Тәуелсіздік дәуіріндегі қазақ поэзиясындағы отаншылдық рухтың жырлануы

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І. ТӘУЕЛСІЗДІК КЕЗЕҢІНДЕГІ ЛИРИКАНЫҢ ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

1.1 Тәуелсіздік төріндегі лирика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5

1.2 Тәуелсіздік дәуіріндегі лириканың зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16

ІІ. ТӘУЕЛСІЗДІК ДӘУІРІНДЕГІ ОТАНШЫЛДЫҚТЫҢ ЖЫРЛАНУЫ
2.1. Тәуелсіздік кезеңдегі отаншылдық рухтың жырлануы ... ... ... ... ... ... ... 22

2.2. Тәуелсіздік кезеңдегі отаншылдық лириканың бейнелілігі ... ... ... ... ... ...35

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 58

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60
КІРІСПЕ

Дипломдық жұмыстың жалпы сипаттамасы. Адам баласы жаралғалы бері өзінің бас еркіндігін, елінің тәуелсіздігі үшін жан аямай күресіп келеді. Бұл құбылыс тоқтаған емес. Қай халық болмасын армандады, елден шыққан ерлер халқы үшін аянбай күресті. Әр кезеңде халық арасынан шыққан қайраткерлер де, елінің азаттығын үндеген ақындары да, шығармаларына арқау еткен жазушылары да болды. Өнер адамдары тек қаламымен жауға қарсы шығып отырды.
Азаттықты аңсау мен оған жету жолындағы қоғамдық күрестер мен олар туындатқан тарихи оқиғалар – бүгінгі егеменді еліміздің қара шаңырағының рухани уығының бір парасы болатын поэзиялық шығармалардың даму, қалыптасу, өрлеу жолдарына әсері бар ма және тәуелсіздік ақындар шығармашылығына қандай өзгерістер мен ерекшеліктер алып келді, соны зерделеу бүгінгі ұрпақтың еншісінде.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Поэзияның дамуы қоғамдық ой-сананың дамуынан тысқары қала алмайды. Тiптi, поэзиялық шығармаларды тану, түсiну, түйсiну, қабылдаудың да қоғамдық жағдайға, идеологиялық ықпалға қатысты болатынын ұмытпауымыз керек. Академик Серiк Қирабаев: “Тәуелсiздiк бiздiң ұлттық идеологиямыздың негiзi болуы керек”- деген ойды ортаға тастағанда, ең алдымен, бiздiң рухани, мәдени, тарихи, саяси, экономикалық, т.б. құндылықтарымыздың бәрi тәуелсiздiктiң арқасында бағалы, ендеше соның бәрi ұлттық тәуелсiздiгiмiзге қызмет етуге тиiс деген тұжырым жасаған. Дипломдық жұмыстың өзектілігін тәуелсіздік жылдарындағы поэзиялық туындыларды жан-жақты талдап қарастырылуымен сипаттап көрсетуге болады.
Дипломдық жұмыстың зерттелу деңгейі. Қазақ әдебиеті ғылымында қазақ өлеңінің көркемдік деңгейі мен жанрлық тұтастығы мәселесі әдебиет зерттеушілерінің зерттеу нысанына айналып келеді. А.Байтұрсынов [1], Қ.Жұмалиев [2], Е.Ысмайылов [3], Б.Кежебаев [4], З.Ахметов [5], З.Қабдолов, С.Қирабаев [6], С.Қасқабасов, Ш.Елеукенов, Н.Келімбетов [7], Р.Нұрғали, Б.Майтанов, А.Ісмақова жанрлық теорияның бірнеше ерекше тәселдерін түзуге мүмкіндік берді.
Тәуелсіздік жылдарындағы поэзиялық шығармалардың дамуына қатысты Ә.Қайырбеков [8], С.Ержанова [9] кандидаттық және докторлық диссертациялар қорғалғаны белгілі.
Дипломдық жұмыстың міндеті мен мақсаты.
- қазақ әдебиет тәуелсіздік идеясынының поэзиялық шығармаларда көрінуіне, оның тарихи дамуын және азаттық таңымен олардың тарихи сабақтастығын қарастыру;
- қазақ поэзиясының көркемдік жүйесін поэтикалық мәтін арқылы талдау негізінде тілдік заңдылықтарға сүйене отырып, әрбір сөз бөлшектерінің қуаты, кескіндемелік өрнегі анықталады;
- тәуелсіздік дәуіріндегі қазақ поэзиясындағы отаншылдық рухтың жырлануын, көркемдік ізденістерін қарастыру;
ПАЙДАЛАНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш.- Алматы, Жалын, 2001. 464-б.
2. Жұмалиев Қ. Стиль - өнер ерекшелігі. – Алматы: Жазушы, 1978. 280-б.
3. Ысмайылов Е. Толғау туралы\\Жамбыл. Сұраншы батыр. – Алматы: Жазушы, 1993. 149-б.
4. Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. – Алматы: Ғылым, 1994. 423-б.
5. Ахметов З. Поэзия шыңы – даналық. – Астана: Елорда, 2002.- 408б.
6. Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет//Зерттеулер мен мақалалар. – Алматы: Ғылым, 2001. 448-б.
7. Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы.– Астана: Елорда, 2000.- 288б.
8. Қайырбеков Ә. Тәуелсіздік жылдардағы қазақ поэзиясы (1991-2001): проблемалар, ізденістер. Кандидаттық диссертация. Алматы, 2005.
9. Ержанова С. Тәуелсіздік кезеңдегі қазақ поэзиясының көркемдік тұтастығы мәселелері. Докторлық диссертация. Алматы, 2009. 284-б.
10. Медетбек Т. Тағдырлы жылдар жырлары. Алматы: Атамұра, 1999. 18-б., 73-б.
11. Иран-Ғайып. Жыр әлемi. Алматы: Атамұра, 1996. 97-б.
12. Тұрғынбекұлы С. Жерорта. Алматы: Жазушы, 1998. 17-б.
13. Ерғалиев Х. Сонеттер. Алматы: Жалын, 1995. 165-б.
14. Қосалыұлы С. Жаңғырық // Егемен Қазақстан, 1992, 5 қараша. 7- б .
15. Медетбек Т. Тәуелсiздiк // Егемен Қазақстан, 1991, 24 желтоқсан. 8- б.
16. Раушанов Е. Бiздiң егемендiк… // Қазақ әдебиетi, 1999, 22 қазан. 9- б.
17. Шаңғытбаев Қ. Азаттық күнгi жыр // Қазақ әдебиетi, 1996, 22 қазан. 10- б.
18. Есдәулет Ұ. Киiз кiтап. Астана: Елорда, 2000. 25-б.
19. Нұрғалиев Р. Арқау. Екi томдық шығармалар. Алматы: Жазушы, 2- т,. 1991. 35-б.
20. Медетбек Т. Абылай хан (кітапта: Хан Кене). Алм: Жалын, 93, - 448б.
21. Мырза Әли Қ.Алаштың арманы. А: Санат, 2001, 256б.
22. Тәжiбаев Ә. Кешер ме екен… // Қазақ әдебиетi, 1999, 22 қазан. 13- б.
23. Сейiтов С. Серпер. Алматы: Шабыт, 1994. 8-б.
24. Қайырбеков Ғ. Мемлекетiм менiң // Қазақ әдебиетi, 1996, 17 желтоқсан.
25. Көкалып З. Түрiкшiлдiктiң негiздерi. Алматы: Мерей, 2000. 3-б.
26. Сейдімбек А. Ойтолғақ. Алматы: Жалын, 97-272б
27. Иран-Ғайып. Жыр әлемі. Алматы: Атамұра, 96-352б.
28. Тұрғынбекұлы С. Жерорта. Алматы: Жазушы, 98-2008б
29. Ерғалиев Х. Сонеттер. Алматы: Жалын, 95-192б.
30. Қосалыұлы С. Жаңғырық // Ег.Қаз, 92, 5 қараша
31. Шолақ Қ. Көксеңгір. Алматы: Жазушы, 99-152б.
32. Айтұлы Н. Рухымыздың падишасы. Астана: Ел, 2000-288б.
33. Ақсұңқарұлы С. Адам Ата – Һауа Ана. Алматы: Қазақст,2000-432б.
34. Медетбек Т. Тәуелсіздік // Егемен Қазақстан, 91,24 желтоқсан
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
..............................................3
І. ТӘУЕЛСІЗДІК КЕЗЕҢІНДЕГІ ЛИРИКАНЫҢ ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1. Тәуелсіздік төріндегі
лирика...................................................................
........5
2. Тәуелсіздік дәуіріндегі лириканың
зерттелуі...............................................16
ІІ. ТӘУЕЛСІЗДІК ... ... ... ... ... ... ... Тәуелсіздік кезеңдегі отаншылдық лириканың
бейнелілігі.......................35
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.................................58
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ...............................................60
КІРІСПЕ
Дипломдық жұмыстың жалпы сипаттамасы. Адам баласы жаралғалы бері
өзінің бас ... ... ... үшін жан ... ... ... ... тоқтаған емес. Қай халық болмасын армандады, елден шыққан ерлер
халқы үшін ... ... Әр ... ... ... ... қайраткерлер
де, елінің азаттығын үндеген ақындары да, шығармаларына арқау ... да ... Өнер ... тек қаламымен жауға қарсы шығып отырды.
Азаттықты аңсау мен оған жету жолындағы ... ... мен ... тарихи оқиғалар – бүгінгі егеменді еліміздің қара ... ... бір ... болатын поэзиялық шығармалардың даму, қалыптасу,
өрлеу жолдарына әсері бар ма және ... ... ... ... мен ерекшеліктер алып келді, соны зерделеу бүгінгі
ұрпақтың еншісінде.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Поэзияның ... ... ... ... қала алмайды. Тiптi, поэзиялық шығармаларды тану, түсiну,
түйсiну, қабылдаудың да қоғамдық жағдайға, идеологиялық ықпалға ... ... ... ... ... ... “Тәуелсiздiк бiздiң
ұлттық идеологиямыздың негiзi болуы керек”- деген ойды ортаға ... ... ... ... ... ... саяси, экономикалық, т.б.
құндылықтарымыздың бәрi тәуелсiздiктiң арқасында ... ... ... ... тәуелсiздiгiмiзге қызмет етуге тиiс деген тұжырым жасаған. Дипломдық
жұмыстың өзектілігін тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады.
Дипломдық жұмыстың зерттелу деңгейі. Қазақ әдебиеті ғылымында қазақ
өлеңінің көркемдік деңгейі мен ... ... ... ... ... ... айналып келеді. А.Байтұрсынов [1],
Қ.Жұмалиев [2], Е.Ысмайылов [3], Б.Кежебаев [4], З.Ахметов [5], З.Қабдолов,
С.Қирабаев [6], ... ... ... [7], Р.Нұрғали,
Б.Майтанов, А.Ісмақова жанрлық теорияның ... ... ... ... ... ... ... шығармалардың дамуына қатысты
Ә.Қайырбеков [8], С.Ержанова [9] кандидаттық және ... ... ... ... ... мен ... қазақ әдебиет тәуелсіздік идеясынының поэзиялық шығармаларда
көрінуіне, оның тарихи ... және ... ... ... ... ... ... поэзиясының көркемдік жүйесін поэтикалық мәтін арқылы талдау
негізінде тілдік заңдылықтарға сүйене отырып, әрбір сөз ... ... ... ... ... ... қазақ поэзиясындағы отаншылдық рухтың
жырлануын, көркемдік ізденістерін қарастыру;
- тәуелсіздік жылдарындағы отаншылдық ... ... ... ... ... ... ... Дипломдық жұмыстың зерттеу нысаны болып ... ... ... ... Нұрлан Оразалин, Қуандық Шолақ,
Несіпбек Айтұлы, Есенғали Раушанов, ... ... ... Байтұрсынұлы, Серік Қалиев, Нұрперзент Домбайұлы, Оразалы
Досбосынов өлеңдері ... ... ... ... ... ... ... жазуда қазақ әдебиеттану ғылымының белді өкілдері Б.Кенжебаевтың,
дипломдық жұмысты жазуда қазақ әдебиеттану ... ... ... ... Б.Кенжебаев, Ә.Қайырбекова, С.Ержанова,
еңбектері негізге алынды.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. ... ... ... ... ... ... әдістері
қолданылады.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Жоба кіріспеден, негізгі ... және ... ... ... тұрады.
І. ТӘУЕЛСІЗДІК КЕЗЕҢІНДЕГІ ЛИРИКАНЫҢ ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Тәуелсіздік төріндегі лирика
Елiмiз тәуелсiздiк алғаннан кейiнгi ... ... ... ... 1991 жылы – ... “Салбуырын”, Е.Раушановтың “Ғайша-
Бибi”, 1992 жылы – М.Айтхожинаның “Жапырақ сiлкiнген ... ... ... ... ... ... С.Нұржановтың “Аруана”,
Г.Шәмшиеваның “Қаракөз дәурен”; 1993 жылы – ... ... ... ... 1994 жылы – ... ... ... әлем”; 1995 жылы – Х.Ерғалидың ... ... мен ... ... ... “Махаббат пен
ғадауат”, Қ.Бұғыбаеваның “Қоштасқым келмейдi”, Е.Раушановтың “Қара бауыр
қасқалдақ”, Н.Мәукенұлының “Бойтұмар”, ... ... ... Г.Салықбаеваның “Жан”, А.Әлiмғазыұлының “Жаралы Желтоқсан”;
1996 жылы – Ө.Нұрғалиевтiң “Афина ... ... ... ... шыққанда күлiп оян”, Иран-Ғайыптың “Жыр әлемi”,
“Қорқыттың көрi” (2001), ... ... ... Ай ... ... ... “Ай нұры алақанымда”,
Ғ.Жайлыбайдың “Жүрегiмнiң жұлдызы”, Ә.Ыбырайымұлының “Пiр мен ... ... ... ... Т.Молдағалиевтiң “Жаз да өтiп
барады”; “Бiр ... ... ... бер, ұлы жол” (1997), ... (2001), ... ... ... 1997 жылы – ... ... ... арманы” (2001), С.Дәуiтұлының “Сарыбел сазы”,
А.Шаяхметтiң ... ... ... ... ... ... ... “Ғасырмен қоштасу” (2001); А.Сейтақтың “Ғұмырнама”,
А.Жылқышиевтiң ... ... Б. ... ... 1998 жылы –
Т.Жанғалиевтiң “Жұмаққа бiздер ... ... ... ... ... ... ... арша”, Ж.Дәрiбаеваның
“Бiздiң жақтың аспаны”, Н.Исабаевтың “Қимаймын сенi”; 1999 жылы ... ... ... жырлары”, С.Тұрғынбекұлының “Жерорта”, Қ.
Ахметовтың ... ... ... “Астана жұртын айналсам”,
Д.Стамбекұлының “Жұмағым мен тамұғым”, Қ.Шолақтың “Көксеңгiр”; 2000 жылы ... ... ... ... ... ... “Түркiстанға
тағзым”, М.Шахановтың “Жаңа қазақтар”, Е.Әукебаевтың ... мен ... ... падишасы”, С.Ақсұңқарұлының “Адам ата – һауа ана”,
Ұ.Есдәулеттiң “Киiз ... ... ... Қ.Әлiмқұловтың “Жан
тұңғиығындағы жауһарлар”; 2001 жылы – ... ... ... М.Рәштiң
“Киелi домбыра”, А.Шамкеновтiң “Ортақ үй”, ... ... ... желi”, А.Бақтыгерееваның “Ақ шағала”, Ә.Рахымбекұлының
“Айдынынан айрылған, Аралым-ай!”, С.Адайдың “Әр қазақ – менiң жалғызым”,
Т.Әбдiкәкiмовтiң ... ... ... пен ... ... ... ... “Көлбастау”,
К.Құмарұлының “Кәрiбоз”, Қ.Жұмағалиевтiң ... ... ... ...... т.б. жыр ... ... жылдардың орта тұсына дейiн жарық көрген көптеген жыр
кiтаптары ... ... ... ... ... жазылған өлеңдердi
құрайды. Яғни, бiрен-саран туындылар ... ... ... ... Оның ... ... ... тоқсаныншы жылдардың басында өте
бәсең естiлуiнен, рухани дағдарыстың салдарынан, кiтап шығару ... т.б. ... жөн ... ... ... ... ... да дағдарысты кезеңдi бастан өткердi.
Қазіргі қазақ поэзиясы – ... ... ... ... ... ... толысу сапаларымен кемелденген
рухани құндылық көрсеткіші. Лирикалық, эпикалық жанрлардағы шығармалардың
поэтикалық ... мен ... ... ... пен ... сабақтастығы
ұлағатын танытатын ғарыштық-ғаламдық қозғалыстар әлеміндегі құбылыстар,
қасиеттер көркем шындық жинақтауларымен ... Әлем ... ... болып саналатын қазақ сөз ... ... ... өсіп-өнген көркемдік ойлау өрнектері жалпыадамзаттық гуманистік,
адамгершілік ұлағаты биіктігі деңгейінде танылуда.
Қазіргі қазақ поэзиясы – ХХ ... ... мен ХХІ ... ... арасындағы тәуелсіз Қазақстанның жаңа әдебиетіндегі
негізгі салалардың бірі. ... ... ... ... ... ұлттық
сөз өнері дамуының негізін құраушы – қалыптастырушысы, көркемдік дәстүрдің
ықпалды арнасы болып келе жатқан ... ... ... ... ... ... өркендеуі де айқын байқалуда.
Лирика - ежелден зерттеушілердің назарын өзіне аударып ... ... бір ... ... ... ... ... зерттеулер әлі толастаған
емес. Адам мен табиғаттың ... ... одан адам ... ... сезіну табиғат бойынан орын алады. ... ... ... адам өмір ... ... дейін тоқталмақ емес.
Қазақстан тәуелсiздiгiнiң онжылдығына орай “Отырар кiтапханасы” сериясы
бойынша 2001 жылы ... ... ... жыр ... жарық
көрдi. Бұлар: Д.Қанатбаевтың “Жатаған ымырт, биiк ... ... ... ... ... Ә.Дастанұлының “Мың сөз”,
Қ.Күзембаевтың “Наз бен нала”, ... ... ...... ... ... “Сам жамыраған шақ”,
Қ.Бегмановтың “Сағыныш”, Ғ.Жайлыбайдың “Құсқанаты”, Б.Жақыптың “Қолтаңба”,
Е.Жақыпбековтың “Аяулым”, Ш.Жұбатованың “Гүлдегенде алма ағашы”, ... ... ... ... ... ... ... әнi”, Г.Салықбаеваның “Аспандағы аңсарым”,
Ш.Әбдiкәрiмовтың “Байқоңыр”, Р.Ниязбековтың ... менi, ... ... ... ... ... Ғ.Жандыбайдың
“Ақ теңiз”, Т.Оразбайқызының “Ғашық ... ... ... қаз ... сондай-ақ әдебиетке тәуелсiздiк жылдары келiп қосылған жаңа
есiмдер, жас толқындар – ... ... ... ... ... “Тақсыр күн”, Ж.Әшiмжанның “Тұңғиық”, ... ... ... ... Г.Ибашеваның “Өмiр құйын”,
А.Шегебайдың “Алакеуiм”, Б.Айтболатұлының “Көзмоншақ”, ...... ... ... ... “Қаңтардағы қызыл гүл”,
Б.Бабажанұлының “Көкемарал”, Д.Берiкқажыұлының “Қынаптан шыққан қылыш”,
Ә.Балқыбектiң “Сынған ... ... ... ... ... ... ... “Бiз – таулықпыз”,
Н.Бердалының “Жаңбырлы түн”, А.Шамшадинованың “Жанар”, ... ... ... ... ... Р.Сейiлханованың “Мендегi
бiр әлем”, Т.Қамзиннiң “Аспан” атты т.б. жыр жинақтары қазақ поэзиясының
арнасы ортая ... ... ... ... үлес ... ... ... жинақтарының әрқайсысының арқалаған жүгi, айтар сөзi, уәделi ... 2000 жылы ... ... “Жас ақындар жырларының антологиясы”
шықты. Әсiресе, жас ... ... ... мол ... ... ... қосылғаны қуантады.
Әдеби онжылдықта қазақ әдебиетінiң дәстүрлi жанры поэзияда ... ... ... әуен ... ... көтерiлдi. Барлық уақыт қабаттарына
барлау жасау, поэтикалық қиялдың ауқымдылығы, лирикалық ... және ... ... байлығы, суреттеу тәсiлдерi мен
құралдарындағы батыл iзденiстер осы жылдар поэзиясына тән болды. ... ... ... ... iзденiстердiң молаюына түрткi болды.
Қазақ әдебиеті өзiнiң бүкiл даму барысында ... де ... ... Бүгiнгi қазақ ұлттық әдебиетi өсiп-өркендеген көп салалы, көп жанрлы,
көрнектi авторлары бар, әлемдiк әдебиет деңгейiне көтерiлдi.
Бүгiнгi ... ... ... ... ... ... көп, өлең
жоқ» деп оқырмандарды адастырып жүргенi ... ... қара ... ... бүгiнгi қазақ поэзиясы әлi өз биiгiнде тұр. Шын мәнiнде,
өрлеу үстiнде, ... ... ... ... шеберлiк тұрғыдан
түлеу үстiнде. Тiптi қазiргi ... ... ... ... биiк ... дер едiм. ... поэзияның кез келгенiмен иық ... ... деп айта ... дамуы қоғамық ой-сананың дамуынан тысқары қала алмайды.
Тіпті поэзиялық шығармаларды тану, ... ... да ... ... ... ... болатынын ұмытпауымыз керек.
Академик С.Қирабаев: «Тәуелсіздік біздің ұлттық ... ... ... ... ойды ... ... ең ... біздің рухани,
мәдени, тарихи, саяси, экономикалық т.б. ... ... ... ... ... соның бәрі ұлттық тәуелсіздігіме
қызмет етуі тиіс ... ... ... ... ... он жылда алдыңғы буын ... ... ... ... ... ... Қ.Шаңғытбаев, Ш.Әбенұлы, К.Салықов,
Е.Әукебаев, Қ.Мырза-Әли, Т.Молдағалиев, ... ... ... ... ... Е.Дүйсенбай, М.Шаханов
тағы басқа ақындар жаңа өлең, жаңа жыр ... ... орта ... арасынан Н.Оразалин, Т.Медетбек, ... ... ... А.Егеубай, Н.Айтұлы, С.Тұрғынбекұлы, А.Әлім,
С.Ақсұңқарұлы, Ұ.Есдәулет, Е.Раушанов, С.Адай, Г.Салықбаева т.б. ... ... жаңа ... де ... ... он жылда түрлі
баспалардан әр түрлі ақындардың жүзден аса кітаптары жарық көрсе, соңғы ... бұл ... үш ... ... ... - бай, алып қазына. Үлкен руханият. Кең байтақ
даласындай ... көш. Бұл ... ... ... ... сыр ... ... күрең мiнген» жыраулар ... ... ... одан ... ... ... сөз ... саны
көптiгiндей, олар тудырған iнжу-маржандар да ... көп. ... ... бел ... ... ... өткен ғасырдың алпысыншы, жетпiсiншi
жылдары келген үркердей бiр топ бар ... сол ... ... ... Оразалин ерекше айтылады. Нұрлан Оразалин қазақ поэзиясына
өз жаңалығымен, өз даусымен келген ақын.
Өмiрге деген шексiз сүйiспеншiлiк жырлары, ... ... ... ... ... терең сезiмдерге бөленедi. Оқырман өз
жастық ... ... бiр қиял ... ... ... ... Нұрлан Оразалиннiң iшкi иiрiмi терең өлеңдерi зулатып оқып өте
шыққанға ... ... ... iшiн ... Керi үтiр, ... мән берiп шөкпей, «етегi-елпi, жеңi-желпi» малай жүрiске салып ... ... ... оқушыға тiптi алаң-құлаң ақындардың өзiне
игертпейдi, игерiлмейдi. ... ... ... ... ... ... ... өлең жазар, шабыт шақырар бiр ... ... ... ... ... көктем - бүршiк тал,
қыздардың оттай жанары;
мөлдiрiмдi менiң,
ылайлап кеткен «қырсықтар».
Керiм бiр кезде,
көрiнбей көзге қалады,—
деп ойын, сезiмiн өлеңмен өрнектейдi.
Бұл ... па... ... ... пе?
Ғасырлар, дәуiрлер iздеген,
Сеземiн, мәңгiлiк - егесте,
Сапары бiтпейтiн бiзбенен!
Бұл өлеңнiң дүние бiтпей - ... жаны сiрi ... ... жақсылықтан қалыспай, кейде алдыда, кейде iле-шала iз бағып ... ... ... ... ... ... де ... көкей қылын дөп
басып тұр. Қадыр Мырзалиев поэзиясы бұл дәуірде айрықша толығып, оның аты
таңдаулы қазақ ... ... ... «Ақ ... «Күміс қоңырау»,
«Домбыра», «Көш» т.б. жыр ... ... ... тақырыптап, қазақ
өмірінің әрқилы сырына ой жібергенін көрсетеді. Оның жырлары өмір ... ... ... ... туа сала ... күлуді, бірақ күліп өлмейді.
Адам жылап туады, жатады жұрт жұбатып.
Және жылап туады, өзгені де ... ... ... ... әлемінің тапжылмас темірқазығы —
табиғат пен адам, қазақ жүртының бітім-болмысы, тарихы мен тағылымы, ... ... ... мен ... Осы ... алып ... ... мінез,
ұлттық дәстүр, жол-жоралғы, бір сөзбен айтқанда, ең бір ... ... ... ... ... оқырман әлдеқашан аңғарған,
мойындаған. Сондықтан да, ... өлең ... ... тапқан-
таянғанының, табыс-олжасының алуан ажарлы, сан ... ... ... оны, ең ... ұлттық сананың, халықтық болмыстың суреткері дейміз.
Табиғаттан бабамыз ала берген секілді.
Дарқандықты қазаққ дала ... ... ... ... ... алған секілді.
Мөлдірлікті көгілдір көлден алған секілді.
Қасарысқан ерлікті ... ... ... ... ... алған секілді.
Мыңқ етпейтін мінезде жоннан алған секілді.
Түнеруді ... ... ... ... ... күннен алған секілді.
Тұманбай жырлары бұл жылдары ойлы тартып, ақындық борыш, жауапкершілік
жайлы толғаныстың бай үлгісін көрсетті. Өзі ... ... ... ... ... ... Махаббаттың, жастықтың айтулы жыршысы уақыттың
ырқына көне алмай, «Балалықтың ... мені ... деп ... ... ... да ... салмақты ойшылдыққа бет
бұрғанның белгісі.
Жұмекен – қазақ поэзиясында өзіндік әлемі бар ақын. Оның ... ... ... «Темірқазық» атты жыр кітаптары әлі де ... ... ... ... жердің «көк белі», «найзағайлы аспаны»,
«сәби гүлі», «қоңыр самалы» әсем әуез, жатық ұйқаспен көркем кестеленген.
Әрбір өлең жолдарындағы ... дәл әрі ... ... сөз ... ... ... сезімімен “тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп”,
тыңдарманның құлақ құрышын қандырады, ... ... ... ... ... қазақы қадір – қасиетпен тәу етіп, сөз ... ... ... образ жасау ақын шеберлігіне тән. Ақын жанының
тазалығы, тіл үйірімі, ой иірімі, ... ... ... ерлікке барабар
еңбегі, табиғатқа іңкәрлігі, ботагөз бұлақтай болмысы – ... ... жылы ... ... ... ... атты тұңғыш жинағынан бері қазіргі
таңға дейін шығармаларының ... ... ... ... да ... ерекшелік деп танимыз.
Өзіңдей сән өлкені ән ертеңі,
Жазуға аз екен ғой теңеу тегі.
Әуезі бозторғайдың тербетеді,
Жантақты саялаған көлеңкені,
Сенбісің жанымдағы жаңа ертегі?!
Қазіргі қазақ ... ... әсем де ... ... ... жүрген
ақындардың бірі - Фариза Оңғарсынова. Оның табиғат тақырыбындағы жырлары
туған жер көрінісін, тәулік, жыл ... ... ... ... ... т.б. ... ... Мысалы, ақынның «Жайлау таңы» ... ... ... оқырман да көрініс зейнеттілігіне сүйсінеді.
Фариза Оңғарсынова мен Күләш Ахметова – ... ақын ... ... ... көңіл-күйіне бөленген толғанысы әдемі, онда
өмірді ... ... жоқ, ... ... ... ... ... мұңды
әсері бар. Оның жырларын оқи отырып, уақыт, заман ... ... ... ... кеше ... күйзелткен ортаның түгелдей өзгеріп ... ... ... де, қыс та ... мен үшін ... да мыс ... құбылыс секілді құшсам Айды
Бақытым да әйтеуір басқалардың
бағына ұқсамайды.
Бұдан біз ақындық тағдырдың ғажап қиындығын, оның ... ... ... ... «Тіл ... ... тең» ... Абай сөзі – Фаризаның
ақындық кредосы.
Күләш Ахметова жырларында ... ... ... ... ... ақын жырларына да бұл қасиеттер тән.
Ой-сананың дүр ... ... жаңа ... ... тұсы ... алуымен байланысты. Т.Медетбектiң “Тәуелсiзбiн” атты өлеңiндегi
жоғары пафосты, шерлi ... ... үндi ... ажыратпай, тұтас
қабылдау керек. Ақын қуанып отырып – ... ... бере - ... ... тұрмын өзiмдi.
Ұшырамын қанат байлап сезiмдi.
Ешкiм ендi көкiрегiмнен итерiп,
ешкiм ендi шұқымайды көзiмдi. ... ... бiрi – ... ... ... Бұл өлең
тағдырлы болатын себебi – егер елiмiз ... ... ... ... ... жыр ешуақытта жазылмас едi. Ойша орайластырып,
қиялмен қиыстыруға көнбейтiн өлең. “Бостандығым” деген ... айта ... ақын ... ... өткен, “Бостандығым” деген сөздi айта
алмай Ахмет Байтұрсынов аһ ұрып ғұмыр ... ... ... ... ... Мұқағали да сезiне алған жоқ … Арғы-бергi ақындарды ... ... осы ... ... ... айту ... бұйырған ұрпақтың
атынан сөз алған Темiрхан ақын қатардағы ... өлең ... қара ... ... бейнесiн мүсiндеп шыққан.
Қарашы оған:
кетедi адам аяп.
(Айттым мұны тұрсам да қаламай-ақ!) –
Бостандығың ... тұр, ... ... бейнесi, бiрiншiден, адам жанында аяушылық пен мейiрiмдi
оята отырып сомдалған. Екiншiден, тағлым мен өнеге тарататын дәстүрлi ... ... ... сәттi қолданылған. Үшiншiден, ... ... ... жеңiсi шағын ғана өлеңнiң бойында шымыр-
шымыр қайнап, шыңдалған. Сондықтан да бұл өлең ұзақ ... есте ... ... дарынды.
Елiмiз Тәуелсiздiк алған тарихи күнде ... ... ең ... бiрiнде ақын Иран-Ғайып “Тауың да, бақша-бауың да, Досың да,
қатал жауың да – ... ... да, От пен Ауа, Суың да – ... деп
шалқып-тасып оқырманымен сыр бөлiсiп отырады да, “Қонақ – ... Қала ... ... [11,97] - деп ... ... ... ... он
саққа жүгiртедi. “Адам – өмiрге қонақ”. “Өмiрде адамдар – ... ... Бұл ... Ал ... неге ...... ... ақын Иран-Ғайып кiнәлi емес. Тәуелсiздiктiң тұрақтап қалып қоятыны
тұрмақ, оның өз ... яки ... ... ... ... ... ақын ... әдемi жеткiзе алған. Иран-Ғайып өзiнiң өлеңiн жалаң
патетикаға құрудан қашқақтаған, ойлы ... пiкiр ... ... ... ... ендi, ... ... қол жеткiзу бар да, сол туды құлатпай
ұстап тұру бар! ... ... ... ертеңгi күнге сенбеушiлiк меңдеп,
өзiн қоғамнан сыртқары қалғандай ... ... ... ... ... ұрлап әкеткендей дәрменсiздiк билеп тастағалы бiршама уақыт
болған.
Теңселiп ... ... өмiр ... елдi ... не боп ... жүйе ... империялық құрсау күрт босап, елдердiң бәрi
егемендiкке ... ... ... ... ... ... ... дүние басталып кеткен кезде “Дүние не боп барады!…”
деп Серiк Тұрғынбековтiң торығуын түсiнуге болар. Ал, ... ... ... Сiз ... - // ... ... сауапсыз… ”[13,165] - десе,
дәл осындай ащы ой ... қол ... ... ... ... ... Себебi, қызыл саясатқа қайшы, қиғаш-тұғын. Ендi жылдар бойы
отарлық езгiде жүргенде ... ... ... ... тартқан қысастық - бәрi-
бәрi бұрқ етiп сыртқа шықты және социалистiк жүйенiң ... ... ... ... ... ... ... ұрлық-
қарлықтың өршуi, қылмыстың қабындауы, жемқорлықтың үдеуi, т.б. ... ... ... ... үрей ... жәмиғаттың жанарын
жарық күнде қараңғылық қамап, торығу ... ... ... газетiне
шыққан өлеңiнде С. Қосалыұлы:
Дүние-ай, дала қандай, аспан қандай,
Арасы ала бұлтпен ластанғандай [14,7] - ... ... да, дала да, бұлт та ... ... ... ... ... алай-түлей, қамығып-қайғы жұтқан ақынға бәрiнiң де өңi
қашқан, сұрықсыз. Ала бұлт көк ... ... ... ... Медетбек:
Тудық бiздер көрiнбейтiн бұғаумен,
Жүрдiк бiздер көрiнбейтiн кiсенмен [15,8] ... ... ... ... екi ауыз ... атты ... ... Раушановтың толғанысы мынадай:
Мен қайрылдым, сен-дағы бұрылшы, iнiм,
Қалай, не деп ... ... ... ...... жоқ,
Неге қақсай бередi жiлiншiгiм?[16,9] …
Озбыр отаршылдықтың бұғауы үзiлдi, ... ел ... жеке ... әлемдегi көптеген мемлекеттер (ең алдымен Түркия) Қазақстанның
тәуелсiздiгiн танып, дербес өмiр сүре ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Тапшылық, жетiспеушiлiк,
кедейлiк құрсауынан шыға алмай қиналған қазақтар ауылда да, ... ... ... ... де ... ... құтылу оңай болмады.
Есенғалидың “Неге қақсай бередi жiлiншiгiм?!” деп ... жоқ ... ... ... гәп ... ... ... жатқан ащы шындықты жүрекпен
қабылдап ұғыну керек. Мына ... ... iшке ... ... ... қазақ өлең өнерiнiң биiк өресiн, көркемдiк деңгейiн, сапалық ... ... ... қызмет iстемеген, санаулы санаткер ақындардың
бiрi Қуандық Шаңғытбаев:
Азат елдiң азаматы – мен ендi,
Кең кезеңге кеуiл сорлы кенелдi.
Келем, мiне, алшаң басып елiмде
Ағытып ап ... ... [17,10] ... Ал ... ... ... еске алған Ұлықбек Есдәулет:
Атамекен – алып тозақ
мойныңды қамыт қажап,
мойыдың-ау, ғарiп ... ұрып [18,25] ... ... ... тән ...... ... ұлттық бояу”
[19,35] - дейдi академик Рымғали Нұрғалиев. Назар аударғанға, Т.Медетбек
“бұғау” мен “кiсендi” еске алса, ... ... ...... ... Қ.Шаңғытбаев “Ағытып ап мойнымдағы көгендi” десе, ... ... ... деп ... ... ... дәуiрлерде қазақ кешкен
азапты ақындар “бұғау”, ... ... ... “шiдер” сөздерiмен
тұспалдап, астарлап жеткiзiп отыр. Ендi, осы, көген, шiдер, кiсен, қамыт
атаулыдан құтылсақ, бұл – ... ... ... емеурiн өлеңнiң
өзектi идеясына айналғаны анық.
«Бостандыққа ұмтылған халықты қырып-жойып жіберуге болатын да шығар,
отар ұстап, құл жегіп ... соң ... ... ... ондай халықты
жеңу мүмкін емес» - деп ... сол ... ... саясаттанушы, ғалым
Сәбетқазы Ақатай «Тәуелсіздік – біздің түпкі мақсатымыз» атты ... ... ... ... ... ... ас ... астарында елдік
мұрат, ата-баба армандаған ... пен ... ... ... ... ... тағы да сынайтын аса жауапты сәт туғандығы ... ... хан ... бір ... енді ... те біз ... батылмыз,
Кешегіден ақынбыз.
Бостандық деп, теңдік деп,
Жағаласып жатырмыз,
Жанталасып жатырмыз! [20,445] –
деп ақын ... ... те ... дәл сол ... ... күйін дөп
басқан.
Тоқсаныншы жылдардың бас кезінде ел тағдыры, елдік мұрат, ел ... ... ... екпін түсіріле бастады. Жеке бастың гөй-гөйінен
гөрі, егемен елдің бүгіні мен ... ... ... ... ... ... үміт пен үрей, жолайрықтағы шарасыз ... ... ... нұсқаған бағдаршамның өшіп-жанған ... ... ... ... «Ел» атты бір ... Жер, Ер, Ана, ... ... дейтін ұғымдардың бәріне де лирикалық қаһарманның қатыстылығын
сездіре келе:
Қайтесің, дос, тамағыңды құр кенеп!
Қиналғанда,
Жолдас емес,
Жыр керек.
Сөздің бәрі ... ... ... бар,
Оның орны бір бөлек! [21,3] –
деп екпін түсіре жырласа, бұл да сол ел тағдыры сынға ... ... ... ... мен ... елі тәуелсіздікке қол жеткізіп, ата-бабаларымыздың аманат-арманы
ақыры жүзеге асқан тұста, ... ... ... ... ... ... тағы бір ... еркін, зайырлы, құқықты, демократиялы
мемлекет көк байрағын көтерген шақта қаны қазақ, рухы ... ... ... ... ... ... ... Бұл бостандық таңын, азаттық
таңын біз асыға күттік, сарыла күттік, сағына күттік.
Қоғамның, заманның, уақыттың ... ... ... ... ... ... жетті. Болашақты болжау өте қиын еді. Тіпті, ... ... ... мәңгі «елес» күйінде қалғанына
күмәнданбаған күннің өзінде, жаңа ...... ... ... мүлде
басқа қоғамдық жүйеге көшер алдындағы экономикалық дағдарыстар рухани
құндылықтарымыздың да ... ... ... ... Кеше ғана
коммунистік партияның «сара саясатына» көзсіз сеніп, ... ... ... ... ... ... ... шыққанын да,
жаңбырдың жауғанын да, егіннің жайқалғанын да жадағай ұраншылдықпен жырлай
беруден күрт ... ... ... өмiр сүрген, идеология майданының алдыңғы
шебiнде жүрген аға буын ... жаңа ... ... ... соғысын
бағамдауы, танып-түстеуi, қабылдауы оңайға соққан жоқ. Ұлт ... ... ... ... ... ... көптеген жолсыздықтар мен
заңсыздықтарға жол берiлгенiн ... ... ... ... ... сауалға
жауап табуға асыққандар да болды. Ал сол аға буын өкiлдерiнiң бiрi, ... ... ... Бiз! – дедiк,
Бiз! – деп шықтық мiнбеге.
Ұлтты құртар
Өрт шығардық iргеден.
Ұлтшылдарды
Қас дұспан деп тiледiк,
Одан ... де бiз ... ме ... ... ... ... кейiннен ағынан жарылуын жас, жаңа ұрпақтың алдында арылуы деп ... ... ... жанашырлары болған Ахмет, Әлихан, Мiржақып, Мұстафа,
Шәкәрiм сынды арыстардың рухы алдында қалың қазақтың ... ... ... қабылдаған жөн шығар.
Егемендiк, тәуелсiздiк тақырыбы оған қол жеткiзгеннен кейiн кiлт
тиылса керек едi, жоқ ... ... ... ... ... ... ... өткеннен кейiн, бұл тақырып қайтадан үздiксiз
жыр арқауына ... жүре ... ... ... – Қазан революциясының түйдей құрдасы,
келмеске кеткен Кеңестiк дәуiрдiң төл ... ... да, ... ... ... торыққан жоқ, қайта жаңа күндi, жаңа қоғамды, жаңа тәуелсiз
Қазақстанды аға буын ... ... ... ... сапынан
көрiндi:
Нағыз атың ендi ғана табылды,
Нағыз атың ендi ғана ... елi, ... ... көк ... – тәуелсiз мемлекетсiң кәдiмгi [23,8] -
дейдi ол.
Қазақстан тәуелсiздiк алған алғашқы жылда iңгәлап ... ... ... ... ... ... жылдар өткенде апыл-тапыл басып, жүре
бастады, тiлi шықты – шын мәнiнде анадан жаңа ... күй ... ... ақын Ғафу Қайырбековтiң “Мемлекетiм менiң” атты өлеңiнен ... ... ... құрсанған, ақ көрпеге оранған,
Қиын-қыстау, сары аяздан, бораннан
Қорықпастан ... ... ...
Мемлекетiм – азаттығым оралған[24].
Ал осы тәуелсiз мемлекетiмiздi әлдилеп, ардақтап өту идеясы айтуға оңай
көрiнгенмен, iс жүзiнде тiптi де ... ... аса ... жоқ. Iрi ... ... ақыны Зия Көкалыптың “Ұлтыңды таны, ... ... ... [25,3] - ... ... қазақтарға да жат емес едi.
Ұлтыңды, үмбетiңдi, өркениетiңдi тану тәуелсiз мемлекетiңдi шексiз ... ... ... ... ... ... елінің егемендікке ұмтылған,
аңсаған бостандыққа жете білген арманшыл халықты дәріптеген елді ... ... ... ... ... ... лириканың зерттелуі
Поэзия – көркем әдебиеттің сұлу да әсем ... ... ... – адам ... ... иірімдерінің барша құпясын, күллі,
тілсіз, яки айтуға тіл жетпейтін ... ... өнер ... ... арнасы (туу, жетілу, өсу, гүлдену, кемеліне келу сияқты
үдерістері) кең, тіні ... ... ... Аты, заты ... замандардан бері халықпен (қазақпен) бірге жасасып келе ... ... ... ... ауыз ... бас ... жанры
ретінде алға тартамыз, яки лирика тарихы фольклордан бастау ... ... ... ұмтылып, санасы дамып, қағаз-қалам алып ғылымға, өнерге
бас қойғанда ... Әбу ... ... өлең өнері яғни лирика
хақында алғашқы ой-пайымдарын айтты. Сөйтіп, «Поэтика», «Өлең ... ... ... ... ... Ұлт ... ... негізде
қарастырылуын Шоқан Уәлиханов есімімен ... ... ... ... ... ... саяхатшы-зерттеушілер Н.П.Рычков,
П.С.Паллас, А.И.Левшин ... сәл ... ... ... ... және басқалардың еңбектерінде тіл мен
әдебиеттің (өлең-сөздің) мәселесі батыл қозғалғаны бүгінде баршаға аян.
Әсіресе ... ... ауыз ... ... оның ішінде қазақ
поэзиясы туралы алғашқылардың бірі ... ... ... ... [25, 20-б.] ауыз ... мұрасын зерттеп, жинаушы жидашы ғалым
А.Сейдімбеков өз ... атап ... Жаңа ... бет бұра ... өмірдің
сәулесі шуағын мол төге бастаған кезеңде Шоқан салған ізбенен Ы.Алтынсарин,
Г.Н.Потанин, ... ... ... өлең-жырының табиғатына алаң
көңілмен ден қоя ... ... ... ... ... ... өлеңінің ғылыми түрде толыққанды зерттелуі нысана ... ... ... ... ... ... ... М.Ғабдуллин, Р.Бердібаев, М.Дүйсенов, Б.Уақатов,
З.Ахметов, А.Сейдімбеков, Р. Нұрғали, М.Мағауин, Қ.Өмірәлиев, К.Сейдеханов,
С.Негимов және ... ... ... ... мәселелері
тұщымды сипат тапты. Қазақ лирикасының ... ... ... шығармашылығын жеке дара алып қарастырылуы, зерттеу нысанына
алынған ... ... ... ... ... тұтас
қопара, індете тексеру әдіс-тәсілдері ХХ ғасырдың алғашқы ширегінен
басталып ... ... ... ... табуда. Мысалы, Абай (М.Әуезов,
С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, ... ... ... ... т.б.), Сәкен (С.Қирабаев, Е.Ысмайылов, ... т.б.), ... ... Б.Кенжебаев, М.Жолдасбеков,
С.Садырбаев т.б.), Ілияс (М. Қаратаев, ... ... ... (Қ. Жармағамбетов, Т.Нұртазин, Б. ... т.б.) ... ... А. Дүйсенбаев, А.Еспенбетов
т.б.), Махамбет (Қ.Жұмалиев, Х.Досмұхамбетұлы, Б.Аманшин т.б.), ... ... ... ... т.б.). Еліміз тәуелсіздік
алғаннан кейін қазақ қауымына қайта оралған ақын арыстарымыздың мұраларын
басы-бүтін зерттеу қолға ... ... ... ... ... Б.Әбдіғазиұлы, С.Ізтілеуова т.б.), Мағжанның (Ш.Елеукенов,
М.Базарбаев, Б.Қанарбаева т.б.), ... ... ... ... ... ... т.б.) ... өрістеріне терең
барлау жүргізілді. ... ... ... ... ... ... Ж.Саин, Х. ... ... ... ... ... А.Тоқмағамбетов,
Ө.Тұрманжанов, сондай-ақ сол дәуірдің басқа да ... ... ... талдаулар жүргізіліп, кандидаттық ... ... ... ... әдебиетінің, оның поэзиясының шарықтау ... ХХ ғ. ... ... ... ... ... Ренессанс дәуіріне баланған
жылдардың белгілі көрнекті өкілдері М. ... Қ. ... Әлі, ... ... ... ... М.Айтхожина,
Ф.Оңғарсынова, К. Ахметова, С. ... І. ... Б. ... Ж. ... Ж. ... К. ... және басқалардың
поэзиясын тексеру және олардың ақындық ... ... ... ... ... ... еншісіне тиеселі рухани-ғылыми
ізденістер болып ... ... ... ... ... өз кезеңінде
идеологиялық бағытпен шығарылған «Уақыт және қаламгер» ... ... ... ж.ж.) ... сыни әрі ... ... Бұл ... жинақтарда өлең-сөздің жай-күйін (жетімді және
қарастырған зерттеушілер ... ... ... ... ... Ж. ... ... З.Серікқалиев,
Ә.Бөпежанова, У.Қалижанов, Б.Сарбалаев, ... ... ... және ... ... мақалалары
жарияланып, ұлт лирикасының заманауи тұрмыс-тіршілігінен мол ... ... ... ... қалған ол еңбектердің өз кезінде жас
талапкер-ақындардың өлеңді өнер деп ... ... ... ... ... шындық. Қазақ лирикасының тек түрінде ... ... өнер ... яки ... бөлек сырлы сөз» ... ... ... бірі ... ... «Сөз жүйесі» (1985) кітабын атап өткен жөн. «Расында ... ... ... ... ... нақ ... ... белгілері
сыршылдықпен сезімталдық аңғарылып тұрған жоқ па? ол сыршылдық пен сезімнің
азаматтық мұраттар ... ... өз ... көркемдік-эстетикалық
проблема» [23, 93-б.] деп ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Бірін-бірі
қайталамайтын өлең өнері өкілдерінің сөз ... ... ... ... қилы өрнекте өз кестесін салса, ғалым Ә. Жәмшев те олардың ақындық
қолтаңбаларын ... ... өз ... ... ... ... ... бағдары, ақындардың заман тынсына сай аяқ
алысы, шеберлік нақыштарын жетілдіру амалдары, ... ... ... ... дәстүр мен жаңашылдық жайы, мазмұны мен ... өсу, ... ... ... мен ерекшеліктер, тағы осы ... ... ... ... әр ... ... ... тереңдеп бару арқылы айқындап, негіздеп отырады. Сыншылық пен
зертеушілік тізгінін тең ... ... ... шығармаларын
талдап, таразылауда жүйелі әдеби көзқарас ұстанады. Лирикалық поэзияның
тақырып ауқымын ... ... ... ... ... ... ... талғам-түсінік қалыптастыруда ақындар қауымы шынайы жыр
ләззатын сыйлай алды ма, ... ... түп ... неде ... ... ... осы мақаласында («Ақын жыры - уақыт сыры»)
беруді жөн санапты. «Поэзияны жылға ... ... ... мүмкін емес»
дейді ғалым зерттеу кіріспесінде. Ғалым дәстүрлі «дарадан топтап, топтаудан
даралап» талдау ... мен аға буын ... Х. ... ... ... ... барлау жүргізеді. Атауынан аңғарылғандай сұрапыл жылдардың
мұңды ... сыр ... ... ... ... ... «Ақынның ауыр кезең сұсты ... ... ... ... ... ... ... өткерген ұрпақ өкілінің өлеңдері қашан
жазылса да дәл бүгінгідей күшінде тұр да нақ бүгінгі сөздей естіледі»-дейді
ғалым.
Тәуелсіздік жылдарындағы ... ... ... ... - ... тарихында әдебиеттің идеяларға тола, еркіндік сарынын барынша
жүрегін ... ... ... ... ... поэзия. Тәуелсіздіктің
қуанышын ғасырлар бойы тәуелді болған  халық ғана біледі және оны ... ... ... ... ... алады. Сондықтан болар тәуелсіздік
жылдарындағы қазақ поэзиясы идеялық  жаңашылдығы,  тақырыптық ... ... ... ... жағынан бұрын қазақ поэзиясында
болмаған жаңа  парақтарды ашты.
        Ғасырлар бойы ... ... қолы ... ... ... жаңашылдық лебі есті. Дәстүрлі даму арнасынан  ауытқымаса да 
мазмұн мен ... ... ... жаңа ... бірге қазіргі қазақ поэзиясы әлем әдебиеті мен ... ... ... әлемдік, жалпы адамзаттық проблемаларға еркін араласып, еркін
пікір жүргізіп отырған , әлем әдебиетіндегі жаңа дәстүр, жаңа ... ... әлем ... жаңа ... ... ... отырған жаңа
дәуірдің жаңа поэзиясы. Кеңестік ... ... ... ... ... емес жат ... деп бөлуден біржола құтылып,
дүниеге жалпы адамзатқа қажетті құндылықтар ... ... ... ... ... ... ... еркіндігі, шығармашылық еркіндік,
стилдік ізденушілік,  әлем ... мен ... ... ... ... жаңа ... жасап келеді.  
Қазақ лирикасындағы жаңа тақырып болып «Желтоқсан оқиғасы» қазақ
лирикасында өте көп жырланған тақырып болып ... ... ... бет
болып ашылды. «Желтоқсан ... ... ... ... ... ... ... халқының Отанның ар- намысын қорғау, Отан
үшін өз өмірін құрбан ете алатын ... ... ... ... және ... ... қоғамның халық тағдыры, елдің келешегі мен бірге
жасайтын бейнесі ... Ақын ... ... 1986 жыл» атты ... Біздің тарих ұстағанның қолында,
                       Тістегеннің ұртында жүр көріп ек.
                       Жатып алып бар шындықтың жолында,
                       Мүйізділер жолатпайды мөңіреп.
                        Желтоқсанда ... ... Кіл ... ... Кетті  ұйқыға...Оятсам деп ұлтымды!
                      Бар жазығы күнге қолын созғаны... 
       А.Әлімғазыұлының ... ... ... желтоқсанның 
көтерілісінің бейнесі жырланды.
Тәуелсіздік жылдарындағы әлеуметтік-рухани ... ... ... одан ... ... еңсе ... еңсерудің қазақ поэзиясында бейнеленуіне мысалдарды көптеп
табуға болады. Әсіресе, күрделі де кесек ой-толғамдар тұтас жыр ... ... атап ... жөн. ... ... Әлидің "Заман-ай!",
Т.Медетбектің "Тағдырлы жылдар жырлары", үзінділері мерзімді баспасөзде жиі
жарияланған "Көк ... ... жыр ... ... салқыны", Иран Ғайыптың "Жыр әлемі", И.Сапарбайдың ... ... ... ... ... ... Ж.Бөдешұлының "Жұлдызға орнын Ай бермес", Ұ.Есдәулеттің "Киіз
кітап" атты ... ... ... ... ... жаңа
қоғамдағы жаңа әдебиеттің талаптарына сай келетін деңгейде назар аудартады.
Бұл кітаптар ... ... ... адам және ... ... уақыт, лирикалық кейіпкер және дәуір ... ... ... ... ... қамтуымен де ерекшеленеді деп арнайы
қарастырылған ... ... де аз ... ... тәуелсіздікпен бірге нарықтық экономика келді.
Сауда келді. Таршылық пен тапшылықтан шығар жолды іздеп жанталасқан қауым
базар жағалады.
Отбасын ... үшін ... жүк ... әйел бейнесі жырлана
бастады.    Ақын Ш.Жұбатованың «Ең әдемі келіншек»  атты жырында ... ... ... суреттелген:
                Жастық көрмей, қараңыз, жар құлағы
                Шынашақтай күйеуін нар қылады.
                Жоқ деген сөз аузынан шыққан емес,
               Жоқ боп тұрған ... бар ... ... ... ... ... Құласа да жағады жатып шырақ.
                Келіншектің  жұп-жұмсақ алақаны
Тұғандай-ау ақша емес, бақыт сұрап
Елдегі қиын сәттер ақын ... тыс ... ... ... ... ... ... ақын.  Ақын Ш.Жұбатова сол кезеңдегі ащы шындықты, 
күнкөрістің қамымен ... ... ... ... ... ... ... талды өзегі,
                          Қиын ба еді өтудің әр кезеңі.
                          Сағы сынған жандар тұр лас көшеде,
                          Қашан,қашан бітеді нан  кезегі?
                          Қиын кезең-ащы екен ... Су ... ... ... Тиын ... қыл деп базарға,
                          Бұрымымнан барады сүйреп мені .
 Ақынның 91-дің көктемі атты ... де ... суық ... ... ... бұл қиындықтың сейілерін аңсайды.
          Қоғамдағы қиындықтар, заман иығына түскен салмақ ... ... ... тұрғанын, халық көңілінде сәт сайын алмасқан сенім мен күдік,
үміт пен үрей ақын жырларының да арқауына айналғанын, ұлт тағдырына ... тек қана адал ... ... ... ... ... қабырғасы
қайыса жырмен өрнектеген.
         Қазақ ... көп ... ... әрі ... ... ... ... Ана тілдің тағдыры-ұлттың тағдырымен 
өзектес. Ақындар ана тілдің бүгінгі жәйі мен келешегіне ... ... ... ... бағын ашты. Қаншама қиындықпен,
күреспен, мылтықсыз майдан үстіндегі ... ... ... тілі ... тіл ... ... ... мәртебесі биіктеді, шын мәнінде, қайта
тіріліп, өмірге қайта келді.
Казіргі қазақ поэзиясында ... ... ... ... ... тосын болатұғын мәселелерге қарсы пікір айту. ... ... ... ... ... ... ... көтеру.  Қазақ тілі- ана тіліміз,
анамыздың ақ сүті сияқты бізге қадірлі, қәсиетті тіл. Оны ... ... біз ... ... ... ... Қазіргі қазақ
поэзиясында осы мәселеге пікір айту басты  мәселенің бірі.  
Ана тілін менсінбеу,өзге тілде сөйлеуді ... ... ... аз емес.
Ақын С.Адай  «Менсінбеймін» дегенше  өлеңінде өткір жырлайды.
    ... ... ... ... ... Ұлт ... Айыр ... ... жүр.
           Өз ... ... ... ... ... ... күмән қыл!...
          ... ... ... ...    Аң да өзін ... ... ... ... ... ...      Ұлт ... ... ... бәрі дау! 
Қазіргі қазақ поэзиясындағы тақырыптар мен көркемдік ізденістер әлі
де зерттеушілердің назарынан тыс ... ... ... ... қазақ өлеңінің көркемдік деңгейі мен
жанрлық тұтастығы мәселесі ... ... ... нысанына
айналып келеді. А.Байтұрсынов [1], Қ.Жұмалиев [2], ... ... [4], ... [5], ... ... [6], С.Қасқабасов,
Ш.Елеукенов, Н.Келімбетов [7], Р.Нұрғали, Б.Майтанов, А.Ісмақова жанрлық
теорияның бірнеше ерекше тәселдерін түзуге ... ... ... поэзиялық шығармалардың дамуына қатысты
Ә.Қайырбеков [8], ... [9] ... және ... ... Сонымен қатар «Қазақ әдебиетінің тарихы» оқулығының
10-томында қарастырылып келеді. Т.Тебегенов «Тәуелсіздік дәуіріндегі қазақ
поэзиясы» ... ... ... ... ... ... (1991-2011 жылдар), Ә.Қайырбеков «Тәуелсіздік және қазақ
поэзиясы» зерттеу еңбегі ... ... Ал, біз ... ... ... ... ... ТӘУЕЛСІЗДІК ДӘУІРІНДЕГІ ОТАНШЫЛДЫҚТЫҢ ЖЫРЛАНУЫ
2.1 Тәуелсіздік кезеңде отаншылдықтың жырлануы
Азаматтық-отаншылдық – поэзиялық мұралардың халықтық тұғырнамасы.
Т.Медетбектің ... ... ... бойы ... даладағы
ұрпақтарды өсіріп-өркендеткен, атамекендерді-атажұрттарды ... ... ... ... ... тату-тәтті бірлікпен,
бейбітшілікпен өмір сүрген қазақ ... ... ... Өлеңдерде халқымыздың жан ділі әлеміндегі қаһармандық-
жауынгерлік, отаншылдық рух ... мен ... ... адамгершілік-
имандылық қасиеттер тұтастығы мағыналы ... ... ... Лирикалық кейіпкер тебіреністері арқылы тарих белестерінен өтіп
келе жатқан қазақ халқының әлем өркениетін құраған материалдық және ... ... ... көркем кестелі, мағыналы, ой өрнектерімен
жырланған. Мысалы: «Өжет едім ... жай ... ... өткірмін
семсердей жаңа шыққан қайрақтан», ... ... ... ... ... ... халқымнан»); «Суық желдің өтінде қалған
талай әрбір қазақ қара нар ... «Ана ... ... ... де, ... ... бүгілмеген», «Қабырғалы қазақ болып мақтанам туғаныма»
(«Ата қазақ»); «Қызғалдықтар – ... ... ... ... ... қаны ... «Орақ мұрты әкемнің шығар, бәлкім, көктегі Ай иілген
садақтайын», «Қалың орман – әкемнің шашы ... ... ... ... «Биік құздан құлаған асау өзен әкем шығар сүйеніп тұрып қалған»
(«Әкем шығар»), т.б.
Ақынның ... ... ... өлеңдерінде («Бостандықтың бурасы»,
«Астанадағы Бауыржан ескерткіші», «Хан Кененің мылтығы», «Алматы ... ... ... Күн ... ... ақ ... ел болғалы», «Қазақ елі байлықтың ұлы Отаны», «Хан Кененің басы»,
«Тәуелсіздіктің тарысысы», ... ... ... аласарып», т.б.) Қазақстан
Республикасының Тәуелсіздігі ұлттық рух сілкінісі сипатымен жырланған.
Ғасырлар ... ... енді ... ... ... ... ... адамзат өркениеті кеңістігінде әйгілендіре, нығайта түсетін аса
мәртебелі көрсеткіштер романтикалық және реалистік сарындар ... ой ... ... ... иығы асып ... ерге мың алғыс асықтырған.
Сарыарқасын жат қолға берсін қалай
Тақымына Астана басып ... ... ...
Тулағаны – бойында барыс қаны.
Жылдар бойы Арқаға көз қадаған
Аждаһамен жер үшін алысқаны.
Қазақстан – Тәуелсіз атанғалы
Жалғыз ғана Ұлы іс ел ... ... ... жоқ ... ... ... жұрттың алапес сауысқаны.
Қазақ бұрын сөйлесе жерге қарап,
Сөйлейді енді биікке – өрге қарап.
Астананың жарығы самаладай
Үлгірмеген әлі де елге тарап.
Қуат беріп тірлікке ... ... кеп ... ақ ... ақ ... ... сергітер маужыраған.
Сардары мен сарбазын саптан көрмей,
Қай елге де сазарған бақ та келмей.
Атқарғаны Астана өз ... ... ... ... ... ... өлеңінен).
Ақын – Жаратушы Алланың құдіретімене пайда болған ғарыштық-ғаламдық
кеңістік тепе-теңдігі сақталуын, адамзат пен бүкіл ... ... ... ой ... ... кітабындағы көптеген өлеңдер ХХ ғасыр мен
қазіргі ХХІ ғасыр ... үшін ... пен ... ... экологиялық апат
зардаптарына арналған. Табиғат байлықтарын игілікке ... ... ... ... т.б. ... іс-
әрекеттердің салдарынан болған экологиялық күрделі хал-ахуал сипаты «Бір
кеменің үстінде» ... ... ... өлеңдермен
тжырланған: «Арал құрып барады», «Арал мұңы», «Арал қызы», «Теңіз қайда»,
«Ыстығында аптаптың», «Жігіттер-ай!», «Көш ... әже ... «Екі ... ... «Бір ... үстінде», «Құлаған зымырандар», ... ... ... бір ... «Ақын мұңы», «Киіктердің көз жасы»,
«Ана қасіреті», «Тозған ауылдың жарасы», «Қабырғасы құлаған үйлер», «Таза
болса су ... ... ... ... тайпасы», «Атом бомбасын жарғанда»,
т.б. Бұл өлеңдерде адамдарға мәңгілік құтты қоныс болған ... ... ... өлкелерге айналғаны, ғарыш айлағынан ұшқан ... ... атом ... зардаптарынан саналуан аурулардың
аналарды, азаматтарды ұрпақсыздыққа ұшыратқаны, ... ... ... болғаны, адамдар пиғылдарының да ... ... – бәрі де ... ... өрнектелген. Мысалы: «Арал сұлық жатыр-ау нар секілді бетін
беріп жығылған құбылаға», «Жер бетінен жоғалып барады, әне, мамонтқа ... да бір ... ... ... ... ... қайдасыңдар Сібірдің
өзендері?» («Арал құрып ... ... ... ... тоқтап қалған
құшағында даланың демаламын», «Адамдардың шынында өзі емес пе ... ... «Бір ... ... тұр өмір тілеп, ел-жұртына
жолдаған соңғы хатын», «Кер даланың жұмылған көзі болып, ... ... кең ... ... ... «Құлап жатқан зымыран ... ... ... ... ... «Дерті асқынып, үміті үзілмесе, азамат ер
өледі неге ... ... ... ... ... туған елді тарыдай
тұр қуырып», «Сынақтардан тау жанып, тас та жанып, қара ... ... ... ... ер неге нар қазақтың қан түкіріп жатқанда кең даласы»
(«Құлаған ... ... ... ... шараң қайсы зымыранын құлатып
киік қырған», «Сайын дала қан сасып ... жоқ па, ... ... ... көз ... «Атом түскен жерлерден су шығады ... көз жасы ... ... ... ... рухтанған ақынның өлеңдеріндегі
лирикалық қаһарман табиғаттың экологиялық апат ... мен ... ... ... ... ... қайрат-жігеріне, оптимистік
ұстанымына тән уақыт үнін танытады:
Төнсін, мейлі, ... ... ... от барда өлмейді арман.
Түнгі шамы әр тұстан жылтырайды,
Тіршіліктің көзіндей сөнбей қалған
(«Тозған ауылдың жарығы»).
Ақын Рафаэль (Рәпілбек) Ниязбектің ... ... ... ... жаңа өлеңдерінің мазмұн мен пішін поэтикасына ортақ басты ерекшелік
– ата-бабалық қаһармандық-жауынгерлік батырлық рух ... ... ... ... кестелі өлең өрілімдерінен қазақ поэзиясының көп
ғасырлық қалыптасу, даму ... ... үшін ... ... ... адамгершілікке баулыған романтикалық
реалистік көркемдік ойлау алыптары Махамбеттің, хакім Абайдың, Мұқағалидың
рухани тағылымен ... жыр ... ... ... ... ... арналған психологиялық-философиялық әуенді өлеңдерден («Соқ,
соғатым!», «Құсым қайтып барады жылы ... ... ... ... ... «Мұқағалидың рухы сөйлегенде», «Абай жаққан бір сәуле»,
«Мұқағали ... «Ей, ... ... ... ... зары»,
«Ақын Нұрлан Мәукенұлының рухына», «Қарт ақынның соңғы сөзі», «Ақын ... ... ... ... ... ... у», ... ақындар», «Оу,
ағайын, тірімде сыйла мені», «Ақындар бізде көп әлі», «Ақынға ... т.б.) ... ... ... ... де сезім
құдіретімен қабылдайтын ақындар тұлғалары мүсінделген.
Қарама-қайшылықтардың күресі мен бірлігі жағаласқан өмір философиясының
мәңгілік сарапшылары – ... ... пен ... адам мен оны
қоршаған жаратылыс болмысындағы бәрінен де сырларын түйсінетін, бағалайтын
дүниетаным тереңдіктері танылады. Ақын ... ... ... тұлғаларын даралаудағы көркемдік тәсіл өрнектерінен қазақ
поэзиясына тән ойшылдық аясындағы ... ... ... ... жете ... ... арман, жанарыма мұң қанша тұна ... ... елге ... ... ... көк ... «Қилы
мінез көрсетіп оқыс мүлде, жүріп ... ... ... ... «Арбам
тоқтап қалмайды жол үстінде», т.б. («Соқ, сағатым!»); «Көк ... ақ ... ... ... ... ... ... қарады, бүкіл мұнар әлемге нұр тарады, күйік басып у ішкен ұлы Абайдың
жартасына мен бармай кім барады?», ... ... сол ... ат ... ... ... айналған», «Теңіздерден өткенде ... ... ... ... ізі ... Жанның, бәрі барады тәуеп етіп, үлбіреген
үмітін үзіп алған», «Абай барған сол жартас ... бері ... ... ... ... ... ... жақсаң отынмын, атқа ерттесең –
тоқыммын»; «Халқыма ғана жақынмын», «Көкірегім толы алау өрт – ... ... ... сөзін шыңдықтың, туған ел, менмін – бір мықтың»,
«Оқыстау төнер жау болса оқтаулы ... ... ... күн»); «Ұлы
Абайдан артылған удың бәрін күнім бар ма ... мен ... ... қалта
ақынмын дәтке қуат – бақытым да байлығым халқым ғана» деп ... ... ... үні – ... сөз ... ... бойы сақталған
қаһармандық үні:
Күндей күлдім күркіреп ашылғанда,
Қаһарына айналдым ... ... ... боп ... ... мен ... ... жұлдыз боп шашылғанда.
Халық мұңын жырлаудан танған жоқпын,
Бақ қашса да бақшамнан,
Басымнан да.
«Халқым аман ... ... деп ... ... ... да.
Көңілін де,
Өзін де арайламай,
Ел жақсысы кеткенде қарайламай.
Мен де өзімше жанықтым халқымды ойлап,
Халық қамын ойласа Абай қалай!
Тауларды алға шығармай,
Заңғарды алға,
Ел тонаған ... ... ішіп ... ... ... ... ... арман бар ма?!
Абай ішкен у құты күміс еді
Қарағанның көзіне Күн түседі.
Ұлы ... ... ... ... мен ... кім ... қалған у»).
Ақын жырларындағы бейнелілік өрнектері ... ... жан ... ... дүниетаным аясындағы көркем баламалар
жүйесіне сәйкестігімен ерекшеленеді. ... ... адам мен ... ... уақыт кезеңдерінің де шендестіріле, егізделе
бейнеленуі арқылы да поэтикалық-философиялық мағыналы ... ... және ... заттық ұғымдардың баламалануы, жаратылыс
құбылыстарының кейіптеулік ... ... ақын ... ... ... де ... де ... «Көмейіме жұп-жұмыр тас тығылып, жатыр менің ішімде қасқыр ... ақ ... ... кейде кім көрінген шимайлап кете берген», «Көңіл
деген көктемнің гүлі емес пе, суық ... ... тез ... ... ... атым насыбайдан мың атымнан көңілім қалған еді», «Көңіліме ... ... ... қайтып барады жылы жаққа»); «Ажал мені «бомбының» астына
алған шыбын жаным кеудеме бекінгенде», «Бір ... бір ... ... ... ... ... көзі ажалдың көп қадалған өңменімнен
жанымды суырғалы» («Жеңер еді мені ажал»); «Алыстарға атылған ... ... ... ем күні ... «Аша ... ... ... кеудемді қай
кісі кеп», «Дұшпан көздер кесегін ... да ... ... ... ... ... мінетін атым шығар ақ арғымақ түсімде кісінеген» («Ақ
арғымақ түсімде кісінеген»); ... ... ... ... ... торына түсіп қалып шырылдаған торғайдай шыбын жаным», «Сай-
сүйегім сырқырап уатылған мылқаулардың ... ... ... ... тас ... ... жүр дейсің қарайласып», «Күйреп жатқан
күндерім аз емес-ау тауға адасып соғылған кемедейін» ...... ... от тұр ма жанып, қабағыма көк мұнар мұң қамалып», «Жат
біреудің құм басқан арнасында ... ... ... өзен ... жүр ... ... ... ат та әуелі мен мінетін», «Мені
өмірге тау тұлға ... ... ... бәрі бұл ... ... кеуде»
(«Вокзалда»); «Көздерім дүрбі секілді қырымдағыны түгел көретін», «Қос
қолым – қайқы қос ... ... ... «Бес ... арна емес ... салалы жуан саусағым», «Қастарым, мүмкін, Ай шығар қабағымның біткен
үстіне», «Еш найза ... ... ... құлағым», «Бурыл шашым –
антенна сыр ... ... ... ... жиекті бағып тұрамын»); «Сай-
сүйегім ... ... ... ... боздағанда», «Боталардың
боздауы сап тыйылған бодандықтың ноқтасы шірігенде», «Тәуелсіздіктің тарысы
піспей жатып, тарлан аз ба ... ... ... елде бәйге алып
кілең тұғыр, аяғына жем түскен арғымақтың», ... ... ... қап ... ... ... шабынғалы», «Бостандықтың бурасы сорлады ма,
көтере алмай Нарықты белден қалып» ... ... ... ... бұл көгершін де», «Өмір – мұхит ... ... ... жүзіп келе
жатырмын өз кемемде», «Өлең сөздің тұрғызып мұнарасын», «Өлең болып өмірім
өрілгенде», «Көкжиектен болашақтың ... ... ...... ... өз ... жүзіп келе жатырмын тауға қарай» («Шындықтың бағы
тайғанда»); «Қорқау тісін ... ме ... ... егер ... ... «Сын ... ... кеуде арыстар ұлтын қорғап ұмтылған»,
«Бұралқы иттер жуындыға ... ... ... асып ... ... ... ... тағдыры»); «Қазақ деген сексеуіл емес пе,
айтшы сындыратын өзімен өзін ... ... ... ... ... жүзін
қай жауға да қасқайып бой бермеген», «Бұл қазақты қай жау да ала ... ... ... ... «Жалаң қылыш қазақты жеңе алмаған, туын
және жыға алмай желбіреткен», «Күшпен емес, қу ... ... ... көк ... ... «Барыс жүрек ер еді заңғар алып», «Соғылысып
шағылып ... ... ... ... ... ... «Сексеуілдей өзімен-
өзін соғып, жеңген еді аяр жау бұл қазақты» («Сексеуіл және қазақ»).
Шынында да, Рафаэль ... ақын ... ... сөз ... ... ... реалистік әдебиеттің классикалық үлгісін жасап
қалыптастырған хакім Абайдың азаматтық-сыншылдық ... ... ... ... ... «Қағанат» кітабы – хакім Абай қалыптастырған
азаматтық-сыншылдық ұстанымның көркем ... ... ... да, орта ... ... ... ... (Қожа Ахмет Иасауи,
Ахмет Йүгінеки, Жүсіп Баласағұн, Сүлеймен Бақырғани, т.б.), Алтын ... ... ... ... Асан ... ... Шалкиіз, Доспамбет,
Марғасқа, Жиембет, Үмбетей, Бұқар, т.б.), ХІХ–ХХ ғғ. зар заман ақындары
(Дулат, ... ... ... ... ... т.б.) ... де – адамдардың мінез-құлық психологиясындағы, қоғамдық-
әлеуметтік ортадағы әділдік пен әділетсіздіктің, адалдық пен алаяқтықтың,
мәрттік пен ... ... пен ... ... ... т.б. қарама-қарсы қасиеттер жағаласқан болмысын қайраткерлік
сыншылдықпен тәрбиешілік көзқараспен жырлау ... ... ... ... ... ... тұтас желісі осындай азаматтық-
қайраткерлік көзқарастар жүйесін ... ... ... ... ... ... ... байырғы атамекендерді-атажұрттарды, халқын перзенттік
махаббатпен ... ... ... қазақтың ұлттық ақынының
бейнесін танимыз.
Ел егемендігі жарияланғанда еңсесін бір тіктеп алған Қазақ елі ... ... ... ... етпей, етек-жеңі далақтап ойға-қырға
шапқылап сүйінші сұрамай, тым салқынқанды, тым ... ... ... ... ... ... ... алауы лапылдап жанса да,
Желтоқсанның ызғарлы, жаңбырлы күні Алматыдағы Жаңа ... ... да тым ... ... Ел ... ... ... күй кешкен. Ел зиялылары «тәуба!» дескен. Мәселен, дәл сол ... ... ... ... ... Сейдімбек өзінің күнделігіне:
«16.12.91. Азаттық!!! О, тәңірім, ұзағынан сүйіндіргей!» [26,271] – деген
жазу ... Осы бір ауыз ... ... қазақтың тілегі жатқанына күмән
жоқ.
Еліміз Тәуелсіздік алған тарихи күнде дүниеге ... ең ... бірі ... сыр ... – Елің ...... де.
Өзіңді өзің еткен Бақ –
Тәуелсіздік – төріңде!
.................................
Қара мына ғажапқа:
Теңдік тиді қазаққа –
Езгідегі ұрпағың
Енді айналмас мазаққа!
......................................
Қанатыңнан қайрылып,
Қыр-арқаңнан майрылып,
Қонақ –
Тәуелсіздіктен,
Қала көрме, айрылып!.. ... ... ... ... қол жеткізу бар да, сол туды құлатпай
ұстап тұру бар! ... ... ... ... ... өзін
қоғамнан сыртқары қалғандай сезіну, ешкімге керегі ... ... ... ... ұрлап әкеткендей дәрменсіздік билеп тастағалы
біршама уақыт болған.
Теңселіп тірлік дарағы,
Көбейіп өмір залалы.
Онсыз да көңіл қаралы,
Онсыз да ... ... ... ... ... даланы.
---------------------------------
Дүйім елді діңкелеп,
Дүние не болып барады! [28,17]
Қоғамдық жүйе алмасып, империялық құрсау күрт босап, елдердің бәрі
егемендікке ... ... ... ... ... ... аласапыран дүние басталып кеткен ... ... не ... деп ақын Серік Тұрғынбековтің торығуын түсінуге болар.
Егемендік жариялағанда елеңдескен жұтршылықтың тәуелсіздік ... түк ... ... ... ... ... ... ел-жұрт
тәуелсіздік таңы атқанына, Қазақстанның дербес мемлекет болып, әлемдік
қауымдастықта өз ... ... ... ... ... толқыды. Бірақ,
қуанғанның жөні осы деп жас балаша ... жоқ, ... ... ... ... ... шал мен кемпірдей «Тәңірі Жалғызымды тіл-көзден аман
сақтаса екен!», «Алла жар болып, ғұмыры ұзақ ... ... деп ... ... ... ... ... күдік пен үміт қатар алмасып
мың-миллиондардың жан толқыныстары мен ... ... ... ... мен ... ... ... болып төгілді.
Дермісіз дербестікті ширатқаны –
Елдегі ең қымбатты қиратқаны [29,67] –
деп ... ... ... ... ...... – адам арасындағы
үйлесімнің бұзылуының ... ... ... дал ... ... ... індетіп, қарама-қайшылықтан ақиқат іздейді:
Тауқымет тақсыр! Сіз деген –
Обалдан өнген сауапсыз... [29,165] –
десе, дәл осындай ащы ой ... қол ... ... ... ашық айтылмады. Себебі, қызыл саясатқа ... ... ... бойы ... ... ... шеккен азап, көрген қиянат, тартқан
қысастық - бәрі-бәрі бұрқ етіп ... ... және ... жүйенің
күйреуімен бірге шатқаяқтаған шаруашылықтар, тоқтаған өнеркәсіп орындары,
жұмыссыздық, ұрлық-қарлықтың өршуі, ... ... ... т.б. ... ... ... алаңдаушылық әкелді, үрей
үкікөзденіп, жәмиғаттың жанарын жарық ... ... ... торығу басты.
Ал мұның заман мен қоғамдағы әрбір құбылыс, оқиғаларды ... ... ... ақыл ... ... жүрегі бір сәт те маза-тыным
таппайтын ақындарға жай оғындай тигенін де жасырмаймыз.
Алмағайып тіршілік басталғандай,
Сананың ... бос ... ... ... қан ... жас ... өмір не боп ... Сұрағы көп.
Уәж бен уәденің тұрағы жоқ.
Енжарлықты еншілеу өліммен тең
Рухы парасаттың құлады деп ... ... ... «Егемен Қазақстан» газеті арқылы қалың
елге мұң шағады, шер бөліседі. «Рухы парасаттың құлады» деп үкім ... ... ... ... енжар қарау ер-азаматқа лайық емес
деп намыс қайрайды, жігер жаниды. Өмір – ... ... ... ... Осы
жалғанда адамгершілікпен, саналықпен, адамшылықпен өмір сүруді көксейді.
Бір-бірімен жауласқан, көре алмаушылықтың ... ... ... ... ететін сиқты. Сондықтан да ақын көзінен қан ағады.
Бірақ, бәрібір торығудың торынан сығалап тұрған ақын ... ... ... ... жоқ. ... табиғаттың көзге таныс қалпының өзіне
басқаша қарайды:
Дүние-ай, дала қандай, аспан қандай,
Арасы ала бұлтпен ластанған [30].
Аспан да, Дала да, Бұлт та ... ... ... жоқ. ... ... ... жұтқан ақынға бәрінің де өңі қашқан,
сұрықсыз. Ала бұлт көк аспанды кірлетіп, айғыздап тастағандай. Алабажақ.
Егемендік, тәуелсіздік алып жатқан 1990, 1991 ... ... ... саны 50 пайызға жетпейтін еді. Қызыл төңкеріс, зорлап
ұжымдастыру, байларды кәмпескелеу, ... асып жат ... ауу, ... ... жалмаған қайран Қазақ елінің жер бетінен мүлде құрып
кетпей, қалай аман-сау қалғанының өзі таңқаларлық. Енді тағы да ел ... ... ... да ... ақын ... ... жайылып алақаным,
Мөр ғып басып кеудеме нала табын.
Заман мынау ызғарлы, ырылдап ... ... ... [31,110] ... ... ... ... кейін де елдің еңсесі көтерілген жоқ.
Қайта, қолдағы барынан айырылып, тапқан тиын-тебені ... ... ... ауыл ... қала ... ... жоғалтқан ескексіз
қайықтай тағдыр-теңізде шарасыз хал кешкен халық қатты күйзеліске ... ... ... ... үрей ... ... аяқ – шалынам.
Көлденең түскен кер кезең
Аумайды жыртқыш тағыдан [32,28] –
Міне, ақын ... ... ... де ... есіл күн» атты толғауында
кезең сипатын «Кер кезең» деп айқындайды.
Ақын – өзі өмір ... ... ... ... ... яки
барометрі. Сондықтан да неге ... ... ... ... ... туралы жоғары пафостағы туынды жазбайсың деп ... де ... жоқ. ... ... ... ақында арман бар ма?! Деп
аһ ұруы XX ғасырдың 70-жылдары еді ғой. ... пен ... ... ... ... де ... жоқ, ... қақпақ қойған жоқ.
Алайда, ақын Несіпбек Айтұлы «Күңіреніп іштен шықты үнім, // шырқымды бұзып
әбігер» десе, ... ... ... келісе қарауға тырысамыз. Себебі,
бұрынғы жүйе қирап, ... ... ... басқа жүйе қалыптасар алдында
әбігершілік те, аласапыран да, күйзеліс те ... ... ... ... дағдарыстың да тұйыққа тірелгені рас.
Бірақ, ақындар ... ... ... ... ... бұрынғы рухани
құндылықтардың мәнін жойғанын, тарихтың жаңа тараулары жазылып жатқанын да
ерекше түйсік-сезіммен қабылдап, аңғарады және жаңа ... ... ... ... жаңа жырларды өмірге әкелуге асықты.
Заман-ай, суық сұр өңің,
отқа да суға саласың.
Кенесарының басын ап,
түкті жүрегін
Жүрегіме жерлеп,
қай жаққа қаңғып барасың?!
Неңді іздеп ... ... ... ... ... әлі түкті жүрегім
лүпілдеп,
басымды іздеп жүрмін мен [33,385] –
деп ақын ... ... ... күйкі тірліктің «шаруасын»
күйттеуден биіктеп, үлкен-үлкен сауалдарға жауап іздейді. Кенесарының ... ... ... Ендеше «басымды іздеп жүрмін мен» ... ақын ... ... ... Бұл өлең тек ... ... ... айтумен шектелмей, талай зобалаң мен арпалыстарда Алаштың азат күнін
көруді ... ... ... ... ... ... ... орнын
немен толтырарын білмей дал болған лирикалық ... жан ... ... ... ... ... ... алуымен де құнды.
Темірхан Медетбек:
Тудық біздер көрінбейтін бұғаумен,
Жүрдік біздер көрінбейтін кісенмен [34] –
деген екен. «Біздің егемендік хақында екі ауыз сөз» атты ... ... ... ... ... ... ... бұрылшы, інім,
Қалай, не деп ұғамыз мұның сырын:
Аяғыма қараймын – шідерім жоқ,
Неге қақсай береді жіліншігім? ... ... ... ... үзілді, егемен ел болып, жеке ... ... ... ... (ең ... ... Қазақстанның
тәуелсіздігін танып, дербес өмір сүре бастадық. Бірақ, ... ... ... ... ... жоқ. ... кедейлік құрсауынан шыға алмай қиналған қазақтар ауылда да,
қалада да сеңдей соғылысты. Бәрінен де құлдық санадан құтылу оңай ... ... ... ... ... Деп шідірі жоқ шерлінің күйін
кешуінде әлгіндей гәп жатыр. Өлеңнің өзегінде жатқан ащы шындықты жүрекпен
қабылдап ... ... Мына ... ... ішке ... ... ... қазақ өлең өнерінің биік өрісін, көркемдік деңгейін, сапалық әлеуетін
көрсетпек.
Дегенмен, тарих дөңгелегі кері ... ... тек ... қарай
айналатынын ескерсек, дала сахнасын мекендеген көшпелі ... мен ... ... ... ... елі XX ғасырдың соңына
таман әлемдік өркениеттегі өзіне тиесілі орынды ... ... ... ... ... жаңа ... мен түр ... заңды екен. Бұл
үшін де ең ... ... рух, ... ... ... ... ... тұруы қажет. Несіпбек Айтұлының «Отан» атты
өлеңінде осындай рух бар, намысты қайрау бар, жас ... ... ... Отан ... қайта тірілген,
Біздің Отан өліп, қайта тірілген,
Біздің байрақ құлап, қайта тігілген.
Опат болған ... рухы ... ... ... ... ... қылса жолында оның құрбанбыз,
Бәріне де белді бекем буғанбыз.
Бір адамда екі жүрек болмайды,
Қазақ үшін Отан біреу, Ту ... ... ... ... ... ... табиғат әлемі
құбылыстарының (тамырдың соғысы, ... ... ... фәнидегі
барлық тұрмыстық-әлеуметтік іс-әрекеттерінің (атқа міну, тойға ... ... ... шығармашылық даралық ақындық – бәрі де лирикалық
қаһарманның қазақ азаматына тән жан сырындай ... ... ... ... мүнәжаты да адамның отаншыл азаматтық ұстаным
тебіреністерімен жырланған:
... Бұйрығымен бәрі де Тәңірімнің,
лүпілі де ... ... тас та – ... ... ... қабірімнің.
... Жанарымда – алып аспан, алып түн,
Мен жанықсам – ұлтым үшін жанықтым,
Мен қамықсам ұрпақ үшін қамықтым,
ертеңі үшін ... атты ... ... алаң аспан менен жер түнді,
Еркін күйлер ел көгінде шертілді.
Мен өртенсем...
Елім үшін өртендім...
Иә, Тәңірім!
Өшірмегін ...... ... ... ... мойындау мүнәжатына
шақыратын тәлімгерлер-тәрбиешілер. Ақын Нұрлан Оразалин ... ... ... ...... де ... ... болып жатқанын «Алла бар! Болмауы мүмкін емес!..»
өлеңінде тебірене толғайды, қазіргі және ... ... ... ... ... ... жаңылмауға шақырады:
Жалбарын!
Жалын!
Жаратушыдан тіле шын,
Қолды боп егер кетпесін десең үлесің.
Қимылда!
Күрес!
Біткенше ... ... ...... ... – тірлік – күресің...
Жалбарын!
Жалын!
Жаратушыдан тіле шын,
Жоғалтпау үшін Ойың мен Санаң, Жыр ... мына ... ... сәт ... ... ... ... жалған:
Жылайсың,
Бір күн күлесің;
Сақталсын десең
Құбылаң менен Күнесің,
Ұлыңды сүйіп,
Ұлтыңа тіле амандық;
Кеудеңде Далаң...
Кеудеңде ... ... тіле ... өлең ... ... мына шақ ... ... еліңнің
амандығын, жеріңнің тыныштығын, адамдардың саулығын алдыңғы орынға ... ... ... ... ... ... ... де қонақ
болған жалғанда азаттықта, амандықта өмір сүру үшін, болашағыңның қамы үшін
керек екенін ақын өрілген ... шы ... ... ... ... ... ... үшін көкірегіне түйер түйдектей. Біз, ... адам ... өмір ... ... беретін де лирикалық шығармалар керек-
ті. Ақын осыны сездіреді.
Ел тәуелсіздігін алған соң әлемнің ... ... ... ... ... қосуға, атажұртына шақыруға мүмкіндік туды.
Кеңестер Одағы ... ... ... ... ... келген көптеген
ұлт өкілдері туған Отандарына орала бастады. Немістер – Германияға, ... ... ...... т.б. дегендей, міне, осы тұста,
тағдыр тәлкегімен шетел асып ... ... ... ... ... екі жүрек болмайды, // Қазақ үшін Отан біреу, Ту жалғыз!» ... ... ... ... ... әсерлі, ықпалды, терең мағына алып
кеткені шүбәсіз. Бұл тек шетелдегі қазақтарға ғана ... ... ... ... ... шала қазақтарды қайта ... Отан ... ... ... ана ... ... үшін де ... еді.
Жалпы, өлең – көсемсөз емес. Бірақ, өлеңнің отаншылдық, патриоттық сезімді
шарп ететін ... ... ... кезеңдегі отаншылдық лириканың бейнелілігі
Уақыт өзгерді. Заман басқа. Уақыт барысында заман ішіндегі адам баласы
өзгерді. ... Адам ... ... ... да ескі мен ... ... арпалысы, жан алысып, жан
беріскен ... ... ... ... қиын өтпелі кезең ... ... ... батырып, ескегінен айрылған марғасқалардың
талайын есеңгіретіп-ақ тастады. Бағыт-бағдарынан адасып, салы суға ... ... бой ... ... Намысын жанып, жігерін қанап,
жүргендерді кейде қасыңнан таба ... ... ... кезеңде рухани
дағдарыстар, күйзелістер, қиналыстар өнердің отын жағып жүргендерді де
алабөтен ... ... ... заманмен тілдескен Ақын-
Азаматтардың ғана жүрегі даулайды. Міне осы ... ... ... ... ... ... ... Бұған дейін де қазақ елінің әлеуметтік
өміріндегі оһ дегізген жақсылықты да, еһ ... ... да ... ... ақыл ... ... сүзбсінен өткізіп, өлеңнің өрт
құшағына орап келген Темірхан ақын «Тағдырлы жылдар жрларын» жазғанда ... жаңа ... ... Ақын ... ... сыр бөліскенде әр
алуан тақырыптарды қозғайды. Белгілі, таптаурын жолдармен жүрмей, соны
соқпақтар салады. ... ... ... ... ... ... кісіні
мүсіркеу, сынау емес, онда үлкен әлеуметтік астар жатыр. Дінін, тілін,
ділін, салтын, ... ... ... зары. «Су сұраймын, сұраймын кеп
ауа да, жер ... өз ... ... ап» - ... ауыр да ащы ойды айту
үшін жазылған өлең.
Алдыма алып ... ... ... ... ... деп ... оқысақ он-он бес жыл мұғдарындағы асқан асуы, ... ... ... шеккен азабы – суреткердің көзімен жан-жақты ашылған деген ой
түйеміз.
Жақын етіп қияндағы алысын,
Жауға шауып жанын ... ар ... ... ... ... ... ... Намысым
Бұл жерде ақынның отты образдылық, бояулармен бояндыра отырып, қарапйым
шындықтың көйлегін киген ... ... ... ... ... ... ұшып,
Жалмауда астығымды, шалғынымды
Ақын бұл жерде шегірткелер қаптап ... деп, ... ... ... арқылы жанды нәрсені жансызға алып келуі, кейіптеуі, ... ... ... ... өз ойын білдіргендей. Бұл
үзінділерден логиканың қалай өрбігені, ақиқат ... ... ... тұр. Дер ... ... ... сөз – дәл көздеп атылған
мылдықтың оғындай ... ... ... ... ... ... зор ... әкелді. Алайда, барлық ұлт,
барлық әлеуметтік топтың өкілдері одан күткен олжасын толық қолына ... ... жат ... ... ауыр ... жұртшылық
көңілінен шыға бермеді. Ақын Темірхан Медетбек: «Бүгінде өз жері мен елінде
Тілім мен ділім Екі бүктеліп ... тұр. ... ... мен ... ... ... ... тұр» – дейді («Сансыраған хал»). Айқындауыш
сөздер таңбаланушы мәдени артефактілердің (тіл мен діл) ... ... ... ... әрі ... ... ... Екінші
синтагмадағы эпитеттер субъектіні жасырса да, оны ... ... ... бар. ... ... ... аңсарды
білдіреді. Қимыл-сынға құрылған метафоралар бүтін мен ... ... ... алмастыру арқылы бейнелі сурет ... ... ... ... ... ... буын сандары 3-8-5-5-4; 5-5-6-4
іспетті тың өрнек түзеді. 5- және 9- тармақтардың ... екі ... ... ... ... ... ... Әдемі
мелодика емес, іркес-тіркес, бірақ ... ... ... ... ... әсемдік қасиеттен алыс тұруымен сабақтас. Автор
мазмұнға қарай пішіндік құрылымға ... ыза, ... ... ... ... ... дәлдік, романтикалық ой
белсенділігіне жол беретіндей. Алайда барға көңілі толмау, торығу сарыны
өзге көркемдік әдіс, ... ... ... ... ... сарсылып,
Жан-жүрегім
Алақұйын
Дауыл боп кетеді.
Бәрінен безініп,
Төсегіме құласам –
Жамылған мамық ... ... ... боп ... ... бойкүйездікке ұласады. Қоғамда белең алған өтірік,
қатыгездік тәрізді келеңсіз психология ақын жанын ... ... ... зар заман ақындарын керітартпа (консервативтік) романтизм
өкілдеріне ... Ал, ... ... және постструктуралист
Умберто Эконың әрбір көркемдік дәуірдің өз ... бар ... ... тағы ... Шортанбай, Мұрат жырларындағы ақырзамандық көңіл-күй
қазіргі қазақ әдебиетіндегі постмодернистік ... ... ... ... ... ...... болып
шығар ма еді. Ал, романтизм өз уақытында модернистік, яғни ... ... ... ... ... табу үшін ... ... де,
Т.Медетбек, Ә.Қайран, Т.Әбдікәкімұлы, Ж.Бөдеш, Б.Сарыбай, Б.Қарағызұлы,
А.Жатқанбай сияқты, т.б. ақындар ... дәл ... ... ... ... ... ... Біз жан әлемін терең ... ... ... ... Е.Раушанов немесе модернизмнің
импрессионистік тармағына хас эстетикаға сай жыр толғайтын ... ... ... ... ... т.б. ... жоқ. Ал, ... Ж.Бөдеш, Ә.Қайранның мейлінше таза реализм
не оның романтизммен аралас ... ... ... да мол екенін жоққа
шығармаймыз. Ешбір көркемдік әдіс, ағым, бағыт туралы әлем әдебиетіндегі
басым ... ... ... ... көре ... Мәселен, Дж. Фаулз
өзін реалистпін деп есептесе, зерттеушілер оны модернист, постмодернист
қатарына қосуға ... ... ... не постмодернист екенін ажырату
қиын. Ол реалистік стильден ада емес. Постмодернизм ... ... ... өзі оның ... шығып, сондағы стильдік арсеналды
өзгеше көру ... ... ... отырған. Ал, постмодернизм қазіргі
уақытта үлкен дағдарысты бастан кешуде. Алдағы көркемдік әдіс немесе бағыт,
ағымдар қандай болмақ. Ол ... ... ... анықтамалар беруге
асығудың қажеті шамалы. Постмодернизмді құбыжық көрудің реті ... ... осы ... ... ... ... ... ағымына жатқызу да
жағдайды дұрыс пайымдауға апара бермесе керек. Мәселе – ... ... ... пайдаланса да, шындықтың мейіріміне тойып туған талантты дүние
жаза білуде.
Қазіргі қазақ поэзиясында тотемдік архетиптердің ... ... ... шендестіріп бейнелеуге пайдалану үрдісі қанат жайған. Мәселен
Т.Медетбек «Зоопарктегі өлім алдындағы ... атты ... ... қазіргі жағдай үшін әдеттегідей қартайып не ауырып өлу үдерісін
терең аллегориялық образға ... ... де ... аңның түгінен
байқалатын күш-қуаттың («болат сымдардай») солуы («шіріген шөптей ... ... пен ... философиялық мәселесіне айналады.
Құдай-ау,
Қасқыр деген
Мұндай өлімге
Көнбейтін еді ғой...
Қасқыр деген –
Қақпанға түссе де! –
Арпалыспай
Өлмейтін еді ғой.
Ақын табиғи заңдылықтардың бұзылуына қарсы. Оның ... ... ... Бұл ... дала ... ... қатысты зорлығы емес,
Тәңірден тиесілі ерекше қасиеті марапатталады. Марапат кішірейту тәсіліне
кереғар бағытта дамуымен ... Бір ... ... осы ... нысан
ықылым заманалар ауқымында сарапталып, жинақталған нұсқа күйінде
толғандырады. ... ... ... ... ... ... ... фраза, қандай тұлғада болғанына қарамастан, тұтас
тармаққа иелік құрады. Эмоциялық қабаттар жіктеліп, әрбір сөз ... ... ... ... ... Көп ... леп
белгісі, сызықша дәстүрлі қызмет атқарса да, ырғақтық реформа тұтқынындағы
мағынаны анықтау әрі ... ... ... ... рет
Мына дүниеге
Азуын ақситып,
Көзі қанталап
Жеріп қарады.
Қайран,
Көк бөрінің ұрпағы
Темір ... ... ... да жарамай! –
Өліп барады...
«Идея» деген бір кездегі ... сөз ... ... сырын тастап, сынын өзінен алысқа жібермеген. Сол ұғым ... ... ... ойды тәрк ... ... (сөз ... постмодернистердің
өнерінде де кәрі ененің сыншыл назарындай боп көрегендігін жоғалтпайды. Осы
шығармадағы шырмауық жамылған ... ...... ... жемісі. Тоталитарлық жүйеде еркін сілтеуге мүмкіндік жоқ
еді. Постмодернистердің әдеби бағдарламаларына сай ... да, ... ... ... ... ... белгілері мына дүниеден
айшықты бедер тапқысы келмейтін постмодернистік өкінішке нәр құяды. Ал, оны
біз мүлде терістеуден аулақпыз. ... ... ... биік ... ... ... көру сезімі әр кезде жоғалып ... ... ... ... да – ... ... толымсыздығы. Бұл
дүниесезінудегі өзгешелік, ойлау стиліндегі тосындық. Оны қателікке қосып,
айыптау тұрпайы ... ... ... шығарар еді.
«Сырым бар саған айтатын» кітабы Темірхан Медетбековтың әрі ... ... бір ... өзіне лайық шежіресі мен шыңы іспетті, ақынның
осындай қайсар, ор ... әлі де ... ... ... мол ... ... толық танытқан жинақ болды. Ал «кемел түлғаның іріліғін
мейлінше айқындай түскен, мейлінше асқақтата ... ... ... ... ақын ... ... ... еліара кезеңіндеғі қоғамдық
қайшылықтарын тап басып, шынайы жырлады [18\
«Көк ... ... ... ақынды абыздық дәрежеден бір-ақ шығарды.
Қазақ поэзиясының ықылым заманнан бері келе ... ... ... сөз ... дариясында өз кемесінің желкенін де желбіретеді.
Ақын өлеңдерінің ішкі мазмұнын, сыртқы түрін әрдайым құбылтып, өзгерту
арқылы қаламгерлік ... ... ... ... әр қырынан
танытуда. «Сыртқы пішін - сездің дыбыстық, үндік жамылғышы, ішкі пішін ... ең ... ... мәні ... ... - оның ... ... [20,
22 б.] - дейтін А. Потебняның сөзін ескерсек, өлең ... ... ... пен ... дәл әрі анық ... керсете отырып,
логикалық жағынан ұғымдар арасында болатын алуан ... ... ... ... мүқият болуды коздейді. Ондағы қүндылық өлең тілінің
құрылымдық мінсіздігі мен оның образдылығының бір-бірімен сәйкес ... ... ... ... ... образды тіл көркемдігін
айтпағанда, ол өзін дәстүрлі өлең ... ... ... ... ... ... ... отыратын ізденгіш ақын ретінде танытты. Ақын
өлеңдерінде мазмүн мен форма жымдаса, жарыса өрбиді.
Т. ... ... ... кейіпкер бейнесінің образдық
түлғасы, мінезі ақынның ... ... өмір ... сол ... тәжірибе жинап, шынығып, шымыр ойлайтын үлкен парасат
иесі. Ол ел, халық мүддесін өзінің жеке ... ... ... ... ... ... ... болмыс-бітімімен ерекшеленетін күрделі
түлға. Ақын ... ... ... ... ... отырып, заман, адам, қоғам
өмірінің сан қилы жайларымен оқырманын таныстырын, өмірдің ... ... ... ... да ... ... тебірене жырға қосады.
Т. Медетбеков өлеңдерінің тақырыптық ауқымы өте кең. ... ... ... тақырып таңдамайды. Кейбір қаламдас достары тәрізді,
мынау - поәзия, мынау - поәзия емес деп, жөнді-женсіз жіктеп жатпайды. Оған
бәрі - ... ... оған бәрі - сүлу ... яки тақырып. Жалпы алып,
жалқы қарағанда, Темірханды өз қатарынан ... ... ... екі ... Оның бірі - осы ... Бүл түрғыдан келгенде, Темірхан жан-жақты.
Өрісі ете кең. Ол қашанда дәстүрлі тақырыптарды емес, мүлдем жаңа жайттарды
жазғанды жақсы кереді. ... да ... ... фамилиясын көрсетпесең де,
тақырыбының сонылылығына қарап-ақ, ... ... ... мен ... тани аласың». Иә, шынында да, ақын ... ... ... ... терең бойлайды. Өмір көрінісін шынайы бейнелеуді мүрат
түтқан қаламгер ... ... ... ... ... туындының қысқа қайырымды мазмүнына шебер сыйғыза біледі.
Кез келген тақырыптың өзіндік ерекшелігі мен ... бар. ... ... ... ... ете ... үғым ... байыптап қараған кез-келген адам оның өнертануда орнықты орнын
әлі дүрыс таба ... ... ... ... - деп ... айтқан.
Қандай тақырыпты жазса да, ақын өлеңдерінен ... ... ... ... ... ... ... аласапыран заманда жырыңмен оқырман
жүрегінен орын табу оңай емес. Ол үшін ақындық талант, шымыр шеберлік ... ... пен ішкі ... ... ... ... Т. ... осындай талғамның үрдісінен шығып, ез кезеңінің тағдыр өрнектерін
шынайы бейнелеген. Бүл да ... ... ... ... ... ... жаңалық енгізу арқылы ерекшелеуге басты назар аударғанын
байқатады. Ақын өлеңдерінің езегіне біткен шындық пен шынайылық өмірдің
өзекті мәселесін сез ... тың ... мен ... ... ашады. Суреткер
ақын терең ойлы толғаныстарымен өмір, заман, ... ... ... ... толғап, жұртшылықтың болашаққа деген сенімін арттырады.
Ақынның стильдік ерекшелігі оның ... ... және ... ... жүйесінен байқалуы мүмкін. «Лирикалық шығармада ақын ... ... мен ... ғана ... ... сол озі ... отырған омір қүбылыстарының лирикага арқау боларлықтай ең басты
асыл қасиеттерін тани білуі керек»- деп жазады ... ... ... Темірхан Медетбеков те осындай өзі жете таныған, өзі ... ... ... ғана ... ... ... тақырып болмайтын
қүбылыс жоқ. Әңгіме сол қүбылыстың ... ... аша ... нағыз ақындық
қуатпен, шеберлікпен зерделей білуде.
Ақын Т. Медетбеков ... өмір ... ... ... ... әлем ... ... Оның өлеңдері өмірдің өзінен алынған көркем
туындылар. Кез ... ... ... жаза ... ақын өзі ... ... білетін жайларды ғана тереңнен толғайды. Өзін толгандырган
тақырыбының ішіне бойлай еніп, оны жаңа бейнелеулер ... ... де ... беру - Темірхан Медетбековтың ақындық шебер қасиеттерінің бірі.
Т. Медетбеков поэзиясының басты тақырыптары ~ заман, қоғам, уақыт, Адам
жайлы ... ... ... үшін күрес, адамгершілік, мораль, туган
тіліміз бен туған еліміздің қазіргі жай-күйі, ... өмір мен ... ... ... ... ... ... халқының
тағдыры. Ақынның өзі күнделігінде жазып ... ... ... ең ... міндеті - өткен замандардагы болсьш, бүгінгі кездегі
болсын ~ ұлт тағдырын көрсету. Егер ұлт тағдыры жоқ ... онда ол ... ... ... де, ... ... бола алмайды».
Т. Медетбеков кейіпкерінің биік түлгасы ... ... ... ... мен жинақтаудан, ақын шығармашылығындағы өмір
шиеленісінен сомдалады. Сондай-ақ, Темірхан Медетбеков қазақ ... ... оз ... ... ... ... ұлттық психологиямызға
сай етіп жырлайды. «...Егер тақырып ~ жазушы ... ... өмір ... идея ~ ... сол өзі ... ... өмір құбылысы туралы
айтқысы келген ойы, сол өмір құбылысына берген бағасы дер едік», - ... 3. ... ... жүгінсек, ақын Темірхан Медетбеков
өлеңдеріндегі көркем ... ... ... ... ... ерекшеліктерінен ақынның өмір материалдарын іріктеудегі идеялық-
әстетикалық талғамын ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Көркемдік идея да өз алдьша бөлек,
оқшау тұрған нәрсе емес, ол шығарманың өн бойындагы көркемдік ... ... ... ... қорытьнды түйін ретінде көрінеді. Өмір
тәжірибесінен ... ... пен ... ... ... ... ... түседі.
Ақын Есенбай Дүйсенбайұлының «Қырық хикметіндегі» иман хақындағы
бейнелі тармақтары ... сөз ... ... сананы танытатыны ақиқат:
... Нәпсіні тежеп бүгін ұстау да ерек,
Даңғой боп дарияға тышпау керек.
Иманнан береді екен үш тау ... ... ... Ұят дейтін биік [36, 140-б.].
Ал, Дәулетбек Байтұрсынұлы өлеңдеріндегі бүгінгі жаңа ұрпақтардың нағыз
иманды тұлғаларының реалистік келбетін, жан ділі әлемін айқын танимыз:
Бисмиллаһы ... ... ... мен ... бір ақын.
Құдай, Құран, Сенім – мәңгі серігім,
Арлы, иманды болу менің мұратым!
Құдай рас, шын ... ... бойы ... ... нар!
Абай деген – данышпаны қазақтың,
Аллаһ жайлы айтып кеткен байламдар [37, 32–33-бб.].
Мұсылман халқы қай істі бастарда ... ... ... ... ... ... ... деп айтады. Бұны айту парыз секілді.
Яғни, барлық жын-шайтандардан қорғайтын тіркестер, ... ... ... білдіретін қасиетті сөз. Бұл сөзді орынсыз қолдана беруге де ... ... ... ... осы ... оқимыз. Иманды болу – ибалы болу,
Абайға сыйынады, пір тұтады. Ақынның «Мені» иманды ... ... ... ... серік еткендер тура жолда жүретін адам бейнесі іспеттес. Бір
оқығаннан-ақ мұсылман ... ... рух ... ... ... да осы ... айта ... өлеңдеріндегі лирикалық қаһармандар – қазіргі тәуелсіз
Қазақстанның жаңа ... ... ... ... Өлеңдердегі поэтикалық жинақтаулармен бейнеленген лирикалық
қаһармандардың ... ... ... ... ... ... ... келбетін танимыз:
Белгілі бір Аллаһқа үтір, нүктем,
Жаратқан, жаңылдырма ... ... түс ... сақтанайын, күпірліктен.
Нұрландар жүрегімді иманың мен,
Өзіңе тәуелділігін үй, жаныммен.
Бір Аллаһ, саған ғана сәжде қылам,
Ант етем өзің ... ... [37, ... Нұрперзент Домбайдың «Мұсылманның баласымын» өлеңінде Ислам дініне
тән гуманистік басты ұстанымдар соғысқа ... ... ... ... ... ... ... бақиға кеткендерді
ұмытпау («Бісімілла» деп бастасам, ұйығандай бабам да») ... жан ділі ... ... ...... ... тұтып соны келемін.
Қиналған кезде дем беріп,
Аллам! Өзің демедің.
Ислам – иман, ар – ... оған ... ......... ... атып ... Құранның [38, 10-б.].
Қазіргі қазақ поэзиясындағы аталған ақындардың иман шарттары хақындағы
өлеңдерінде Алланың екі ... – фәни мен бақи ... ... ... ... ... ... мен бірлігі жүйесіндегі болмысын реалистікпен жырлауын аңғарамыз.
Иман шарттарының орындалуы ... ... ... ... ... ... ... «Қырық хикметі» топтамасында қазақ
халқының саяси-идеологиялық, отарлық, ғаламдық жат ықпалдарға ұшыраған,
иман ... ... ... ... ... сынай, өкіне
жырлаған.
Ақын халықтың жат ... ... ... ... ... мен ... ауып жас ... арақ болды асағаным.
Шындықты жұрт көзінен тасаладым,
Шайтанмен сейіл-сұхбат құрдым кеше.
Қойныма қолшоқпар мен тас аламын,
Бақастың ... аса ... шаш ал ... бас ... ... ... ... кеше [36, 139–140-бб.].
Қарын тойса, қанағатты тоба ғып,
Отыра алмай кәрі-жасы омалып.
Адал еңбек ат-көлігін доғарып,
Адамдардан ар-абырой жоғалып.
Заман келді бәрі ақшаға қараған,
Итше ырылдап ... ... [36, ... ... бес ... бірі Меккеге қажылықтың да бұрынғы
абыройлы арнаулы сапарлауының ... ... ... ... ... ... да қазіргі заманғы «Қазақтағы қажылық құр ... ... ... ... не ... бай туысын,
(Жамағаттың осылай айтуы шын)
Қажылыққа біздер де барып жүрміз,
Саяхаттап туристей қайту үшін.
Алматы мен Меккені салғатырып,
Қажы деген атақты алға астырып.
Асып-тасып ... ... ... жерде арақты жалғастырып... [36, 159-б.].
Ақын Баянғалидың өлеңдерінде фәнидегі пенделер арасындағы ... ... ... ... ... жұлмаласқан
пенделер әрекеттерінің психологиялық зардаптарын («Бытырлатып үземіз кеп
аямай ... ... ... ... ... айта ... ... дүниенің
өткіншілігін, бәрін де бақылаушы Ұлы ... Алла ... ... Неге сонша жауласамыз жат болып,
Бір емес пе бәріміздің түбіміз?!
Өкпелейміз ... ... ... ауыз сөзге де.
Алтын үшін алысқанда табарың –
Ақыреттік алты ... ... ... біле тұра, дүние-ай,
Таласамыз біреу таққан жезге де! [39, 6-б.].
Адамдардың осынау жалт етіп өте ... ... аз ... ... ... ... бәрін байтарын қатыратын рухани
азапты сықпыттарына «Неге біздер мұңаямыз жүжіліп, ... да ... ... ... боп ... ... ой жетпейтін тұңғиыққа үңіліп»)
күйзелген лирикалық қаһарман осының ... иесі де, ... де ... ... ... ескертеді:
... Төбемізден күле қарап тұрғанда
Кәрі күшті, рахымы мол ұлылық!!! [39, ... ... ... ... ... ... ... ұғымдарын негізге ала отырып, әлеуметтік қайшылықтар, жағымсыз
қасиеттер мен құбылыстар орын алып ... ... ... ортасындағы
келеңсіздіктерді әшкерелей жырлайды. Ақын Серік Ақсұңқарұлының «Шайтанкөлге
барған кезде», «Жұмақ», «Қабыл мен ... ... мен ... атты
өлеңдерінде адамзат ұрпақтары арасындағы жақсылық пен ... ... ... ... мол орын алып келе жатқан ... ... ... ... ... ...... жалғандықтың, әзәзілдіктің салтанат
құрған, дәурені ... ... ... ... ... ... ... көркем жинақталған тұлғасы. Бақидағы жұмақ ұғымына
барабар, сипаты фәнидегі келісті ... ... ... де арам ... ... ... «сымбатты» жасанды, жылтыр жалған шындық келбетін көз
алдымызға әкеледі:
Жүзімі ... ... ... ... ашық ... ғой ... қақпасы.
Кез болып қалдым тосында,
Сығалап едім, бәрі де көңіл хошында.
Осында – күллі қағылған мен соғылған,
Оңбағандар мен сорлағандар да осында.
Көзімді ... ... ... ... сені де жыр ғып ... бір.
«Періште ғана барады!» дейтін жұмақта
Сақылдап күліп «Сайтан жүр!» [40, 216-б.].
Бұл – ... ... ... бақидағы жұмақпен баламалап шартты
поэтикалық мағынамен бейнелеген сыншыл өлең. ... ... ... ... ... ... ... алғандар ортасындағы лирикалық
қаһарманның хал-ахуалы өмір шындығына сай бейнеленген: «Тозақта ... отқа ... да, ... да суға батпайтын менмін – осында» [40,
217-б.].
Ақын адамзат ұрпақтарының ғасырлар бойы өзара жауласқан, ... ... ... ... ... кісі өлтірушілік, т.б.
– бәрінің бастауында тұрған Адам Ата мен Хауа Ананың үлкені Қабылдың бауыры
Әбілді ... ... ... ... ... ... «М. Мағауинге» деп арнау қойылған «Қабыл мен Әбіл»
өлеңіндегі лирикалық қаһарманның мұңы жалпыадамзаттық ... ... ... ... Қалай ғана шайқалды екен тұнығым,
қайтіп енді ақталады ол маған?
Бір құрсақта бірге жатқан құлынын,
өлтірді екен қалай Қабыл – оңбаған?!
... Ел ... шуақ ... ... бұл ... кеш, ... жан ... Әбілдің
Кіндігінен нәсіл жоқ деп естігем...
... Жүрегімде сауал менен нала ... ... екен сол, ... ... ... ... Қарабет
адамзаттың арғы атасы бола ма?!! [40, 238-б.].
Ақындардың адамзат ұрпақтарының арасында орын алып келе ... ... ... себепкері әуелде жұмақта жүргендерінде
Адам Ата мен Хауа Ананы азғырып жолдан ауытқытқан, олар ... ... ... ... олардың ұрпақтарын азғындатуын тоқтатпаған Ібіліс
сайтан ықпалынан ... ... да ... ... ... ... сиынған осындай өлең шумақтары бар:
... Адамға бердің бәрін бағындырып,
Көбейіп... тайраңдады тағын құрып.
Күнәкәр пенделерің азғындауда,
Ібіліс әкетуде табындырып...
Сәулесіз өткен ... ... ... ... мынау әлсіз құлдарыңның,
Иманмен жарқыратқын көкірегін! [37, 50-б.].
Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ағымдарға, секталарға кірген адасқандар әшкерелене сыналуда. Ақын
Серік Қалиевтің «Алла діні – аманат» атты өлеңінде исламды ... ... ... ... исламның ақиқат жолына адал ... ... ... жыладың ба?
Жайнамызға жалп етіп құладың ба?
Бар амалың жойылар, мүше болсаң,
Ат қойып, айдар таққан бір ағымға.
Мұны естіп ... ... ... ... қор боласың.
Қайтпексің сен мүше боп кірген ағым,
Пайғамбар заманында болмағасын.
... ... ... ... ... ерушілер жасақтадық.
Ғаламда құрылыс көп, Қағба біреу,
Қағба жаққа қағынып тас атпалық!
... Қасақана көлгірсіп, қас алдайды,
Нәпсісінен ... аса ... діні – ... адамдарға,
Аманатқа қиянат жасалмайды! [41, 68-69-бб.].
Ақын – қазіргі замандағы имансыздыққа ... ... ... ... ... ... атты ... ұрпақтарды жетесіздікке
имансыздыққа қалыптастырып жатқан адамзат ортасындағы ... ... оғы ... ... жоқ көп ... ... жетесіз қып,
Дәлізіне тозақтың тоғытуда.
Жеткіншектер желбіреп кекілдері,
Шақырсаң да бұрмайды бетін бері.
Қызық бүгін селтеңдеп секіргені,
Керек пе ертең өкіріп, өкінген!?
Көл-көсір боп ... ... у да шу ... ... ... ... шығарған өнімдері [41, 69-б.].
Дәулетбек Байтұрсынұлының сыншыл өлеңдерінде қазіргі замандастар
ортасында ... ... ... ... ұлық
қағидаларын ескермеген, құдайсыздық, әзәзілдік, арамдық батпағына ... ... ... ... деп ... ... да қалды барылмай.
Елеусіз қалды ұлық күн,
Күнәдан жүрсің арылмай.
Аллаһқа бір сәт сиынбай,
Ұйқыда жаттың төсекте.
Құдайсыздықтан тиылмай,
Шайтанға ердің, өсекке!
Адал мен арам білінбей,
Сенуден ... ... ... көмілмей,
Жұмақ пен Тозақ – өлген күн! [37, 44-б.].
Қазақ – ... ... ... ... қара ... ... ... жылдам көзбен көруге, құлақпен естуге ... ... ... ... ... оны жадқа сақтау қабілеті айрықша дамыған
қазақтың осы ұлттық ділі, психологиясы – ... ... ... ... дара ... Халқымыздың ғасырлар қойнауларынан
бүгінге жеткен қазіргі ұлттық ояну кезеңдері ұшқын атқан ой оттарының жалын
боп лаулауына қозғау салушылардың бірі – ... ақын ... ... ... ... ата-бабалық психологиясына тән
ғарыштық кеңістікті көңілімен тұтас қамтитын қырандай ... ... ... ... ... ... ... Байшұбардай
көктей өтетін тұлпар-шабысты танытады. Оразалының айтыстарындағы өлең
өрілімдерінен қазақ сөзінің ата-бабалардың тұрмыс-салтындағы сан ... ... ... ... ... өрнектелді. Ақын қазақтың тұрмыс-
салт мәдениетіндегі күнделікті тіршілік ... ... ... ... ... ... ... айтыстарында қазақтың
кең далада еркін өскен ерке мінез арманшыл, қайсар тұлғасы танылады. Оның
жырларынан сонау ежелгі сақ, ғұн, ... ... ... ... бері
байтақ даланы ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен сақтаған ... ... өр рухы ... Оның ... ... қаз-қатар ақбоз үйлер тігілген, төрт түлік малы қаптаған, келбеті,
айлы кеште алтыбақан, ақсүйек ойнаған, тойларында, астарында бәйге, ... ... ... мен бүгінін, болашағын Нартәуекел-Кемеге артқан Нар-
Қазақтың ғасырлардан қайыспай ... ... ... танылады. Нақтылап
айтқанда, Оразалы айтыстарындағы қарсыласына ... ... ... поэтикалық мағыналылық астарлары қазіргі жаңаша түлеген
қазаққа ұлттық серпіліс ықпалын жасай бастап еді. Мысалы:
«Бел ... ... егер ... ... «Қанжығаға көкпарды өңгерелік»,
«Өрмекші торындағы шыбындай ғып, тұрқыңды тастайын ба ... ... ... кетіп жүрме сен де өртеніп, ішінде қалың ... ... ... бер сөз ... етек те ... жеңге келіп», «Құнды
сөзді қорада тулатайық, ... ... ... құлынындай», «Ағаштағы кеш
піскен алмадайсың», «Баладай ботқасына тойып алған», «Тұрсаң да тулап бүгін
қанша ... боп, ... ... саусақтай боп», «Ін қазып отырсың ғой
құлағыңмен, дәндеген даладағы қарсақтай боп», «Табағыңа ... ... ... ... ... ... ... атаңның ескен
қайысындай» және т.б.
Оразалы – қазақтың ақындық өнеріндегі бұрынғы және қазіргі ... ... ... ... ... ... парасатты ақын. Ол айтыстарында қазақтың мыңдаған жылдардан бері
ұрпақтарды тәрбиелеп ... ... ... құдіретін танытатын нағыз,
сыршыл, ұлттық көңіл-күй ... ... ... бейнеліліктерімен
жырлады:
Тұлпардың таққандай боп түсіне мін,
Білмейтін жөн-жосықты кісі ме едің.
Кешегі Сүйінбайдың тайындай боп,
Шұрқырап салған жерден кісінедім.
Қатағандай өзіңді құлатармын,
Өйткені Сүйінбайдың ... ... ... сөз ... ... ... жолдан алжаспалық.
Барымтаға келген соң өлеңменен,
Балуандай батырлық қыл жамбасқа алып!
Жағың түсер жаста да жаутаңдамай,
Отыратын түрің бар жаңғақ шағып.
«Қаншама жортқанменен кәрі ... ...... ғой – аулақ барып»,
... Шын тұлпар додаға кеп ... ... ащы тері ... де шықпай, төгіліп сөз де шықпай,
Бұл інім қу сүйекті кеміреді.
Айтыста сөзді асықша ойнатқан бар,
Ойнатып ордалы елді тойлатқан – нар[42, 12-22-бб.].
Оразалының ... ... ... ... ... бойы ... ... бүгінгі және болашақтағы ұрпақтарына жалғасуын ардақ
тұтқан азаматтық, перзенттік махаббат сыры бейнелі өрнектерімен ... ... ... ... ... ... ұлттық болмысын
танытатын лирикалық қаһарманның жүрек сыры Оразалының жырларында азаматтық
парасат үні боп естіледі:
Ау, шалдары шежіренің шын ... ... ... ... ... пірлеріндей,
Ерлері елін сүйген Күлтегіндей.
Ассалаумағалейкум, Алты Алашым,
Қыздары қырдың қызыл гүлдеріндей.
Қынама бел, қылықты, қылдай нәзік,
Шыбықтың шылқылдаған су кезіндей.
Жіліктің бастарындай жігіттері,
Бәйге бермес түліктің тың ... ... ... Қыз ... қыз кезіндей.
Ақ басты Алатауға кім таң қалмас,
Аспанның астындағы діңгегіндей.
Ал енді ел ... ақ ... ұлы Дала ... ... ... ... жарияланған жаңа
тарихының алға өрлеген жолындағы болып жатқан уақытша ... ... ... жағалап кеткенін, ауылдардың әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... діні насихатталуының әлсіздігін, кейбір әкімдердің әділетсіздігін
және т.б.) ... ... ... ... Ақын ... қазіргі ауыр
тұрмысына жаны күйзеле ... ... ... ... көркем мағыналы ұлттық болмыс психологиясымен ... ... ... ... айтысындағы мынадай көсемсөздік
толғаныстар – дәстүрлі поэзияның ... ... ... ... ... ... мұң ... сақал абызды
Әруақтай қуартып,
Бала емізер ана жүр,
Тарқамай жатып уызы,
Ақ емшегін суалтып,
Базарларда жүк артып...
... Жілікті чиновниктер жүр,
Бір күнде бес мың теңгелік
Майымен ... ... ... ... құны ... ел, біз ... мін ... таппасақ сын артып.
Бесіктен белі шықпаған
Немереміз нервный,
Шөбереміз пияншік.
Оразалы қазіргі қазақ ұлтының жан дүниесіндегі ... ... ... ... ойлар жүйесінің психологиялық әлемін бейнелі сыншыл
өрілімдермен жеткізеді:
... Қарапайым қазекем,
Көреді бүгін нені артық?
Тер төгіп тапқан асының,
Ұзындығынан ені ... ... ... жатқан жемі артық
Шенеуніктерден аспайтын,
Шетелдік инвестицияңнан,
Көктемгі туған төл артық.
Көл-көсір қара мұнайдан
Таба ... ... ... көңі ... ... ... деп жүрер.
Жауда қалған көр артық.
Ауыл жылы деген құр атақтан,
Алма-жұлма болса да,
Алдаркөсенің тоны артық![43]
Қазіргі айтыс ақындары – ... ... ... ... ... ... ... жырлары арқылы Асан Қайғының, Шалкиіздің,
Доспамбеттің, Марғасқаның, Қазтуғанның, ... ... ... ... ... ... және т.б. ақын-
жыраулардың өр рухты сарыны бүгін заманға жалғасты. Оразалы осы ата-бабалар
салған жауапкершілігі зор ... ... ... ... ... Атым Ораз ... жасым аспаған,
Иегін сақал жаппаған.
Сүйінбаймын, Жамбылмын,
Таңжырықпын, Шарғынмын,
Басымнан сөз ... ... бір ... ... ... мен ... ... жата жастаған.
Құлмамбеттен қалған құлынмын,
Халықтың өзі баптаған.
Ақындар – өздерінің жырларының туған халқына мәңгілік рухани азық,
демеу ... ... ... алаң ... құрсауында жүретін өзгеше
бітімді тұлғалар. Оразалы да ... ... фәни мен ... бақи дүние
жалғасуының арасында өткен Жаратушы Алла сыйлаған қас қағымдай ... ... ... азаматтық, перзенттік парызын мұсылмандық
парасатпен жырлап өтті:
Өтерсің жалған бес күнім,
Армансыз сенен өтті кім?!
Айтайын, жұртым, естіген,
Тумайды бұлай көп ... ... ... ... пеш ... ... мәдениетінің саф алтындай сипатын, ата-бабалардың өр
рухын ... ... ... енді ... ұластыратын дәстүрлі
ақындық поэзиямыздың Оразалыдай тұлғалары – біздің ұлттық мақтанышымыз.
Оразалының ... ... ... ... халқымен бірге мәңгі
жасай береді!
Оразалы – жазбаша поэзияда да ... ... ... өлеңдер жазған дарынды ақын. Ақынның туған қарындасы, шәкіртім
Гүлбану Досбосынова әкеліп берген Оразалының бір топ ... ... ... ... ... ... ... айқын аңғарылады.
Оразалының лирикалық өлеңдері қазақтың авторлық ... ... ... Доспамбеттің, Марғасқаның, Махамбеттің, Шернияздың,
Сүйінбайдың, Мұраттың, Нысанбайдың, жазбаша поэзиядағы хакім ... ... ... ... ... Төлегеннің,
Мұқағалидың жырларымен үндес өр рухты ... ... ... ... Авторлы ауызша және жазбаша
поэзиямызда ... ... ... жырлау – қазақ
әдебиетінің өзіндік ... ... ... ... ... ... Оразалы ақынның отты, уыты жырларынан қазақ поэзиясының негізі –
алтын ... өр ... ... толы азаматтық-сыншылдық, сонымен бірге
халқының тағдырына алаңдаулы зар замандық мұңды-шерлі сарындар тұтастығымен
жырлау мәнері айқын ... ... ... ... ұрпақтың атынан
айтылатын перзенттік сезім сырларынан мыңжылдықтар белестерінен ... ... ... ... ... өрнектелген айбынды, сыншыл
сырлары төгіледі. Оразалиның өлеңдеріндегі лирикалық қаһарман ақын – нағыз
Қазақтың жинақталған тұлғасы. ... ... ... даралап жырлаған
өлеңінен халықтық-ұлттық діл ... ... ... ... ... ақы ... ... шөлдеген.
Жанын берген, арын бірақ бермеген,
Қасқыр текті қазақпын ғой мен деген.
Қаптаса да қасірет-нама, шер-шемен,
Жеті атамнан бері қарай жеңбеген.
Бөріні емген бөлтірік ем ... ... ... ... ... ... ... дағы өсек сөзге ермеген.
Айтқанынан қайтпайтұын халық ем
Қойнындағы қатынына сенбеген.
Арға түскен ақаулыққа төзбеген,
Алтыныңды адастырмас ... ... ... ... ... шындықтын нысанасын көздеген.
Аузында Алла ажырамаса болғаны,
Сырдың суы сирағынан келмеген.
Түздің еркін тағысымын мен ... ... ... ... көркемдік-эстетикалық
дүниетанымы жүйесіндегі үлгілі дәстүрлер, дағдылар, адамгершілік-имандылық
ұстанымдары кестелі тіл қолданыстарымен жырланған. «Мен мақтанам сен ... ... атты ... ... ... ... ұлттық
мақтаныш иесі өр рухты қазақ ұрпақтарына ... ... ... ... ... ... батырларын, би-шешендерін, халқын мақтан еткен
қазақ ұрпағының, өр рухын танимыз:
... Міне, мынау, менің ... сары ... ... ... қандаған.
Би-шешендер билік айтып, бітісіп,
Қызыл тілін қасқа тіске қайраған.
Одан бұрын бабаларым бас ... ақ ... ... ... оғаш ... ... үнімен
Алдындағы ауа райын болжаған.
Маған келсең жауап берем жалма-жан.
Несібем бар бұл тағдырдан алмаған.
Басқа бақыт ... егер ... ... ... ем Айға ... тимей қалмаса егер саудадан.
Ақынның өлеңдеріндегі азаматтық сыншыл ой өткірлігін күшейтіп тұрған
бейнелеулер ... ... ... ... теңеу, айқындау
(эпитет), құбылту (троп) пен айшықтау (фигура) түрлеріндегі жеке ... сөз ... ... ... ... пен ... ақ пен қара, үлкен мен кіші, адал мен ... мәрт ... ... мен ... т.б. – ... қарама-қарсы ұғымдар, құбылыстар,
қасиеттер шендестеріле, салыстырыла бағаланады. Мысалы, «Мына жалған түлкі»
дегенге алданып» атты ... ... ... ... ... ... ... ойлау дүниетанымының кеңістігін
де, тереңдіктерін де ... ... ... ... фәни
дүниенің қызыл түлкі сипатты жалғандығы, оны ит болып қуған ғаріп пенделер,
қақпан боп ... ... ... ... түлкі бейнелі жалғандық пиғылды
адамдардың қулықтарымен паңданатыны, қызыл ... ... ... таңдайтыны, қызық атаулыға көздері қызарып қызығатыны,
табиғаттағы жұтауды, азаюды тіркейтін ... ... ... қаң сіңген құмнан
қызыл кірпіш құйылып ... ... ... ... туға ... ... ... кітапқа еніп кете жаздадық»), өздерін басқа да хайуанаттарға
(қасқырға, жылқыға, қойға) ... өмір ... ... ...... де баламалы мағыналы астарларымен ... ... ... Ақын ... ... ... баламалауларға,
жұбаныштарға толы мазмұнындағы қайшылықтардан ешқашан ешкімнің арыла
алмайтынын, ... ... ... адам үшін ... ... бір
ашығы, дастанның жыр ғасыры») де жалғандықты тек ғана ... ... ... ... ... ғана ... болатынын
мегзей жырлайды:
Десектағы «Түгі қызыл түлкі – өмір»,
Әккі тазы ала алмады бірде-бір.
Ала алмаған адам сонан соң ашынып:
«Нәлет – ... – мына ... ит ... ... ... ... қой десек,
Қазақ үшін шешілер келісімді келді есеп.
Түлкі болмаса құрысын,
Бес күн жалған көң ... боп үріп ... пен ...... ... ішіп ... ... құйрық маймен емдесек!
Бақилыққа кеткенше
Адамдықтан бас тартпай,
Түлкі-өмірді ұялтып,
Одан ары қызартып
«Қош-есен сау бол!» десек.
Ақынның ... ... ... ауыз ... ... ... кетем, жетті енді, елге кетем», ... емес ... ... ... ... да гүл өмір беріп», т.б.) лирикалық
қаһарманның толғаныстарымен, адамзаттың ... Ата мен Хауа Ана), ... ... ... ... ... т.б.) арғы-бергі тарихындағы көрнекті
тұлғалардың, ... ... ... тіршілік қозғалысындағы саналуан
қиындықтармен жағаласып өткен күрделі ... ... ... ... ... т.б. ... ... тіршілік
келбеті – ақынның бейнелі өрілімдерімен өрнектелген: «Аш күзендей иіліп
Аллаға адал ... ... жоқ гүл ... ... жамылып, Асан
боп арман айтармын, аңызды ажал далаңда» («Қанды ауыз тағдыр, ... ... ... ... пе ... ... «Көп жақын көрің
төріңнен тар қолтық тақыр қоғамда», «Жапалақ басты жарға ... ... ... ... көңіл қаз қуып, тараққа таздар таласып, тесікке
жыртық паң күліп» («Қарағайға болсам жапырақ»); «Ақ ... ... ... ... ақтық нала-мұң!..», «Емшектеріндей тағаның қажалып тасқа
барамын! Сағым боп күткен самалым», «Қалықтағансып ... та ... ... ... ... қамсыз қарғадай ақтарам сонан соң көң бетін,
пендешіліктің басып ... ... ... ... шын, ... шығар
өлгесін» («Ақ арым-қаламым, парағым!»); «Ақындар – тірі әруақтар», «Ақындар-
ай, сайтанмен де, ... де ... ... ... ... ... «Ессіз ғалам еңбегіңді еш тұзыңды да сор еткен, ел мен жердің
масылы емес ... емес пе ең?! ... су ... түбі ... ... «Семсер өрлік сертті ерлік өртім де бар», «Бос
өкпелік жоқ менде өгіз мұрын», «Көк итіне ... көп ... ... көп
қой май мұрын, қозы қарын, қомдап жүрген боқтағы қоңыз-арын», ... соры ... ... ... ... ... елге ... «От күндер –
боран күндер», ... ... ... ... туа ... ... «Тез ... адамдай тауар бар ма? «Су тегін адам құны ажал-байға!»,
«У мен сүтті жатқызып ағарғанға өте ... ... да, ... да», «Алдамшы
өмір, алдаушы қоғам барда мұнан басқа оу, қасқа, ... бар ма? ... ... ... ... ашу ... «Жақсы сөз – жарым ... ... жел ... ... кәрі ... ... ... тіршілік доңғалағын, аспан сосын ашты да ... әр ... бір ... ақ бұлт ... ... буып қойған дорбадағы
ұн», «Күн жүрді жас келіндей ... ... кіл ақ ... ... ... ... қар жауды қалбалақтап, таза қар ... ... ... («2000-жылғы Жаңа жыл»); «Жас қыршын жігіт қыран ұл аттандырған
жиырма ... ... той, ... өлімнен қалдырмаған жиырма бес»,
«Дөңгелентіп дөнендей аздырмаған жиырма бес», «Жапандағы ... ... ... бес» ... ... азаматтық-отаншылдық өлеңдеріндегі бейнелілік ... ... ... халықтың, ұрпақтың, Отанның қазіргі және
болашақтағы тағдыры, адамдардың адамгершілік ... ... т.б. ... ... ... ... ... бейнелі өрілімді поэтикалық-философиялық мағыналы өлең
өрнектерімен адамдардың фәни мен бақи ... ... ... ... бағалаулар беріледі. Ақынның философиялық-дидактикалық
мағыналы ойлары ... абыз ... ... ... ... ... ұқтыратын ... ... ... ...... ... арты ашылып ашуға айналып.
Ез болып кетіп жатамыз еркелей білмей,
Берекесіз бөзге, безді көз басың байланып...
Ақымақтықпен «Аспандағы Айды аламын!» – ... жүр ... ... ... ала ... ... ... індеттің,
Қайғының қара қатыны шашын жайды анық.
Қаннен қаперсіз жүргенде ат-арбаң сынып,
Жабы боп ... ... ... ... мен анаң адам деп тапқан соң аман,
Хайуан болып кетпелік қатардан шығып!
Оразалы ақынның білім, ғылым игеру сапарында ... ... ... ... азығы кітап («Армысыздар, жақсылар, білім сүйген»),
бозбалалық-серілік қиялы («Студенттің ... ару ... ... ... ... ... бар. ... шақтағы мәңгі қайталанбас мөлдір
сезімге толы ғажайып кезеңін ыстық сағынышқа, асқақ ... ... ... ... жырлайды. Махаббат лирикасының дәстүрлі сарынымен
өрілген, 1996 жылдың 29 ... ... ... «Мен ... асқанда»
туындысы лиро-эпикалық баллада жанрына тән құрылымымен ... ... ... ... ... ... қаһарманның ойланып
жатып ұйықтап кеткенін, түсінде ғашық болған ... ... ... ... ... жүргенін, оянған сәттегі көңіл-күйін («Өрт болып денем
ұйқымнан оқыс ояндым, көзімді ашсам жатырмын жалғыз ... ... ... ... Қодардың») де, шарасыз жағдайдағы ғашық жүрек иесінің табиғи
болмыс-бітімінде романтикалық сипатымен суреттеген:
... Сағынып сені ақ ... ару ... ... шарабын Омар – Һәйямның.
Қамшысын ұстап содан соң қағаз-қаламның,
Қақпасын қақтым қара өлең толы ... та, ... ... ... ... ... ... қалай салармын?!
Мендегі ақтық сауалдың сүтін сауар кім?!
Қозы мен Баян ... ... ... еркем, сенімен бірге қағармын.
Не дейсің бұған, Ажарым?!
Аруға деген ғашықтығын бейнелі сөздермен, ақ ... ... ... жағынан болсын пәк сезіммен жеткізеді. Қозғалыссыз әрекеттерді жанды
әрекеттермен орамдата берген.
Ақынның мазмұн мен пішін поэтикасы ... ... сөз ... ... ... мағыналарымен жырланған өрнектер
мол. Өлеңдердің ... ... ... ... (эпитет), құбылту
(троп), айшықтау (фигура) өрнектерін поэтикалық мағыналы, ... ... ... ... ... ... ... деректі, дерексіз атаулар мен ұғымдарды ауыстыру
(метафора), ... ... ... егіздеу және т.б. бейнелілік-
көркемдік өрнектермен жырлау – авторлық көркемдік ... ... ... аңғартады. Мысалы:
1. «Алакөз аспан алқара жермен сырласып», ... өрме ... ... ... ... ... түсіп қайтесің көбелектей», «Көңіл ояу, көз ашық ауыз
бекем», «Жанымнан пырлап ... жыр ... ... қолдар семсердей
сермелуде», «Жолбарыстың жонынан аумаған жер», ... ... ... ... ... ... сабалады», «Бірге жанып келеміз шын
ұшқынмен», «Асқақ аспан қарайды көлге тұнық», «Мен де бір құйт – тай ... ... ... ... ... бір үміт», «Кеудесінде керуен болған
бөкен-жыр», «Босбелбеуді уақыт қатал сынасын», «Тұрған шығар тал, ... ... ... ... ... көк ... Заңғар таудың басы солай
ағарған», «Мен ... ... ... ... ... ал, ... ... өлең», «Сері самал сипайды жан-денені», ... ... ... ... ... ... ... биікке, жанары жасық, жалыны жоқты
қайық қыл», «Балағын түріп жағада жартас тұр, әне», «Жебір ... ... жеп, ... ... ... бір бала ... ... деген шарт сынар
шөлмек екен», «Ұстатпайды өлең деген ерке-елік, Маған ... ... ой, ... ... ... «Біз ... жарқылдақ жарығымыз»,
«Тіл қатады қара бұлт, бура таудың шудасынан жаралып», «Ақ жаулығы ... бұлт ... ... ... тістеген Темірқазық, жаутаң-жаутаң мөлдіреп
көп қарады», «Кәрі ағаштар бүкірейсе үтірдей, жас теректер ... ... Саян ... ... ... сая терек самал желге ұмтылар», «Мен –
құйын дауылдатып жатқан ерек», «Ақ бұлтты еміп, арда өскен асау ... бір сәт ... енді ... т.б. [26].
2. «Мысық оймен мақтағаннан – мың ... ... дос – ... ... «Туған елің тақым салса тұлпарға туған елдің жалауы боп
желбіре», ... ... ... сұңқардың құз ғой жақыны», «Балдағы
алтын ақ берен бауырлы бунақ сапылы», «Көк аспан боп, ... ... ... ... көп ... ... ... көк өзенін іркемін», «Көздің
жасын көк шалғын мен ... ... ... құс қанатты көк дөнен»,
«Көздің ... ... ... ... тап ... ... ... мимыртым, мысық тілеу, жігерімнің желісін ... ... су ... тұрған қырт», «Жан дегенің – ... ... ... қара шаңырақ ірге бұл», «Жез мұртты жезде – ...... ... ... ...... күнің сенің де»,
«Ұрпақ деген – мәңгілігің, ... ... ... ... ит сарыған біреулер тілімді де тулақтай қып талады», «Сыр бойынан
сыңсып көшті – бір әуен», «Қып-қызыл ...... ... «Бура бұлт келіп
шөгер ме?», «Қамшы өрдім қара өлеңнен айылбастап», «Басы сау ... ... ... – күміс шегелер», «Күндерім – күміс жебелер,
айларым – асау арғымақ, ...... ... «Өз мінезің – өз көйлегің
иықтағы», «Шідерленген ... ... жабу ... ... ... ... ... пердесі», «Өмір деген өрімі ... ... де ... ... екен», «Жазсам деп жарау – бура ...... ... ... ... бір сұлу қыз бір беткей», «Өлең
жазу нағыз азап – дәмі бал», «Қарға адым жер – ... ... ... – өткен менің өмірім, жаңа жылым – жазылмаған өлеңім», «Торғай – өлең
шырылдайды бұ ... ...... ... ... ... ... өтті талантты, шынжыр табан, тапжылмайтын тоқырау», «Итім ... ... арам ... адал жауың мың артық», «Бунақ-бунақ бұтасына
даланың мыстан кемпір – аяз екен ... ... – шөл ... ... менің шыжырылған қуырдақ, миым – балшық, қолым – ...... ... өзен – оқып ... ... «Құн ... ... «Намысымды найзалайды ар-сүңгі», «Ырыс түбі – ... ... ... аса ... нан – ... ... ... қара орман –
қазынамыз», «Сөз қалса деп соңымдағы ... ... ... сөз ... ... ішкі ... суреттелігімен, бейнелілік
мәнімен ғана емес, айтылу қалпы, әсем үнділігімен де әсер етеді. ... ... ... ... ... оның ... ырғақ-үнділігі,
әуезділігі сан түрлі рең беріп толықтыра түседі.
Өлең құрылысы дамымай қалатын сала емес. Жаратылыс пен қоғам сияқты да
поэзия эволюциясынан өтетіндіктен ... мен түрі де ... ... ... Өлең ... теориялық тұжырымдарының өз ... ... ... ... ... ... ... негізін қалаушы академик З.Ахметов зерттеу ... ... ... ...... бар ... Талғамы терең, толғауы тоқсан. Поэзия есігін
тек жүрегі түкті, сенімі мықты, таланты сала құлаш, талабы таудай ақын ... алуы ... ... ақын не ... ... ... керсететін
манометр десек қателеспейміз. Талант әр түрлі, бірыңғай, бір ... ... ... ... Ал, ... сол ... ... ғана тәуелді, өз
өрнегі бар, өз даму ... бар ... ... аспап деп
түсінген жөн. Жеке тұлғаның, жеке ... ... ... ... ... ... ... туындылары бір-бірімен ... ... ... ... ... ... поэзиясының құрылысына келер болсақ,
әбден толықсыған, толыған, дамыған шағы еді. Қай ... ... та ... ... жоқ. ... ... ... бар. Қазақтың қара өлеңі 11 буынды
болып келген болса, қазір бұл шумақтар да шек жоқ. Ұйқас ... ... және буын ... ... айтар болсақ, 2 буынды, 5 буынды, 13
буынды, 14 буынды болып келеді. Темірхан Медетбектің:
Заман өтті ... ... ... тонаған.
Тәуелсіздік келді, міне, ақыры!
Зорға жеттім,
Зорға жеттім мен оған.
Бұл өлең ... 7 ... 4 және 6 ... ... ... ... ... ба,
Шынымен жоғалуға,-
Күшім жоқ па тоқтатып, доғаруға.
Ауыл – менің қазынам асыл жиған.
Неге менің ... ... ... қазынаға теңеуі әбден орынды, ауылым – алтын бесігім,
алтын қазынам демекші. Қазыналы бай ... ... ... қол салуы әбден
мүмкін. Бұл – қаңыраған, қаусаған, оналған, басынан ... ... ... ... ... ... ... Ал, өлең құрылысына келер болсақ, 5
тармақты шумақ, 4, 8, 11 буынды қара өлең ұйқасы. Бұл ... буын ... ... ... ... ... ... қанша буынды келсе де ұйқасы да
келісіп тұр. Бұл үшін ақындарды жазғырмаймыз, керісінше ақынның ... ... ... қлең ... ... тұр.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жалпы, тәуелсіздік жылдарындағы жырларда қоғамдық ой-сананың жаңаруына
сай көптеген жаңа ұғымдар, атаулар, түсініктер, танымдық тақырыптар ... ... ... көркемдік ізденістерге өріс ашылғанын
байқаймыз. Бұл, ең, ... ... ... қасиетті ұғымды
қастерлеуден басталғаны ... ... Ата ... ... ... ... ... Елтаңбаны, Төл теңгені – жырға қосу ... тән ... ... ... ... мұрат-мүдделермен де тығыз
ұштасатындығын ұмытпаған жөн. Мұндай жырлардан жүзеге асқан ұлттық арман-
аңсардың көркемдік ... ... ... ... ... ел, жер, ... ... бұрынғыдан да терең толғанта бастады. Тәуелсіздік рухы
барлық ақындар мүшәйраларында қозғаушы күш, демеуші қуат ... ... ... поэзиясының ортая бастаған арнасын толтыруға септігін
тигізген көркемдік кәусарларының көзі ашылғанын ... ... ... ... ... ... хан бейнесін жырлаудан дәстүрлі сабақтастық айқын
көрініс тапты. Астана ұғымы да ... ... ... ... ... ... ... қазақ поэзиясының қазынасына өзіндік
өрнектерімен үлес қосып келе ... ... ақын ... ... ... ... ... оқырмандарының ықыласына
бөленген елеулі тағылымымен бағаланады. ... бойы ... ... азаматтық, адамгершілік-имандылық ұстанымдарын нығайтып келген
қазақ ... ... ... тағдыры да осындай ұлағатты жырлар
арқылы жалғаса ... ... Бұл – ... ұлттық діл қуаты сақталуының
ақиқат жолы.
Тәуелсіз Қазақстанның жаңа әдебиетінің негізгі ... ... ... ... ... ... ... көтеріңкі рухпен,
реалистік сипатымен жырлап келеді. Ғасырлар бойы халықтың жан ділін ... ... ... ... жанашылдық жолмен дами береді. Бұл ... ... ... бітпек емес. Отаншылдықты жырлаған ақындар қатары
мұнымен тоқтамақ емес. Әлі де жырлай бермек, ... ... Әр ... ақындық рухы бар, ой өрімімен өрілген сөз ... ... ... ... ... сыйы. Ғасырлар бойы ... ... ... ... ... Ал бұл мұраны жырлау тоқтамақ емес.
Әр ақынның сөз қолданысы, өзіндік қолтаңбасы, отаншылдық рухты ... ... ... Ал мұны ... келешек ұрпақтың еншісінде. Әрине
тәуелсіздік жылдарындағы қазақ поэзиясы зерттеліп келеді, бірақ ... ... ... ... ... ... да бұл ... тоқтамайды.
Тәуелсіздік жылдарындағы отаншылдық рухты көкке көтере ... атар ... ... (Рәпілбек) Ниязбек, Темірхан Медетбек,
Нұрлан Оразалин, Қуандық Шолақ, Несіпбек Айтұлы, ... ... ... ... Сейдімбек, Дәулетбек Байтұрсынұлы, Серік Қалиев, Нұрперзент
Домбайұлы, Оразалы Досбосынов шығармаларын айта ... ... ... ... ... ... ... ақындық
қолтаңбасын, жүректе жатқан сырлы сөздерін талқыладық.
Жаһанның сұрынан шошынып, жұртына жандауа  тілеп жырлайды. ... ... ... дәрмен іздеп шарқ ұрады. Тілеуі бірлерді
ұран салып  шақырып,елдің жоқшысы ... ... ... ... елге ... ... пана ... көксейді. Ақынның елге ,жерге
деген азаматтық үнінің айғағы. Қайсарлық пен ұлтқа деген жанашырлық, ... ... ... ... ... текті  мұң,  жырдың өзегіндей.
                           Туралап тынған тұғырың,
                            Бақ құсы ,қайта қона ... ... ... Ұлығым,
                            Ұлтыма пана бола гөр!
Қазақтың салт-дәстүрін,  наным-сенімін жырға арқау етті.Ұлттық
рух, елдің еркіндігін сақтау,  кемел ... ... ел ... ұстау, 
жақсысын ардақтау сияқты ойлы жырлар көптеп жазылды. Бұл жырлар ... ... ... ... ... ... ... саралады, 
қазіргі күнін таразылады, кемел болашақтың тізгінін қалау үшін бірлікке, 
имандылыққа, сабырлылыққа үндеді. Иман ... ... ... ... қазақ поэзиясында  ердің рухын көтер  азаматтық рухтағы
жырлар аз ... ... ... мен ... ... ... ... сөз
нысанына алынған шығармаларында бейнелеу-көріктеу мағыналарымен жырланған
өрнектер мол. Өлеңдердің тармақтары дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... поэтикалық мағыналы, астарлы-
мегзеулі ойлармен ... ... ... ... ... кейіптеулермен, деректі, дерексіз атаулар мен ұғымдарды
ауыстыру (метафора), мегзеу ... ... ... және т.б.
бейнелілік-көркемдік өрнектермен жырлау – ... ... ... ... ... аңғартады. Мысалы: «Алакөз аспан
алқара жермен сырласып», «Төрт өрме қамшы жабырқап тұр ғой төрдегі», ... ... ... ... ояу, көз ашық ауыз ... «Жанымнан
пырлап ұшқан жыр құсым-ай», ... ... ... ... ... ... жер», «Теңіз келіп аялап еміреніп», «Қара
нөсер лекітіп сабалады», ... ... ... шын ... ... аспан
қарайды көлге тұнық», «Мен де бір құйт – тай жүрегі адал ... ... ... бір ... ... ... ... бөкен-жыр»[18], [37].
ПАЙДАЛАНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш.- Алматы, Жалын, 2001. ... ... Қ. ... - өнер ... – Алматы: Жазушы, 1978. 280-б.
3. Ысмайылов Е. Толғау туралы\\Жамбыл. Сұраншы батыр. – ... ... ... Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. – Алматы: Ғылым, 1994. 423-б.
5. Ахметов З. Поэзия шыңы – даналық. – ... ... 2002.- ... Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет//Зерттеулер мен мақалалар. –
Алматы: Ғылым, 2001. 448-б.
7. Келімбетов Н. Көркемдік ... ... ... ... ... ... Ә. ... жылдардағы қазақ поэзиясы (1991-2001):
проблемалар, ізденістер. Кандидаттық диссертация. Алматы, 2005.
9. Ержанова С. ... ... ... ... ... мәселелері. Докторлық диссертация. Алматы, 2009. 284-б.
10. Медетбек Т. Тағдырлы жылдар жырлары. Алматы: Атамұра, 1999. 18-б., 73-
б.
11. Иран-Ғайып. Жыр әлемi. Алматы: ... 1996. ... ... С. ... ... ... 1998. 17-б.
13. Ерғалиев Х. Сонеттер. Алматы: Жалын, 1995. 165-б.
14. Қосалыұлы С. Жаңғырық // Егемен ... 1992, 5 ... 7- б ... ... Т. Тәуелсiздiк // Егемен Қазақстан, 1991, 24 желтоқсан. 8- б.
16. Раушанов Е. Бiздiң егемендiк… // Қазақ әдебиетi, 1999, 22 қазан. 9- ... ... Қ. ... ... жыр // ... әдебиетi, 1996, 22 қазан. 10-
б.
18. Есдәулет Ұ. Киiз кiтап. Астана: Елорда, 2000. 25-б.
19. Нұрғалиев Р. ... Екi ... ... Алматы: Жазушы, 2- т,.
1991. 35-б.
20. Медетбек Т. Абылай хан (кітапта: Хан Кене). Алм: ... 93, - ... ... Әли ... арманы. А: Санат, 2001, 256б.
22. Тәжiбаев Ә. Кешер ме екен… // ... ... 1999, 22 ... 13- ... Сейiтов С. Серпер. Алматы: Шабыт, 1994. 8-б.
24. Қайырбеков Ғ. Мемлекетiм ... // ... ... 1996, 17 ... Көкалып З. Түрiкшiлдiктiң негiздерi. Алматы: Мерей, 2000. 3-б.
26. ... А. ... ... ... ... ... Жыр ... Алматы: Атамұра, 96-352б.
28. Тұрғынбекұлы С. Жерорта. Алматы: Жазушы, 98-2008б
29. ... Х. ... ... ... ... ... С. ... // Ег.Қаз, 92, 5 қараша
31. Шолақ Қ. Көксеңгір. Алматы: Жазушы, 99-152б.
32. Айтұлы Н. ... ... ... Ел, ... Ақсұңқарұлы С. Адам Ата – Һауа Ана. ... ... ... Т. ... // ... ... 91,24 желтоқсан
35. Раушанов С. Біздің Егемендік... // Ұлт тағлымы, №12
36. ... ... ... Жыр ...... Жазушы, 2005. –
368 б.
37. Байтұрсынұлы Дәулетбек. Ләтипа лүпілі: Өлеңдер. – Алматы: Арыс,
2010. – 204 б.
38. Домбай Нұрперзент. Тұла ... ... ... // «Ана ... ... ... 23–29 ... 2001 жыл. – 10 бет.
39. Әлімжанов Баянғали. Аңыз бен аспан: Өлең-жырлар. – Алматы: Қазақ
тарихы, 2010. – 104 б.
40. ... ... Адам Ата – Һауа Ана: Рух ...... ... ... ... 2000. – 432 б.
41. Қалиев Серік. Иманым – менің жиғаным: Өлеңдер. – Алматы: Нұрлы әлем,
200. – 72 ... ... ... пен ... Досбосыновтың айтысы // «Қазақ
әдебиеті», 1998 жыл 20 наурыз, № 11, ... ... ... ... пен ... ... ... //
«Қазақ әдебиетінің» «Айтыс қосымшасы», № 1. 27.02.2004

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
Жыраушы тұлғалар3 бет
Оқушыларды отансүйгіштік интерноционалдық тәрбиелеудің теориялық мәселелері20 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
Алтын Орда дәуіріндегі 6 бет
Антикалық дәуір музыкасы. қайта өрлеу дәуіріндегі музыкасы. 18-ғасырдағы музыка11 бет
Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан6 бет
Ақын поэзиясындағы ұлттық рух пен көркем шындық139 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь