Есенғали Раушанов поэзиясының поэтикасы

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І. ПОЭТИКА ЖӘНЕ ЕСЕНҒАЛИ РАУШАНОВ
1.1. Қара сөзбен өлең жазудың шебері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5

ІІ. ЕСЕНҒАЛИ РАУШАНОВ ЛИРИКАЛАРЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ІЗДЕНІСТЕР

2.1. Ақын лирикаларындағы бейнелеу құралдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17

2.2. Е.Раушанов лирикаларының құрылысы мен өлшем.өрнектері ... ... ... ... 45

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..58
КIРIСПЕ
Зерттеудің өзектілігі. Қазіргі таңда қазақ әдебиеттану ғылымында лирика жанры жан-жақты зерттеу объектісіне айналып, оның тарихына, даму процестеріне, поэтикасына байланысты әр түрлі ғылыми еңбектер жарық көруде. Дегенмен де, әлі де болса зерттеуді қажет ететін мәселелер бар. Соның бірі – Есенғали Раушанов лирикасын жан-жақты зерттей отырып, оның көркемдік ерекшеліктерін, яғни лирикаларының поэтикасын анықтау. Осы мәселені көтеру арқылы әдебиеттің даму тарихындағы лириканың тақырыптық-мазмұндық, көркемдік-идеялық жағынан толығып, толысуын, ілгерілеуін ашып-айқындау мүмкіндігі туады.
Поэзия саласы 1970-2000 жылдары арасында дами түсті. Себебі, қазақ әдебиетіне жаңа леп толқындары қосылды. Бұл келген жаңа буын өкілдері әдебиетке жаңашылдық үлгісін пафоспен жырлауды ала келді. Сонымен қатар сыршыл лириканың әдемі үлгісін тудырды. Соның бірі – Есенғали Раушанов. Біздің Біз өз жұмысымызда 1970-2000 жылдар арасындағы қазақ поэзиясы ізденіс пен ілгерушілікті сөз ете отырып, соның аясында Е.Раушановтың шығармаларын тұтастай кешенді түрде қарастырдық.
Мағжан поэзиясынан бастау алған лирикалық шығармалар тақырыбы жағынан жан-жақты жаңаша сипатта өрістеп, қоршаған ортаны эстетикалық тұрғыдан тану мәселесі сөз болып, адамның табиғатқа деген көзқарасы, ойы, жанашырлығы, танымы суреттелетін шынайы шығармалар дүниеге келді. Лирикалық шығармадағы табиғаттың сұлулығы мен қоршаған ортаның тазалығы, оны қорғау мәселесі аталған жанрдың негізгі көтерер жүгіне айналды. Қоғам дамуына қарай қазақ классикалық әдебиетінің жаңашылдығы мен эстетикалық байлығы ашылып келеді. Ақындар өткен халық творчествосынан дәстүр жалғастығын терең сезіне отырып, жаңашылдықты көрсетпек болады. Осы принциптерді Есенғали Раушанов поэзиясынан да таптық. Ақын дәстүрді меңгеруі және жаңашылдығы, оның шығармашылық лабораториясы, поэзиясының көркемдік ерекшеліктерінің ашылуы, ақындық шеберлігі қазақ поэзиясындағы орнын анықтайды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Әрине табиғат лирикасында, өлең құрылысын жеке-жеке зерттеген (мысалы, Оразханова М.И. «Қазақ әдебиетіндегі табиғат лирикасы» 2005ж канд.дис.) [1], (Қыяхметова Ш.Ә. «Қазақ лирикасындағы табиғат пен тағдыр» 2001 ж канд.дис) [2], (С.Б.Ержанова «Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ поэзиясының көркемдік тұтастығы мәселелері» 2009, докторлық диссертация) [3] ғалымдар мысал ретінде еңбектерінде пайдаланған. Біз бұл жұмысымызда ақынның өлеңдеріндегі дәстүр мен жаңашылдықты, көркемдік ізденістерді, ақындық шеберлігін ғылыми түрде анықтамақпыз. Осы мақсатқа жету үшін мынадай міндеттерді қойдық:
- 1970-2000 жылдардағы қазақ поэзиясына тоқтала отырып, қара сөзбен өлең жазудың хас шебері екенін айқындау;
1. Оразханова М.И. Қазақ әдебиетіндегі табиғат лирикасы (1960-1990 ж.ж.). Филолог. ғыл. канд. ғылыми дәр.алу үшін дайынд.диссер. Астана, 2005 ж. 137-б.
2. Қыяхметова Ш.Ә. «Қазақ лирикасындағы табиғат пен тағдыр» 2001 ж Филолог. ғыл. канд. ғылыми дәр.алу үшін дайынд.диссер. Астана, 2005ж. 137-б.
3. Ержанова С.Б. «Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ поэзиясының көркемдік тұтастығы мәселелері» 2009, фил.докторлық диссертация. Алматы, 2009.-320б
4. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы, 1989.-320 б.
5. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1969. -244 б.
6. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Жазушы, 1983.-362 б.
7. Тәжiбаев Ә. Өмiр және поэзия.-Алматы, 1960.-300 б.
8. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы.- Алматы, Мектеп 1973 ж., 212 б, 126 б
9. Базарбаев М. Өлең – сөздің патшасы, сөз сарасы. – Алматы, Жазушы, 1973. -256 б.
10. Нұрғали Р. Арқау. Т.2. – Алматы: Жазушы, 1991. – 571-б., 7-б.
11. Мырзалиев Қ. Сөз сиқыры. – Алматы: Жазушы, 1988. - 464 б.
12. Негимов С. Өлең өрімі. – Алматы: Ғылым, 1980
13. Әлімбаев М. Толқыннан толқын туады. Алматы: Қазақ универистеті, 1992. -248 б.
14. Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы. – Алматы: Жалын, 1988.-152 б.
15. Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. Монография. Алматы: Білім, 2000. -335 б.
16. Жәмішев Ә. Жыр жанары. – Алматы: Жазушы, 1970. – 96 б.
17. Мәшһүр-Жүсіп Қ. Өлең – сөздің патшасы. – Алматы: Жазушы, 1991. 216 б.
18. Егеубаев А. «Сөз жүйесі».-Алматы: Жазушы, 1985ж.
19. В.Белинский шығармалары. 1948. І-том, 643-644 б.
20. Әшімбаев С. Екі томдық шығармалар жинағы. І-том, Әдеби сын. 156-б.
21. Қазақ әдебиетінің тарихы. 10-том. 1991-2001 жылдардағы тәуелсіздік кезеңі. Алматы: 2010ж.
22. Е.Раушанов. Түз қарлығашы//Жас қазақ.-2008.-17 қазан.-№41
23. Майтанов Б. Сөз сыны.-Алматы: Жазушы, 2006.-230б
24. Дүйсенов М. Ақын мұраты. – Алматы: Жазушы, 1996.-106б.
25. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. Алматы: Ғылым, 2001. –448 б., 19-б
26. Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет.-Алматы: «Жібек жолы» баспа үйі, 2005, 217-б.
27. Юсупов Қ. Ж. Нәжімеденовтың ақындығы: филол. ғыл. д-ры автореф.: 10.01.02. -Алматы, 1996. - 9 6.
28. Жанр сипаты // коллективтік жинақ. - Алматы: Ғылым. 1971. - 7 б.
29. Раушанов Е. «Бозаңға біткен боз жусан» Өлеңдер жинағы. Алматы; Жазушы.-2006ж
30. Қоңыров Т. Қазақ теңеулерi.-Алматы, 1978ж., 171б.
31. http://kazadebiet.kz/node/26066
32. Раушанов Е. Періштелер мен құстар. Өлеңдер жинағы.-Алматы: Жазушы, 2006ж.
33. Раушанов С. Біздің Егемендік... // Ұлт тағлымы, №12
34. Әскербекқызы Ж. Көркемдік өріс. (Е.Раушанов шығармалары негізінде). Зерттеулер.- Алматы: Жазушы. 2006ж.
35. Потебня А. Теоретическая поэтика. – Москва: Высшая школа, 1990. – 344с.
36. Раушанов Е. Қара бауыр қасқалдақ. Өлеңдер жинағы.-Алматы: Жазушы, 1995ж.
37. Терминдер сөздігі. Әдебиеттану. (Құрастырушылар: З.Ахметов, Т.Шаңбаев) Алматы: «Ана тілі», 1998.-384б
38. Томашевский Б. Теория литературы. Поэтика, Изд-во 5-е, испр. – М.- Л.Госиздат, 1930. – 240 с.
39. Сүйінішәлиев Х. Қазақ әдебиеті тарихының қалыптасу кезеңдері. – Алматы: Санат, 1997. – 928 б.
40. Шәріп А. Ж. Қазақ поэзиясында ұлттық идеяның көркем бейнеленуі / генезисі, эволюциясы, және трансформациясы: филол. ғыл. д-ры. дис. – Алматы, 2001. – 296 б
41. Әбдиманов Ө. Ұлы шығарманың ұлттық болмысы // Әуезов және әлем әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 340 б.
        
        red0;;
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ..................................................................................................................3
І.‭ ‬ПОЭТИКА‭ ‬ ЖӘНЕ‭ ‬ЕСЕНҒАЛИ РАУШАНОВ‭
1.1.‎ ‏Қара сөзбен өлең ... ... ... ‬ЕСЕНҒАЛИ РАУШАНОВ ЛИРИКАЛАРЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ІЗДЕНІСТЕР
2.1.‎ ‏Àқûí ëèðèêàëàðûíäàғû áåéíåëåó құðàëäàð‭ ... ... ... ... мен ... ӘДЕБИЕТТЕР..............................................................58
КIРIСПЕ
Зерттеудің өзектілігі.‭ ‬Қазіргі таңда қазақ әдебиеттану ғылымында лирика жанры жан-жақты зерттеу объектісіне ... ... ... ... ... ‬поэтикасына байланысты әр түрлі ғылыми еңбектер жарық көруде.‭ ‬Дегенмен де,‭ ... де ... ... қажет ететін мәселелер бар.‭ ‬Соның бірі‭ ‬– Есенғали Раушанов лирикасын ... ... ... ... ... ерекшеліктерін,‭ ‬яғни лирикаларының поэтикасын анықтау.‭ ‬Осы мәселені көтеру ... ... даму ... ... ... ‬көркемдік-идеялық жағынан толығып,‭ ‬толысуын,‭ ‬ілгерілеуін ашып-айқындау мүмкіндігі туады.‭
Ïîýçèÿ ñàëàñû‭ ‬1970-2000‭ ‬æûëäàðû àðàñûíäà äàìè òүñò³.‭ ‬Ñåáåá³,‭ ... ... æàңà ëåï ... ... ... ... æàңà áóûí ... ‬әäåáèåòêå æàңàøûëäûқ үëã³ñ³í ïàôîñïåí æûðëàóäû àëà êåëä³.‭ ‬Ñîíûìåí қàòàð ñûðøûë‭ ‬ëèðèêàíûң әäåì³‭ ‬үëã³ñ³í òóäûðäû.‭ ‬Ñîíûң ... ... ... ... ... өз ... ... ‬жылдар арасындағы қазақ поэзиясы ізденіс пен ілгерушілікті сөз ете отырып,‭ ‬соның аясында‭ ‬Е.Раушановтың шығармаларын тұтастай кешенді түрде ... ... ... бастау алған лирикалық шығармалар тақырыбы жағынан жан-жақты жаңаша сипатта өрістеп,‭ ‬қоршаған ... ... ... тану ... сөз болып,‭ ‬адамның табиғатқа деген көзқарасы,‭ ‬ойы,‭ ‬жанашырлығы,‭ ... ... ... ... ... ... ‬Лирикалық шығармадағы табиғаттың сұлулығы мен қоршаған ортаның тазалығы,‭ ‬оны қорғау мәселесі ... ... ... көтерер жүгіне айналды.‭ ‬Қоғам дамуына қарай қазақ классикалық әдебиетінің жаңашылдығы мен эстетикалық байлығы ашылып ... ... ... ... ... дәстүр жалғастығын терең сезіне отырып,‭ ‬жаңашылдықты көрсетпек болады.‭ ‬Осы принциптерді‭ ‬Есенғали Раушанов поэзиясынан‭ ‬да таптық.‭ ‬Ақын дәстүрді‭ ... және ... ... ... ... ... көркемдік‭ ‬ерекшеліктерінің ашылуы,‭ ‬ақындық шеберлігі қазақ ... ... ... ... ... мен міндеттері.‭ ‬Әрине табиғат лирикасында,‭ ‬өлең құрылысын жеке-жеке зерттеген‭ (‬мысалы,‭ ‬Оразханова М.И.‭ «‬Қазақ ... ... ... ‬2005ж канд.дис.‭)‬ [1‭]‬,‭ (‬Қыяхметова Ш.Ә.‭ «‬Қазақ лирикасындағы табиғат пен тағдыр‭» ‬2001‭ ‬ж канд.дис‭)‬ [2‭]‬,‭ (‬С.Б.Ержанова‭ «‬Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ поэзиясының ... ... ... ... ‬докторлық диссертация‭)‬ [3‭]‬ ғалымдар мысал ретінде еңбектерінде пайдаланған.‭ ... бұл ... ... ... ... мен ... ... ізденістерді,‭ ‬ақындық‭ ‬шеберлігін ғылыми түрде анықтамақпыз.‭ ... ... жету үшін ... ... қойдық:
‎ ‏-‎ ‏1970-2000‎ ‏жылдардағы қазақ поэзиясына тоқтала отырып,‭ ‬қара сөзбен‭ ‬өлең ... хас ... ... ...
-‎ ‏ақынның негiзгi бейнелеу әдiсiнiң сыр сипатын толымды ашу мақсатында,‭ ‬оның поэзиясындағы өзге де тiл ... ... ... ... ... қолданылуы.
‎ ‏-‎ ‏Е.Раушанов поэзиясындағы ой-санасына,‭ ... ... әсер ... ... ... ... ... ‬метафора,‭ ‬метонимия,‭ ‬кейiптеу,‭ ‬ассонанс,‭ ‬аллитерация,‭ ‬көрiктеу,‭ ‬құбылту құралдарын ақын қолданысындағы әр түрлi амал-тәсiлдерiн анықтау.
... ... ... ... ‬«Қара бауыр қасқалдақ‭»‬,‭ «‬Періштелер мен құстар‭»‬,‭ «‬Шолпан ... ... ... ... боз ... ... ... зерттеу нысаны етіп алынды.
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері.‭ ‬Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздеріне ұлттық ... ... ... ... ‬Байтұрсынов А.‭ ‬[4‭]‬,‭ ‬Жұмалиев Қ.‭ ‬[5‭]‬,‭ ‬Қабдолов З.‭ ‬[6‭]‬,‭ ‬Тәжібаев Ә.‭ ... ... З.‭ ... ... М.‭ ... ‬Нұрғали Р.‭ ‬[10‭]‬,‭ ‬Мырзалиев Қ.‭ ‬[11‭]‬,‭ ‬Негимов С.‭ ‬[12‭]‬.,‭ ‬Әлімбаев М.‭ ‬[13‭]‬,‭ ‬Кәрібаева Б.‭ ‬[14‭]‬.,‭ ‬Шәріп А.‭ ... ... А.‭ ... ‬Жүсіп Қ.‭ ‬[17‭]‬ т.б.‭ ‬ зерттеу еңбектері негізге алынды.‭
Зерттеу жұмысында ... ... ... ... ... ... ... жасау‭ ‬әдіс-тәсілдері қолданылды.
Äèïëîì æұìûñûíûң құрылымы.‭ ‬Зерттеу жұмысы кіріспеден,‭ ‬2‭ ‬тараудан,‭ ‬1‭ ‬тарау‭ ‬1‭ ‬тармақша,‭ ‬2‭ ... ‬2‭ ...... және ... ... тізімінен тұрады.‭
І.‭ ‬ПОЭТИКА ЖӘНЕ‭ ‬ЕСЕНҒАЛИ РАУШАНОВ
1.1.‎ ‏ Қарасөзбен өлең жазудың шебері
‎ ‏ ... ... ... Москвада‭ «‬Совесткая энциклопедия‭» ‬баспасы шығарған‭ «‬Поэтикалық сөздік‭» ‬еңбегінде:‭ «‬Поэтика‭ (‬от.греч.поэтика‭ –‬поэтическое искусство‭)‬-көркем шығарманың ... ... және жаңа ... ... ... осы ... өзгеріуінің тарихи заңдылықтары туралы ғылым деп көрсетілген.‭ ‬Л.Тимофеев пен Н.Венгров:‭ ‬поэтика-көркем әдебиет туралы ғылым,‭ ... ... ... ... бір ... ... ... әдеби энциклопедияда берілген анықтамада поэтика-әдеби туындылардың құрылысы мен және онда қолданылған көркемдеу құралдарының эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... алынып отырған обьектінің барлық табиғаты деген сөз.‭ ... ... да ... ... ... ... табиғаты,‭ ‬поэтикасы болмақ.‭
Ëèðèêàíû қàé êåçåңäå áîëìàñûí çåðòòåó òîқòàғàí æîқ,‭ ‬әë³‭ ‬æàëғàñûí òàóûï êåëåä³.‭ ‬Ïîýçèÿ ... ... ... ... åңáåêòåð äå æåòåðë³ê,‭ ‬àòàï àéòàð áîëñàқ,‭ ‬Áàéòұðñûíîâ À.‭ ‬[4‭]‬.,‭ ‬Қабдолов З.‭ ‬[6‭]‬.,‭ ‬Жұмалиев Қ.‭ ‬[5‭]‬,‭ ‬Тәжібаев Ә.‭ ‬[7‭]‬,‭ ‬Ахметов З.‭ ... ... М.‭ ... ... Р.‭ ... ... Қ.‭ ... ‬Негимов С.‭ ‬[12‭]‬,‭ ‬Әлімбаев М.‭ ‬[13‭]‬,‭ ‬Кәрібаева Б.‭ ‬[14‭]‬,‭ ‬Шәріп А.‭ ‬[15‭]‬,‭ ‬Жәмішев А.‭ ‬[16‭]‬,‭ ‬Жүсіп Қ.‭ ‬[17‭]‬ ... ... ... көне ... ... ... айтқанда‭ «‬...жасаған сайын жасара түсетін жанды саласы‭» [‬9‭;‬45‭]‬.‭ ‬ХХ ғасыр қазақ әдебиетін басқа адамзаттық әдеби ... ... ... ... ... ... ... да толысып,‭ ‬өсіп өркендеді.‭ ‬Ақындар лирика жанры арқылы қоғамның ең өзекті мәселелерін көтеріп,‭ ‬тақырыптық‭ –‬мазмұндық жағынан байытып,‭ ‬сұлу сөзден ... ... ... ... да дами ...
Поэзия‎ –‏көркем‭ ‬әдебиеттің‭ ‬сұлу‭ ‬да‭ ... ... ... ... ... ... санасының түрлі иірімдерінің барша құпясын,‭ ‬күллі,‭ ‬тілсіз,‭ ‬яки айтуға тіл жетпейтін құбылыстарын жеткізетін өнер түрі.‭ ‬Лирикалық ... ... ... ... ... ... ‬кемеліне келу сияқты үдерістері‭) ‬кең,‭ ‬тіні тереңде,‭ ‬тамыры тарам-тарам.‭ ‬Аты,‭ ‬заты белгісіз‭ ‬ықылым замандардан бері ... ... ... жасасып келе жатқан лириканы‭ (‬өлең-жанрды‭) ‬шартты түрде ауыз әдебиетінің бас жауынгер жанры‭ ‬ретінде‭ ‬алға‭ ... ... ... ... ... ... ... екен.‭ ‬Адамзат өркениетке ұмтылып,‭ ‬санасы дамып,‭ ‬қағаз-қалам алып ғылымға,‭ ‬өнерге бас қойғанда Аристотель,‭ ‬Әбу Нәсір әл-Фарабилер өлең ... яғни ... ... ... ... айтты.‭ ‬Сөйтіп,‭ «‬Поэтика‭»‬,‭ «‬Өлең‭ ... ... ... ... ... ... ... өлеңінің ғылыми негізде қарастырылуын Шоқан Уәлиханов есімімен‭ ... ... ... ... ... ‬дала-сын‭ ‬шарлаған‭ ‬саяхатшы-зерттеушілер‭ ... ... ... ... ... ... В.В..Радлов,‭ ‬А.Васильев,‭ ‬Я.Я.Лютин,‭ ‬А.Е.Алекторов және басқалардың еңбектерінде тіл мен ... ... ... ‬батыл қозғалғаны бүгінде‭ ‬баршаға аян.‭ ‬Әсіресе В.В.Радловтың‭ «‬қазақ ауыз ... ... ... ... ... поэзиясы туралы алғашқылардың бірі болып,‭ ‬байсалды ғылыми пікірлер айтқанын‭» [‬14,‭ ‬20-б.‭] ‬ауыз ... ... ... ... ... ... ... өз еңбегінде атап өтеді.‭ ‬Жаңа заманға бет бұра мәдени өмірдің сәулесі шуағын мол төге бастаған кезеңде Шоқан салған ... ... ... ‬Ә.Диваев еңбектерінде қазақтың өлең-жырының табиғатына алаң көңілмен‭ ‬ден‭ ‬қоя‭ ... ... ... ‬пайымдар‭ ‬туа бастады.‭ ‬Қазақ өлеңінің ғылыми түрде толыққанды зерттелуі нысана‭ ‬көзіне‭ ‬ілінді.‭ ... ... ... ... ... ... ‬С.Қирабаев,‭ ‬М.Ғабдуллин,‭ ‬Р.Бердібаев,‭ ‬М.Дүйсенов,‭ ‬Б.Уақатов,‭ ‬З.Ахметов,‭ ‬А.Сейдімбеков,‭ ‬Р.‭ ‬Нұрғали,‭ ‬М.Мағауин,‭ ‬Қ.Өмірәлиев,‭ ‬К.Сейдеханов,‭ ‬С.Негимов және басқалардың зерттеулерінде ... ... ... ... ... ... ... ‬лирикасының‭ ‬көрнекті‭ ‬өкілдерінің‭ ‬белгілі тұлғаларының шығармашылығын жеке дара алып қарастырылуы,‭ ‬зерттеу‭ ‬нысанына‭ ... ... ... ‬бітім-болмысына тереңдеу барып,‭ ‬тұтас қопара,‭ ‬індете тексеру әдіс-тәсілдері ХХ ғасырдың алғашқы ширегінен басталып‭ ‬бүгінге‭ ‬дейін ... ... ... ... ... (‬М.Әуезов,‭ ‬С.Мұқанов,‭ ‬Қ.Жұмалиев,‭ ‬М.С.Сильченко,‭ ‬Б.Кенжебаев,‭ ‬З.Ахметов,‭ ‬М.Мырзахметов,‭ ‬Ж.Ысмағұлов т.б.‭)‬,‭ ‬Сәкен‭ (‬С.Қирабаев,‭ ‬Е.Ысмайылов,‭ ... ... ... ... (‬Н.Төреқұлов,‭ ‬Б.Кенжебаев,‭ ‬М.Жолдасбеков,‭ ‬С.Садырбаев‭ ‬т.б.‭)‬,‭ ‬Ілияс‭ ... ... ... ‬Т.Әбдірахманова‭ ‬т.б.‭)‬,‭ ‬Бейімбет‭ (‬Қ.‭ ‬Жармағамбетов,‭ ... ... ... ... ... ... (‬Б.Кенжебаев,‭ ‬А.‭ ‬Дүйсенбаев,‭ ‬А.Еспенбетов т.б.‭)‬,‭ ‬Махамбет‭ (‬Қ.Жұмалиев,‭ ‬Х.Досмұхамбетұлы,‭ ‬Б.Аманшин‭ ‬т.б.‭)‬,‭ ‬Сәбит‭ (‬Т.Нұртазин,‭ ‬М.Хасенов,‭ ‬С.Мақпырұлы,‭ ... ... ... ... ... кейін қазақ қауымына қайта оралған ақын арыстарымыздың мұраларын басы-бүтін зерттеу қолға алына ... ... ... ... ... ... ... ‬т.б.‭)‬,‭ ‬Мағжанның‭ (‬Ш.Елеукенов,‭ ‬М.Базарбаев,‭ ‬Б.Қанарбаева‭ ‬т.б.‭)‬,‭ ‬Міржақыптың‭ (‬М.Әбсәмет,‭ ‬Ж.Ысмағұлов‭ ... ... ... ‬Ө.Әбдиманов т.б.‭) ‬шығармашылық өрістеріне терең барлау жүргізілді.‭ ‬Қазақ поэзиясында өзіндік қолтаңбалары қалған Қ.Аманжолов,‭ ‬Ә.Тәжібаев,‭ ‬Ж.Саин,‭ ... ... ... ... ‬Ә.Сәрсенбаев,‭ ‬Ғ.Орманов,‭ ‬Б.Бекхожин,‭ ‬А.Тоқмағамбетов,‭ ‬Ө.Тұрманжанов,‭ ‬сондай-ақ сол дәуірдің басқа да ақындарының ... ... ... ... ... ... диссертациялар қорғалды,‭ ‬монографиялық зерттеулер жарияланды.‭
Қазақ‎ ‏әдебиетінің,‭ ... ... ... ... ‬ХХ ғ.‭ ... ... ... ‬иеленгені‭ ‬белгілі.‭ ‬Ренессанс‭ ‬дәуіріне баланған жылдардың белгілі ... ... М.‭ ... ... ... ... ... ‬Молдағалиев,‭ ‬Т.Айбергенов,‭ ‬Ж.Нәжімеденов,‭ ‬М.Шаханов,‭ ‬М.Айтхожина,‭ ‬Ф.Оңғарсынова,‭ ‬К.‭ ‬Ахметова,‭ ‬С.‭ ‬Жиенбаев,‭ ‬І.‭ ‬Мәмбетов,‭ ‬Б.‭ ‬Ысқақов,‭ ‬Т.Медетбеков,‭ ‬Ж.‭ ‬Жақыпбаев,‭ ‬Ж.‭ ... ... ... және басқалардың поэзиясын тексеру және олардың ақындық болмысын анықтау мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ізденістер болып табылады.‭ ‬Қазақ лирикасының өзекті мәселелері өз кезеңінде идеологиялық бағытпен‭ ‬шығарылған‭ «‬Уақыт‭ ‬және‭ ‬қаламгер‭» ... ... ... ... ... ‬жинақтарында‭ ‬сыни‭ ‬әрі‭ ‬ғылыми‭ ‬әдіспен қарастырылды.‭ ‬Бұл ... ... ... жай-күйін‭ (‬жетімді және қарастырған зерттеушілер‭ ‬С.Қирабаев,‭ ‬Ә.Тәжібаев,‭ ‬З.Ахметов,‭ ‬М.Қаратаев,‭ ‬Ә.Жәмішев,‭ ‬С.Әшімбаев,‭ ‬Ж.‭ ‬Әбдірашев,‭ ‬Қ.Ергөбеков,‭ ... ... ... ... ‬С.Дәуітов,‭ ‬А.Егеубаев,‭ ‬Ө.Күмісбаев,‭ ‬Ж.Дәдебаев‭ ‬және‭ ... ... ... ... ‬ұлт лирикасының заманауи тұрмыс-тіршілігінен мол мағлұматтар беріліп отырды.‭ ‬Тарих қатпарында қалған ол ... өз ... жас ... өлеңді‭ ‬өнер деп тануына үлкен әдістемелік‭ ‬көмегі болғаны‭ ‬даусыз шындық.‭ ‬Қазақ‭ ... тек ... ... ... ... ‬өнер ретіндегі,‭ ‬яки‭ «‬сымбаты бөлек сырлы сөз‭» ‬боп ерекшеленетінін пайымдаған‭ ‬зерттеулердің‭ ‬бірі‭ ... ... ... «‬Сөз жүйесі‭» (‬1985‭) ‬кітабын атап өткен жөн.‭ «‬Расында да,‭ ‬лирика деген дәйекті түсініктің өзіне нақ жанрдың басты белгілері сыршылдықпен ... ... ... жоқ па‭? ‬ол ... пен сезімнің азаматтық‭ ‬мұраттар‭ ‬деңгейіне‭ ‬көтерілуі‭ ‬өз‭ ‬адына‭ ... ... ... ... ‬деп ұғындырады зерттеуші лирика хақындағы көзқарастарында.‭ ‬тыңғылықты,‭ ‬тиянақты пікірін білдіреді.‭ ‬Бірін-бірі қайталамайтын‭ ‬өлең‭ ... ... ... ... сорабындағы басқан ізі әр қилы өрнекте өз кестесін салса,‭ ‬ғалым Ә.‭ ‬Жәмшев те‭ ‬[16‭]‬ олардың ақындық ... ... ... ... ... ... шебер пайымдай алған.‭
Бүгінгі‎ ‏поэзияның‭ ‬бағдары,‭ ‬ақындардың заман тынсына сай аяқ ... ... ... ... ... ... ... үддесінен шығу жолы,‭ ‬дәстүр мен жаңашылдық жайы,‭ ‬мазмұны мен пішінінің өсу,‭ ‬өзгеру құбылысы,‭ ‬шығармашылық өзгешеліктер мен ерекшеліктер,‭ ‬тағы осы ... ... ... ... ... әр‭ ... ‬суреткерлік‭ ‬бітім-болмысына‭ ‬тереңдеп‭ ... ... ... ‬негіздеп отырады.‭ ‬Сыншылық‭ ‬пен‭ ‬зертеушілік‭ ‬тізгінін‭ ‬тең‭ ‬ұстаған‭ ‬Ә.Жәмішев ақындар шығармаларын ... ... ... ... көзқарас ұстанады.‭ ‬Лирикалық поэзияның тақырып ауқымын бүгінгі ақындар қалай толықтыруда,‭ ‬бүгінгі оқырманның қалауы қандай,‭ ‬талғам-түсінік қалыптастыруда ақындар қауымы шынайы жыр ... ... алды ма,‭ ... ... ... ... неде деген сұрақтардың жауабын Ә.Жәмішев осы мақаласында‭ («‬Ақын жыры‭ ‬-‭ ‬уақыт сыры‭») ‬беруді жөн санапты.‭ «‬Поэзияны жылға бөліп ... ... ... ... ... ... зерттеу кіріспесінде.‭ ‬Ғалым дәстүрлі‭ «‬дарадан топтап,‭ ‬топтаудан даралап‭» ‬талдау үлгісі мен аға буын өкілі Х.‭ ... ... ... ... жинағына барлау жүргізеді.‭ ‬Атауынан аңғарылғандай сұрапыл жылдардың мұңды‭ ‬тарихынан сыр суыртпақтаған‭ ... ... ... қатысты ақын:‭ «‬Ақынның ауыр кезең сұсты жорық туралы тебіреністері...‭ ... ... ... ... ... ... ұрпақ өкілінің өлеңдері қашан жазылса да дәл бүгінгідей күшінде тұр да нақ бүгінгі сөздей естіледі‭»‬-дейді ғалым.‭ ‬ ... ... ... ... ... ... ‏-‎ ... әдебиеті тарихында әдебиеттің идеяларға тола,‭ ‬еркіндік сарынын барынша жүрегін толқытқан барлық рухани күшімен жырлаған поэзия.‭ ‬Тәуелсіздіктің қуанышын ғасырлар бойы ... ... ... ғана ... және оны өз мазмұнында,‭ ‬өзіне лайық әуенмен жырлай алады.‭ ‬Сондықтан болар тәуелсіздік жылдарындағы қазақ поэзиясы идеялық ‭ ‬жаңашылдығы, ‭ ‬тақырыптық ... ... ... ... ... ... ... қазақ поэзиясында болмаған жаңа ‭ ‬парақтарды ашты.
... бойы ... ... қолы ... ‬қазақ халқының поэзиясында жаңашылдық лебі есті.‭ ‬Дәстүрлі даму ... ... ... ... мен идеяда  ‭ ‬жаңашылдықтар, ‭ ‬көркемдік жаңа айшықтаулармен ерекшеленді.‭
‬      Сонымен бірге қазіргі қазақ поэзиясы әлем әдебиеті мен жүрек ... ... ... ... ‬жалпы адамзаттық проблемаларға еркін араласып,‭ ‬еркін пікір жүргізіп отырған‭ ‬,‭ ‬әлем әдебиетіндегі жаңа ... ... ... үн ... ... ... жаңа ... еркін пайдаланып отырған жаңа дәуірдің жаңа поэзиясы.‭ ‬Кеңестік дәуірдегі‭ «‬батыс еуропалық‭»‬,‭ «‬кеңестік идеология‭»‬,‭ «‬кеңестік емес жат ... ... ... біржола құтылып,‭ ‬дүниеге жалпы адамзатқа қажетті құндылықтар көзімен қарайтын поэзия.‭ ‬Сондықтан казіргі қазақ поэзиясында пікір еркіндігі,‭ ‬шығармашылық еркіндік,‭ ‬стилдік ... ... ... мен ... ... ... тебірену сияқты жаңа тенденциялар жасап келеді.‭ ‬ Поэзия әлеміне өлеңнің еңселі ақ ордасын сән-салтанатымен,‭ ‬қымбат жабдығы‭ –‬кестелі тіл,‭ ... ... ... сөзімен келтіре білген Е.Раушанов сынды ұлт ақыны деуге әбден болады.‭ ‬Ақынның тереңнен ... ... ... ... ... туғанша‭» (‬1988‭)‬,‭ «‬Қара бауыр қасқалдақ‭» (‬1995‭)‬,‭ «‬Періштелер мен құстар‭» (‬2006‭)‬,‭ ... ... боз ... (‬2006‭) ‬жыр кітаптары айғақтай түседі.‭
Кез келгенде жырауларша толғайтын,‭ ‬сөйте тұрып қат-қабат жан ... ... ... нәзік тұспалдай жырлайтын Есенғали‭ –‬бүгінгі поэзияның дамуына өзіндік үлкен үлес қосқан дара ... ... ... ... ‬Қайсы өлеңiн,‭ ‬поэзиясын,‭ ‬не әнiн алмаңыз,‭ ‬оқушы мен тыңдарманды,‭ ‬өнер сүйер қауымды ... ... ... ... да ... ... жетелейдi.‭ ‬Нәзiктiк пен сұлулық,‭ ‬адалдық пен адамгершiлiк,‭ ‬махаббат пен сүйiспеншiлiк,‭ ‬сағыныш пен қайғы ақын поэзиясынан ерекше орын алады.‭ ‬Осы құндылықтар ақын ... ... өмiр ... ‬жаңаша тыныс алады.‭ ‬Сол себептi ақын өлеңдерiнiң өзектi ... ... ... ... мен ... ... өзi талмай зерттеудi талап етедi.
Ақын шығармашылығы жайлы жазылған бұрын-соңды зерттеулер мен мақалалардағы ой-пікірлерді ... ... ... әдеби процесс ағымында қарастыру,‭ ‬жаңаша бажайлау,‭ ‬ тың көзқарас,‭ ‬ой-тұжырымын жасау уақыт талабы туындатып ... ... деп ... ... ... ... ... де осы тұрғыдан анықталмақ.
Ïîýçèÿ‭ ‬-‭ ‬әëåìä³ê өì³ðä³ң æàí ... ... ... ... қàíû ìåí ... ‬æàðûғû ìåí êүí³‭»‬.‭ ‬[19,46‭ ] ‬Сағат Әшімбаев:‭ «‬Поэзия‭ –‬жүректің сөзі.‭ ‬Бір жүректен шыққан сөз кем дегенде жүз ... ... ... бұла ... ... бас ... түрткі болады.‭ «‬Ұйықтап жатқан жүректі ән оятар‭» ‬деген ұлағатты сөздің өлеңге де қатысы бар.‭ ‬Жүректегі ... ... ... ‬тегін өнер болмаса керек.‭ ‬Өлеңнің өнегесі сол,‭ ‬ол адамдық сезімді ғана қоймайды,‭ ‬оны адамзаттық асқақ сезімнің ... ... ... ‬Азаматтық асқар сезімнің шыңы ұлттық сезімде өлең арқылы ... ... күш ... ... ... ... дір еткізер қасиетін айта кетеді.‭ ‬[20,56‭] ‬Поэзия ... сол ... ... ‬ой-арманын,‭ ‬адамның көңіл-күйін байқататын киелі өнер.‭ ‬Ақын поэзиясына қашан да болсын өскен ортасы,‭ ‬қоғам әсер ... ... ... элементтердің барлығы қай поэзияға болмасын тән.‭
Әр ... ... ... ... күйі бар,‭ ‬өзіне лайық үні бар.‭ ‬Адам баласының бүкіл тарих бойына ілгері өсіп келе жатқан процесс болса,‭ ... ... ... ... ... ... ... баяндау,‭ ‬суреттеу өнері де тоқтаусыз дамып келе жатқан,‭ ‬жаңаланып келе жатқан құбылыс.‭ ‬Поэзияның ғана ... ... ... ... ‬адам күйін,‭ ‬тіршілік еткен жанның мұңы мен зарын,‭ ‬ішкі ой-сезімін,‭ ‬ой-арманын өлең ... ... ... мен ... ... ілгері дамыған елдерде,‭ ‬әсіресе,‭ ‬қыл қалам шеберлері мәңгілік туындылар жасаған елдерде адам күйінің бар ... ... ... аша ма,‭ ... көркемсурет дәлірек көрсете ме деген пікірлер болған.‭ ‬Леонардо да Винчи:‭ «‬Көркемсурет‭ –‬тілсіз поэзия,‭ ‬ал поэзия көрінбейтін көркемсурет‭ » ‬деген ... ... ... ‬өнердің осы екі түрінің бейнелеу‭ ‬амалдары барабар деген ұғым тумайды.‭ ... де ... ... әсер ... ...
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі он жылда алдыңғы буын ақындардан Ә.Тәжібаев,‭ ‬Х.Ерғалиев,‭ ‬Д.Әбілев,‭ ‬С.Сейітов,‭ ‬Т.Әбдірахманқызы,‭ ‬Ә.Сәрсенбайұлы,‭ ‬Ғ.Қайырбеков,‭ ‬Қ.Шаңғытбаев,‭ ‬Ш.Әбенұлы,‭ ‬К.Салықов,‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬А.Бақтыгереева,‭ ‬Д.Қанатбаев,‭ ‬Е.Дүйсенбай,‭ ‬М.Шаханов тағы басқа ақындар жаңа өлең,‭ ‬жаңа жыр жинақтарымен көрінгені,‭ ... буын ... ... ... ... ... ... ‬И.Сапарбай,‭ ‬Қ.Бұғыбаева,‭ ‬А.Егеубай,‭ ‬Н.Айтұлы,‭ ‬С.Тұрғынбекұлы,‭ ‬А.Әлім,‭ ‬С.Ақсұңқарұлы,‭ ‬Ұ.Есдәулет,‭ ‬Е.Раушанов,‭ ‬С.Адай,‭ ‬Г.Салықбаева т.б.‭ ‬жыр жинақтарымен қатар жаңа өлеңдері де ... ... он ... ... ... әр ... ақындардың жүзден аса кітаптары жарық көрсе,‭ ‬соңғы он жылда бұл көрсеткіш үш есеге өскен‭ [‬21‭]
Зерттеу нысанымызға айналып отырған Есенғали Раушанов ... ... ... ‏өз ... дүние.‭ ‬Біз ақынды қарасөзбен өлең жазатын ақын ретінде ... ... Е.‭ ... ... ... «‬қара сөзбен жазылған өлең‭» ‬үлгілері өз алдына жекелей қарастыруды қажет ететін‭ ‬зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ‬қара сөзбен өлең өру екінің бірінің қолынан келе бермейтін қиындығы мол тәсіл.‭ ‬Ұйқас,‭ ‬ырғақ ... ... ... ... ... ... тіркестер мен ойдың үйлесімі ауыстыра алса ғана бұл жаңа,‭ ‬синкретті‭ «‬жанр‭» ‬көркемдік талаптарға ... ... бере ... құнды дүниелерге айналмақ.‭ ‬Аталған туындылардың әрқайсысының кейіпкері бар.‭ ‬Ол кейіпкерлер‭ –‬бейне дәрежесіне жеткен табиғат мезгілдері,‭ ‬табиғаттағы заттар,‭ ... ... ... ... ‬Ең алдымен‭ «‬қара сөзбен жазылған өлең‭» ‬деген не,‭ ‬оның поэзия тарихынан алар орны қандай деген сауалға ғылыми-теориялық еңбектердегі тұжырымдарға ... ... ... беріп көрейік. ‭
‬Еуропалық әдебиет үшін қара сөзбен жазылған өлең жанры ... ... ... ... ... ... ерекше мән беріледі,‭ ‬сондай-ақ бірінші кезекте автордың лирикалық көңіл-күйі тұруы керек.‭ «‬Қара сөзбен жазылған өлең‭ –‬прозалық пішіндегі лирикалық туынды.‭ ‬Оған тән ... ... ... ... эмоция,‭ ‬сюжетсіз құрылым,‭ ‬субъективті әсер мен күйзелістің білдірілуі‭; ‬бірақ ырғақ,‭ ‬өлшем,‭ ‬ұйқас жоқ.‭ ‬Сондықтан қара сөзбен жазылған ... ... мен ... ... ... ... ... ‬ырғақты‭ (‬ритмдік‭) ‬прозамен және еркін‭ (‬ақ‭) ‬өлеңмен шатастыруға болмайды.‭ ‬Қара сөзбен жазылған өлең түрі еуропалық поэзияда романтизм дәуірінде ... ... діни ... ... ... ... ете отырып дамыды,‭ ‬ал,‭ ‬француз поэзиясында басқа тілдегі өлеңдерді аударудағы тәсіл ... ... ... ... ... алғашқы үлгісі деп А.‭ ‬Бертранның‭ «‬Гаспар из тьмы‭» (‬1842‭ ‬ж.‭ ‬шыққан‭) ‬кітабын санайды.‭ «‬Қара сөзбен жазылған өлең‭» ... ... ... ... ... ... ... әдебиетіне И.С.Тургеневтің‭ ‬1878‭ –‬жылдары жазылған туындыларымен енді‭»‬,‭ ‬-‭ ‬делінген‭ «‬Әдеби энциклопедиялық сөздікте‭»‬.‭ ‬Жанр ретінде кең түрде ... ... ... да ... ... ... ‬Әлемдік әдебиетте қара сөзбен жазылған өлеңге деген қызығушылық толастаған емес.‭ ‬Лирика жанрының ішкі ... өзін қара ... ... де ... бір жүйесін құрады.‭ ‬Мәселен,‭ ‬Даниил Хармс қара сөзбен жазылған сонеттердің тамаша үлгісін ұсынған.‭ ‬Пішіндік ерекшелікке бағынатын сонеттің қара ... ... көп ... һәм ... ... ... ... ‬Даниил Хармстың сонеттерін арнайы зерттеген А.А.‭ ‬Добрицын‭ «‬Сонет‭» ‬в прозе:‭ ‬Случай Хармса‭» ‬еңбегінде бұл‭ «‬жаңа‭» ‬жанрлық түрдің мазмұндық,‭ ‬көркемдік ... ... ... сөз бен қара ... табиғаты,‭ ‬олардың бір-біріне қатысы туралы әдеби ортада даулы тұжырым-пікірлер өріс алғаны рас.‭ ‬Орыс поэзиясының білгірі саналатын М.Л.Гаспаров‭ «‬ХХ ... ... орыс ... ... ... ... ... басты үш сұраққа жауап беруді талап етеді дей келе,‭ «‬оның біріншісі:‭ ‬өлең сөздің қара сөзден айырмасы не‭?» ... ... және ең ... да осы сұрақ дейді‭ ‬.‭ «‬Көркем сөздің негізгі екі типі бар‭ –‬проза және ... ... әлі ... ... осы екеуінің бір-бірінен айырмашылығы не деген талас толастамай келеді‭» ‬дейді Э.‭ ‬Я.‭ ‬Фесенко.‭ ‬Сол таласты пікірлерден мысал келтіре ... ... ... ... «‬Метрикалық проза‭» (‬А.‭ ‬Белый.‭ «‬Петербург‭»)‬,‭ «‬ұйқасты проза‭» ... ... ... ... «‬аллитеративті проза‭» ‬түрі бар‭; ‬сондай-ақ ‭ «‬қара сөзбен ... ... ... бар ... ... ... ‬Өлең сөздің белгілері мен сипаттарын иеленгенімен,‭ ‬проза проза болып қалады.‭ ‬Екінші жағынан‭ ‬-‭ ‬өлең жолдарымен жазылғаны болмаса өлеңге тән ... жоқ ... ... түрі бар.‭ ‬Өлең сөз бен қара сөздің ... ... ... ... ‬.‭ ‬Бұл екі типті көркем сөз бір-бірімен тығыз байланыста болып,‭ ‬әдебиеттің дамуында шешуші орын алып келеді. 
... ... ... өлең ... орыс ... М.‭ ‬Ю.‭ ‬Лермонтов шығармашылығынан кездеседі.‭ ‬Тағдыр жазуымен саналы өмірінің біразын Кавказ жерінде өткізген ... ... ... ... ... тіл қатуы,‭ ‬сондай-ақ бұл өлкеде ғұмыр кешкен халық ... ... ... ... ... ‬Ұлттық ақынымыз Мағжан Жұмабаев та өзінің шығармашылық ... бұл ... ... ... ... «‬Балапан қанат қақты‭»‬,‭ «‬Домбыра‭»‬ ‭ ‬атты қара сөзбен жазылған өлеңдерінің сыршыл сазы,‭ ... ... ... ‬әсем үйлескен бейнелі тіркестер ақынның шеберлігін айқындай ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде поэзияның даму тарихында өзіндік орын алады.‭
‬ Е.‭ ... қара ... ... ... ... ... ... арнайы қарастыруды қажет ететін дүниелер.‭ ‬Ақындық дүниетанымында көне ұлттық рухани бастаулар ... орын ... ... ... ‬өлеңінде уақыттың осы мезетін тақырып етіп алған.‭ ‬Сөз көне түрік әріптерінен басталады:
‎«‏Мынау көне түркінің әріптері.‭ ‬Қара тасқа қашалған әрі ... ... ... ... ... ... ... ұрпақтарым да ата-баба мұрасына дәл бүгінгі маған ұқсап түсінбей қарауы мүмкін-ау деген ой келеді.‭»
‬Күллі түркі әулетінің ... ... ... –‬Орхон,‭ ‬Талас жазулары болса,‭ ‬мұндағы тасқа қашалған таңбалар‭ –‬ата-бабаларымыз тұтынған тілдің бейнесі.‭ ‬Көне түркі әріптері‭ –‬көне ... ... тіл ... ... ... үшін мәні ... ... әрі жақын,‭ ‬әрі жат екені рас.‭ ‬Екінің бірі көз ... ... шыға ... ‬қыры мен сыры көп беймәлім әріптер.‭ ‬Бұл әріптерді тану жолында қаншама әлемдік түркітанушылар ғұмырларын сарп етті.‭ ‬Осы әріптер‭ ... ... ... қағанатынының даңқты Білге қағаны мен Күлтегін батыры,‭ ‬Тоныкөк данасы уақыт асуларынан осы әріптер болып асып,‭ ‬бүгінгі ... ... ‬Ең ... дат ... ... ... ... ‬деген сөздерді оқып,‭ ‬бұл құпия әріптердің кілтін тапқаны белгілі.‭ ‬Сөйтіп ... ... хас ... саналатын далалықтардың жазба мәдениеті күллі әлемге мәшһүр болды.‭
‬Осындай тарихы мен тағдыры бар көне түркі әріптерін поэтикалық әлемінде қозғалысқа көшіріп,‭ ‬жан ... ... ... ақын ... ... ... ‬Ұзамай қаламызға қараңғылық орнайды.‭ ‬Қараңғы түнде көне ... ... қара ... ... ... ... ұшып шығады да,‭ ‬қаламызды шарлап кетеді.‭ ‬Олар алаңдар мен проспектілерді,‭ ‬Үкімет үйін‭ (‬ескісін де,‭ ‬жаңасын ... ... мен ... ... ... әңгімелерін тыңдайды...‭»‬ Ымырт мезгілін алудың өзі туындының поэтикалық бояуын қалыңдата түскен.‭ ‬Күн ... ... ... ... ... ‬қараңғылық түскен шақ.‭ «‬Қара тастан қанаттарын дыбыссыз қағып ұшып шыққан‭» ‬көне түркі әріптері өздерінің бастапқы қалыптарынан мүлде қашықтап,‭ ... ... ... ... ... ... кез келген зат пен құбылыс саналы рух деп қабылданатыны белгілі.‭ ‬Діни мифологияда адам жаны шыбын ... құс ... ... деп ... ... ... де ... ‬Көне әріптерді қанатын қағып,‭ ‬ұшқан қалыпта бейнелеудің мифопоэтикалық астарына үңілсек,‭ ‬осы рух болмысын ... ... ... рух ... ... ... ... кеңістікте қалықтауымен бейнеленеді.‭ ‬М.‭ ‬Жұмабаевтың‭ «‬Балапан қанат қақты‭» ... қара ... ... өлеңінде де осындай рухани кеңістікті аңсау тілегі көрінеді.‭ ‬Көне түркі әріптеріне қанат бітіріп,‭ ‬оларды саналы әрекетке көшіру‭ –‬ақынның ... да жаңа ... ... ... ... көне әріптердің саналы әрекеті көне мен бүгіннің байланысын,‭ ‬сабақтастығын,‭ ‬өзіміз сезе бермейтін ішкі әлемдегі көне бастауларға ұмтылу,‭ ‬түп ... ... ... ... ... аңғартқан.‭ ‬Рухтың мәңгіліктігі туралы мифтік сананы поэтикалық әлемінің көркемдік нысаны етіп алған ақын ‭ ‬көне түркі әріптерін сол рух бейнесіне ... ... ... туынды мазмұнынан белсенді түрде болмаса да бой көрсетіп отырады.‭ ‬Әуелі ... ... ... ... ... ... ұшып шыққан әріптердің‭» ‬әрекетін бақылаушы ретінде көріне отырып,‭ ‬ішкі эмоциясын,‭ ‬субъективті көзқарасын қоса білдіреді.‭ ... ... ... ... шетіндегі менің пәтерімнің терезесінің алдына қонып,‭ ‬ашық жатқан дәптеріме үңіледі.‭ ... әсер алды ... ... ... ... ұзамай орындарына барып,‭ ‬қара тасқа айналып қатып қалады.‭ ‬Мәңгіге‭!»‬,‭ ‬-‭ ‬делінген жолдардан лирикалық қаһарманның рухани дүниесінің ахуалы көрінеді.‭ ‬Ұлттық рухани ... ... ... ‬одан алыстап,‭ ‬жатсынудың қасірет екендігін жалаң ұранды сөздермен,‭ ‬үгіт-насихатпен айтқаннан гөрі терең мәнді,‭ ‬санаға әсер ететін тұспалды бейнелеулермен ... ... ... ... ... ... сипат қара сөзбен жазылған өлеңде де өзінің көркемдік қызметін жоғары деңгейде орындай алған.‭ ... ... ... ... ... ... ... детальдарды өлең мазмұнындағы суреттеу барысында персонажға айналдыру үлкен идеялық мақсаттан туындаған.‭ ‬Қараңғы ... ... ... көп ... ... ... ... ‬қаланы аралаған әріптерді бейнелеуде субъективті әсер ерекше көрінеді.‭ ‬Далалық өткеніміз бен қалалық бүгінімізді шендестіре отырып,‭ ‬ақын солардан үйлесім іздейді.‭ ‬Бүгінгі ... ... ... ... ... ... көне түркілік жазбалар‭ –‬ұлттық рухани болмысымыздың бір белгісі екендігін поэтикалық қалыппен,‭ ‬субъективті әлемнің түйсінуімен беру мақсатында ақын тұтынған қара ... ... өлең түрі ... роль ... қарағанда ымырттағы бір оқиғаны әңгімелеген пішінде жазылған бұл өлеңнің санадағы түйсінулер мен ойлар ағынын бейнеге ... ... ... ... ... ‬поэтикалық мүмкіндігінің тамаша бір мысалы.‭ ‬Бұл туындының негізгі өзегіне алынған желі ... ... ... ... ... ... ... шығысында тас балбал тұр.‭ ‬Оның басынан қаншама бұлттар,‭ ‬ғасырлар көшті.‭ ‬Үлкендер‭ «‬балбал‭ ... ... ... ... жат ... ‬деп бізді жолатпайды,‭ ‬өздері де бармайды.‭ ‬Қасы-көзі қиылған бұл жігіт кім болды екен,‭ ‬мүмкін ... ... ... ... мәтін мазмұны біздің ойымызды арғы дәуірлерге қарай жетелейді.‭ ‬Қазақ даласына мұсылмандық таралмай тұрғанда тәңірілік таным үстемдік еткені тарихтан белгілі.‭ ... ... ... мен ... кие ... ... табынған көне түркілік сенімнің бір куәсі‭ –‬балбал ... ... ... ... ... ... жұмбақ өзіңде қалғанын біл‭!
Тас балбалдар күзетер босағаңды‭ –
Тас жүректі жібітер ... ... ... деп ... біз де көнеден жеткен бір белгі‭ –‬балбал тастарға,‭ ‬неге екенін білмеймін,‭ ‬түйсіктің түбінен бас көтерген бір аянышпен қараушы ... ... ... ‬ақын Е.Раушанов шығармашылығындағы осындай сипаттағы‭ ‬үлгілерді теріп ала отырып олардың саяси-әлеуметтік сипатын ашумен‭ ... ... ... мәселелерін де айғақтап отырады.‭
Түп бабаларымыздың сенімін тәрк етіп,‭ ‬олардың мұрасынан үркудің астарында өткеннен бас тарту әрекеті жатыр.‭ ‬ХХ ... ... ... ... ‬жаңа орнаған қоғамның ұлттық рухани құндылықтарды мансұқтау саясаты қаншалықты қасірет әкелгені тарихтан ... ... ескі мен ... ... тас ... деген көзқарас арқылы көрсете отырып,‭ ‬қалай болған күнде де бұл тастың біздің ... ... ... екенін риторикалық сауал тастау арқылы ескертіп өтеді. ‭
‬Тас балбал демекші,‭ ‬ауыздан ауызға жырланып жеткен ғашықтық дастан‭ –«‬Қозы Көрпеш‭ –‬Баян сұлу‭» ... ... ... ... ... ... ... «‬Аягөз бойында ‭ ‬тұрған бұл кешен мен оның ішіндегі мүсін тастар‭ –‬исламнан көп бұрын жасаған өте ескі ... ... ... түрік қағанаты кезінде‭ (‬ҮІ-ҮІІІ ғ.‭) ‬шыққан.‭ ‬Адамның суретін салған мүсін тасты халық сол кезден ерекше қадірлеген‭»‬,‭ –‬деп жазады академик Ә.‭ ... ... ... ... ... ... тұңғыш қазақ ғалымы Ш.Уәлиханов та кешен жанындағы тас ... ... ... ... ‬Шоқан,‭ ‬сондай-ақ қазақтардың көне наным-сенімдері туралы арнайы зерттеу жұмыстарын жүргізіп,‭ ‬көшпелілердің табиғатты тәңір ... ... түп ... ... ... бір кезеңде халықтың кие тұтар қасиетті ескерткіштеріне айналған балбал тастар енді бір дәуір алмасқанда,‭ ‬керісінше,‭ ‬шошына қарайтын заттарға ... ... осы тас ... үрку,‭ ‬оларды санадан аластау әрекетін ақын өлеңнің өзегіне ала отырып,‭ ... ... ... ... ... мен тағдырын бойына көшірген тас бейненің,‭ ‬асылында,‭ ‬еш кінәсі жоқ.‭ ‬Ақынның өзі бір өлеңінде айтқандай,‭ «‬бар кінә біздің өзімізде‭»‬.‭ ... ... үлгі ... ... алаңдаған лирикалық қаһарман осы ойды аңғартады.‭ ‬Мәтіндегі жапа шегуші,‭ ... ... ... ... аласталған‭ –‬тарих сипатындағы тас балбал болса,‭ ‬оны қастерлейтін Күн‭ ... ... ... дүниенің,‭ ‬жоғары рухани күштің ишарасы‭) ‬ғана. ‭
«‬Әр таң сайын оған Күн ғана келеді.‭ ‬Балбалдың ... ... ... балқып тұрады-ау бір.‭ ‬Сұп-суық ерніне жабысып,‭ ‬ ұзақ сүйеді.‭ ‬Мұздай денені ыстық демімен жылытқысы келеді.‭ ... ... ... да ... ... ... адалдығын сақтап қалған Күн‭ –‬күллі әлемге жарық ... ... ... ... ... рух ... деуге болады.‭ ‬Өлеңде ол үлкен міндетті арқалаған персонажға айналған.‭ ‬Өткенге деген құрмет адамдардың ... ... ... ... ... ... шындық тарапынан жасалады.‭ ‬Осы философиялық ой-толғаныс лирикалық ... ... тас ... деген мейірімі түрінде бейнеленеді. 
‎«‏Біздің әкелеріміз одан сырт айналып өткен,‭ ‬біз де жат көзбен қараймыз,‭ ‬оны сатпаған Күн ... ... ‬ол ... қарап,‭ ‬сәл таң қалған пішінде тұрады да қояды‭»‬,‭ –‬деп аяқталады өлең.‭ ‬Белгілі бір уақыт,‭ ‬кезең теріс қарап,‭ ‬қабылдамағанымен,‭ ‬тарих жоғалмайды,‭ ... ... ізі ... ‬Рухпен бірге жаңғырып,‭ ‬жасайды.‭ ‬Тас балбал мен Күнді кейіпкерге айналдырған өлеңінде ақын ұлттық негізден,‭ ‬рухани бастаулардан қол ... ойын ... ... ... ... ... түп ... іздейді.‭ ‬Халықтың көне сеніміндегі тас балбал‭ –‬ата-баба ... ... ... ... ... ... ... танымындағы тас балбал‭ –‬өткен тарихтың келбеті. Табиғат пен Адам бірлігі‭ –‬көне мифологиялық ойлау дәуірінің көрінісі ғана емес,‭ ‬табиғат‭ –‬адами ізгілік ... қуат ... ... ... ... ... ... ‬одан қашықтау,‭ ‬оған қиянат жасау түптің түбінде рухани қасіретке,‭ ‬апатқа ұрындырары анық.‭ ‬Осы ойды философиялық толғаныс аясынан алып ... ... ... ... шеңберде бейнелеу,‭ ‬оған психологиялық шырай беру ақынның қара сөзбен ... ... ... желісі болып,‭ ‬бір-біріне жалғасып отырған.‭ ‬Көне түркі әріптерінен тас ... ... ... ой ... енді ... ... ... кейіпкеріне ойысады. 
‎ ‏Алдыңғы екі мәтінге ... бұл ... ... иірімі тереңдеу.‭ ‬Қазіргі модерндік әдебиетке тән кейіпкердің атын атамау арқылы оған жалпылық сипат дарытылып,‭ ‬типтік қалыпта көрсетілген.‭ ... ... ... ... ішкі әлем ... ... баяндаудан гөрі субъектінің қабылдауы бағытында ашылған.‭ ‬Модерндік,‭ ‬постмодерндік ағым белгілеріне жақын келетін бұл өлең мазмұнында ... ... ... мен Ол ... ... Дариясына оралды.‭ ‬Өзінің Дариясына...‭ ‬Көп заман өтіпті-ау...Бұл жолы жанында қонақтары бар еді.‭ ... ... ... тіпті мойнын да бұра алмады.‭ ‬Ду-ду гәп,‭ ‬айқай-шу,‭ ‬ән-күйлер,‭ ‬дарақы күлкілер ... ... ... ... ... ... ... жолдардан табиғатқа‭ (‬рухани бастауға‭) ‬деген нәзік сағыныш лебі бар.‭ ‬Дария мен жаутаң-жаутаң қараған ағын-әлем арқылы тазалық пен ... ... ... осы нәзіктікті көміп,‭ ‬жарқабақты жаңғыртқан пенделік басым түскен.‭ ... ... ... ... ... ... ... көшіп,‭ ‬ауыстырыла бейнеленген қалпы.‭ ‬Кәдімгі пенделік тірлікте жиі ұмытылып,‭ ‬ойдан шығарылып қала беретін жүрек түкпіріндегі сезім,‭ ‬жан тереңінде тұнып ... ... ... ... да жапа шегіп,‭ ‬зәбір көруші.‭ ‬Ол және оның қасындағы қонақтар‭ –‬пенделік тірліктің ырқына ... ... ... місе тұтушылар.‭ ‬Бірақ,‭ ‬оның жан түкпіріндегі сезім дария мен ағын-әлем арқылы көрінген.‭ ... ... ... ... ... болып келуі адам құндылығына күмәнмен қарау,‭ ‬алайда,‭ ‬бәрін бағалауға тырысу,‭ ‬өмірлік қайталаулардан шаршап,‭ ‬бұрыннан мәлім нәрсе,‭ ‬құбылыстардан жаңа сипат іздестіру ... ... ... гөрі ... ... ... ... ‬түсінуден туса керек‭»‬,‭ –‬ [23,56‭]‬ деп жазады әдебиеттанушы ... ... ... ... ... ... ескерсек,‭ «‬Ол‭» ‬деп аталған орталық кейіпкердің бойындағы рухани бұлқынысты ... ... ... ... ... ортасы.‭ ‬Негізінен Ол‭ –‬жалғыздық халге тап болған,‭ ‬өз ортасымен ішкі дүниесі аса ... ... ... ... екінші сезім‭ –‬пенделік ниет басым.‭ ‬Оның қасіреті де ... ... ... ... ішкі ... ... екі ... сезімнің арпалысын аша түсетін сурет мәтіннің келесі жолдарынан орын алған:
‎ ‏«Ол әлдеқандай бір ... ... ... ... ... ... сәт күн ұзақ аулақта булыға өксіп жүрген ақ жаулық толқын бері қарай сүріне-қабына алып ұшқан еді,‭ ‬қаба сақал Қара түн ... ... ... кері ... ‬шалқасынан түсірді.‭ ‬Ол бір сәт сілейіп тұрып қалды да,‭ ‬тез-тез жүріп,‭ ‬машинасына беттеді‭»‬.
... ... ... ... ... ішкі ... ... жеткізген. ‭ ‬Дария жаққа көз салу‭ –‬бір сәтке болса да адами қалыпты еске алуды нұсқаса,‭ ... ... ... ақ ... толқын‭ –‬ішкі әлемдегі нәзік те ізгі сезім.‭ ‬Ал,‭ ‬сол ақ жаулық ... ... ... ... ... кері ... ‬шалқасынан түсірген қаба сақал Қара түн‭ –‬сәттік тірлікке бой ... ‬өз ... ... ... ... ... ‬Ақ ... толқын мен қаба сақал Қара түн‭ –‬әрқайсысы жеке,‭ ‬бір-біріне қарама-қайшы сипаттағы екі персонажға айналған ішкі рухани болмыстың екіге ... ... ... де ақын ... ғана тән тым жаңа әрі ... ... ... суреттеулер де ақынның шеберлігін айғақтай түсетін дәлелдер.‭ ‬Өлең:‭ «‬Тас жол.‭ ... ... ... ... ... ... аяқталады.‭ ‬Мұнда қайталана келіп,‭ ‬айқындау қызметін атқарған‭ «‬тас‭» ‬сөзі арқылы күллі шығарманың көркемдік-идеялық мазмұны ... ... ... ‬мейірімсіздіктің ишарасына айналған бұл сөз лирикалық кейіпкердің болмысын барынша танытқан.‭ ‬Табиғаттан алшақтау‭ –‬ ‭ ‬өзінің ... ... ... ... Ол‭ ... ... адам.‭ ‬Яғни‭ «‬Ол‭» ‬атауын иеленген лирикалық қаһарман‭ –‬сатқын.‭ ... ... бұл ... мәні ... ... ... терең. ‭
‬Қорытындылай келе,‭ ‬Есенғали Раушанов‭ –‬қара сөзбен өлең ... да сөз бен ой ... ... ... ... ‬бұл жанрда да өзінің суреткерлік шеберлігін көрсете алған ақын демекпіз. 
Ю.М.Лотманның пайымдауынша,‭ ‬прозаны эстетика тұрғысынан қабылдау поэтикалық ... ... ғана ... алады.‭ ‬Проза‭ –‬поэзиядан кешірек пайда болған құбылыс.‭ ‬Көркем ... ... ... жүйені жоққа шығару мақсатынан туындайды.‭
Сонымен,‭ ‬поэтикалық және прозалық мәтіндердің қарама-қарсылығы түр және ... ... ... ... және ... ... ... мен мағыналары поэтикалық және прозалық ойлау типіне байланысты.‭ ‬Поэтикалық және прозалық мәтіндердің түр және ... ... ... ... негзі бойынша мынадай сараптау жасауға болады.‭ ‬Поэтикалық ... ... ... ... ‬бейнелік-лирикалық фабула басым,‭ ‬поэтикалық мағыналардың ауыспалығы басым.‭
ІІ.‭ ‬ЕСЕНҒАЛИ РАУШАНОВ ЛИРИКАЛАРЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ІЗДЕНІСТЕР
2.1.‎ ‏Àқûí ëèðикаларындағы бейнелеу құралдар
‎ ‏ ... ... ... ... ‬ой ... ... біршама қалыптаса бастаған алпысыншы жылдардың аяғы,‭ ‬жетпісінші жылдардың басындағы ... ... ... алар орны ... ... ‬ойшылдық,‭ ‬сезімталдық және психологизмнің ұштаса көрінуі де‭ ‬-‭ ‬осы жылдар поәзиясының еншісіне тиген жетістік.‭ «‬Ойлы поэзия ғана ой мен ... ... ... ... ... ол ... бір ... ‬әстетикалық принципті не қолдайды,‭ ‬не оған қарсы тұрады,‭ ‬осыдан келіп лирикалық ... ... ... ... ... туады.‭ ‬Әрине,‭ ‬лирикадағы тартыс әдебиеттің басқа жанрларындағыдай сюжеттік ситуация арқылы көрінбей,‭ ‬лирикалық геройдың күйініш,‭ ‬сүйініші,‭ ‬ойы,‭ ‬сезімі арқылы көрінетіні ... ... ... ... ‬-‭ ‬деп М.‭ ‬Дүйсенов жазғандай,‭ ‬ішкі жан дүниесіне ену,‭ ‬оның сыры мен түйсігін қоса ... ашу өріс ... ... ... жылдан астам уақыт өз өктемдігін жүргізіп келген кеңестік жүйе әдебиетіміздің өсу үрдіс кері ықпалын тигізбей де қалған ... ... ... ... ... үстемдігін жүргізсе де,‭ ‬қоғамдық сананы езгертуде поэзияның да ... ... ... деп айта аламыз.‭ ‬Шалкиізден Махамбетке,‭ ‬Абайдан Мағжанға,‭ ‬Сәкеннен Қасымға‭ ‬ұштасқан лирика‭ ‬60-70‭ ‬жылдары өзіндік қайнар бұлағымен,‭ ‬өзіндік өзен-дарияларымен халық жүрегінің ... ... ... ... ... оятты.
Қалай дегенмен де,‭ ‬қазақ поэзиясы‭ ‬60-70‭ ‬жылдары сапалық өзгерістерге қадам басты.‭ ‬Қайта жаңғырған дәстүр көркемдеу,‭ ‬бейнелеу ... ... ... тапты.‭ ‬Ең алдымен,‭ ‬тақырып және мазмұн жаңалығы,‭ ‬одан соң форма мен түр ізденістерінің жемістілігі,‭ ‬образдылық,‭ ‬бейнелілік ... ... ... ... С.‭ ... айтқандай:‭ «‬60-70‭ ‬жылдар ішіндегі қазақ лирикасының жаңаша белгілерін сөз еткенде,‭ ‬ол ... ... мен адам ... осы ... еске ... ‬Бұл дәуірді лирикалық поәзияның жаңару,‭ ‬сілкіну кезеңі десек те болғандай.‭ ‬Жаңа адам бойындағы тың саналарды аша отырып,‭ ‬лирика да ... ... ... ... ... ... ... [‬25,‭ ‬20‭ ‬б.‭]‬.
Ал,‭ ‬М.‭ ‬Әуезов тіпті сол кездегі жастар саналатын‭ ... ... ... ... өкілдерінен‭ «‬жыл келгендей жаңалық‭» [‬26,‭ ‬46‭ ‬б.‭] ... ... ... ... ... ‬Әрине,‭ ‬мұның өзі әдебиеттегі дәстүрдің үзілмеуіне,‭ ‬жаңашылдықтың жалғасым ... ... ... ... ... еді.‭ ‬Өйткені,‭ ‬қазақ әдебиетінің ең жоғары биігіне көтеріліп,‭ ‬белсенділігі артқан алтын ғасырымыздың атын шығарған аяулы ... ... ... ... ... ‬Бейімбет,‭ ‬Мағжандар болса,‭ ‬одан беріде үзбей сол үлкен топтың дәстүрін жалғастырушы ... ... ... ... ... ‬Әбу ақындардың соңына ілесе,‭ ‬қазақ поэзиясының асқар көшіне,‭ ‬өнеғелі қиясына өзіндік мінез,‭ ‬бітіммен өзгеше топ келген еді.‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬Мақатаев,‭ ‬Т.‭ ‬Молдағалиев,‭ ‬Ж.‭ ‬Нәжімеденов,‭ ‬Ф.‭ ‬Оңғарсынова,‭ ‬т.б.‭ «‬...бір шоғыр ... ... ... ... ... жыр ... ... өздерінің өзгеше бір соны жылуы мен жарығын таратты‭» [‬27,‭ ‬9‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Бұл буын ... өлең ... ... ... ... ... ‬ұйқас,‭ ‬буын ыңғайындағы мүлтіксіз өлшемге,‭ ‬интонациялық әуеннің ... ... сыр мен ... қарапайым да көркем ой бейнелілігіне көшті.‭ ‬Композициялық тұрғыда формалық ... ... ... ... ... ... жанрлары дерлік уақыт ілгерілеп,‭ ‬дәуір дамыған сайын өздерінің түбегейлі тұрпатын,‭ ‬негізгі сипатын елестететін ерекшеліктерін сақтап қана ... ... ... ... ... ... сөзсіз.‭ ‬Яғни,‭ «‬...заман езгерісіне байланысты әдебиеттің мазмұн,‭ ... ... орай жанр да ... ... жаңартып,‭ ‬өзгертіп отырады‭» [‬28,‭ ‬7‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Қазақ поэзиясының‭ ‬60-70‭ ... ... ... дәуір өзгерісіне байланысты сапалық әрі мазмұн-мағынасы,‭ ‬формалық жағынан да ... ... ... ... ... ең ... ... ‬деп бағалаған поәзия жанры да бұрынғы қасаңдылық,‭ ‬жасандылықтан айырылып,‭ ‬құрылыс-бітімі,‭ ... ... ... көп ... ... ‏Есенғали лирикасында сонау көне ... ... ... тартып,‭ ‬кешегі жыраулар поэзиясынан сусынын қандырып,‭ ‬жаңа жазба поэзиясындағы нәзік сыршылдық тумасына бас қойған,‭ ‬асқақтық пен тереңдікті,‭ ‬өрлік пен ... ... ... ... ... ‬тың тыныс,‭ ‬өзгеше өрнек бар.‭ ‬Әрбір тіркес пен әрбір жолдың бөлінбес тұтастығы,‭ ... ... ... ... ... бай ... –‬ақын поэзиясының табиғаты.‭ ‬Табиғаттың әрбір сәтін көңіл-күймен үндестіріп,‭ ‬сол табиғатұа жан-тәнімен ... ... ақын ... ... ... ... ... тіркес,‭ ‬астарлы сөздермен,‭ ‬нәзік те сыршыл тұспалдаулармен ... ... ... ... ... ... көпшілігі жасалу жолы жағынан,‭ ‬негізінен,‭ ‬сын есімдер‭ ‬болып ... ... ... ... ... ‬Әр ... ... әсемдік әлеміне өз салтанатымен келіп өлеңге айрықша ажар,‭ ‬өзгеше өрнек дарытады.‭ ‬Ақын М.Мақатаевтың табиғатты суреттеулерінде теңеулер жүйесі‭ ‬-‭ ‬өзінше бір ... ... ... ... ... ... ... адам немесе адамға тән зат,‭ ‬нәрсе,‭ ‬әркеттерге ... ... ... ... ‬теңеудің бейнесі ретінде изафеттік тіркестер де жұмсалады.‭ ‬К.Салықовтың табиғат лирикасында дай,‭ (‬-дей,‭ ‬-тай,-тей,‭) ‬тұлғалы теңеулердің көбіне‭ ‬айқындаулармен қелуі де жиі ... ... ... ... ... ... не ... ерекшелігін тереңдете,‭ ‬айқындай түседі.‭ ‬Ақынның табиғат лирикасында теңеулер ойды,‭ ‬сезімді бейнелі жеткізудің бір амалы,‭ ‬тәсілі ... ғана ... ... ... өлең ... да ... қызмет етеді.‭ ‬Ақын шығармасында кезекті үйқасқа қүрылған теңеулер де жиі кездеседі.‭ ‬Қ.Мырзалиевтің пейзажды суреттеулерінде де теңеулер мол,‭ ‬кең,‭ ‬қызықты‭ ... ... ... ... бар ... ... ... барынша еркін‭ ‬пайдалануынан көрінеді.‭ ‬Ақынның табиғатты суреттеулерінде заман келбетін танытарлық сөздік қолданыстар теңеудің бейнесі ретінде де үшырасады.‭ ‬Ақын‭ ... ... ... ... теңеулері суреткер‭ ‬шеберлігін,‭ ‬өзіндік талғамы мен танымын,‭ ‬көзқарасын,‭ ‬дүниетанымын жан‭ ‬-жақты таныта,‭ ‬байқата түседі О.Асқардың табиғат лирикасындағы теңеулер‭ ‬жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ‬қатар‭ ‬ұлттық сипатты танытатын өрнектер де кездеседі.‭ ‬Т.Айбергенов өлеңдерінде теңеу өзіндік өрнектер,‭ ‬тың тіркестер табады.‭ ‬Теңеудің келісті үлгілері ақын Ф.Оңғарсынованың ... ... мол ... ... ... ... ... де теңеулер жиі кездеседі.‭ ‬Олар өлең көркемдігін ғана көтеріп қоймай,‭ ‬автордың шеберлігін,‭ ‬таным дүниесін аша ... ... ... арқылы‭ ‬ұлттық бітім‭ ‬-‭ ‬болмысты,‭ ‬дәстүрді аңғартады,‭ ‬оның қаламынан туған теңеулерден‭ ‬ұлттық өрнекті байқауға ... ... ... ... ... алдыңғы жылдарға карағанда ерекше‭ ‬болғаны анық.‭ ‬Саясат ... ... ... ... ‬-‭ ... ... ... барғандығы белгілі.‭ ‬Сондай мәнді,‭ ‬қызықты тақырыптардың бірі табиғат тақырыбы болды.‭ ‬Қоршаған ортаның келісті көріністері,‭ ... аң,‭ ... ... ... ... ‬ерекшеліктері өлең өзегіне айналды.‭ ‬Оқырман сезімін баурап алатын табиғат тақырыбындағы жырлар көбейді.‭ ‬Олардың саны да,‭ ‬сапасы да өсті.‭ ‬Өзіндік қолтаңбасы ... ... ... ... ... ... ... шығармаларын өз заманына арнаған ақындар аз емес.‭ ‬Өз кезеңінде уақыт тынысын сезінген ақындардың бірі‭ –‬Есенғали ... ... ... ... ... ... ‬ХХ ғасырдың‭ ‬70-80‭–‬жылдарындағы лириканың жарқын келбетін жасаушы ақынның бірі‭ ... ... ... селт ... ... ... ... балын тамызар ақын поэзиясының пернесі‭ ‬таза тың ... ... ... жылы ... ... ... табылады.
‎ ‏    Е.Раушанов‭ ‬1957‭ ‬жылы‭ ‬5‭ ... ... ... туған.‭ ‬1973‭ ‬жылы Қызылорда облысы,‭ ‬Жаңақорған ауданы,‭ ‬Келінтөбе совхозындағы‭ ... ... ... ... соң,‭ ‬1975‭–‬жж. Кеңес әскери күштері қатарында Солтүстік Кавказ әскери округінде қызмет атқарды.‭ ‬ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген.‭ ‬Өлеңдері‭ ‬1973‭ ‬жылдан бері ... ... ... ... «‬Бердәулет пен Жоламан‭» ‬атты поэмасы Қазақ КСР Баспа,‭ ‬полиграфия және кітап саудасы істері ... ... ... ... ... ... ... ЛКЖО Орталық Комитеті мен‭ «‬Жалын‭» ‬баспасының озық шығармаларға жариялаған бәйгесінде бірінші орын алды.
... ... ... ... ... поэзия бөлімінің меңгерушісі,‭ ‬жауапты хатшы,‭ ‬1988‭–‬жж.‭ «‬Білім және еңбек‭» («‬Зерде‭») ... бас ... ... ... ‬Қазір‭ «‬Жазушы‭» ‬баспасының директоры.
‎ ‏Лирикадағы‭ ‬уақыт ... ... өзі ... ... ... ... жүзеге асатынына арғы-бергі кезеңдегі поэзиялық туындылардан мысалдар келтіруге болады.‭ ‬Адам мен табиғат‭ –‬күллі өнер туындысының нысаны.‭ ‬Әсіресе сыршыл жанр ... ... ... сәті ... ... ... ‬өзгеше бітімді көркем бейнеге айналды.‭ ‬Мысал ретінде қазіргі лирикадағаы ... ... ... ... ‬кескінделуін сөз етсек,‭ ‬көп қырлы көркемдік әлемнің ... ... ... ... ең ... түрі‭ –‬поэзиялық туындыларда басты нысан болатын табиғат болса,‭ ‬табиғатқа телінеін адами әрекеттердің де түбін осы ... ... ... іздейміз.‭
Сөз етіп отырған ақынның‭ «‬Түннің көз жасы‭» ‬өлеңін алсақ,‭ ‬метаморфозалық суреттің бір көрінісі аталмыш өлеңнің алғашқы қатарынан-ақ көрініс ... ... ... мен ... күн ауа топ ... кеп.
‎ ‏Меңсіз қара ат мінген Түн мені іздеп жүр,
‎ ‏Мені іздеп жүр,‭ ... ... ... өрлеп.‭ ‬[29‭;‬71б‭]
Көркем әдебиеттегі кейіптеу тәсілінің ұлттық поэзиямызда тамаша үлгілері барын білеміз.‎ ‏Бұл өлеңдегі кейіптеудің көркемдік деңгейі сол үлгілерден ... ... ... ... ... ... ... түгел келетін түннің‭ «‬меңсз қара ат мінген‭» ... ... ... ... ... ... ... ақ боз ат мінген,‭ ‬түннің қара ат мінген адам түрінде ... ... ... ... ... ... суреттер секілді.‭ ‬Ал‭ «‬меңсіз қара ат мінген түн‭» ‬лирикалық кейіпкердің көңіл-күйі мен ... ... ... ... ... ... ... құлазыған,‭ ‬содан аласұрып,‭ ‬сүйеніш іздеген,‭ ‬мұңға бейім,‭ ... ... ... ... ... бой ... ... әрбір мезетіне,‭ ‬әрбір құбылысына телінетін адами рух ойды көркемдеп жеткізе отырып,‭ ‬оқырманына эстетикалық ләззат сыйлайтын көркемдік ... ... осы ... ... ... ... ... әрқайсысына тән ерекшелік сипат дегенде біз,‭ ‬әрине,‭ ‬бөлек бітімді бейнелеуді назарға аламыз.‭ ... ... жүр ... ... ... ... ... ‬санасында.
‎ ‏Қара шашын жел жайып ағады түн,
‎ ‏Ағады түн ағаштар арасында.
Алғашқы шумақтағы түннің лирикалық кейіпкерді іздеу әрекеті,‭ ... ... дами ... ... ... «‬меңсіз қара ат мініп жүрген жоқ‭»‬,‭ «‬қара шашын жел жайып,‭ ‬ағаштар арасынан ағады‭»‬.‭ ‬ ... ... ... ... ... дәменсіздігі осы жолдар арқылы аңғартылған.‎ ‏Ақын Түннің кеудеге басын сүйеп жылауы арқылы адам жан ... ... ... ... ... ... ‬Біз адамның ішкі әлеміндегі қайшылықтарды текке айтып отырған жоқпыз.‭ ‬Өлеңнің келесі шумағында шиеленісіп поэтикалық тіркестермен берген.‭
Сыбырлайды,
‎ ‏Жылайды,
‎ ‏Күліп тәтті,
‎ ‏Сүйеді екен ол ... мен ... ... ... сезім,‭ ‬халі,‭ ‬қайшы ұғымдар.‭ ‬Сол қарсы ұғымдар ұатарласа,‭ ‬егізделе отырып,‭ ... бір ... ... ... ... ... «‬меннің‭» ‬түнмен табысуы-‭ ‬екіге жарылған ішкі әлемнің бірлік тауып,‭ ‬бір шешімге келуі
‎ ‏...Иіскей берем үн-түнсіз
‎ ‏Иіскей берем,
‎ ‏Жалбыз иісі ... ... ... ... бейнеленген.‭ ‬Өлеңнің‭ «‬Түннің көз жасы‭» ‬деп аталуының өзінде мән жатыр.‭ ‬Бір-біріне ұласқан метфоралық кейіптеу,‭ ‬символдар берілген.‭
Бейнелеу құралдарының ... ... ... ... айналған белгілі тәсілдерін,‭ ‬жаңа өмір құбылыстарын суреттеуде қазіргімен сәйкестендіргенде ғана соны,‭ ‬тың образдар туындайды.‭ ‬Мазмұнды ұлттық ... ... ... ... ... ... суреттеу мүмкіндіктерін байыта беретін жаңа формалар мен түрлер таба білгенде ғана қазақ ақындары шеберлік пен ... ... ... ие ... ... ... ... өлеңдерде болсын шағын я көлемді жаңа өмірдің артықшылығын суреттеу өзекті тақырып етіп алынады.‭ ‬Әдебиет зерттеушiлерiнiң,‭ ‬теоретиктердiң айтуынша,‭ ... ... ... кейiпкерiнiң iшкi әлемiн бейнелегенде психологиялық-эмоциялық жағдайларды бейнелеп танытуға талпынады,‭ ‬соны мақсат етедi.‭ ‬Осы мақсат,‭ ‬осы талпыныстан келiп тың ... ... ... ... жаңа мүмкiндiктерi туындайды.‭ ‬Бейнелеуіш құралдар арқылы сипаттауы лириканың көркем шығуына көп ... ... ... ... ... келер болсақ,‭ ‬ақындық шеберлiгiнiң айқын көрiнiсi‭ –‬эпитет,‭ ‬теңеу,‭ ‬метафора,‭ ‬метонимия,‭ ‬синекдоха,‭ ‬аллитерация,‭ ‬символ және т.б.‭ ‬бейнелеу құралдары өлеңдерiнiң көркемдiк жағынан ғана ... ... ... ... да ашуға көмектеседi.‭ ‬Ақынның қанша сөз қолдануы,‭ ... ... ... ... ... сөз ... ‬Барды‭ –‬бар,‭ ‬жоқты‭ –‬жоқ деп айтудың өзiнде де тiлдiк ерекшелiгi қалыптасады,‭ ‬жеке авторлық қолданысы ... ... ... ең ... тiркес дегеннiң өзi де ақын ой-сезiмiнiң тереңдiгiн,‭ ‬сөз қорының байлығын ... ... ... З.Ахметов:‭ «‬Поэзияда әдебиет шығармасында сөз,‭ ‬тiл жаңалығы деген жеке сөздердi қолданудағы жаңалық қана емес,‭ ‬ал ... ... бiр ой‭ ... ... жеткiзудегi шеберлiк көркемдiк‭» ‬дейдi‭ ‬[8‭;‬6‭]‬.
‎ ‏Әдебиет энциклопедиясында поэтикаға берілген анықтама бойынша поэтика‭ ‬-‭ ‬әдеби туындылардың құрылысы және онда қолданылған көркемдеу құралдарының ... ... ... ... ... ... тiлi де,‎ ‏сөз қолдану шеберлiгi де мол дүние.‭ ‬Көркемдеу құралдарын өз ... бере ... жаңа ... ... ... ... ... ‬жүрегiнен шыққан сөздер қаз-қатар тiзiледi.‭ ‬Лирикаларында теңеудiң тұрақты түрiн де,‭ ‬өз қолтаңбасына тән тың,‭ ‬жаңа түрiн де ... тiл ... ... ... ... ... ... Т.Қоңыров‭ «‬Қазақ теңеулерi‭» ‬атты ғылыми монографиясында:‭ «‬Теңеу дегенiмiз‭ –‬ұқсас ортақ бегiлердiң негiзiнде бiр затты екiншi затқа ... ... ... нәрсенiң бейнелiлiк,‭ ‬көркемдiлiк,‭ ‬эмоционалды-‭ ‬экспрессивтiк сапасын күшейтетiн,‭ ‬сол нәрсенi жаңа қырынан,‭ ‬поэтикалық қырынан танытатын әрi стильдiк тәсiл,‭ ‬әрi таным құралы‭»‬[30‭;‬7‭]‬.
Поэзия‭ ... ... ... шеберліктің теңдесі жоқ озық үлгісі.‭ ‬Поэзия тілінің ... сөз ... ... ... ... ... мазмұнынан бөлек алып қарауға болмайды.‭ ‬Өйткені поэзияның,‭ ‬өлеңнің тілі,‭ ... ... ... ... шығарманың идеялық мазмұнын ашу,‭ ‬жеткізу талабына сай қалыптасады.
Лирикада тек ... ... ғана ... ‬ой да ... ‬бейнелі болуы керек.‭ ‬Өлең тіліне қуат беретін де,‭ ‬сипат беретін әр беретін де ой-сезімнің тереңдігі,‭ ... ... өмір ... ... ... ... ашып ... ‬Өлең сөз сезімге толы,‭ ‬барынша әсерлі,‭ ‬көркем,‭ ‬бейнелі,‭ ‬әсем болуы керек.‭ ‬Өмірді көркемдік жолмен қабылдап,‭ ‬сезіну керек,‭ ... ғана сөз ... ... ... ... ... ... тілінің бейнелі,‭ ‬көркем,‭ ‬кестелі болып шығуы поэзиядағы ой-сезімнің әсерлі көркемдігін,‭ ‬бейнелілігін,‭ ‬сұлулығын танытады.‭ ‬Өлең тілінің көп ... ... ең ... ... ... ... ‬яғни олар поэзияға бірден бір тән дүниені эстетикалық,‭ ‬ақындық сезіммен қабылдау өзгешелігіне сәйкес қалыптасады.‭
Поэзия әлеміне өлеңнің еңселі ақ ордасын ... ... ... ... ... ... ... ‬шебер өрнегімен келістіре қондырған Есенғали Раушанов сынды ұлт ақыны деуге әбден болады.‭ ‬Бұл сөзімізге дәлелді оның әр жырынан,‭ ‬әр ... ‬әр ... ... ... ‬Ақынның тереңнен тамырланған қаламгерлік тұлғасын‭ "‬Періштелер мен құстар‭” ‬жыр кітабы айғақтай түседі.
Кезі ... ... ... толғайтын,‭ ‬сөйте тұрып қат-қабат жан әлеміндегі қалтарыс-бұлтарыстарды нәзік сезімталдықпен тұспалдай жырлайтын Есенғали‭ –‬бүгінгі поэзияның дамуына ... ... ... дара ... ... ... ... "‬Бозаңға біткен боз жусан‭” ‬аталатын бірінші бөлімі,‭ ‬яғни,‭ ‬жалпы жинақ‭ "‬Еркек‭” ‬деген ... ... ... өлең‭ —‬ақынның адамдық жолда ұстанған өмірлік қағидасындай.‭ ‬Ой мен сезімді бір-бірімен қабыстыра отырып жыр толғағанда айтарын еш іркіліссіз ... ... ... төкпелете айтатын ақынның мінезі осы өлеңде толығымен танылған:
 Батырша күліп түрегеп,
Отырдым жылап ақынша.
Жонымды тостым‭ "‬міне‭” ‬деп,
Жолбарыс-тағдыр атылса.
...Қасқайып өстім ... да ... ... ... ... ... жайым жоқ.‭ ‬[29‭;‬60‭]
 Өлеңге ең әуелі керегі‎ –‏мінез.‭ ‬Міне,‭ ‬сол мінез.‭ ‬Қайсарлық пен нәзіктік қатар сіңген жан болмысы осындай ... де ... ... жыр болып өріледі. 
Ақын өлеңдерінен халық басынан кешірген тарих мол орын алған.‭ ‬Алмағайып заман суретін өлеңіне өзек ете ... ... ... ‬оның жан-дүниесіндегі қасіретке үңілу‭ –‬ақынның ұстанымы.‭ ‬Небары екі шумақтан ғана тұратын‭ "‬1932‭ ‬жыл.‭ ‬Қазақстан‭” ‬өлеңіне қасіреті мен зары төгілген ... ... ... кеткен:
 ‎"‏Ел қырылған деседі мына дөңде,
Не деймін мен осынау тұл әлемге‭?
Кәрі аспан...
Кәдімгі дөң...
Қараша ... те жоқ көз ... ... ... шөп ... қара ... сынды,
Мақпалды сусыма құм жапқан сынды,‭ —
Құм басып өлген қыздың қолаң шашы
Бұрқырап ... ... ... ... ... ... шөп‭ —‬Қазақстан...‭[‬29‭;‬75‭]
 ХХ ғасыр басындағы алмағайып заманда халық басынан кешкен ауыр қайғы,‎ ‏сұмдық зобалаңды бұдан артық қалай бейнелеуге болады‭! ‬Поэзия ... ... ... ... ... ‬көрікті де астарлы сөзбен бейнелеуге бой ұрғанда ғана түйсікке әсер етіп,‭ ‬жүректі қозғайтыны ... ... ... ... мен ... ... екшеп шығарған өлең жолдары заман шындығын айна-қатесіз көз алдымызға әкелген.‭ ‬Қазаққа қоныс болған маң даланың көрмеген құқайы ... ... ... ақын сол ... ... ... жырына арқау етеді.‭ ‬Сөйте отырып замананың салған лаңын жайып салады.‭ "‬Қазақ ауылы‭” ‬сюжетті ... ... ... ... ... бейнеленген.‭ ‬Өлеңнің‭ "‬Сәскеде‭” ‬атты бөлімінде қазақ ауылына шапқан ақ ... ... ... ... оспадарлығымен көрінеді.
‎ ‏Селеудің кімді күтіп сарғайды өңі,
‎ ‏Ителгі үркіп ұшты самғай бері,
‎ ‏Ит ... ... ... ‏Түйе боздап,
‎ ‏Кепкен шал қырға қарап‭ "‬Алла-ай‭” ‬деді.‭[‬31‭]
Атының басын ауылға бұрған атаманның әскері ... лаң ... ... ... етіп ... ... шалдың кескен теректей құлауы,‭ ‬сауға сұраған би ағаның бишік жеуі,‭ ‬бәйбішенің таяққа жығылуы,‭ "‬қамысты сүйрігінен айырғандай‭” ‬тағы бір үннің ... ... ... ... шынайылықпен өлең болып өрілген сурет.‭ ‬Басына қазан киіп,‭ ‬жау кеткен соң бой көрсеткен қорқақтың тірлігі де оқиғаны шынайыландыра түскен.
 ‎ ... ... ... ‏Не ... ‬неден жаздық тағы Құдай.
... ағы ... бұл ... ‏Қызылы қандай болмақ,‭ ‬Тәңірім-ай‭!‬ [31‭]
Қазақ ауылы текке сескенбеген екен.‭ ‬Ақтардың салған ойранынан соң ... ат ... ... ... ... ‬деп аталатын өлеңнің екінші бөлімінде сол қызыл әскердің қылығы көрсетіледі:
Селеудің кімді күтіп сарғайды өңі,
Ителгі ... ұшты ... ... үрді ... не ... шал қырға қарап‭ "‬Алла-ай‭” ‬деді.‭ ‬[31‭]
 Тұтастай бір шумақты қайталай отырып,‎ ... ... ... ... тағы ... аңғартады.‭ ‬Тек үшінші жолдағы сәл өзгеріс ендігі келген әскердің аңысын аңдап,‭ ‬сыпайы болып,‭ ‬шын содырлықтарын ішке бүге ... ... ... ... ... ... ... айтып,
Көрінді қырық қаралы атты кісі.
Қонақжай қазақ ауылы бейбіт қалыппен келгендерді ақ дастарханын жайып қарсы ... ... ‬ақ ... ... дастархан,‭ ‬қонақжайлық ізетті қызыл командир басқаша қабылдап,‭ ‬құм ішінде отырған қазақ ауылына күдікпен қарайды.‭ ‬Ақыры,‭ ‬өзін қонақ етіп отырған ... ... ... ... ... ... ақтардың әрекетінен де асып түседі.‭ ‬Ақын бұл оқиғаларды тілге тиек ете отырып,‭ ‬замананың бет пердесін сыпырып,‭ ... ... ... ‬Өзіміз сезген,‭ ‬сезінген,‭ ‬бірақ,‭ ‬айта алмай пұшайман болған саясаттың сұмдық астары осы бір оқиға арқылы ашылады.
Дамудың күре ... ... ... ... ... ... ... алтын арқау үзілмей көне дәуірден бүгінге дейін ... ... ... де жол ... ... ... лирикасында сонау көне түркі поэзиясынан тамыр тартып,‭ ‬кешегі ... ... ... ... ... ... ... нәзік сыршылдық тұмасына бас қойған,‭ ‬асқақтық пен тереңдікті,‭ ... пен ... ... ... ... ... ‬кең тыныс,‭ ‬өзгеше өрнек бар.‭ ‬Әрбір тіркес пен ... ... ... бөлінбес тұтастығы,‭ ‬шашауы шықпас жинақылығы,‭ ‬терең астары,‭ ‬бай ... ... ... ... ... ... "‬Біздің ауыл‭” ‬топтамасында өзі тіршілік кешіп отырған бүгінгі ауылдың тыныс-тіршілігінің суретін әр ... ... ... ... ... етіп ... ... ‬мақсат-мүддесі,‭ ‬іс-әрекеті назарға алына отырып,‭ ‬кішкентай оқиғамен үлкен адамзаттық мәселені айта алғанына аталмыш топтамадағы‭ "‬Генетика‭”‬,‭ ... ... ... ... ... ... ... "‬Той.‭ ‬Рейім шал.‭ ‬Өлең‭” ‬туындылары дәлел.‭ ‬Туған жерге деген риясыз махаббат пен сағыныш,‭ ... ... ... ... ... ‬адам атты жаратылыстың қат-қабат жан әлеміне тереңдей бойлау өлеңді нәрлендіріп,‭ ‬құнарлы да бай поэтикалық тілмен төрт аяғын тең басқан ... ... ... ‬Бір кезеңде заман зауалы қыспаққа алып,‭ ‬басына екі талай күн ... ... ата ... ... ... ... шекті.‭ ‬Жан-жаққа босып кеткен ел күні туғанда ата мекенге,‭ ‬ақынша айтсақ,‭ "‬Жеке боп,‭ ... ... ... болып//‭ ‬Хат болып,‭ ‬хабар болып,‭ ‬табыт болып‭” ‬оралды.‭ ‬Өйткені ата мекен‭ –‬ештемеге айырбасталмас киелі мекен.
Менің ата ... ... ... жара түссе,‭ ‬көңіл жарым.
Жеткізіп бір кісідей айта алмадым
Білсем де мың кісідей оның зарын‭ –
 Халық тағдырына бей-жай қарай ... ... ... ... бір ... ... назар сала отырып,‭ ‬оны қуатты,‭ ‬терең мағыналы өлеңге айналдыру,‭ ‬көркемдік сапасы биік поэтикалық туындыны дүниеге әкелу ... аз ... ... ... ... ‬Шынайы шеберлік сезімталдық пен аңғарымпаздық,‭ ‬сыршыл суреткерлік,‭ ‬биік ... мен бай ... ... ... тапқанда ғана танылады.‭ ‬Осы талап тұрғысынан келгенде Е.Раушановтың әрбір өлеңін шеберліктің хас үлгісі деуге болады.
‎"‏Бір қайың бар‭ –‬ақ ... ... ... ... ... ... ... оқырманының жүрек қылын шертіп,‭ ‬терең ойға шомдырады.‭ ‬Мұңлы қайыңның желдің жұлмалауына амалсыз ... ... ... ... жан-жүрегі сыздай отырып:
Жұбатар ем,‭ ‬хал-жайын сұрар едім,
Тілі жұмбақ әлі күн бірақ оның.
Жапырақтар жерге емес,‭ ‬ерте ... ... мына ... ... ... ... ... құлауы‭ —‬тосын да ғажап сәтті бейнелеу.‭ ‬Ақын лирикасында жапырақ ... да ... ... да мұңлы жан дүние бейнесі іспетті.‭ ‬Бір өлеңінде‭ "‬Жапыраққа айналып кетсем мен деп  //‭ ‬Жасырындым күн ауа топ ... ... ... ‬тағы бір өлеңінде:‭ "‬Сен қалтырамашы,‭ ‬жалғыз жапырақ‭ ‬//‭ ‬Менің жанымды ауыртып‭”‬,‭ "‬Сен қалтырамашы,‭ ‬жалғыз жапырақ‭ ‬//...Менің де жалғыз ... ... ... ... ... ... салған,‭ ‬жазбен,‭ ‬күзбен,‭ ‬жұмбақ сырлы түнмен,‭ ‬желмен сырласындай тіл табысып,‭ ‬олардың әрқайсысын персонаж‭ (‬бейне‭) ‬дәрежесіне дейін көтерген ақын үшін ... ... ... мен мезгілі,‭ ‬әрбір құбылысы терең сырға,‭ ‬үлкен мәнге ие.‭ ‬Табиғатты ... ала ... ... тың ... ... қуаты аса жоғары кейіптеулердің тамаша үлгісін жасайды.‭ ‬Мысал керек пе‭? ... көз ... ... келуі‭”‬,‭ "‬Сүйдім мен Іңір деген пері қызын‭”‬,‭ "‬Еркем Тамыз‭”‬,‭ "‬Ерте кетіп барасың,‭ ‬сары ... ... не деп ... ... ... оқып қараңыз.‭ ‬Желді,‭ ‬түнді,‭ ‬т.б.‭ ‬табиғат құбылыстарын бейне ... ... ... ... ‬адам жанының сырын шебер де шешен тілмен аңдату‭ –‬Есенғалидың‭ ... ... ... ... атты ұлы ұғым адам ... бір ... де тыс қалмақ емес.‭ ‬Ақын адамды табиғат әлеміне сіңіре бейнелегенде осы фәлсафаны әсте ... ... ... ... да ... ... ... аралап баяу ғана жүреді‭ ‬//‭ ‬Жел бүгінде суып біткен бәрінен‭)‬,‭ "‬қара шашты‭”‬,‭ "‬меңсіз қара ат ... ... ... ... іздеп,‭ ‬шерге бөккен жан түріндегі бейнесі‭ (‬Өксиді үнсіз кеудеме басын сүйеп‭ ‬//‭ ‬жұбатуға жаралғам мен о бастан‭) ‬жан ... ... ... ойға ... ... түрлі өзекті мәселелерді,‭ ‬адам тағдырын көтере білген ақын соқталы дүниелері‭ –‬поэмаларында да терең мәнді,‭ ‬тарихи-философиялық ой-толғамдарды биік те ... ... ... ... ... ... ... соның айғағы.‭ ‬Халықтық дастан-жырлардағы қара сөзді араластыра,‭ ‬өлеңмен ... ... ... ... жаңғырта отырып,‭ ‬өткен күн оқиғасының мән-маңызына үңіледі.‭ "‬Сарыөзен‭” ‬поэмасының орталық тұлғасы Мұхаммед-Салық Бабажанов арқылы халық тарихы мен тағдырын танытып,‭ ‬ақын ... ... ... ... қара сөз ... өріліп,‭ ‬белгілі бір заманда болған уақиға қара обаның түсі ... ... ... ... мен алан ... ... арасындағы әңгіме,‭ ‬сарматтардың  қырғын табуы,‭ ‬Батраздтың жалғандық әрекеті,‭ ... ... ... ... да,‭ ‬жаңғыртуға да болмайды‭” ‬деген сөзі тарихи оқиғаның нағыз шындығын танытады‭ (‬Бұл сөз поэма финалында ... ... ... ... ‬Сол түсті көріп жатқан қара обаның үстінен қара көз сотник‭ –‬Мұхаммед-Салық мінген фаэтон өтіп бара ... ... ... желі ... идеялық мазмұны мен тақырыптық мәнін аңғартып өтеді.‭ ‬Түс көріп жатқан қара оба‭ –‬тұмшаланып қалған тарих.‭ ‬Сондай-ақ,‭ ‬қазақ даласының патшалық ... ... халі ... ... ... мен ішкі ... айқын танылады.‭ ‬Ақын баяндаудан гөрі тұспалдау мен ишаралауды негізгі тәсіл ете отырып,‭ ‬қазақ даласына жүргізіліп отырған саясаттың ... ... ... басқандай етіп көрсетеді.
...Қарайды маңдайшадан дала жаққа
Суреті самұрықтың түйіліп бір.
...Желкеде самұрық тұр,‎ ‏сәл ... ете ... ... ... ... өзі көп нәрсені аңғартады.‭ ‬Алдына келген Салықтың мақсаты мен тілегін білген соң генерал-губернатор оның ісін құптағандай жауап берсе,‭ ‬іштей:
‎"‏Да-а,‭ ‬сөз ... ... ... ... ... ... керек болды заты бұдан.
...Қазақта қарғыс атқыр тағы бір ... ... екен ... ... ... мүлде қарама-қайшы ой ойлайды.‭ ‬Поэмадағы табиғат суреті,‭ ‬адам ойы мен сезімі,‭ ‬орданың сән-салтанаты,‭ ... ... ... зор ... ... ... қалың бояу,‭ ‬арасына сына кірмес тіркестер,‭ ‬жігі білінбес ұйқастармен жырланған.‭ ‬Ордаға қонаққа келген генерал-губернатордың көздеген мақсаты мен мұраты ... ғана ... ... ... ... ... түтінінен оймақ жасап,
Мырс етті губернатор‭ –‬нені білді‭?
Сол түтін босаға емес,‭ ‬төрден өріп,
Тұрды да сақина боп дөңгеленіп,
Ақырын саф ауаға тарап жатты,
Гүлдердің ... ... ... жоқ ... нәзік гүлі бүгін
Тамырға сіңетінін түбі мұның.
Гүлдің бойына сіңген шылым түтіні үстем елдің далалық азат халықты қалай бұғаулайтынының  тұспалы.‭ ... ... да ... ... ... ... ... арттырған.‭ ‬Жылы сөйлеп,‭ ‬жымия күлген генерал-губернатордың сұмдығы мен аярлығы,‭ ‬екі жүзділігі Салыққа өз қолымен у беріп,‭ ‬оның ... аһ ұра ... ... ... ... ... ашылған.
Е.Раушановтың‭ "‬Періштелер мен құстар‭” ‬жыр кітабы  ‭—‬мазмұны мен тілі келіскен,‭ ‬қазіргі қазақ поэзиясының шырқау биікке жеткенін,‭ ‬өлеңнің көркемдік мүмкіндігін барынша ... ... ... ... ... ... ... сөз жақсысын‭” ‬келістіре алған ақынға‭ "‬шырқау биікке жеткенді‭” ‬деген сөзді әбден  елеп-екшеп,‭ ‬ойланып барып-ақ айтып отырмыз.‭ ‬Мына қос ... ... ... ... ... іздеп жан-дене,
Шыршықты бетке ап шомылмақ болып,
Шыққанда қыздар сәндене.
Шыршық ағатын,‭ ‬ыршып ағатын,
Жыршы болатын бар ағын.
Шыршық ағатын,‭ ‬шымшып ... ... ... ... деген сурет,‭ ‬не деген сөз саздылығы‭! ‬Әр жолы ... ... жоқ ... өлеңдері бар жинақтың қандай биік бағаға да лайықтылығын айтып жатудың өзі артық сияқты.
‎«‏Біздің егемендік хақында екі ауыз сөз‭» ‬атты ... ақын ... ... ... ... қайырылдым,‭ ‬сен-дағы бұрылшы,‭ ‬інім,
Қалай,‭ ‬не деп ұғамыз мұның ... ... ... ... ... ... ... ‬...‭ [‬33‭]‬.
Озбыр отаршылдықтың бұғауы үзілді,‭ ‬егемен ел болып,‭ ‬жеке ... ... ... ... ... (‬ең алдымен Түркия‭) ‬Қазақстанның тәуелсіздігін танып,‭ ‬дербес өмір сүре ... ... ... ... ... ... кеткен жоқ.‭ ‬Тапшылық,‭ ‬жетіспеушілік,‭ ‬кедейлік құрсауынан шыға алмай қиналған қазақтар ауылда да,‭ ‬қалада да сеңдей соғылысты.‭ ‬Бәрінен де ... ... ... оңай болмады.‭ ‬Есенғалидың‭ «‬Неге қақсай береді жіліншігім‭?! ‬Деп шідірі жоқ ... ... ... ... гәп ... ‬Өлеңнің өзегінде жатқан ащы шындықты жүрекпен қабылдап ұғыну керек.‭ ‬Мына секілді құпиясын ішке бүккен жырлардың дүниеге келуі қазақ өлең өнерінің биік ... ... ... ... ... көрсетпек.
Әдеби туындының көркемдік әлемі қаламгердің ой-қиялы және дүниетанымы мен сөз саптасына келіп тіреледі десек,‭ ‬қазақ өлеңінің кеңістігінде ... үлгі ... ... ... ... ... бірі‭ –‬Есенғали Раушанов.‭ ‬Оның шығрамашылығының поэтикалық жүйесіндегі ... тән ... ... ... ... ‬ Біріншіден,‭ ‬ақын өлеңге өнер ретінде қарап,‭ ‬оны өрелі ой айтудың құралына айналдырған.‭ ‬Сондықтан да өлең жолдарында философиялық ... мен ... ... ... ... тауып,‭ ‬нәтижесінде қазақ поэзиясында жаңа мазмұндағы өлеңдік өрнектер мен ... ... ... түр мен ... пайда болып ұлттың рухани әлемін жаңа бір сатыға көтерген.‭
Екіншіден,‭ ‬ақынның лирикалық кейіпкерлерді ... ... ... ... ... ... мен ... туындыларында да сабақтастық тауып,‭ ‬ой мен сөздің мән мағынасын,‭ ‬әсерін арттыра түсетін:‭ ‬«Артымда‭ –‬тозақ тозаңы‭»‬ [32,25‭]‬,‭ «‬Жүрегiм‭ –‬мұңшыл құсым‭»[‬32,26‭]‬,‭ ... ‬-‭ ... ... ... ... сандық‭»[‬32,27‭]‬,‭ «‬Жамандардың кеудесi‭ –‬қырық құлып‭»‬ [32,40‭] ‬деген метафоралық‭ ‬қолданыстарды ... ... ... поэзиямыздағы көркемдік құралдарды тыңнан түлетіп қана қоймай,‭ ‬ақынның қаламгерлік қолтаңбасын айқындайтын айрықша белгіге айналған.‭ ‬Тек бейнелілік қана емес оның терең ... ... ... ... ... жаңа бір көркемдік дүниені қалыптастырды.‭
Саралай келе,‭ ‬ақын поэзиясындағы адам мәселесі өзгеше өрнекпен,‭ ‬бөлекше талап‭ –‬тілекпен сомдалып,‭ ... адам жан ... ... ... дамыту баса көрсетіліп,‭ ‬адам табиғи жаратылыстың күрделі нәтижесі ғана емес рухани жан ... ... ... ие болған құбылыс екендігін дәлелдеу үшін поэтикалық жүйе жасалды.‭ ‬Осы мәселені шешуде ... ... жаңа ... мен ... ... қолданды.‭ ‬Дәстүрлі адам мен табиғат бірлігін психологиялық тұрғыдан сипаттаудың тың ... ... сөз ... ... ... суретінен асып,‭ ‬адам мен тылсым арасындағы нәзік қарым-қатынастың сипатын танытудың жаңа жолын қалыптастырды.‭
Ақын поэтикасы ... ... ... ... ... ... оралымдармен бейнелі суретті сөздермен дараланады.‭ «‬Көгілдір әлем‭» [‬34‭;‬220‭]‬,‭ «‬қасірет-кәрі дұшпан‭»[‬34‭;‬225‭]‬,‭ «‬саумал самад‭»[‬34‭;‬177‭] ‬алуан сипатты адам психологиясының суреттерін ... сөз ... ... өлең ... ... стиль,‭ ‬мәнер және өлең құрау машығын алып келді.‭ ‬Осындай психологиялық ... ақын ... ... ... қоса оның рухани ой-‭ ‬дүниесінің терең қалтарыстарын тануға да ... ... ... тың ... өлең ұйқасындағы жаңа түр мен ырғақ та сәйкес келеді.
... ... ... ... ... ... ... өттi,‭ ‬жеке ақындар жайлы монографиялық еңбектер жазылуымен қатар,‭ ‬поэзиямыздың әр алуан бай салалары туралы да ақындарымызша ... ... ... зерттеулер керек‭! ‬Онсыз әдебиет ғылымы қазақ поэзиясына ... ... ... ... ... лириканы зерттеуiмiздiң алғышарттарын өзiнiң ғылыми еңбектерiнде жазған болатын.‭ ‬Және поэзиямыздың эволюциясына қалай терең бойлай алатынымызды анықтағанды.‭ ‬Ақын поэзиясының өзi ғана бiр ...... ... ... ‬(грекше-‭ ‬көшіру‭) –‬сөз мәнін өңдендіре өзгертіп айту,‭ ‬суреттеліп отырған затты не құбылысты айқындай,‭ ‬ажарландыра түсу үшін оларды өздеріне ... өзге ... не ... ... ... ... ... не құбылыстың мағынасын үстеу мазмұнын тереңдетіп,‭ ‬әсерін күшейту.‭
Гималай‭ ‬-‭ ‬көктің кіндігі,
Гималай‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬ақ ... ... кірпік‭ ‬-‭ ‬жас құрақ.
‎(‏Ә.Сәрсенбаев‭)
Әйнегі‭ ‬-‭ ‬күн,‭ ‬шатыры‭ ‬-‭ ‬аспан,
Кең дала...Төсі‭ ‬-‭ ‬толқыған егін.
Көлдері ... ... ... ‬-‭ ... ... ... метафора Гималайды біресе‎ ‏көктің кіндігіне,‭ ‬біресе жердің түндігіне балап,‭ ‬әншейін бір жер атын қолма-қол заттандырып,‭ ‬тауға көл‭ ‬-‭ ‬көсір ... ... ... ... ... (‬ақ ... ‬жасыл кірпік‭)‬ қырдағы айдын көл мен бала құраққа айрықша сұлу ... ... ... мысалдағы метафоралар ап-ашық әсірелеумен ұштастырылып,‭ ‬жер мен көктен,‭ ‬күн мен ... ... ... ... жасаған да,‭ ‬ақынның туған республика деген махаббатына мақтаныш сезіміне өзгеше ажар берген.
‎"‏Қара қазан,‭ ‬сары бала қамы үшін ... атқа ер ... ... ... отты жырларына жалын қосқан да‭ ‬-‭ ‬метафора.
Мен‭ ‬-‭ ‬тауда ойнаған қарт
Марал
Табаным тасқа тиер деп,
Сақсынып шыққан ... бір ... ... ... ... таппай кетілдім,
Қайрасаң тағы жетілдім...
... өзін ... ... ... ... ... ‬балтаға баласа,‭ ‬балтаның барлық ерекшелігін еселей төкпектетіп айту ... ... де ... ... ... ... ... қасиет дарытады.
Жұматай да,‭ ‬Исраил да,‭ ‬Есенғали да‭ ‬-‭ ‬поэзия көгінде ... ... ... ... ... ... ... себепті‭ ‬олар метафора жасауда ең шырайлы,‭ ‬сай тасындай мінсіз,‭ ‬келісімді сөздер мен ... ... деп досы ... ... бір ... жаққа ғана қарайтын
Күнбағыс болып бұрылдым...
... енді үй ... ... өзін күн сәулесін қомағайлана жұтар күнбағыс бейнесінде беріп,‎ ‏жан баласына бас имес бірбеткейлігін,‭ ‬ар-‭ ‬намыс ұшқынының бойда шоқтай ... ... аша ... ... ... ... ... жаққа ғана қарайтын‭" ‬эпитетімен ымдастыра жұмсап‭ ‬,‭ ‬образды кеңірек ... ... ... ... да‭ ‬-‭ ... ... ақындығы қаншалықты күрделі болса,‭ ‬образ жасаудағы шеберлігі де шексіз.‭ ‬Ақын халық танымына таңсық емес,‭ ‬ұғынуға жеңіл сөздерді ... ... ... ... жасайды.
Құда,‭ ‬яки,‭ ‬алашша айтсақ,‭ ‬Құдайдың
Құрметінен құр қалғанға жылаймын.
Сен әулие бұлақтайын мөлдірсің,
Қақтан таяз,‭ ‬шалшық түбі‭ ‬-‭ ‬лаймын.
... ... екі ... ... өлді‎)‏ [31‎]
Лирик ақын,‎ ‏әрине,‭ ‬бұл метафораны өзін тым жерге ұрып,‭ ‬төмендету мақсатында қолданбаса керек.Мұндай суреттеуді таңдаған себебі‭ –‬хас сұлуының‭ ... ... ... ... мен ... даралап көрсету мақсатын көздегені анық.
‎ ‏Ақын метафорасына үңіліп,‭ ‬кейде ... ... ... мін ... аулақ кетіп,‭ ‬бейне періштедей күнәсіз қалыпқа түсіреді,‭ ‬ең бағасыз ... ... ... ‬Мәселен:
‎ ‏Айқындау,‭ ‬яғни эпитет‭ –‬заттың,‭ ‬құбылыстың айрықша сипатын,‭ ... ... ... сөз.‭ ‬Эпитетсіз тіпті айтарыңды анықтау,‭ ‬суреттеп отырған нәрсеңді нақтылау қиын.‭ ‬Әрине,‭ ‬бұрын-соңды сан мәртебе қолданылып,‭ ... ... ... ... ... ... жоқ.
Қолыма от сиялы қалам алдым,
Жалтақтап айналама қарамадым...
‎(‏Х.Ерғалиев‭)
Осындағы от сыя ... ... ... ... ... эпитет табу керек дегенде біз ақындарды осындай ізденулерге мегзеп отырмыз.
Қара алмас көзді,‭ ‬бал ерін,
Басынан құс та ұшпаған,
Бұла өскен ... жан ... ... ... ... ... ... екені рас қой.‭ ‬Фариза да өзі ғұмыр кешіп жатқан уақыттың жыршысы.‭ ‬Ол өз замандастарының,‭ ‬өз заманының өмірбаянын өз өлеңдерінде өрнектеп ... ... ... де оның ... ... ... ... онымен құрбы-құрдас бір ұрпақтың да өмір сыры.‭ ... ... ... мен ... ... дыбысталуын күшейтетін стильдік тәсіл,‭ ‬дәлірек айтқанда өлеңдегі әр жол немесе әр тармақ ылғи бір сөзбен басталып,‭ ... ... ... ‬-‭ ... ... үлек‭ ‬-‭ ‬қолдар аруақ.‭ [‬31‭]
***
Қайта-қайта оқыса қайырып кеп,
He болады халымыз,‭ ‬әй,‭ ‬Ұлықбек‭?!
He болады халымыз жұмақтағы,
Басқа ... жер де жоқ ... ... ... ақын ... дыбыстық қайталаулар да жиі ұшырасады,‭ ‬олар өлеңнің көркемдігін көтереді.‭ ‬Яғни,‭ –‬біркелкі,‭ ‬не үндес дыбыстарды бірнеше рет қайталау арқылы сөздердің бір-бірімен ... ... ... ... ... ... үндестігі,‭ ‬дәлірек айтқанда дауыссыз дыбыстардың қайталануы.‭ ‬Бүкіл әлем ... ... ... келе ... ... айшық.‭ ‬Әдеби тілді ажарлап,‭ ‬сөздің реңін келтіре түсетін көркемдік тәсіл:
Жылама сәулем,‭ ‬алаңдағанда ой,
Жаныма ем бол ... төгу үшін ... ... ... ...... шуақ жанарларыңа,
Санасыз ойға сапы ұрдық.
Сұлулықта жоқ ғаламда мына,
Жоқ болса егер ақындық.‭ ... да ... ... ... ‬жон кезіп,
Жарыса тартты жосыла.
Жаныққан көңіл сондағы-ай,
Жеткен де жерің осы ... да ... ... ... болдым қарыштап.‭
Ақын өлеңдерінде ең көп қолданылатын бейнелеуіш компоненттердің бірі‭ –‬эпитет.‭ «‬Эпитет‭ (‬сипаттама‭) –‬заттың,‭ ‬не құбылыстың айрықша ... ... ... ... ... ‬Эпитет ұғымға,‭ ‬нәрсеге бейнелілік,‭ ‬нақтылық сипат береді‭» ... ... ... ... ‬ақын өлеңдерін оқи отырып неше түрлі эпитеттерге кездесеміз:
‎ ‏Ұсынсам,‭ ‬қолым жетер ме‭?
Бұрынғы шалдар.
‎ ‏Айхай,‭ ‬менің ... ... ... жұрт,
‎ ‏Ордалы ер.
‎ ‏ ... үй,‭ ... ... ... ... құрылысы туралы сөз қозғар болсақ,‭ ‬алдымен тілге тиек болары‭ –‬жеті буынды өлеңнің көптеп кездесуі.‭ ... ... де,‭ ... «‬қазақтың тума,‭ ‬төл әдебиетінде,‭ ‬оның‭ ‬поэзиясындағы жеті ... ... аяқ алып жүре ... ‬Ақын өлеңдерінің құрылысы өз ерекшеліктеріне қарай әртүрлі ... ... ... ... құралдар‭ –‬шығарманың өңін кіргізетін ең ұтымды тәсіл.‭ ‬Оның ішінде теңеулердің мәні ерекше зор.‭ ‬А.Байтұрсынұлы теңеуге мынадай анықтама береді:‭ «‬Көріктеу ... ... ... ... ... ... ‬нәрсенің бейнесін сүгіреттеп көрсетуге күші жетпейді.‭ ‬Ондай орында белгісіздеу сипатты белгілі сипатқа,‭ ‬белгісіздеу нәрсені белгілі нәрсеге теңеп,‭ ‬көрнектеп ашығырақ ... ... екі ... ... теңеу,‭ ‬әдейі теңеу.‭ ‬Екеуінің арасындағы айырмасы сол:‭ ‬әншейін теңеу‭ –‬әдетті теңеу ... ... ... ... ... ... ‬күйедей қара‭ ‬дегендегі‭ «‬удай‭»‬,‭ «‬айдай‭»‬,‭ «‬күйедей‭» ‬деген сөздер‭ ‬-‭ ‬әдейі ... ... ... ... ... ... нәрсені,‭ ‬құбылысты салыстыру және жанастырып жақындату негізінде астарлы тың ... ... ... сөз ... сөз ... ... болса,‭ ‬поэзиялық туындыларда метафора атқаратын қызмет салмағы қаншалықты дәрежеде екені түсінікті болмақ.‭
Мысал келтірсек:
‎ ‏Амалым таусылған соң мен зарлаймын,
‎ ‏Заманым-қызыл түлкі,‭ ... ... ... ... үй ... қыдыр бесігін.
... ... ... ... ... ... ‬айбайласаң‭?!
Ақын өлеңдерінің қайсысын алсақ та ақн бойындағы ой мен ... ... ... ... да,‭ ‬оқиға бар,‭ ‬қарапайым тілмен кестелей отырып,‭ ‬көз алдымызға болған жайтты елестетеді.‭
Бір тамшы су өтпей тамақтан,
Жатты
анам,
Жатты анам күбірлеп:
‎«‏Ел неге ... ... емес пе ... ‬-‭ ‬деп.
Көш бастар адамдай найқалып,
Содан соң тас-түйін бекінді.
Су ... ... ... ... секілді.
Қабарып құлады
күрең күн
Тұтқышы
секілді қазанның.
Сол суды шашып кеп жібердім
Безерген бетіне ажалдың.‭[‬31‭]
Лирикалық өлеңдердегі басты тұлға‎ «‏лирикалық қаһарман‭»‬,‭ ... ... ... айтқанда лирикалық‭ «‬мен‭»‬.‭ ‬Гегельдің айтуынша,‭ «‬лирикалық өлеңнің нақ ортасында жырдың бүкіл бітім-болмысын әйгілейтін нақты субъект ретінде ... ... ... ... ... қатар кез-келген лирикалық өлең‭ (‬Өлең—сезім+ой+сюжет+композиция‭ ‬--ақиқат‭) ‬негізінде ... ... ... ... ... (‬Гегель‭) ‬таза да табиғи күйінде шыққанда ғана әрлене түседі.‭
( ... ... ‏ ‎ ... ... ‏қызыл қуған
заманым-ай,
Заманның таба алмадым амалын-ай...
Сол кездің өлеңі
  ‎ ‏ ‎ ‏1.‎ ‏Сәскеде
Ыспа кұм ысылдаған ... ел сырт ... не ... ... ... ‏Қызылы кім‭?
-‎ ‏Ит біліп пе‭?
Әйтеуір,‭ ‬қазақ
емес көрінеді.
Кепкен шал балағаттап,‭ ‬өжектейді:
-‎ ‏Апыр-ай,
бұл
иттерге не жетпейді‭?
Біреумен соғыспап па ед ана жыл ... ... ... ... кезек,‭ ‬-‭ ‬дейді.
-‎ ‏Дегенмен,
жаугер халық осы немең.
-‎ ‏Бар ма екен,‭
‬сірә,
осыңның досы деген‭?
-‎ ‏Қу соқа,
арық өгіз айдағаны,
Ай,‭ ‬бұлар ұрысып жүр ... дала ... жоқ паң ... жел айқайға салды есіріп.
Көз жұмды шықпай жатып сәби күн де,
Құм жатыр есік алды мәңгі есіліп.
Селеудің кімді ... ... ... ... ұшты самғай бері,
Ит үрді,
қой маңырап,
түйе боздап,
Кепкен шал қырға қарап‭ «‬Алла-ай‭» ... ... ... ... ... қалды кіл аттылар.‭ [‬31‭]
Поэзиядағы интеллектуалдық ойлаудың әдібін дұрыс таразылай алмаған кейбір ақындар лирикалық өлеңдеріндегі басты салмақты бұлыңғыр ойға салып,‎ ... ... ... ұзап кете ... ... ... ... соңғы он шақты жылдың ішінде‭ (‬Өлең—сезім+ой‭) ‬негізінде ғана құрылған жерде ... ... ... ... ‬жылтыр,‭ ‬іші бұлыңғыр,‭ ‬долбар аналогиядан тұратын,‭ ‬логикалық үйлесімдіктен ада,‭ ... ... ... ... ... ... қаптап кеткендігі соншама,‭ ‬тіпті,‭ ‬солардың бәрін жинап алып ... ... ... ... өлеңдеріндегі жырдың өне бойындағы ішкі қоңыр ырғақ,‭ ... ... ... үн ... ‬сыршыл әлемінің тұңғиығына терең бойлатып,‭ ‬тау суындай таза да табиғи қасиетімен ... ... ... ... оқып ... ... ... не‭?»‬деген сауал туындамайды.‭ ‬Сіздің алдыңызда бар сырын жасырмай ақын өзі сөз алады.‭ ‬деп өлеңнің биік те ... ... әрі ізгі ... ... ... ... жылдардың басында-ақ Жұмекеннің жүрегінен жыр болып төгілген лирикалық өлеңдер қазақ поэзиясындағы шын мәнісіндегі ренессанс-тын.‭
... ... ... ... атып келе жатқан арайлы таңның сәулесінен іздеу басымырақ келсе,‭ ‬Қасым поэзиясында керісінше қоңырқай кештің мезгілін адамның өмірімен байланыстырып,‭ ‬көзді ашып-жұмғанша өте ... ... ... ... ... ... ұшырысады:
Біздің ұлық Абайымыз айтпаған сөз қалған ба‭? ‬Жасың ұлғайып,‭ ‬дүние сырына бұрынғыдан тереңірек үңілген сайын Абайға ... ... ... ... ... қинаған сұрақтарға жауап іздейсің.
Өлсем орным‭ ‬-‭ ‬қара жер сыз болмай ма‭?
Өткір тіл‭ ‬-‭ ‬бір ұялшақ қыз ... ... ... ... ... жүрегім мұз болмай ма‭? ‬-‭ ‬деп жазады ... ... ... ‬-‭ ... ... сүйіспеншілікті бейнелесе,‭ ‬Ғадауат сол махаббатқа қарама-қарсы‭ ‬-‭ ‬жек көру,‭ ‬мейірімсіздік,‭ ‬қаскүнемдік,‭ ‬дұшпандық деген ұғымдарды ... ... ... Абайдың талқысына түсетін Нәпсі деген сөз бар.‭ ... ... ... ... ... ішкі жан ... ... ‬құлқы-пейілі болып таралып кетеді.‭ ‬Махаббат.‭ ‬Ғадауат.‭ ‬Нәпсі.‭ ‬Асылы гомо сапиенс аталатын саналы адамның өмірі осындай үш ... ... ... ... ... ... ‬Алла тағала әуелде адам баласын махаббатпен жаратқан.‭ ‬Ендеше:‭ "‬Кім өзіңе махаббат қылса,‭ ‬сен де оған ... ... ... емес ... ... ... ‬-‭ ... "‬Алла тағаланың пендесін махаббат уә мархаматтан жаратқанын біліп,‭ ‬махаббатына махаббат пенен ғана елжіремекті Құдайға ғашық болды ... ... ... сөзден‭)‬.‭ ‬Жалғыз Абайда емес,‭ ‬Шығыстың атақты ақындары Руми,‭ ‬Хәйәм,‭ ‬Хафиз,‭ ‬Жәми,‭ ... ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬күллі ғаламды,‭ ‬жан иелерін жаратушы құдіретке құлшылық етуден ... ... ... ретте жаратушы мен жаралушының арасындағы махаббат сипаттарын ақындық,‭ ‬философиялық тілмен жеріне жеткізіп жырлаушының бірі‭ ‬-‭ ‬біздің ұлық бабамыз Ахмет ... ... ... ... тиіс.
Махаббат‭ ‬-‭ ‬адам өмірінің тұғыры мен тіреуіші.‭ ‬Махаббат‭ ‬-‭ ‬өзіңді ғана емес,‭ ‬ең алдымен өзгені сүю,‭ ... ... ... ‬жақсы көру,‭ ‬ұнату.‭ ‬Жаны ашу,‭ ‬мейірбандық,‭ ‬жақсылық істеу,‭ ‬қамқорлық көрсету осыдан шығады.‭ ‬Көкірегін махаббат жайлаған адам‭ ‬-‭ ‬қашанда қайырымдылықпен,‭ ... ... ... ... ... ... ... кейде сырты байсал,‭ ‬суықтау көрінуі мүмкін,‭ ‬бірақ іші‭ ‬-‭ ‬нәзік,‭ ‬сезімтал,‭ ‬сергек келеді.‭ ... ... ... бас көтеретін де кездері бар.‭ "‬Мұның арты қалай болар екен‭" ‬деп ойы тартпақтай ... ... ... қарай сүйрелейді.‭ ‬Сөйтіп,‭ ‬бұлдыр ойды мөлдір сезім тазалап жуып тұрады.
‎ ‏Дүниедегі бар ... ... ... ... ... ‬Ең ... ... үй салып,‭ ‬бітік егін өсірсеңіз,‭ ‬жер қойнауын қопарып кеніш көзін ашсаңыз кітап жазып,‭ ‬ою-өрнек тоқысаңыз да қаншама ой ... ... ... жұмсайсыз.‭ ‬Өйткені,‭ ‬шын сүйіспендіктен туған дүние ғана құнды,‭ ‬сұлу болмақ.
Ғаламдық биіктен қарасақ та,‭ ‬махаббаттың орны орасан екені көрінеді.
Адамды сүй,‭ ... ... ... қызық бар өмірде бұдан басқа‭? ‬-‭ ‬деп Абай тегін‭ ‬жазбаған.
Түпсіз тұңғиық ғарышта шыркөбелек айналған жұлдыздар,‭ ‬планеталар әлемі,‭ ‬ай мен ... ... ... ‬біздің тұрақты Мекеніміз секундына отыз мың шақырым шапшаңдықпен зырлап бара жатса,‭ ‬бұл абсолюттік шындық‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... бетіндегі күмі құбылыс,‭ ‬әлі түгесіліп-таусылып бітпеген тіршілік иірімдері,‭ ‬адам баласының қазандай қайнаған,‭ ‬арпалыс пен ... ... пен ... толы ... ... ... ‬сол құдіреттің хикметіне тұнып тұр.‭ "‬Құдай тағала ешбір нәрсені ... ... ... ... ... ‬бәрінің себебі бар‭"‬.‭ (‬Отыз сегізінші сөзден‭)‬.‭ ‬Хикмет ... ... ... үшін де ақыл-парасат,‭ ‬білім-білікпен қатар ықылас-пейіл,‭ ‬құлшыныс,‭ ‬сүйіспендік ... ... ... де сүй ол ... жаннан тәтті.
Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп,
Және хақ жолы осы ... ‬-‭ ... ... ... ... ... айтқандай,‭ ‬әңгiменiң әрқилы болатыны заңды.‭ ‬Журналистика жауынгер жанр болатын болса,‭ ‬поэзия жанкештi,‭ ... ... ... ... ... ‬сергек,‭ ‬көргек жанрыңыз да осы.‭ ‬Бiр ғана Абай өлеңдерi бұған қыруар мысал бола алады...‭» ‬деп өзі айтқандай Абайды пір ... ... ... Исраил ақын махаббат тақырыбына да қаламды көп тартты.‭
Бұл мысалдардан ... пен ... ... ... адам ... енуін,‭ ‬яғни жанды деп көрсетуінің өзі ақын шеберлігін,‭ ‬өзіндік ерекшелігін көрсетеді.‭ ‬Зерттеуші М.Оразханова айтқандай,‭ ‬табиғатпен қуана да білетін,‭ ... да ... ... суреттермен әрлеген,‭ ‬табиғатты еш қалыспай жырлайтын ақындардың бірі.‭
Табиғатты,‎ ‏оның көріністерін бейнелеуде теңеудің,‭ ... яғни ... ... орны ерекше.‭ ‬Айқындаулар сөзге әр беріп,‭ ‬ажарландырып,‭ ‬реңк беріп,‭ ‬оқырманға да ерекше ... әсер ... ... ... ғылымында айқындауды А.Байтұрсынов көріктеу,‭ ‬лақаптау деп,‭ ‬олардың түрлерінен мысалдар келтірсе,‭ ‬Қ.Жұмалиев,‭ ‬З.Ахметов т.б.‭ ‬да ерекше көңіл ... ... ... ... ... ... «‬заттың,‭ ‬құбылыстың айрықша сипатын анықтайтын суретті сөз‭» ‬[6,209‭]‬ деген анықтама береді.‭ ‬Ал,‭ ... ... сын есім ... ‬тавтологиялық жолмен,‭ ‬тұрақты,‭ ‬күрделі,‭ ‬әсірелеу арқылы,‭ ‬авторлық жолмен жасалатындығыны көрсетеді‭ ‬[12,143‭]‬.‭ ‬Р.Сыздықова ... ... ... ... ... ‬синкреттік түрлерін атаса,‭ ‬С.Негимов айқындаулар ішкі рухани өмірге,‭ ‬түр сипатқа,‭ ‬жер-су өлкеге,‭ ‬есту сезімдеріне байланысты болып келеді деген ... ... ... орыс әдебиетінде жеке қараған,‎ ‏және зерттеулер де кездеседі.‭ ‬А.А.Потебня өзінің‭ «‬Теориялық поэтика‭» ‬зерттеуінде‭ «‬құбылтудың бірі‭ –‬айқындау.‭ ... ... ... бір ... ... ... ‬танытатын кез-келген сөз айқындау болады.‭ ‬Осыған байланысты кез-келген сын есім де айқындау болады.‭» ‬[35,217‭]‬.‭
Ақынның өлеңдерінде де айқындаудың орны ерекше.‎ ‏Ол ... ... ... көп ... дей ... ... та өз орнымен,‭ ‬келісті жағдайда береді.‭ ‬Яғни өлеңдерінен есім сөздерден болған айқындауларды ұшырастырамыз.‭ ‬Мысалы,‭ «‬Қара бауыр қасқалдақ‭» ‬[36,36‭]‬,‭ ... ... ... ... ‬//‭ ... жаздан аумады көктем‭» ‬[36,57‭]‬.‭ ‬Бұл мысалдарда қазбауыр ... ... ... ‬жалаңқай жаз есім сөздерден болған эпитет,‭ ‬сын есімдерден жаалған айқындаулар болып табылады.‭
Қазақ зерттеушілері ... ... ... ... деп ... ... ‬[4,256‭]‬,‭ ‬Қ.Жұмалиев:‭ «‬Теңеудің көпшілігі зат есімдерге,‭ ‬есімшеге,‭ ‬есімше етістікке жалғанған‭ ‬–тай,‭ ‬-тей,‭ ... ... ... ‬-ше‭ ‬және‭ –‬дайын,‭ ‬-дейін жұрнақ арқылы жасалады‭» ‬деп көрсетеді‭ ‬[5,3‭]‬.‭ ‬Ал Т.Қоңыров орыс тілі мен әдебиетінде теңеуге қатысты‭ ... ... ... ... ... айта ... ‬қазақ теңеулерінің жасалынуын көрсетеді,‭ ‬мысалдар келтіреді.‭
Әдебиеттану терминдер сөздігінде‎ «‏параллелизм‭ –‬екі ... ... ... алып ... ... ... ... ұғымды білдіретін тіл элементтері бір-біріне әсер етіп,‭ ‬тұтас поэтикалық бейне тудырады‭» [‬37,‭ ‬263-б.‭] ‬деген анықтама беріледі.‭ ‬Ал Ханбибі Есенқарақызының өлеңдерінен ... ... ... «‬Қыс‭» ‬атты өлеңінде ақын:
‎ ‏Өзіңмен өткерсем де,‭ ‬неше күнді,
‎ ‏Білсем де келер кетер есебіңді.
‎ ‏Жайылған ақ мамықтан аттамадым.
‎ ‏Баспадым,‭ ‬кір ... деп ... ... ... алған бекем етіп,
‎ ‏Жетпеді сараң өмір жетеме түк.
‎ ‏Азды күн ақ ұлпандай бірге болдым,
‎ ‏Шалғайын шапанынңың мекен ... ... ... ... ... ... ... кетсең,‭ ‬ысқырып кім оятады,
‎ ‏Шыбын-шіркей жайлаған намысымды,‭ –
десе,‭ ‬Исраил ақын‭ ‬«Көктем‭» ‬атты туындысында бұл ойын:
‎ ‏Табиғаттың аналық өтемі еді,
‎ ‏Әр ... ... күн ... ... ... ... бара жатқан Қыс жөтеледі.
‎ ‏Көктем‭ –‬Қыздың бетін еш қайырмаған,‭
Қатал аға сияқты жайың маған.
‎ ‏Шаң-тозаңнан ... ‬ақ ... ... ... ... ... ақын көктемді жырлағанда өз бетінше оқиға желісін өрбітеді:
Өз жарлығын жасап
акпан бітірді,
Енді наурыз ... ... ... мына суык ... ... ... тұрған сықылды.
Шертемін деп шежірені не түрлі,
Ақарықтың екі езуі көпірді.
Ұзап
барып,‭ ‬қайта оралды жібек жел
«Көкем-аудың‎» ‏қайырмасы секілді.
Жаңақорған,‭ ‬жаңа ... көп ... та,‭ ... ... да,‭ ... аяқ соқпақ та
Барады еніп жасыл отау‭ ‬-‭ ‬көктемге.
Тұсаулы
тай диірменнің түбінде
Басын салды ... ... ... ... таңсәріден оянып,
Жыр оқып тұр
құмыр құстың тілінде.
Жасыл қырға еңкейді әне бұла күн,
Қол бұлғайсың,‭
‬қоңыр ... ‬-‭ ... бір қара шалы ... жол ... ... ақын да көктемді жырлайды,‭ ‬бірақ сөз алысы,‭ ‬жүрек қағысы екі түрлі,‭ ‬мағынасы бір.‭ ... өзі ... ... ... ... ... ‬Есенғали ақынның көктемді бесікте жатқан сәбидің ұйқысынан оянған ... ... ... ақын ана ... күн ... ... теңейді.‭ ‬Қандай жарасымды да әсем суреттеу.‭
Қазақ‭ ‬әдебиетінде лириканың түрлері туралы‭ ‬әртүрлі пікірлер бар.‭ ‬Зерттеуші М.Базарбаев‭ [‬9,‭ ‬88‭] ... ... ... ... ... саяси лирика мен азаматтық лирика бар екенін айта ... ... ... ... ... ‬табиғат лирикасы деп бөлінетінін ескертсе,‭ ‬зерттеуші‭ ‬Ә.Жәмішев:‭ "‬Лирика атам заманнан бері:‭ ‬философиялық,‭ ‬саяси,‭ ‬табиғат,‭ ‬махаббат лирикалары деп түр‭ ‬-‭ ... ... ... ... ... бұл ... ... болса да мол‭" [‬16,‭ ‬8‭] ‬-‭ ‬дегенді айтады.
Поэзияны ... ‬-‭ ... ... ақын ... ... ... ‬азаматтық тақырып дегенді біз‭ ‬өз алдына оқшау‭ ‬қоятынымыз‭ ‬әбестік.‭ ‬Осы оқушылардан‭ ... пен ... ... ... ... ... ... ‬жақсы елеңнің тууына кедергі жасайды.‭ ‬Мынау азаматтық лирика,‭ ‬анау махаббат,‭ ‬үшіншісі табиғат деп шекараны‭ ‬қызыл‭ ... ... ... ... ... -‭ ... ‬Ал ... бір елең ішінде табиғат суреті мен махаббат сезімінің астасып,‭ ‬сабақтасып ... ... ... көрінісі мен‭ ‬қоғамдық,‭ ‬философиялық ойлардың‭ ‬қатар жүруі ... ... ... ... ... ... түрде табиғат,‭ ‬махаббат,‭ ‬азаматтық лирика деп бөлеміз.‭ ‬Тек‭ ‬қазақ‭ ‬әдебиетінде‭ ‬ғана емес,‭ ‬қай елдің болмасын көркем‭ ‬әдебиетінде табиғат ... ... орын ... ... ‬әдебиетінде болмасын табиғатты жырлау ауыз‭ ‬әдебиетінен басталғаны белгілі.‭ ‬Қазақ‭ ‬әдебиетінде табиғатты жырлау,‭ ‬суреттеу белгілі бір ... ‬өз ... ... ... бір кезеңдерде баяу,‭ ‬бір кезеңдерде жедел‭ ‬қанаттануына заман,‭ ‬қоғам жағдайы ... ... ... ... ... ... ‬үшін Ш.Сариевтің сөзіне жүгінсек:‭ ‬«Заман мен‭ ‬қоғам ағымына байланысты жалаң‭ ‬үгіт насихаттық поэзияға жол берілді де,‭ ... ... ... ... ‬үндеспейді дегенге дейін барды.‭ ‬Осындай түрлі себеп-салдары бар‭ ‬әлеуметтік жағдайдың кеселіне‭ ‬қарай отызыншы жылдардан алпысыншы жылдарға дейінгі‭ ‬қазақ лирикасы бірсүрең,‭ ... ... ... ... ... ... ... (‬30.06‭) "‬Жеке адамға табынушылық және оның зардаптарын жою туралы‭" ‬қаулы жарық керді де,‭ ‬адам санасында,‭ ‬әдебиет ... ... жаңа бір ... белең алды‭»‬ -‭ ‬деп көрсетеді.
‎ ‏Есенғали Раушановтай дегдар дарын иесінің қазіргі қазақ поэзиясындағы орны ... ... оның ... сөз ... ... мен ... ... ойната білудегі таным көкжиегінің кеңдігі поэзияда тың ... алып ... ... ... ... сөз ... ... Әскербекқызының‭ «‬Көркемдік өріс‭» ‬зерттеу еңбегі еске түседі. ‭
‬ Ақын іңір ... ... ... ... ... ... ... жүгінеді.‭ ‬Іңір мерзімін арқау еткен үш өлеңіндегі көркемдік пен ақындық тіл іңір суретін көз алдымызға ... ... ... елестетеді.‭ ‬Ақын қаламына тән өзгеше өрнекті әрбір өлеңнен анық аңғара аламыз.‭
‬Саулы інгеннің үрпіндей жұмсақ желге,
Ботакөз көл ... ... ... ... ... тән ... ... сурет көрінеді.‭ ‬Желдің айқындауы‭ –‬жұмсақ деген сөз болса,‭ ... ... ... ... өте ... ... табылған: Саулы інгеннің үрпіндей. Желдің көлге немесе көлдің жерге ... ... ... өзі тың ... ... ... ... иесі,‭ ‬желге ерінін тосады.‭ ‬Табиғат суретінің әсем бір сәтін соншалықты жанды да нәзік түрде бейнелеген тұсының бірі‭ ... ... ... ... ... да ... әр түрлі қатынас жасағысы келеді және оны әр түрлі қабылдайды,‭ ‬өзі құлақ түрген дауыстарға еліктейді,‭» ‬-‭ ‬деген А.Блок пікірі ақындық ... жете ... ... ... ... ... жай ғана ... ‬табиғат,
Қарапта жерге мен‭!
Қайтсем менің нәзігім шаттанады,
Қайтсем тартып аламын жерден оны‭?
Метафоралық бейнеге айналған қайын‭ –‬ұнамды ... ... ... ... ... ... сипатта.‭ ‬Бастан аяқ алып қарағанда белгілі бір оқиға желісін арқау еткен өлеңде сезім әлеміндегі қақтығыс шашауы ... ... ... бойында астарлы мәнмен өрілген.‭ ‬Көркемдік шындық тұрғысынан қайың болып бейнеленген кейіпкердің ... ... ... жанды,‭ ‬қорғансыз қыз табиғанынан еш айырмасы жоқ.‭ ‬Өлеңдегі содыр жел де ... бір ... ... ... ... жүйесіне тән анимистік сенімнің көркемдік ойлау шеңберінде метафоралық‭ –‬символдық мәнге ұласып,‭ ‬сыршыл сезімге толы өлеңнің ... ... ... ... иесі өзін ... метафораларды,‭ ‬яғни өзін ауыстыра бейнелейтін нысанды міндетті түрде табиғат аясынан,‭ ‬аң-құс,‭ ‬жан-жануарлардан іздейді.‭ ‬Есенғали Раушановтың:
Мен оралдым,‭ ‬айтам енді
Анашымның қартайғанын...
Желдеп кетіп,‭ ... ... ... нар ... өлең ... «‬желдеп келіп,‭ ‬қайта келген жез бұйдалы нар тайлақ‭» ‬-‭ ‬ақынның лирикалық‭ «‬менін‭» ‬ауыстыра бейнелеп тұрған автометафора.‭ ‬Оның айғақ-дәлелдемесі‭ –‬өзінің ... ... тиек ... ... екі ... ‬Ана алдындағы баланың мәңгілік сәби қалпын‭ «‬нар тайлақ‭» ‬метафорасы аңғартады. ‭
‬«Әке қабірі басында‭» ‬өлеңінде:
Келіп тұрмын басыңа,‭ ‬тағы,‭ ‬міне,
Қос түп жусан өсіпті ... түп ... ... ... ... ... босайды көріп мұны,
Екіншісі қарайды бәрімізге,
Таңның мөлдір шығына толып бүрі...
Анық түрде ашып айтылмай,‭ ‬тұспалдай алынған автометафора‭ ... ... ... бүрі ... ‬екінші түп жусан.‭ ‬Солып қалған бір түбі‭ –‬фәниге өткен әкенің,‭ ‬екіншісі‭ –‬ақынның өзінің ... ... ... ... ... шумағынан қапысыз аңғарамыз:‭
‬Солды деуге құқым да,‭ ‬қақым да бар,
‎(‏Солғандар ма,‭ ‬жоқ,‭ ‬гүлдің сапында ... ... мен не ... ... ... болар... 
‎ ‏Бір түп жусанның солуы адамның о дүниелік ... ... ... түп ... ... ... ... тұрғандығы‭ –‬өмір сүру ишарасы.‭ ‬Автометафоралар Есенғали Раушанов қолданысында басқаша ... ... ... ... ... ... орыс ... А.Блоктың:‭ «‬Ақындар бір-біріне ұқсастығымен емес,‭ ‬бір-бірінен айырмашылығымен қызық,‭» ‬-‭ ... ... ... кеткен орынды болар.‭ ‬Ақынның қызғалдақпен,‭ ‬бір түп жусанмен ауыстырылуы оның жан дүниесінің қайнар бұлағы‭ –‬өлеңнің шықпен ... ... ... ... ... ‬жусанның бүріне таң алдында тұнатын мөлдір шық‭ –‬көмейге кептелген өксік,‭ ‬көзге тығылған жас‭ –‬ақынның кіршіксіз таза ... мен ... ... ... туындайтын өлеңнңің метафорасы.‭ [‬34,‭ ‬67б.‭]
Ақын өлеңдерін талдай отырып,‭ ‬оларды былай жүйелеуге болады.
Табиғат көрінісі мен жыл маусымдарына қатысты ... ... ... ... сүт ... ... «‬қара түн‭»‬,‭ «‬ақ түн‭»‬,‭ «‬меңсіз‭
қара ат мінген Түн‭»‬,‭ «‬қара шашын жел жайып аққан түн‭»‬,‭ ‬т.б.
Бұлт: ‭«‬ақша бұлт‭ –‬ақ ... ... ... ... бұлты‭»‬,‭ «‬қаңбақтай көшетін бұлт‭»‬,‭ «‬ән сынды жеп-жеңіл бұлт‭»‬,‭ ‬т.б.
Жел: ‭«‬самал жел‭»‬,‭ «‬жібек жел‭»‬,‭ «‬әуенді ала қашып ескен жел‭»‬,‭ «‬есер жел‭»‬,
‎«‏бала боп ... ... ... ... ... ... ... күз‭»‬,‭ «‬сары шаш күз‭»‬,‭ «‬бұла күз‭»‬,‭ «‬ерте кеткен есіл күз‭»‬,‭ «‬жетім күз‭»‬,‭ «‬дөкір күз‭»‬,‭ «‬күз-тозақ‭»‬,‭ «‬айман-күз‭»‬,т.б.
Көктем: ‭«‬жігіт көктем‭»‬,‭ «‬ақ моншақтар‭ –‬көктемнің ... ... төс ... ... ... «‬жасыл отау‭ ‬-‭ ‬көктем‭»‬,‭ ‬т.б.
Қыс: ‭«‬кәрі құда қыс‭»‬,‭ «‬кәрі қыс‭»‬,‭ «‬оның аты‭ ... ... ... ... ... ... көйлекті жаз‭»‬,‭ «‬өтеді жаз бұлақ қып ақ тұманы,‭ ‬шалғын қырды шаңдаққа айналдырып‭»‬,‭ «‬жаз жетеді жайнайды дала тағы‭»‬,‭ ‬т.б.
Лирикалық және көркем ... мен ... ... ‬шалдар,‭ ‬ана,‭ ‬әке,‭ ‬аға,‭ ‬әже,‭ ‬Бәлшен кемпір,‭ ‬Қолдасбай шал,‭ ‬Кенбай ұста,‭ ‬Әждүрлі қария,‭ ‬Өтежан бала,‭ ‬жылқышы,‭ ‬Түрікпенбай,‭ ‬Дауымбек ... ‬ақ ... ... ... ... ... ... ‬Көркембай ақсақ,‭ ‬Айдым,‭ ‬дәрігер қыз,‭ ‬құдаша,т.б.
Лирика-поэтикалық бейнелер: Саламатхан,‭ ‬күйші қыз,‭ ‬өзбек қызы,‭ ... ... ... ... ... ... ... құс,т.б.
Тарихи бейнелер: Қазтуған,‭ ‬Сүйінқара,‭ ‬Сүгір,‭ ‬ер Шабай,‭ ‬Малайсары,‭ ‬Жалаңтөс,‭ ‬Шоқан,‭ ‬Хан Кене,‭ ‬Темір,‭ ... ... ... ... ‬Клеопатра,т.б.‭
‬Ақын-жазушылар бейнесі: Тоқаш ақын,‭ ‬Сәбит,‭ ‬Бауыржан,‭ ‬Ғабит,‭ ‬Мұқағали,‭ ‬Жүсіп,‭ ... ... ... ... және ... ... ... ‬Хауа ана,‭ ‬Сүлеймен,‭ ‬Мұса,‭ ‬Ибраһим,‭ ‬Нұх,‭ ‬Ғайса,‭ ‬Жүсіп,‭ ‬Қожа Ахмет Иасауи,‭ ‬Бекет ата,‭ ‬Сыпыра,‭ ‬т.б. 
Қорыта ... ... ... ... ... ... ‬сыршыл сезімді лирик ақын дей алмаймыз,‭ ‬қара ... ... ... ... түсе ...
2.2‎ ‏Е.Раушанов лирикаларының құрылысы мен өлшем-өрнектері
Қазақ өлең құрылысы бойынша іргелі еңбек‭ –‬З.Ахметовтің‭ «‬Өлең ... ... ... ... ... ... ... екендігінде дау жоқ.‭ ‬Бұл еңбектер ұлт өлеңінің ... ... ... ... ... ... ... ‬айқын монографиялар.‭ ‬Қазақ өлең құрылысы ғылымының негізін салушы академик З.Ахметов ... ... ... ... ырғақ жүйесі бойынша жазылған азды-көпті ғылыми жұмыстарды ... ... ... ... ... тарихы мен қазіргі үдерісін тереңінен,‭ ‬жан-жақты тексерген ғалымның концептуалды еңбектері әдебиеттанудың маңызды,‭ ‬іргелі бағдары ретінде ғасырдан-ғасырға көше ... ... ... ... ... ... өзгермей қалатын сала емес.‭ ‬Жаратылыс пен қоғам сияқты поэзия да даму эволюциясынан өтетіндіктен оның мазмұны мен түрі де дәуір тынысына сай ... ... ... ... ... ... өлеңдері әуендік сипатына сай екі түрлі өлшемге жеті-сегіз буынды жыр үлгісі мен он бір буынды қара ... ... ... Абай ... арқасында өлең жүйесі сан түрлі интонациялық мәнер тауып,‭ ‬ауызекі,‭ ‬шешендік және аралық сияқты мәнер ... ... жол ... ... өте келе өлшемдердің жаңа түрлері қолданысқа еніп,‭ ‬поэзияда тамыр жайып,‭ ‬әбден бекінгені белгілі.‭ ‬Олар бес,‭ ‬алты,‭ ‬жеті буынды өлшемнің‭ ... ... ... ... өлшемнің‭ ‬3+3+2‭ ‬және‭ ‬4+4‭ ‬өрнектері,‭ ‬тоғыз буынды және он,‭ ‬он екіден басталып,‭ ‬жиырма бес буынға ... ... ... ... ... ... тақырыптық-мағыналық жүгін лайықты көтеріп жүр.‭ ‬Еркін өлеңдердегі өлшемдердің сан алуан сабақтастығы әр ақынның ... жеке ... алып ... ... ... ырғақтық-интонациялық құрылымдардан өзге талантты ақындардың жеке ізденісі ретінде танылып,‭ ‬жалпылық сипат ала ... келе ... жаңа ... ‬ақ ... ... ... ... өлең жүйесінің ерекше мүмкіндіктерін танытып келеді.‭ ‬Өлең құрылысының теориялық тұжырымдарының өз ... ... ... ... қаншалықты жасаса,‭ ‬соншалық жалғасатынын академик зерттеу еңбектерінде аңғартып кеткен-ді.‭ ‬Қазақ өлеңтануы оның ... ... ... ... жолынан өтеді.‭ ‬Сондықтан өлеңтанушылар өлең өрісіндегі жаңа құбылыстарды дер кезінде байқап,‭ ‬теориялық ... ... ... ...
Өлең теориясы‭ –‬әдебиет салаларының ішінде ең дамыған түрі.‭ ‬Әдебиеттану ғылымында да оның ... оның өзге ... озық ... ... ... ... ... тақырыптық-идеялық,‭ ‬көркемдік-бейнелілік тұрғыдан аса мұқият зерттелгенмен,‭ ‬құрылымдық жағын зерттеуде мазмұнның пішіні ... оның ... ... ... ... ... ... ‬Сондықтан қазақтың ақындары өлеңнің техникасына екі түрлі көзқараста.‭ ‬Бірқатары мазмұн мен көркемдігі күшті өлеңге ... ... ... ... ‬өлең архитектоникасының мәнін бағаламағанмен,‭ ‬бірқатары өлеңінің өзгеше ... ... ... ... ... ... ... ырғақтық-интонациялық жүйесін мазмұнға сай түрлендіру Абай шығармашылығында ерекше мәнге ие болып,‭ ‬мақсатты түрде ... ... ... ... ... жүйесі өз деңгейінде бағаланып,‭ ‬ақындардың шығармашылығын зерттеуде көңіл бөлініп,‭ ‬ден қойылып жүр.‭ ‬Өлеңнің ... ... ... ... ... ... шеберлігі ретінде танылып,‭ ‬шығармаларының ішкі болмысын ашуда үлкен маңызға ие болып келеді.‭ ‬Қазіргі өлеңдердің ырғақтық жүйесін зерттеуде бірқатар кандидаттық диссертациялар ... ... ... ... ... ... ... «‬60-80‭ ‬жылдардағы өлең құрылысы‭» ‬атты кандидаттық диссертациясында осы кезеңдердегі ақындардың шығармаларына тән ерекшеліктерді іздейді.‭ ‬Зерттеушінің өлең құрылымын талдаудағы ... айта ... ... ... ... ... ... айқындап алған дұрыс.‭ ‬Ізденуші өз жұмысында өлеңдегі ұғымдарды атауда еркіндікке жол берген.‭ ‬Зерттеу ... ... ... ... ... ... «‬60-80‭ ‬жылдар арасындағы ақындарда бағанды тармақ қана емес,‭ ‬сырғалы тармақтар да жасалды‭»‬,‭ «‬Мағына үшін ... ... ... пайда болды,‭ ‬үстеме жамылған‭ ‬сырғалы‭ ‬тармақтар,‭ ‬сүйретпе тармақтар,‭ ‬сөйлем немесе сөз тіркестері қосылған,‭ ‬аралары нүктемен бөлінген құрама тармақтар,‭ ‬қайталанып ... ... ... ... ... ‬Шумақ басында басқамен ұйқаспайтын буыны бөлек‭ «‬ерке тармақтар‭»‬,‭ ‬ортасынан ажыратылған‭ «‬топтама тармақтар‭» ‬дүниеге келді.‭ ... бас ... ... ... ... ... ... «‬буындалған тармақтар‭» ‬жасалады.‭» ‬деген ұғымдар қазақ өлең теориясында бұрын кездеспеген.‭ ... ... ... ... ... ... ... С.Мұқанов,‭ ‬Е.Ысмаилов,‭ ‬Б.Кенжебаев,‭ ‬З.Ахметов,‭ ‬С.Негимовтардың еңбектерінде жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... ... де жіктемейді.‭ ‬Себебі қазақ өлеңінде әр ақында түрліше көрінетін тармақтардың түрінің барлығына ат беру мүмкін де ... ... ол ... өзін де жаңылыстырары сөзсіз.‭ ‬Бұл тармақтардың сыртқы кескіндері оның ырғақтық жүйесіне ... ... ... ... ... ... ... етеді.‭ «‬Бұрынғы‭ ‬салттық‭ ‬ұйқастар сақталып қалды‭» ‬Қазақ өлеңінің құрылысы бойынша ... ... ... ... орнына ұғым ретінде қалыптасқан‭ ‬дәстүрлі ұйқастар деген ... атау бола ... ... ... сөз ... ... ...
«Біз де өз тарапымыздан тіліміздің мағыналық реңктерді жіктеп,‎ ‏бейнелеуге икемділігін пайдаланып,‭ ‬толымсыз ұйқастың жоғарыда сөз ... ... ... бұрынғы толымсыз ұйқас түрінен айырмалауды,‭ ‬сөйтіп Т.Шапаевтың бейнелі түрде айтқан сөзін нақтылы терминдік атауға айналдырып,‭ ‬шартты түрде‭ ‬кетік ... деп ... ... ... ... ұйқас үлгілері‭ –‬тек қана Темірхан Медетбековтің жеке ұйқас ерекшелігі емес,‭ ‬қазақ поэзиясына‭ ... ... ... Қадыр Мырзалиев,‭ ‬Жұмекен Нәжімеденов сияқты ақындардың шығармашылықтарында жеке элемент‭ –‬нышандардың бой көрсетуімен басталып,‭ ‬қазіргі поэзиямызда орнығып келе жатқан тұтас бір ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ өлеңінің бейнелілік және түрлік мәселелерін ... ... ... ... ... отырған‭ ‬кетік ұйқас ұғымына қатысты пікіріміз де жоғарыда айтқан ұғымдарды ... сөз ... ... ... қажеттігі байқалады.‭ «‬Кетік,‭ ‬ақсақ,‭ ‬балдақты‭»‬ деген ұғымдарға телінген поэзияда сымбат бола ма‭?
Екі зерттеушінің жаңа ұғымдары өлең құрылысының жаңа ... ... ... ... ... ... ... өлеңінде ақын дәуірлеріндегі құрылымдық жаңа үрдістердің пайда болуымен жаңа ұғымдар еніп жатады.‭ ‬Мұндай мәселелерді зерттеушілер өздігінше шешуге тырысатындықтан ондағы тұрақты ... ... атау ... ... жұмыстарда еркіндікке жол беріліп жатады.‭ ‬С.Елікбаев атаған тармақтар олардың ырғақтық-интонациялық жүйесіне қатысты ... ... ... ... ... ... ... «‬еркіндігін‭» ‬түсінуге болады дегенмен қазақ өлең құрылысының соңғы,‭ ‬яғни,‭ ‬70-жылдардан кейінгі ... өлең ... ... шешілмеген мәселелердің барлығы анықталады.‭
Оның алғашқысы қазақ өлең құрылысын ... ... ... өлең құрылысын зерттеуде екі түрлі бағыт бар:‭ ‬оның бірі‭ –‬статистикалық,‭ ‬яғни есептік,‭ ‬екіншісі‭ –‬ырғақтық-интонациялық.‭ ‬Қазақ өлең құрылысының негізін салушы ... З.‭ ... өз ... екі ... ... қоса алып ... ‬Қазақ өлең өлшемдерінің буындық,‭ ‬бунақтық және ырғақтық сипатын,‭ ‬сабақтасу мүмкіндіктерін айта келіп,‭ ‬оның ... ... ... ... ... ... ... зор көңіл бөлді.‭ ‬Қазақ өлеңін интонациялық тұрғыдан ... ... екі ... және ... деп ... ... ... саласында қордаланған тәжірибелер бір аса маңызды қорытындыға алып келеді.‭ ... ... ... ... ‬ырғақтық өрнектерді схемалау,‭ ‬суреттеу мәселесі игеріліп болуы ... ... ... өрнектермен шектелу өлең өрнектерінің терең зерттеу ырғақтардың алуан түрлі комбинацияларын ... ... ... ‬Бұл бағыт аса өнімді емес,‭ ‬сондай-ақ өлеңнің құрылымдық негіздерінің өзара сабақтастығының күрделі ... ... ... ... ... бай мүмкіндіктері толық ашылмайды‭» [‬8,‭ ‬273‭]‬.‭ ‬Ғалымның бұл пікірі орыс ... Б.‭ ... «‬К ... интонации в стиховедении‭» ‬деген еңбегінде де көрініс табады.‭ «‬Әдебиеттану ғылымының алдында ... ... ... ... туындайтын ерекше құбылыс ретінде зерттеу міндеті тұр.‭ ‬Интонациялық категорияларға жүгінбей,‭ ‬көркем тілді,‭ ... ... ... ... ... ... ‬деген пікір статистикалық зерттеулердің өлеңнің құрылымынан толық сипаттап бергенмен,‭ ‬шығарманың ішкі логикалық жүйесімен байланыспай,‭ ... ... ... мәні ... ... алға ... [‬38,‭ ‬48‭]‬.‭
«Статистикалық есептеулер өлең шынайы дыбысталуын қалыптандырып,‎ ‏қарабайырландырып ... ... ... ... өлең жасаушылық ерекшелігін ғана сипаттайды‭» [‬3,‭ ‬7‭]‬.‭ ... ... кей ... ... ... бой ... қалатыны жасырын емес.‭ ‬Қазіргі қазақ поэзиясы өлеңнің ырғақтық-интонациялық құрылымын жай өлең өрнегі деп қана қарамай,‭ ‬көркемдік ерекшелігі ретінде ... ... ... ... ‬Қазіргі қазақ поэзиясының интонациясы құнарланып кеткендігі сондай ырғақтық өлшемдер ғана емес,‭ ‬тыныс белгілері,‭ ‬тасымал,‭ ‬синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... белсенді түрде өлең әлеміне енді.‭ ‬Олар ақындарда әртүрлі дәрежеде қолданылады.‭
Өлең сөз адамға өзінің ішкі ... ... ... ... ғана ... ... қалпы,‭ ‬әсем үнділігімен де әсер етеді.‭ ‬Сөздің ... ... ... ... мағынасын оның өлеңдегі ырғақ-үнділігі,‭ ‬әуезділігі сан түрлі рең беріп ... ... ... ... ... қалатын сала емес.‭ ‬Жаратылыс пен қоғам сияқты да ... ... ... ... мен түрі де‭ ... ... ... түрленеді.‭ ‬Өлең құрылысының теориялық тұжырымдарының өз еңбектерімен‭ ‬бітпейдіндігін,‭ ‬қазақ поэзиясы қаншалықты жасаса,‭ ‬соншалық жалғасатынын өлеңтанудың негізін қалаушы академик ... ... ... атап ... ... ... ... –‬киесі бар өнер.‭ ‬Талғамы терең,‭ ‬толғауы тоқсан.‭ ‬Поэзия есігін тек жүрегі түкті,‭ ‬сенімі мықты,‭ ‬таланты сала құлаш,‭ ‬талабы таудай ақын ғана аша алуы ... ... ақын не ... талантының диапазонын керсететін манометр‭ ‬десек қателеспейміз.‭ ‬Талант әр түрлі,‭ ‬бірыңғай,‭ ‬бір шкалалы,‭ ‬ортақ дәрежелі талант болмайды.‭ ‬Ал,‭ ... сол ... ... ғана ... ‬өз ... бар,‭ ‬өз даму стратегиясы бар кеңістігін анықтайтын аспап деп түсінген жөн.‭ ‬Жеке тұлғаның,‭ ‬жеке дарынның стилі өзгеге ұқсамауы тиіс,‭ ‬тек ... ... ... ... ... ... ... болуы қажет.
Өлең теориясы‭ ‬-‭ ‬әдебиет салаларының ішінде дамыған түрі.‭ ‬Әдебиеттану ғылымында да оның өзге салаларынан озық тұрады.‭ ‬Бір кемшілігі ... ... ... ... ... терең зерттелгенмен,‭ ‬құрылымдық жағын зерттеуде мазмұнның пішіні ретіндегі оның ... ... ... ... ... емес.‭ ‬Қазір өлеңнің құрылымдық жүйесі өз деңгейінд бағаланып,‭ ‬өлеңнің құрылымдық саласындағы жемісті ізденістері ақындардың‭ ‬қалтқысыз шеберлігі ретінде танылып,‭ ‬шығармаларының ішкі ... ... ... ... ие ... ... ‬Қазіргі өлеңдердің ырғақтық жүйесін зерттеуде бірқатар зерттеу еңбектер,‭ ‬кандидаттық диссертациялыра жазылды.‭ ... ... ... ... Абай ... ... ‬ол ... бұрынғы форма да бар.‭ ‬Кезінде Сәкен,‭ ‬Ілияс,‭ ‬Сәбит өлеңдері қазақ поэзиясын жаңа сатыға көтерді.‭ ‬Қазақ өлеңінің көпшілігі ... ... ... ‬формасында жазылады.‭ ‬Он бір буынды‭ «‬а-а-а-а‭» ‬болып келетін ұйқас‭ –‬көне ұйқас.‭ ‬Ал,‭ ‬жеті буынды жыр ... ... ... болып табылады дейді‭ ‬кейбір зерттеушілер.‭
Ал,‭ ‬Есенғали ақынның өлеңдерін оқып отырсақ,‭ ‬өлең ұйқасы бірінен кейін бірі өз орнын ... ... ... түрлері де кездеседі,‭ ‬буын саны әр түрлі болып келеді.‭ ... ... ... екен ол мені,
‎ ‏Ұмытпапты.
Өлең құрлысына келсек,‭ ‬5+5+3+11+12+12‭ ‬осымен бір қатары да,‭ ‬сол қатардағы ой да жинақталады.‭ ‬Қарап тұрсаңыз ... буын саны ... деп те ... ‬Өлең формасына қарай өлең құрылысы соңына дейін өзгеріп те құбылып отырады.‭ ... өзі ... ... білдіреді.‭ ‬Ал ары қарай тізбесек,‭ ‬7‭ ‬буынды,‭ ‬8‭ ‬буынды,‭ ‬12‭ ‬буынды болып та келеді.‭
Енді біздің зерттеуіміздегі поэзияның өлең ... ... ... саны ... та отырады.‭ ‬Ежелден келе жатқа он бір буынды да,‭ ‬алты-жеті буынды да өлең ұйқасына қарай келе ... ... бір айта ... жайт еркін ұйқасты өлең түрлері де кездеседі.‭ ‬Он бір буынды тармақ екі бунақтан,‭ ‬жеті буынды тармақ екі ... ... ... тармақ үш бунақтан да келе береді.‭
Енді ақын өлеңдерін құрылысына қарай,‎ ‏схемасын жасасақ:‭ ... ‬11‭ ... ‬11‭ ... ‬11‭ ... ‬11‭ ... ... ... патшасы болғанмын,‎ ‏сауық ері,
Бақты мені орманның қауым елі
(Бауырым,‎ ‏сен‭ «‬бастығым ... ... ... ... ол тауық еді‭)‬.‭
(Еркін дүние-ай,‎ ‏ен далам,‭ ‬ерек далам‭)
Ақын өлеңдері екі ... ‏4‎ ... ... ‬11‭ ... ... ұйқас та болып келеді.‭ ‬Яғни:‭ ‬а-а-а-б-а.‭ ... ... ... ... ... ... ... сыбап күндеп...
Кетіп бара жатсың ба,‭ ‬оқасы жоқ,
Ертең қайтып келесің.‭ ‬Бірақ кім боп‭?
Ақынның қай ... ... та ... ... ... ... ‬яғни өз ерекшелігіне қарай ұйқастың түрлеріне де өлеңдері төгіле береді.
Бір бунақты тармақ,‭ ‬6‭ ‬тармақты шумақ,‭ ‬8‭ ‬буынды,‭ ‬шалыс ұйқас.
Схемасы:‭ ‬5‭ ... ‬7‭ ... ‬11‭ ... ‬3‭ ‬буынды,‭ ‬7‭ ‬буынды,‭ ‬11‭ ‬буынды.
Ұйқастары:‭ ‬а-б-б-а-б.
 Жаз да жетті-ау,
дегенше әне-міне,
Көз жүгіртем өткен күз әлеміне.
Басқа бір
күн жылытқан жаным ... ... мен сені әлі де.‭ ... да ... ‬3‭ ... ... та кездеседі ұйқасына қарап,‭ ‬4‭ ‬тармақты шумақ,‭ ‬қара өлең ұйқасы.‭
Төменде келтірілген өлең шумағына тоқталсақ,‭ ‬5‭ ... ‬8‭ ... ... ‬7‭ ... ... ... ... ұйқас‭ ‬6‭ ‬буынды,‭ ‬7‭ ‬буынды,‭ ‬да болып келеді.‭ ‬Құрылымы:‭ ... ... ... ... тұрып,
Ұғып тұрып сан рет,
Ұшырдым
мен қолға конған бағымды.
Атағы жоқ,
Шатағы көп кезім-ді,
Түсінбеді ел мына мендей кежірді.‭ (‬Атағы жоқ,‭ ‬шатағы көп кезім-ді‭)‬ ... ... өлең ... ... ‬6‭ ... шумақ.‭ ‬7‭ ‬буынды қара өлең ұйқасы.‭ ‬А-б-в-д-в-е.
‎ ‏Алақанында сағымның
Қаратау-арман ... мен ... әлі ... мен ... ... ... ‬бәрі де
Өзгеріп сала берер ед...‭[‬31‭]
Есенғали Раушанов өлеңдерінің құрылысы әртүрлі болып келеді,‭ ‬мысалы,‭ ‬2‭ ‬бунақты,‭ ‬қара өлең ұйқасымен бастаса,‭ ‬бір бунақты ... ... де,‭ ... ұйқаспен де өлең жолдары аяқтала береді.‭ ‬Яғни,‭ ‬бұл деген сөз заңдылықты бұзу емес,‭ ‬ақынның ерекшелігі,‭ ‬сөз бен ... ... ... ... ... ... көз елегінен өткізесіз,‭ ‬сезімге берілесіз.‭ ‬Ақынның тағы бір ерекшелігі жансыз нәрсемен ... ... ‬өз ... сыр ... ... ... ... ретінде қарайды.
Мәңгі ұйықтап
қалған секілді атырап,
Түн.
Ұйқыда,‭ ‬сезер емес ... ... ... ... ... ... ауыртып.
‎«‏Ендігі күнім қараң‭» ‬демеші,
Мен тірімін ғой себебі,‭ ‬көкем.
Сүйеді екен адам неге осы,
Адам неге осы өледі екен‭?
Ұйықтай алмаспын бұл түні ... ... ... ... ... күні ... ... ‬қалады менен.
Қалады менен андызды атырап,
Өтеді зулап ағын-ғасырлар.
Сен қалтырамашы,‭ ‬жалғыз жапырақ,
Менің жалғыз қарындасым бар.‭[‬31‭]
Есенғали Раушанов‎ ‏өлеңдерінің құрылысы Жұмекен Нәжімеденов пен ... ... ... ... келіп,‭ ‬ерікті өлеңнің даму шыңына жеткен.‭ ‬Әр ақын өз дәуірінің романтикалық ... ... ... ... ... ‬сияқты күрделі өрнектер өлеңнің ырғақ жүйесін түрлендіріп,‭ ... ... ... етіп ... ... тұтастай ұзынды-қысқалы тармақтардың сабақтастығына негізделген айналымы ырғаққа құрылған өлеңге біздің зертеуіміздегі ақын ... де тән ... ... ‬Бұл негізінен жыраулар поэзиясында да кездеседі.‭ ‬
Тарыққандық-ау‭ ‬-
Таптырмасыңды білсем де табынатыным.
Зарыққандық-ау‭ ‬-
Жақтырмасыңды білсем де сағынатыным.
Жанымды сәруәр шуаққа ... ... ... өлең арнадым.
Атқан таң күн боп батады дегенге сонда
Сене де алмадым.
Тұрды да төніп кәрі ақпан,
Желкенді ... ... алып ... ... ... ... мені неге ... болып келіп,
күн болып сөніп баратқан‭?
...Сезбедің-ау сен түнектің торлағанын бір,
Сонда да күтіп ... сол ... ... ... ... ... менің
шын ғашық болмағаным бұл.
‎ ‏Сонымен қатар,‭ ‬ақын өлеңдері заңға бағынбай-ақ сөз өрімі ... ... ... береді:
Тоқтады боран,
Тоқтады қары,
Құдай-ау,‭ ‬мынау көктем бе‭?
Бір күндей болған жоқ бәрі дағы,
Салауат деші ... ... ұша ... ... кең ... ол да мен ... әбден,
Күледі тағы мен құсап.
Айта ғой деймін не тілеріңді,
Берейін бәрін,‭ ‬көк өскін.
Жұбатқым
келеді жетімегімді,
Жұбатпаса
да мені ... ... ... ... ‬Е.Раушанов‭ ‬өлеңдерінің‭ ‬құрылысынан Абай,‭ ‬Мағжан,‭ ... ... ... алып келе ... ... ... өлең ... ‬орын алады.‭ ‬Бірақ‭ ‬әр ақынның өз стилі қалыптасқандықтан‭ ‬8,‭ ... ... және ... ‬13‭ ... өлең өлшемдері де кездеседі.‭ ‬Есенғали ақынның өлең құрылысынан осыны байқаймыз.‭ ‬3,4,5‭ ‬буынды ... да ... ... өлең ... да ... ‬Темірхан жырларында эпифоралық қайталаулар мен кейіптеу тәсілдері және тың ... ... ... мен ... ... ... ‬өлең ішінде бір тармақтың шегелей айтылып қайталауға түсуі өлеңнің интонациялық қызуын арттырып,‭ ‬ақынның нені ... атап ... ... ... береді.‭ ‬Ақынның ой ұйқасына құрылған жырлары басқа да жоғарыда айтылған көркемдік бейнелеу құралдарынсыз солғын тартқан ... ... ... ... ежелгі жыраулар поэзиясының ізімен,‭ ‬негізінен,‭ ‬аралас буынды,‭ ‬ерікті ұйқасқа құрылады.‭ ... ... ... ... тармақтан тұратын бір ғана шумақтың өзі бірнеше ... ... ... ‬шығармалары қазақ әдебиетінде,‭ ‬қазақ поэзиясында‭ ‬өзіндік із,‭ ‬стиль қалдырып,‭ ‬мазмұны мен түр ... ... ... өлеңін байытып келе жатқан ірі талант иесі.‭ ‬Есенғали Раушанов‭ –‬ұрпақ санасында сан ... ... ... ... ... өз ... таба білген,‭ ‬өз ойы,‭ ‬өзіндік ерекше дауысы бар ақын.‭ ‬Ақынның өзі айтқандай егер атқамінер болмағанда еі ... ... ... ... ... ‬ал қазір бір томдық шығармалары барын айтады.‭ ‬Осының өзі бір дүние,‭ ‬зерттеуге тұрарлық дүние.‭
70-80‎ ‏жылдардан бастап‭ ‬қазақ лирикасының түрлік,‭ ... ... ... ... лириктеріміз:‭ ‬Т.Айбергенов,‭ ‬М.Мақатаев,‭ ‬С.Жиенбаев,‭ ‬Ж.Нәжімеденов,‭ ‬Ж.Жақыпбаевтардың қатарынан‭ ‬Е.Раушанов‭ ‬ та ойып орын ... ... ... ... жанрлық ішкі ерекшелігіндегі ізденістері кейде тіпті де бір–бірімен жақындай түседі.‭ ‬Мәселен,‭ ‬Мұқағали,‭ ‬Төлеген,‭ ‬Мұхтар,‭ ‬Жұматайдың он бір ... ... ... ‬ұйқасына жазған сезімдік‭ ‬өлеңдері ырғақ,‭ ‬интонация жағынан бір-бірімен тым‭ ‬үндес жатады.
‎ ‏ Қорыта айтсақ,‭ ‬Е.Раушанов ... ... ... ... тең түсетін тамаша дүние.‭ ‬Қарапайым жырларының өзі күнделікті күйбең тірліктің жайына қандырып,‭ ‬шығармалары қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ақ ... қара деп ажырату ел ақындарының үлесіне тисе Исраил осы үрдісте бір де бір ... ... ... көрген емес.‭ ‬Сондықтан да ақын шығармалары эстетикалық тұрғыдан құнды болып есептелінеді.‭ ‬Әдеби дәстүр ... ... ... тарта отырып,‭ ‬өз алдына тыңнан ой толғамдар,‭ ‬мазмұнға сапа қоса білген ақынның қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар деп айта ... келе ... ... ... ... ... ... өте кең және көркем кестелі.‭ ‬Лирикалық туындыларының қайсыбірін алмайық,‭ ‬ажарын ... ... ... келісті тіл өрнегі ақында жеткілікті
... ... мен ... ... мен ... ... мен Мағжанды,‭ ‬ Мұқағалиды оқитын талғампаз оқушы Фаризаның да әр кітабын қолына шырақ алып ... ... ... ... ... мен шырғалаңы әлі де жеткілікті мына заманда ойы он тарапқа,‭ ‬санасы сан салаға шашырайтындай шытырман ахуалдар кешіп ... ... жас ... та ... ... ... салар сырлас іздегенде,‭ ‬айналып өте алмас аз тұлғаларының бірі‭ —‬Есенғали Раушанов.‭ ‬Бұдан кейін де талай ұрпақ келер.‭ ‬Ақын өлеңі ... ... ... ... еш кетпес.‭
Замана жайлы жырларын талдай отырып,‭ ‬оның поэзиясындағы азаматтық үнді шама-шарқымызша анықтадық.‭ ‬Өлеңдері арқылы ақынның өзінің азаматтық тұлғасын таныдық ... ... ... ғалым Ханғали Сүйінішалиев:‭ «‬Ақындық ең қиын өнердің бірі.‭ ‬Тереңнен толғанып,‭ ‬тебірене тер ... ... ... терілмейді.‭ ‬Өнерпаздың бойында қайнауы жетіп,‭ ‬қисынын тауып,‭ ‬санасында пісіп,‭ ‬жетіліп,‭ ‬дүниеге‭ ‬келген‭ ... ғана ақын ... ... ... ... бөлейтін өнер көкжиегінде із қалдырады‭» [‬39,‭ ‬286‭ ... ... ... ... ... ғана ... ‬әдебиетіміздің алтын діңгектері болған Мағжан Жұмабаев,‭ ‬Сәкен Сейфуллин,‭ ‬Ілияс Жансүгіров сынды дүлдүлдеріміздің ізін баса ... ... ... буырқана шыққан Қасым қым-қуыт өмір мен өлең деген құдіреттің қыр-сырын терең толғай отырып,‭ ‬асқақ романтизммен жырлады.‭ ... ... ... жердің топырағы мен туған ұлтын өлердей сүйді.‭ ‬Оның табиғатын,‭ ‬байлығын,‭ ‬береке бірлігі мен ұлылығын ... ... ... ... сипаты ең алдымен өз еліңді сүюден көрінсе керек.‭ ‬Абай‭ «‬Қалың елім,‭ ‬қазағым,‭ ‬қайран жұртым‭»‬,‭ –‬деп,‭ ‬елін күйініп отырып ... ‬Ал ... ... ... қабағын,
Бастыра киген тымағын,
Жалқаулықты жар көрген.
Жүрген ескі заңымен
Алдындағы малымен,
Бірге жусап,‭ ... ... ... елім бар.
Неге екенін білмеймін,
Сол елімді сүйемін,‭ ‬-‭
деп,‭ ‬жан-сырын‭ ‬ақтарады.‭ ‬Мағжанның‭ ‬қазақтың‭ ‬қыңыр‭ ‬кылықтарын ... ... ... сыр ... ... ол өз елін осы ... сүйеді.‭ ‬Ақын‭ ‬іздесе‭ ‬халық‭ ‬бойындағы‭ ‬тазалық‭ ‬пен‭ ‬даналық,‭ ... ... ... ‬секілді‭ ‬асыл‭ ‬қасиеттердің‭ ‬мың‭ ... ... ... ... ... ‬жұртты екінің бірі сүйер,‭ ‬ал‭ ... ... елді сүю үшін ... ... керек.‭ ‬Алдыңғы ағалары сияқты туған елін сүю,‭ ‬оған үлкен махаббатпен қарау Қасым поэзиясының‭ ‬да‭ ... ... ... ... өзінің докторлық жұмысында туған жер тақырыбының идеялық-көркемдік эволюциясын үш кезеңге бөліп,‭ ‬бірінші кезеңге‭ ‬1920-1930‭ ‬жылдар аралығын алып,‭ ‬Ілияс Жансүгіров,‭ ... ... ... ... ... ... жатқызса,‭ ‬екінші кезеңге‭ ‬1940-1950‭ ‬жылдардың шегін алып,‭ ‬Қасым Аманжолов,‭ ... ... ... ... ... ... ‬үшінші кезең‭ ‬1960-1990‭ ‬жылдардың арасы,‭ ‬Қадыр Мырзалиев,‭ ‬Төлеген Айбергенов,‭ ‬Мұқағали Мақатаев,‭ ... ... ... ... ... ... «‬1940-1950‭ ‬жылдардың шегінде‭ «‬Сарыарқа‭» ‬сөзін ауызға алғанның өзі ұлтшылдықтың есебінде бағалана бастады.‭ ‬Міне,‭ ‬мұндай солақай ... ... ... ... «‬Сарыарқа‭» ‬сөзін шығармаға кірістіру өжеттілікті қажет етер еді‭» [‬40,‭ ... ... ... ... ... замандарда Қасым бойынан осындай өжеттіліктің табылғаны жанымызды жылытады.‭ «‬Ұлттың ұлы мұраттарын аялаған ... ой иесі әр ... ... ... жүйе ... ... алымымен ғана құтылатынын жақсы білді‭ [‬41,‭ ‬26‭ ‬б.‭]‬.‭ ‬Ел дегенде ұлы ақын ... ... ... ... болмас үшін біраз мысалдар келтіре кетейік.‭ ‬Қасым‭ «‬Атамекен‭» ‬өлеңінде:
Сүйем сені ... ел ... анам ... ғой құшағың кең.
Жер мен көктің жаннаты бір өзіңсің,
Сенен артық не табам,‭ ‬қайда кетем,‭ ‬-‭ ... ... ... Ата ... ... дала анам едің ... кең.
Тұсыңнан тоқтай алмай барам өтіп,
Артта‭ –‬сен,‭ ‬алда‭ –‬майдан,‭ ‬қайтсем екен‭?! ... ұл ... ... тәрбие берем деген мемлекет дәл осындай идеология ұстануы қажет.‭ ‬Өз елін‭ «‬жүрегін жұлып бередей сүю‭» ... жек көру ... сөз ... ‬Әйтпесе,‭ «‬өзгенің патшалығынан өз елінің тезегін тергенді артық санаған‭» ‬Қасымды ұлттық шеңбермен шектелген ақын деп кім айта ... ... көз ... ‬ол ... да ... ... қызымен де жүрегі бір,‭ ‬қытай қызына да жыр жазған.‭ ‬Низамиді ақындардың ... ... ... ... ... ... Шотаға жыр арнаса,‭ ‬Лермонтовты,‭ ‬Шевченконы,‭ ‬Байронды,‭ ‬Твардовсийді,‭ ‬Миршакарды қазақ ... ... ... ‬жеріңді сүю,‭ ‬еліңнің патриоты болу өзгеден томаға тұйық,‭ ‬бөлектену деген сөз ... ... ... ... ... ақын ... өн бойында көрініп жатады.‭ ‬Ал,‭ ‬Есенғали ақын да ... ... бола тұра неге ... ... ... ‬өз лебімен суреттейді:
Менің ата мекенім‭ –‬менің жаным,
Жаныма жара түссе,‭ ... ... бір ... айта ... де мың кісідей оның зарын‭ –
Егемендік алып,‭ ‬етек-жеңімізді ... он бес ... ... өтті.‭ ‬Осы уақыт аралығында туған,‭ ‬кейінгі өсіп келе жатқан ... ... ... ... ... ... ... тіктейтіндей туындылар жоқтың қасы.‭ ‬Тіпті әскердегі ұландарымыз‭ ... ... ... ... ... ... алды махаббат‭» ‬дегендей тәрбиелік мәні,‭ ‬көркемдік деңгейі өте төмен әндер шырқайды.‭
Біз бұл зерттеу еңбегімізде‭ ‬Есенғали Раушанов поэзиясының поэтикасын,‭ ‬ұлттық ... ... ... дей‭ ‬ талдадық деп‭ ‬есептейміз.‭
Ақын шығармаларында метафоралық ... ... ... –‏ұнамды сипатта болса,‭ ‬оны жәбірлеуші жел‭ –‬ұнамсыз сипатта.‭ ‬Бастан аяқ алып қарағанда белгілі бір оқиға желісін арқау еткен өлеңде сезім ... ... ... шықпай,‭ ‬бір желінің бойында астарлы мәнмен өрілген.‭ ‬Көркемдік шындық тұрғысынан қайың болып бейнеленген кейіпкердің ақиқат өмірдегі нәзік жанды,‭ ‬қорғансыз қыз ... еш ... ... ... ... жел де ... бір типтерге ұқсас.‭ ‬Мифологиялық ойлау жүйесіне тән анимистік сенімнің көркемдік ойлау шеңберінде метафоралық‭ –‬символдық мәнге ұласып,‭ ‬сыршыл сезімге толы өлеңнің ... ... ... ... иесі өзін ... метафораларды,‭ ‬яғни өзін ауыстыра бейнелейтін нысанды міндетті түрде табиғат аясынан,‭ ‬аң-құс,‭ ‬жан-жануарлардан іздейді.‭ ‬Қорыта айтсақ,‭ ... ... ... ... ... тең түсетін тамаша дүние.‭ ‬Қарапайым жырларының өзі күнделікті күйбең тірліктің ... ... ... ... ... ... небір жарқын шынайы да сыршыл сезімдерді сыртқа паш ету ... ... ... да ақын ... эстетикалық тұрғыдан құнды болып табылады.‭ ‬Әдеби дәстүр жалғастығын шығармасына желідей тарта отырып,‭ ‬өз алдына тыңнан ой толғамдар,‭ ‬мазмұнға сапа қоса ... ... ... ... орны бар деп айта ...
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Оразханова М.И.‭ ‬Қазақ әдебиетіндегі табиғат лирикасы‭ (‬1960-1990‭ ‬ж.ж.‭)‬.‭ ‬Филолог.‭ ‬ғыл.‭ ‬канд.‭ ... ... үшін ... ... ... ... ‬137-б.
Қыяхметова Ш.Ә.‭ «‬Қазақ лирикасындағы табиғат пен ... ... ‬ж‭ ... ... ‬канд.‭ ‬ғылыми дәр.алу үшін дайынд.диссер.‭ ‬Астана,‭ ‬2005ж.‭ ‬137-б.
Ержанова С.Б.‭ ‬«Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ ... ... ... мәселелері‭» ‬2009,‭ ‬фил.докторлық диссертация.‭ ‬Алматы,‭ ‬2009.-320б
Байтұрсынов А.‭ ‬Шығармалары.‭ –‬Алматы,‭ ‬1989.-320‭ ‬б.
Жұмалиев Қ.‭ ‬Әдебиет теориясы.‭ –‬Алматы:‭ ... ... ... ... З.‭ ... ... ‬– Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1983.-362‭ ‬б.
Тәжiбаев Ә.‭ ‬Өмiр және поэзия.-Алматы,‭ ... ... З.‭ ... ... ... ... ‬Мектеп‭ ‬1973‭ ‬ж.,‭ ‬212‭ ‬б,‭ ‬126‭ ‬б‭
Базарбаев М.‭ ‬Өлең‭ –‬сөздің‭ ‬патшасы,‭ ... ... ... ... ... ‬-256‭ ‬б.
Нұрғали Р.‭ ‬Арқау.‭ ‬Т.2.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1991.‭ ... ... Қ.‭ ... ... ... ... ... ‬-‭ ‬464‭ ‬б.
Негимов С.‭ ‬Өлең өрімі.‭ –‬Алматы:‭ ‬Ғылым,‭ ‬1980
Әлімбаев М.‭ ... ... ... ... ... универистеті,‭ ‬1992.‭ ‬-248‭ ‬б.
Кәрібаева Б.‭ ‬Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы.‭ ... ... ... ... А.‭ ‬Қазақ поэзиясы және ұлттық идея.‭ ‬Монография.‭ ‬Алматы:‭ ‬Білім,‭ ... ... ... Ә.‭ ... ... ... ... ‬1970.‭ –‬б.
Мәшһүр-Жүсіп‭ ‬Қ.‭ ‬Өлең‭ –‬сөздің патшасы.‭ –‬Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1991.‭ ‬216‭ ‬б.
‎ ‏Егеубаев А.‭ «‬Сөз ... ... ... ... ... ‬І-том,‭ ‬643-644‭ ‬б.
Әшімбаев С.‭ ‬Екі томдық шығармалар жинағы.‭ ‬І-том,‭ ... ... ... ... тарихы.‭ ‬10-том.‭ ‬1991-2001‭ ‬жылдардағы тәуелсіздік кезеңі.‭ ‬Алматы:‭ ‬2010ж.
Е.Раушанов.‭ ‬Түз‭ ‬қарлығашы//Жас‭ ‬қазақ.-2008.-17‭ ... ... Б.‭ ... ... ... ‬2006.-230б
Дүйсенов М.‎ ‏Ақын мұраты.‭ ‬– Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1996.-106б.
‎ ‏Қирабаев С.‭ ‬Ұлт ... және ... ... ... ... –‬б.,‭ ‬19-б
Базарбаев М.‭ ‬Замана тудырған әдебиет.-Алматы:‭ «‬Жібек жолы‭» ‬баспа ... ... ... ... ... ‬Нәжімеденовтың ақындығы:‭ ‬филол.‭ ‬ғыл.‭ ‬д-ры автореф.:‭ ‬10.01.02.‭ ‬-Алматы,‭ ‬1996.‭ ‬-‭ ‬9‭ ... ... ‬//‭ ... ... ‬-‭ ... ‬Ғылым.‭ ‬1971.‭ ‬-‭ ‬7‭ ‬б.
‎ ‏Раушанов Е.‭ ... ... боз ... ... жинағы.‭ ‬Алматы‭; ‬Жазушы.-2006ж
Қоңыров‭ ‬Т.‭ ‬Қазақ теңеулерi.-Алматы,‭ ‬1978ж.,‭ ‬171б.‭ ... ... Е.‭ ... мен ... ... ... ... ‬2006ж.
‎ ‏Раушанов С.‭ ‬Біздің Егемендік...‭ ‬//‭ ‬Ұлт тағлымы,‭ ‬№12
‎ ‏Әскербекқызы Ж.‭ ‬Көркемдік ... ... ... ... ‬Зерттеулер.-‭ ‬Алматы:‭ ‬Жазушы.‭ ‬2006ж.
‎ ‏Потебня А.‭ ‬Теоретическая поэтика.‭ ... ... ... ... ... Е.‭ ‬Қара бауыр қасқалдақ.‭ ‬Өлеңдер жинағы.-Алматы:‭ ‬Жазушы,‭ ‬1995ж.
Терминдер сөздігі.‭ ‬Әдебиеттану.‭ (‬Құрастырушылар:‭ ‬З.Ахметов,‭ ‬Т.Шаңбаев‭) ‬Алматы:‭ «‬Ана тілі‭»‬,‭ ... Б.‭ ... ... ... ... ... ‬испр.‭ –‬М.-‭ ‬Л.Госиздат,‭ ‬1930.‭ –‬с.
Сүйінішәлиев Х.‭ ‬Қазақ әдебиеті тарихының қалыптасу кезеңдері.‭ –‬Алматы:‭ ‬Санат,‭ ... ... ... А.‭ ‬Ж.‭ ‬Қазақ‭ ‬поэзиясында‭ ‬ұлттық идеяның көркем ... ‬/‭ ... ... ‬және трансформациясы:‭ ‬филол.‭ ‬ғыл.‭ ‬д-ры.‭ ‬дис.‭ –‬Алматы,‭ ‬2001.‭ –‬б
Әбдиманов Ө.‭ ‬Ұлы шығарманың ұлттық болмысы‭ ‬//‭ ‬Әуезов және әлем ... ... ... ... ‬2004.‭ –‬б.‭
64
Ф‭ ‬7.02-23‭ 65
1
Ф‭ ‬7.02-23

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Төлеген Айбергенов2 бет
Ш. Бейсенованың «Сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм5 бет
Ш. Бейсенованың «Сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. А.Кемелбайдың "Қоңыр қаз" шығармасын талдау13 бет
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
Абай поэзиясының шығыстық негіздері14 бет
Абайдың поэзиясының көркемдік ерекшілігі18 бет
Ежелгі жырлар мен жыраулар поэзиясының ерекшеліктері4 бет
Ежелгі жәдігерліктер мен жыраулар поэзиясының поэтикалық үндестіктері5 бет
Жамбыл поэзиясының тәрбиелік ролі және поэзиясындағы патриоттық жалыны8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь