикалық жүйеге жатады.‭» ‬[7‭;‬126б‭] ‬Бұл пікірді қостай отырып,‭ ‬қазақ өлеңі буын ... ... ... ... ‬ырғақтық жағынан да сапасы‭ ‬артады.‭ ‬
Енді біздің зерттеуіміздегі поэзияның өлең құрылысына келсек,‭ ‬буын саны артып та ... ... келе ... он бір ... да,‭ ... буынды да өлең ұйқасына қарай келе береді.‭ ‬Және бір айта ... жайт ... ... өлең ... де ... ‬Он бір ... ... екі бунақтан,‭ ‬жеті буынды тармақ екі бунақтан,‭ ... ... ... үш бунақтан да келе береді.‭
Енді ақын ... ... ... ‏схемасын жасасақ:‭
Схемасы:‭ ‬6‭ ‬буынды,‭ ‬6‭ ‬буынды,‭ ‬6‭ ‬буынды,‭ ‬6‭ ‬буынды.
Ұйқасы:‭ ... ... ... ... қайырылғым,
жер-көктен айырылдым,
қылыштай қайырылдым,
мырыштай майырылдым,
ескегі суға кетті қайығымның.
Аспанмен астаспаймын,
жермен де достаспаймын,
жел беріп жел мінезге,
тізгінді бос тастаймын,
ешқашан ешкіммен де ... ... ... ... жан енді ... ашты ... ... сырын‭?‬..
‎ ‏Ақын өлеңдері екі бунақты,‭ ‬5‭ ‬тармақты шумақ,‭ ‬11‭ ‬буынды,‭ ‬шұбыртпалы ұйқас та болып келеді.‭ ‬Яғни:‭ ‬а-а-а-а-а.‭ ... ... жай ... ... ... ... ... сырнайлаттым,
сен жоқта бір жартастан сынып түскен,
қоңырқай күйін ... ... да көз ... ... боялмас
ешқашан туыспайды жез бен алмас,
заманның зілзаласы сан өтсе де
Сен барда,‭ ... мені ... ... қай ... ... та ... ... қағида жоқ,‭ ‬яғни өз ерекшелігіне қарай ұйқастың түрлеріне де өлеңдері төгіле береді.
Бір бунақты тармақ,‭ ‬6‭ ‬тармақты шумақ,‭ ‬8‭ ... ... ... ‬4‭ ... ‬8‭ ‬буынды,‭ ‬4‭ ‬буынды,‭ ‬8‭ ‬буынды,‭ ‬4‭ ‬буынды....
Ұйқастары:‭ ‬а-б-б-б-б.
Екі мерзім‭ ‬-
бірі алтынға бергісіз,
екіншісі...
екіншісі‭ ‬-‭ ‬белгісіз...
Бар ғұмырың,‭ ‬бар болмысың
бір ... ... ... ... ‬-шлагбаум жол жапқан,
ешбір адам қайта келмес ол жақтан,
оралмаса оралмасын басқалар,
мен оралам ... ... ... бөтен ел,
қараменен қоршап қойып мәпелер...
Сол қоршауды бұзып шығам түбі ... ... ... ... ... ‬3‭ ... ... та кездеседі ұйқасына қарап,‭ ‬4‭ ‬тармақты шумақ,‭ ‬қара өлең ұйқасы.‭
Төменде келтірілген өлең шумағына тоқталсақ,‭ ‬2‭ ‬бунақты,‭ ‬5‭ ... ... ‬7‭ ... ... ұйқас.‭ ‬Шұбыртпалы ұйқас‭ ‬11‭ ‬буынды,‭ ‬7‭ ‬буынды,‭ ‬да болып келеді.‭ ‬Құрылымы:‭ ‬а-а-а-а-а.
Кімге керек‭?‬..
Сезім өлді,
бойымда бір от‭ ‬сөніп,
Ешкім ... ... ... ... ... ... ... күнді
Іші-сыртым‭ ‬қараңғы,
түнек толып.
3‎ ‏бунақты өлең жолдарына келсек,‭ ‬8‭ ‬тармақты шумақ.‭ ‬11‭ ‬буынды қара өлең ұйқасына да ұқсамайтын,‭ ... ... ... өлең ... ... ‬А-а-б-а.
‎ ‏Ақын лирикаларында‭ ‬2‭ ‬тармақты шумақ та кездеседі.‭ ‬2‭ ‬тармақпен де ой ... ... ... ... ... ‬2‭ ... ... келеді.
‎ ‏Ақын өлеңдерінің құрылысы әртүрлі болып келеді,‭ ‬мысалы,‭ ‬2‭ ‬бунақты,‭ ‬қара өлең ұйқасымен бастаса,‭ ‬бір бунақты ... ... де,‭ ... ... де өлең ... ... береді.‭ ‬Яғни,‭ ‬бұл деген сөз заңдылықты бұзу емес,‭ ‬ақынның ерекшелігі,‭ ‬сөз бен ... ... ... ... поэзияда шешендік сөйлеу үлгісі,‭ ‬ауыз екі сөйлеу интонациялары кездеседі.‭ ‬Бұл ... ... ... тән.‭ ‬Ұлықбек ақынның да аз буынды өлшемдер,‭ ... ... ... өлеңдер де кездеседі.‭
Қандай өрнекпен жазылса да құнарлы,‭ ‬экспрессивтік реңкі анық,‭ ‬эмоционалдық мазмұнға бай.‭
Қазақ поэзиясында‎ ‏70-80‎ ‏жылдары он бір,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬он үш буынды өлшемдер де қолданылып келді.‭ ‬Заман ағымына байланысты бертін келе өлең өлшемі де өзгеріп отырады.‭ ‬Мысалы,‭ ... мына ... ... шағам:
‎ ‏Ой-жүйрік,‭ ‬тіл-шабан.
‎ ‏Дүние-мәні жоқ,
‎ ‏Дәні жоқ құр сабан
Төрт буын,‭ ‬төрт буын,‭ ‬алты буын,‭ ‬он бір буын араласып келген.‭ ‬Буын санына қарап өлең ... ... ... екен десеңіз,‭ ‬бір жағынан төрт буыннан соң он бір буын өлеңнің ұйқасын келтіріп тұр.‭ ... ... ... ... ... ... ұйқастың атқаратын қызметі арта түседі.‭ ‬Ол өлең ырғағының ширақтығын күшейтіп,‭ ‬тармақтардың ... ... ... ... ... шағам ұйқастардан осыны анықтаймыз.‭
Ақын өлеңдерін оқысаңыз көз елегінен өткізесіз,‭ ‬сезімге берілесіз.‭ ‬Сонымен бірге ақынның тағы бір ... ... ... ... ... ... ‬«Ақтабан шұбырынды‭» ‬өлеңі‭ ‬16‭ ‬қатардан тұрады‭ ‬да,‭ ‬әр үшіншіден соң‭ ‬3‭ ‬буынды өлең ... ... ... ... бұл ... тайған жоқ.‭ ‬Өзінше бір мақамы мен ырғағы бар.
 Бақ дегенім сорға айналды,
тақ ... ... ... шер байланды,
толайым‭
Жер дегенім кебенек пе,
ел дегенім ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬алып тозақ,
мойыныңды қамыт қажап,
мойыдың-ау,‭ ‬ғарып қазақ,‭
аһ ұрып.
Найзағайлы намыс қайда,
қайта ... ... ... ... ... ма,
ақырып
Ұлықбек Есдәулет‭ ‬өлеңдерінің құрылысы Жұмекен Нәжімеденов пен Мұхтар Шаханов поэзиясына сәйкес келіп,‭ ‬ерікті өлеңнің даму ... ... ‬Әр ақын өз ... ... рухын қалыптастарады.‭ ‬3+4+7+7,‭ ‬5+5+11+11,‭ ‬4+3+4+5‭ ‬сияқты күрделі өрнектер өлеңнің ырғақ жүйесін ... ... ... мәнерлі етіп тұр.‭ ‬Өлең тұтастай ұзынды-қысқалы тармақтардың сабақтастығына негізделген айналымы ырғаққа құрылған өлеңге біздің зертеуіміздегі ақын ... де тән ... ... ... ... ... ... да кездеседі.‭ ‬
Қорыта келе,‭ ‬біздің қарастыруымздағы‭ ‬Ұлықбек Есдәулет‭ ‬өлеңдерінің‭ ‬құрылысынан Абай,‭ ‬Мағжан,‭ ‬Мұқағали‭ ‬поэзиясынан бастау алып келе ... ... ... өлең ... ... алады.‭ ‬Бірақ‭ ‬әр ақынның өз стилі ... ‬8,‭ ... ... және ... ‬13‭ ... өлең ... де кездеседі.‭
ҚОРЫТЫНДЫ
... ақын ... бір ... басынан кешкендерімен шектелмейді.‭ ‬Ақын көптің өмірін сүреді,‭ ‬көп көргенді көре алады,‭ ‬көп сезгенді сезе алады.‭ ‬Бұл‭ –‬ақын сезімі жалпы және жеке адам ... ... ... ... ‬Ол жеке адам ... ... рухымен жалғастырады.‭ ‬Жалпылық пен жекелікті осылай тұтастыра алғанда ғана ақын азаматқа айналады,‭ ‬өзінің ақындық,‭ ‬азаматтық ... ... ... әуен де ең ... ... азаматтық тұлғасына байланысты.‭ ‬Әдебиеттің халық алдындағы биік мақсат-мұратын дұрыс ... ... ... ... ... ... ... ‬өмір шындығын,‭ ‬қат-қабат құбылыстарын оның терең мазмұнына үңіле ... ... ... ақын жыры әрқашан қоғамдық,‭ ‬азаматтық мәселелерді көтереді.‭ ‬Ақынның азаматтық тұлғасын оның шығармаларының азаматтық үні ғана таныта алады.
Ақын толысып,‭ ... ... оның ... ... ... ... ... молая түседі.‭ ‬Заманмен байланысты о баста басталғандай әлсіз бір талшықтармен емес,‭ ... күре ... ... кетеді.‭ ‬Мұнан да дәлірек айтсақ,‭ ‬ақын бара-бара өмірдің,‭ ‬уақыт пен заманның қызығы мен мұңын төбе үстінде отырып қадағалап,‭ ‬бақылаушыдан сол ... ... ... мен ... ... ... ... өртенушіге айналады.‭ ‬Бұл‭ –‬енді ақынның уақыт пен заманмен тағдырлас болып кетуі.
Қазіргі қазақ поэзиясы жайлы сөз қозғағанда,‭ ‬осы жылдардағы тарихи жағдайды ... кету ... ... ... кезең халқымыздың өмірінде аса үлкен тарихи маңызы бар уақыт болғаны мәлім.‭ ‬1986‭ ‬жылғы желтоқсан оқиғасы ... ... ұлы ... болды.‭ ‬Орыс империясының шырмауындағы қазақ халқы бодандық бұғауын үзіп шықты.‭ ... ... жаңа ... ... жол ... ‬Қазақ халқы егемендігін жариялап,‭ ‬Ата Заңын қабылдап,‭ ‬өзін әлемге танытты.‭ ‬Тарихымыз бен мәдениетіміздің көлеңкелі ... ... ... ... өміріндегі маңызы ерекше.‭ ‬Шәкәрім,‭ ‬Ахмет,‭ ‬Міржақып,‭ ‬Мағжан шығармаларының жарыққа ... ... ... ... ... ... ... айқындала түсуіне өз әсерін тигізбей қойған жоқ.‭ ‬Дамыған сайын,‭ ‬ондағы ... ... ашық ... ... ... бірінші бөлімінде қазіргі қазақ поэзиясы жайлы сөз еттік.Т.Әбдікәкімов,‭ ... ... ... ... ‬М.Райымбекұлы және басқа да жас ақындардың өлеңдерін нысанаға ала отырып,‭ ‬поэзиядағы азаматтық болмыс пен ұлттық рухтың көрінісін барынша ашуға ... ... ... ... бар жастарымыздың халқымыздың болашағы екені сөзсіз.‭ ‬Осындай талантты жастары бар қазақ поэзиясының ... биік ... ... ... ... екінші бөлімі Ұ.Есдәулетовтің поэзиясы,‭ ‬ондағы азаматтық сарын жайлы және поэтикасы жазылған. ‭
‬Ұлықбек ... ‬-‭ ... ... ... леп ... ... ... жүректің ең нәзік пернелерін сөйлетіп,‭ ‬дыбыстың айрықша үйлесімін тауып,‭ ‬өлең жолдарын күйше күмбірлеткен дарынды ... ... ... ... ... ... жасай отырып,‭ ‬ақынның өзіндік үнін,‭ ‬жаңашылдығын айқындадық.‭
‬Ұлықбек жырларында күнделік бар,‭ ‬ақынның өзінің ғана емес,‭ ‬заманы мен ... ... ... ... ізгі ... ... жалғастыра беруімізді өз өркениетіне өзекті тенденция етіп ұстануы‭ ‬-‭ ‬Ұлықбекті оның құрбы-құрдас,‭ ... ... ... ... ... ... ... ашып айтқан абзал.‭ ‬Осы арманы жолында туған халқын таудай көтере отырып,‭ ‬ара-тұра ұлттың басындығы олқылықтарды,‭ ... ... тіл ... түйреп-түйреп алады.‭
‬Ұ.Есдәулеттің біршама өлеңдері тарихи тақырыпты негіз етіп ала отырып жазылған.‭ ‬Ұ.Есдәулетовтің тарихи оқиғаға байланысты жазылған қай ... ... та,‭ ... ... келелі мәселелерін көргендей боламыз.‭ ‬Ақын тарихи оқиғаны өлеңіне арқау ете отырып,‭ ‬бүгінгі күн жайлы сөз қозғайды.‭
‬Ал экологиялық мәселелерді жырына арқау ... ... ... болмысы айқын көрінеді.‭ ‬Атомның салған зардабы,‭ ‬оған қоса Арал өңірінің апаты,‭ ‬табиғаттың ғана күйреуі емес,‭ ‬табиғатпен бірге адамның да неше ... ... ... ... ... солып жатқаны ақын жанына бататынына өлеңдері куә болады.
Нағыз лирикалық туындылар жеке адамның жан дүниесін,‭ ... ... ... ... ... бүкіл бір ортаны,‭ ‬қоғамды,‭ ‬заманды сипаттап береді.‭ ‬Ақынның көңіл-күйі әрқашан өзі өмір сүрген қоғамдық ортаның хал-жағдайына байланысты,‭ ‬өзін ... ... ... сырымен сабақтас.‭ ‬Ол қуана шалқыса да,‭ ‬жабырқай толғанса да лирикада сол кезеңнің шындығы мен сыры ... ... ... ... ... ‬оның поэзиясындағы азаматтық үнді шама-шарқымызша анықтадық.‭ ‬Өлеңдері ... ... ... ... ... ... ... қателеспес едік.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Базарбаев М.‭ ‬Өлең‭ –‬сөздің патшасы,‭ ‬сөз сарасы.‭ –‬Алматы,‭ ‬Жазушы,‭ ... ... ... З.‭ ... өнері.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1983.‭ ‬-456‭ ‬б
Байтұрсынов А.‭ ‬Шығармалары.‭ –‬Алматы,‭ ‬1989.-320‭ ‬б.
Жұмалиев Қ.‭ ‬Әдебиет теориясы.‭ –‬Алматы:‭ ‬Мектеп,‭ ‬1969.‭ ‬-244‭ ... З.‭ ... ... ... Университеті,‭ ‬1992.-528‭ ‬б.
Тәжiбаев Ә.‭ ‬Өмiр және поэзия.-Алматы,‭ ‬1960.-300‭ ‬б.
Ахметов З.‭ ‬Өлең сөздің ... ... ... ‬1973‭ ‬ж.,‭ ‬212‭ ‬б,‭ ‬126‭ ‬б‭
Нұрғали Р.‭ ‬Арқау.‭ ‬Т.2.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1991.‭ –‬-б.,‭ ‬7-б.
Мырзалиев Қ.‭ ‬Сөз сиқыры.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ... ‬-‭ ... ... С.‭ ... ... ... ‬Ғылым,‭ ‬1980
Әлімбаев М.‭ ‬Толқыннан толқын туады.‭ ‬Алматы:‭ ‬Қазақ универистеті,‭ ‬1992.‭ ‬-248‭ ‬б.
Кәрібаева Б.‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬б.
Шәріп А.‭ ‬Қазақ поэзиясы және ұлттық идея.‭ ‬Монография.‭ ‬Алматы:‭ ‬Білім,‭ ‬2000.‭ ‬-335‭ ‬б.
Жәмішев Ә.‭ ‬Жыр жанары.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ... ... ... ... ... ... –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1991.‭ ‬216‭ ‬б.
Оразханова М.И.‭ ‬Қазақ әдебиетіндегі табиғат лирикасы‭ (‬1960-1990‭ ‬ж.ж.‭)‬.‭ ‬Филолог.‭ ‬ғыл.‭ ‬канд.‭ ‬ғылыми дәр.алу үшін дайынд.диссер.‭ ... ... ... ... ... ... лирикасындағы табиғат пен тағдыр‭» ‬2001‭ ‬ж‭ ‬Филолог.‭ ‬ғыл.‭ ‬канд.‭ ‬ғылыми дәр.алу үшін ... ... ... ... ... ... ... қазақ поэзиясының көркемдік тұтастығы мәселелері‭» ‬докторлық диссертация.‭ ‬Алматы.-2009.‭ ‬320-б.
Тынянов Ю.Н.‭ ‬Поэтика.‭ ‬История литературы.‭ ‬Москва,‭ ‬1977.
Томашевский Б.‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬Л.Госиздат,‭ ‬1930.‭ –‬с.
Әшімбаев С.‭ ‬Екі томдық шығармалар жинағы.‭ ‬І-том,‭ ‬Әдеби сын.‭ ‬156-б.
‎[‏http://kk.wikipedia.org/‭]
Есдәулет Ұ.‭ ... ... ... ... «‬Елорда‭»‬-2012.-182б
Есдәулетов Ұ.‭ ‬Ғұмыр жас,‭ ‬Алматы:‭ ‬Раритет:2012ж.-376б
Жұмабаев М.‭ ‬Шығармалары:‭ ‬өлеңдер,‭ ‬поэмалар,‭ ‬қара сөздер.‭ ... ... Х.‭ ... Б.,‭ ‬Жұмабаева З.‭–‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1989.‭ –‬б.
Есдәулетов Ұ.‭ ‬Алтайдың алтын тамыры‭ ‬/Ұ.Есдәулетов.-Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1979.-160‭ ‬б.
‎ ‏ ... А.‭ ... ... ... ‬//‭ ‬Жас Алаш,‭ ‬2004.-‭ №‬34-35
‎ ‏Әлібеков Ә.‭ ‬Ұлттық поэзиямыздағы Ұлықбек жырлары/Ә.Әлібеков‭ ‬//‭ ‬Астана хабары,‭ ‬2004.-‭ ‬№56
Есдәулетов Ұ.‭ ... ... ... ... ... С.‭ ... ... жүрек/С.Тұрғынбекұлы‭ ‬//‭ ‬Егемен Қазақстан,‭ ‬2002.-‭ №‬263-264
‎ ‏Елубай О.‭ ‬Алтайым,‭ ‬алтын тамырым/О.Елубай.-Алматы:‭ ‬Әл-Фараби,‭ ‬2000.-210‭ ‬б
Әлімбай М.‎ ... ... ... ‬//‭ ... ... ... ... А.‭ ‬Өлеңдерім‭ –‬жанымның жылнамасы/А.Кемелбаева‭ ‬//‭ ‬Жас Алаш,‭ ‬2004.-‭ ‬№34-35
‎ ‏Медетбек Т.‭ ... ... ... кім‭?‬/Т.Медетбек.-Алматы:‭ ‬Өлке,‭ ‬2001.-248‭ ‬б.
З.Ахметов,‭ ‬Т.Әбдірахманова,‭ ‬М.Қаратаевтың жауаптылығымен‭ «‬Қазақ поэзиясындағы дәстүр ... ... ... ‬Ғылым.-1981‭
Абай.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1995.‭ ‬-168‭ ‬б.
‎ ‏Кәрібаева Б.‭ ‬Қара өлең және лирика.‭ ‬-‭ ... ... ат.‭ ... ... академиясының Республикалық баспа кабинеті,‭ ‬2001.‭ ‬-‭ ‬173‭ ‬б.,‭ ‬89
‎ ‏Уақыт және қаламгер.-Алматы:Жазушы,‭ ‬1986.-316‭ ‬б.
‎ ‏Есдәулетов Ұ.‭ ‬Өр мінезді өлең‭ ... ‬//‭ ... ... ... М.‭ ... ... ... ‬2001-168‭ ‬б.
Боқаев Қ.‭ ‬Ұлттық салт-дәстүр‭! ‬Махаббат‭! ‬Қайсысын насихаттаймыз‭? ‬/Қ.Боқаев‭ ‬//‭ ‬Қазақ әдебиеті,‭ ‬2004.-‭ №‬11
С.Торайғыровтың‭ ‬110‭ ‬жылдығына арналған Республикалық студенттер ... ... ... ... ... Ғ.‭ ‬Шабыт керген көкірегінің шанағын‭ ‬/Ғ.Байбатыров‭ ‬//‭ ‬Дидар,‭ ‬2002.-‭ ‬2‭ ‬қараша
Белинский ... ... ... ... ‬б.
‎ ‏Құрманғали Қ.‭ ‬Қоңыр күз күмбірі/Қ.Құрманғали.-Алматы:Санат,2002.-472б
Әшімбаев С.‭ ‬Азаматтыққа адалдық.‭ ‬/Әдеби сын-мақалалар,‭ ‬зерттеулер,‭ ‬толғаныстар/‭ ‬Құрастырған Ш.Бейсенова.‭ –‬Алматы:‭ ‬Раритет,‭ ‬2007.‭ –‬б.
Әдебиеттану.‭ ‬Терминдер ... ... ... ... ... ... ... ‬1998.‭ –‬б.
Қоңыров‭ ‬Т.‭ ‬Қазақ теңеулерi.-Алматы,‭ ‬1978ж.,‭ ‬171б.‭ ‬ ... Қ.‭ ... ... ... және ... ‬-‭ ... ... университетінің баспасы,‭ ‬1999.‭ ‬-‭ ‬295‭ ‬б.

Нарымбетов Ә.‭ ‬Қазақ поәзиясындагы дәстұр тұтастығы‭ ‬//‭ ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1981.‭ ‬-‭ ‬4‭ ‬б
58
57
Ф‭ ‬7.02-23
Ф‭ ‬7.02-23‭ 1

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұ. Есдәулетов поэзиясындағы азаматтық үн67 бет
Ертедегі уақыт өлшемдерінің құралдары36 бет
Мұхаммед Тарағай бин Шахрух10 бет
Ұлықбек 10 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
Абай поэзиясының шығыстық негіздері14 бет
Абайдың поэзиясының көркемдік ерекшілігі18 бет
Ежелгі жырлар мен жыраулар поэзиясының ерекшеліктері4 бет
Ежелгі жәдігерліктер мен жыраулар поэзиясының поэтикалық үндестіктері5 бет
Есенғали Раушанов поэзиясының поэтикасы66 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь