Қазақстанды рекреацилық аудандарға аудандастыру

Мазмұны

Кіріспе 5
1 Рекреациялық ресурстар және оның сипаттамасы 7
1.1 Рекреациялық ресурстары туралы түсінік
7
1.2 Территориялық рекреациялық жүйелер туралы түсінік 9
1.3 Рекреациялық іс.әрекет және рекреациялық потенциал 18
2 Табиғат ресурстарын рекреациялық баға беру және рекреациялық аудандастыру 21
2.1 Территорияға рекреациялық баға берудің әдістемесі 21
2.2 Рекреациялық сыйымдылық туралы түсінік 33
2.3 Демалыс пен туризм үшін территорияны аудандастыру 37
3 Қазақстанның туризм жағдайы мен рекреациялық аудандастыру 45
3.1 Қазақстан Республикасының қазіргі туризм жағдайына баға беру 45
3.2 Қазақстанның рекреациялық ресурстарын аудандастыру 48
3.3 Рекреациялық ауданды сипаттау және даму жағдайына баға беру 52
Қорытынды 58
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 60
Қосымша А 62
Қосымша Б 63
Кіріспе

Туризм Қазақстан экономикасындағы қарқынды салалардың бірі, Халықаралық сарапшылардың пікірінше қазіргі кезде туризм әлемдік экономикадағы қарқыны төмендемейтін саланы біріне жатады. Туризм көп елдерде жалпы ішкі өнімнің қалыптасуына, қосымша жұмыс орнын құруға және сыртқы сауда балансының белсенділігіне ықпал етеді. Соңғы жылдары туризм әлемдегі ең табысты бизнестің бірі. Туризмнің маңызы жылдан-жылға өсуде, оның халықаралық байланыста және валюталық түсім көз ретінде маңызы артуда. Елдердің шикізат көзі азайлады, ал туристік индустрия қалпына келетін ресурстармен жұмыс істеген. Туризмнің басқа да салаларға тигізетін әсері мол, оның 32 салаға жанама ыкпалы бар (турфирмалар, көлік түрлері, мейманхана кешендері, демалыс үйлері, санаториялар, ұлттық парктер, тамақтану сферасы, т.б.). Бұл дегеніміз -әлемдік өндірісте әр 9 адамның жұмыс орны деуге болады.
1. Жұмыстың өзектілігі: Қазіргі таңда туризм дүние жүзі бойынша маңызды салалардың бірі болып табылады. Ал елімізде туризмді дамытуға рекреациялық ресурстардың және потенциалдың мол қоры орналасқан. Ал оны тиімді пайдалану үшін ең алдымен рекреациялық аудандастыру қажеттігі туындайды. Сондықтан да, қарастырылып отырған жұмыстың тақырыбы өте маңызды әрі өзекті болып келеді.
2. Жұмыстың мақсаты: Қазақстандағы туризмді дамыту үшін рекреациялық ресурстарға баға бере отырып, рекреациялық аудандастырудың әдістері мен принциптері арқылы Қазақстанда рекреациялық аудандастыруды қарастыру.
3. Зерттеу нысаны: Қазақстанды рекреациялық аудандастыру
4. Жұмыстың міндеттері:
- рекреациялық ресурстарға жалпы сипаттама бере отырып, территориялық ресурстар жайында жалпы мәліметтер қарастыру;
- табиғат ресурстарын рекреациялық баға беру әдістемесін негізге ала отырып, жалпы рекреациялық сыйымдылық жайында, рекреациялық аудандастыру мәселесі бойынша мәліметтер жинастыру;
- Қазақстанның жалпы туристік ресурстарына баға бере отырып, оның талдамасы арқылы өзіндік туристік ресурстарын аудандастыруды қарастыру.
5. Зерттеу жұмысының әдіснамалы және теориялық негіздері.
Ғылыми зерттеулерге қойылатын теориялық талаптарға сай ғылыми деректер топтамаларына және осы бағыттағы арнайы мерзімдік басылымдарды, жарияланған материалдар мен ресми құжаттарға, келісім-шарттарға арқа сүйей отырып зерттеудің теориялық тұжырымдарын жасау. Әдістемелік негіздері ғылыми дәйектілік, обьективті дәлдік және диплом жұмысының тақырыптары мен талаптары.
Жұмыстың дерек көздері. Дипломдық жұмыста география, туризм, экономика, рекреациялық география, физикалық география бағыттары бойынша ғалымдардың зерттеу мәселесі бойынша жарық көрген әдебиеттері, картографиялық және әр түрлі ғылыми зерттеудің, газет-журнал басылымдарының қор материалдары негізгі дерек көздері болды.
6. Зерттеудің базасы. Қазақстанның рекреациялық аудандары.
7. Жұмыстың ғылыми жаңашылдығы ретінде қазіргі дүние жүзі бойынша және өз елімізде реркеациялық аудандастырудың әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан кешенді зерттеу алынып, зерттеу барысында :
Қазақстанның рекреациялық ресурстарына сүйене отырып, Қазақстан рекреациялық аудандарға бөлініп қарастырылды.
8. Жұмыстың практикалық маңызы. Зерттеу барысында жасалған тұжырымдамалар, алынған мәліметтер туризмді дамыту мекемелері үшін қажетті материал. Ал көрсетілген іс-шаралар тізімін практика жүзінде іске асыруға болады. Сонымен қатар, аталған дипломдық жұмыстың мәліметтерін мектеп және ЖОО-ы бағдарламаларында қолдануға ұсыныс беруге болады.
Жұмыстың құрылымы: Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан, 25 қолданылған әдебиеттер тізімінен, 5 кестеден, 2 cуреттен, 2 қосымшадан тұрады. Дипломдық жұмыстың көлемі 64 бет.
Кіріспеде жұмыс тақырыбының көкейкестілігі, мақсаты мен міндеттері тұжырымдалып, оларды шешудің маңыздылығы айқындалады. Жұмыстың жаңашылдығы мен практикалық маңызы баяндалады.
«Рекреациялық ресурстар және оның сипаттамасы» деп аталған бірінші тарауда жалпы рекреациялық ресурстар жайлы, территориялық рекреациялық жүйелер туралы, Рекреациялық іс-әрекет және рекреациялық потенциал жайлы айтылады, талдау жасалынады.
«Табиғат ресурстарын рекреациялық баға беру және рекреациялық аудандастыру» деп аталатын тақырыпты ашатын тарауда территорияға рекреациялық баға берудің әдістемесі, рекреациялық сыйымдылық туралы түсінік, демалыс пен туризм үшін территорияны аудандастыру жайлы баяндалады.
Ал «Қазақстанның туризм жағдайы мен рекреациялық аудандастыру» бөлімінде еліміздің қазіргі туризм жағдайына баға беріліп, рекреациялық ресурстарды аудандарды аудандастырып, авторлық карта жасалынды.
Қорытындыда жүргізілген зерттеу жұмысының негізгі нәтижелері тұжырымдалып, қысқаша ұсыныстар келтірілген.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Алиева.Ж.Н. Туризмология негіздері Алматы, 2004 жыл Қазақ университеті.
2. Алия Ж.Н. Экологический туризм. – Алматы, 2002.
3. Менеджмент туризма: Экономика туризма. – М. Финансы и статистика; 2001.
4. Энциклопедия туриста. – М.,1993.
5. Ердавлетов С.Р. География туризма: история, теория, методы, практика. – Алматы, 2000 жыл.
6. Академия рынка: маркетинг/пер. с фр. (Дайан А., Букерель Ф., Ланкар Р. др.); науч.ред. Худакормов А.Г. — М.: Экономика, 1993. — 572 бет.
7. Багиев Г.Л., Тарасевич В.М. Маркетинг. СПб: СПБУЭФ, 1996. — 74 б.
8. Бейжанова А.Т. Қазақстан Республикасындағы туризм саласындағы
маркетингтің дамуы. // Вестник КазНУ: серия экономическая. — 2004. — № 4 -с. 52-53.
9. Голубков Е.П. Маркетинпстратегии, планы, структуры. — М.: Дело, 1995. -192с.
10. Жих Е.М., Панкрухин А.П., Соловьев В.А. Маркетинг: как завоевать рынок? — Л.: Лениздат, 1991.- 250 с.
11. Шеденов У.К., Ильясов Д.Қ. Теория маркетинга и менеджмента в сфере услуг. Алматы: Қазақ университеті, 2002. — 150 с.
12. Ілиясов Д.Қ. Маркетинг: теориясы мен практикасы. Алматы: Қазақ
университеті, 2002. — 222 б.
13. Борисова Ю.Н Маркетинг в туризме. М.: Рос. Межд. Академия туризма, 1996.-56 с.
14. Котлер Ф. Маркетинг: Гостеприимство и туризм. Учебник для вузов/ пер. с анг. под ред. Р.Б.Ноздревой. — М.: ЮНИТИ, 1998. — 787 с.
15. Дурович А.П. Маркетинг в туризме. Минск: НПЖ «Финансы, учет, аудит», 1998. — 199 с.
16. Основы менеджмента туризма / под ред. Квартального В.А. М.: Финансы и статистика, 2001. — 125 с.
17. Введение в бизнес туроперейтинга / под ред. Айгистовой О.В. М.: Рос. Межд. туризма, 1997. — 64 с. 13.Алтынбаева Б.А. Рынок туристических услуг. Учебное пособие: Основы
рыночной инфраструктуры. — Алматы: Экономика, 1997. — 125 бет.
18. Кабушкин Н.И. Менеджмент туризма: учебное пособие. — Минск: БГЭУ, 1999.-144 с.
19. Юрик Р.А. Маркетинг как необходимый инструмент управления
турфирмой. // Маркетинг в Росии и за рубежом. — 2004. — № 2 — с. 109
20. Нысанбаев С.Н., Садыханова Г.А. Маркетинг негіздері. — Алматы: Қазақ университеті, 2000. — 111 бет.
21. Маркетинг. Учебник под ред. Романова А.Н. М.: Банки и биржы,
ЮНИТИ, 1995.-560 с.
22. Сапрунова В.Б. Туризм: Эволюция. Структура. Маркетинг. — М.: Ось, 1997. -89с.
23. Экономика современного туримза / под ред. Карповой. М.: Финансы и статистика, 1998. — 225 с.
24. Котлер Ф. Маркетинг негіздері: ағыл. ауд. — Алматы: «Жазушы», 2000. - 550 бет.
25. Пузикова Е.П., Честпиков В.А. Международный туристический бизнес. М.: 1997.-35 с.
        
        Кіріспе
Туризм Қазақстан экономикасындағы қарқынды ... ... ... ... ... кезде туризм әлемдік
экономикадағы ... ... ... ... жатады. Туризм көп
елдерде жалпы ішкі өнімнің қалыптасуына, қосымша жұмыс орнын құруға және
сыртқы ... ... ... ... ... ... ... туризм
әлемдегі ең табысты бизнестің бірі. Туризмнің маңызы жылдан-жылға өсуде,
оның халықаралық ... және ... ... көз ... ... ... ... көзі азайлады, ал туристік индустрия қалпына ... ... ... ... ... да салаларға тигізетін әсері
мол, оның 32 ... ... ... бар ... көлік түрлері,
мейманхана кешендері, демалыс ... ... ... ... сферасы, т.б.). Бұл дегеніміз -әлемдік өндірісте әр 9 ... орны ... ... ... ... ... ... туризм дүние жүзі бойынша
маңызды салалардың бірі ... ... Ал ... ... ... ... және потенциалдың мол қоры
орналасқан. Ал оны тиімді пайдалану үшін ең ... ... ... туындайды. Сондықтан да, қарастырылып
отырған жұмыстың ... өте ... әрі ... болып келеді.
2. Жұмыстың мақсаты: Қазақстандағы туризмді дамыту үшін рекреациялық
ресурстарға баға бере отырып, рекреациялық аудандастырудың әдістері
мен ... ... ... ... аудандастыруды
қарастыру.
3. Зерттеу нысаны: Қазақстанды рекреациялық аудандастыру
4. Жұмыстың міндеттері:
- рекреациялық ресурстарға жалпы ... бере ... ... жайында жалпы мәліметтер қарастыру;
- табиғат ресурстарын рекреациялық баға беру әдістемесін негізге ала
отырып, жалпы рекреациялық сыйымдылық ... ... ... бойынша мәліметтер жинастыру;
- Қазақстанның жалпы туристік ресурстарына баға бере отырып, оның
талдамасы ... ... ... ... аудандастыруды қарастыру.
5. Зерттеу жұмысының әдіснамалы және теориялық негіздері.
Ғылыми зерттеулерге қойылатын теориялық талаптарға сай ғылыми ... және осы ... ... мерзімдік басылымдарды, жарияланған
материалдар мен ресми құжаттарға, келісім-шарттарға арқа ... ... ... ... ... Әдістемелік негіздері ғылыми
дәйектілік, обьективті дәлдік және ... ... ... ... ... ... Дипломдық жұмыста география, туризм,
экономика, рекреациялық география, физикалық ... ... ... зерттеу мәселесі бойынша жарық көрген ... және әр ... ... зерттеудің, газет-журнал басылымдарының
қор материалдары негізгі дерек көздері болды.
6. Зерттеудің базасы. Қазақстанның рекреациялық ... ... ... ... ретінде қазіргі дүние жүзі бойынша және
өз елімізде реркеациялық аудандастырудың әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан
кешенді зерттеу алынып, зерттеу барысында :
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... бөлініп қарастырылды.
8. Жұмыстың практикалық ... ... ... ... алынған мәліметтер туризмді дамыту мекемелері үшін қажетті
материал. Ал көрсетілген іс-шаралар тізімін практика ... іске ... ... қатар, аталған дипломдық жұмыстың мәліметтерін мектеп және
ЖОО-ы бағдарламаларында қолдануға ұсыныс беруге болады.
Жұмыстың ... ... ... ... үш ... 25 ... әдебиеттер тізімінен, 5 кестеден, 2 cуреттен,
2 қосымшадан ... ... ... көлемі 64 бет.
Кіріспеде жұмыс тақырыбының көкейкестілігі, мақсаты мен міндеттері
тұжырымдалып, оларды шешудің ... ... ... жаңашылдығы
мен практикалық маңызы баяндалады.
«Рекреациялық ресурстар және оның сипаттамасы» деп ... ... ... ... ресурстар жайлы, территориялық рекреациялық
жүйелер туралы, Рекреациялық іс-әрекет және ... ... ... ... ... ресурстарын рекреациялық баға беру және рекреациялық
аудандастыру» деп ... ... ... ... ... баға ... ... рекреациялық сыйымдылық туралы
түсінік, демалыс пен ... үшін ... ... ... ... ... жағдайы мен рекреациялық аудандастыру»
бөлімінде еліміздің қазіргі туризм жағдайына баға ... ... ... ... ... ... жасалынды.
Қорытындыда жүргізілген зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ресурстар және оның сипаттамасы
1.1 Рекреациялық ресурстары туралы түсінік
ХХ ғасырда туризм дүние жүзінің көптеген аймақтарында аса ... ... ... сол үшін рекреация феномені ғылымның зерттеу
объектісі болды. Көптеген мемлекеттерде туризм шаруашылықтың маңызды саласы
болып калыптасты, ... ... ... ... ... ... ондаған
миллион туристтер келеді, олардың саны ... ... ... ... ... ... ... ішкі өнімнің жартысынан астам бөлігін
құрайды. Рекреациялық әрекет және ... ... ... ... ... ... ... рекреация мәселелері бойынша теориялық еңбектер ... ... ... жарияланып басталды. Қазіргі таңда рекреация
адамдардың өмір сүруінде аса маңызды орын ... ... ... ... ...... ... деген, яғни адамның қара (физикалық) және рухани күштерін ... ... ... ... ... ... оның ден ... жұмыс істеуінің деңгейін көтеру. Рекреациялық әрекет белгілі бір
территорияның рекреациялық потенциалын ... ... ... ... ресурстар деп рекреациялық іс-әрекеттің түрлерін
ұйымдастыруда пайдаланатын бірегейлілік, тарихи немесе көркемөнерлік
бағалыққа, ... ... және ... ... ие ... табиғи және антропогендік объектілерді түсінеді
(Максаковский, 2004). ... ден ... және ... ... ... және ондай жағдайды сақтау ретінде ... ... және ... ресурстарының белгілі бір бөлігі
рекреациялық ресурстары деп ... ... ... іс-әрекетті ұйымдастыру кешенді сипатқа ие, себебі кез
келген рекреациялық жүйеде өзара әрекеттесуге ... ... ... ... ... инфрақұрылым, қызмет көрсету саласы, өндірістік
сфера, еңбек ресурстары, қоныстану жүйелері.
Рекреациялық қызметтің ұйымдастырылуы кешенді сипатқа ие, ... ... ... жүйедегі өзара байланысында демалушылардың тобы, табиғи
кешендер, техникалық инфрақұрылым, қызмет көрсету, өндірістік сала, ... ... ... ... ... ... ... ауысуы және пәннің негізінде пайда болған
географияның жаңа мәні «рекреациялық география» ... ... ... ... ... ... рекреациялық проблемалардың құрастыруында
физикалық ... жеке ... ... ... ... және ... ... академиясының География
институтының экономикалық географияның бөлімі ... ... ... ... 60-жылдардың ортасынан бастап рекреациялық география теориясын
дамуының ... ... ММУ ... ... ... географияның пайда болуында мен дамуында ... ... Ол ... ... ... ... әлеуметтік және объективті құрылымы» деп қарастырды.
Сондықтан рекреациялық географияның пәні – территориялық рекреациялық
жүйелерді қарастыру болып табылады.
Рекреациялық географияда ... ... бар ... ... Бірақ сонымен бірге рекреациялық география «шекаралас ғылым»
ретінде анықталады, өйткені оның негізі ... ... ... ... ... зерттемелердің үш негізгі әдістерін
қарастыруға болады:
1. Ортаның негізіндегі ... ... ... және ... ... әдіс ... ... мен қызметтері
қарастырылады):
3. Субъективті әдіс ... тану ... мен ... ... жылдары жоғары аталған әдістерге қарама-қайшы келетін
көзқарастар кездеседі. ... ... ... ... ... ... келесі тезистерді ескеру керек:
1. Географиялық таным – әмбебап бола алмайды, ол негізінен әлеуметтік-
мәдени құрылымдармен байланысты болады. Оның ... жеке ... ... ... ... ... пәні мен ... басқа көзқарас туындайды және құрылады;
2. Географиялық таным – ... бола ... ... ол ... ... мен ... ұйымдастырылымдардан тұрады.
Сондықтан рекреациялық география ғылыми ... ... ... ... Ол дамудың немесе дамымағандығының және сонымен бірге басқа
әлеуметтік-мәдени ... ... ... ол тек ... география саласындағы танудың және білудің қажеттілік
көрсеткіші болып табылады.
Аталған екі ... ... ... ... ... ... ... Рекреациялық географияның түсінігі универсалды, яғни әмбебап
бола алмайды.
Рекреация (поляк тіліне ...... ... ... ...... келтіру) – ол:
1)    мейрамдар, демалыстар, мектептегі қоңырау (ескірген);
2)    оқу орнындарындағы ... ... ... жұмыс орнындағы күшті қалпына келтіру орталығы;
Рекреациялық география – адам ... ... ... тыс
территориялық жүйелердің ұйымдасуы және ... ... ... ... саласы. Рекреациялық география – жеке әлеуметтік-мәдени
ұйымдастырылымдағы ... ... ... ... ... ... жүйелердің пәнаралық ғылым саласы басты
мәселесі адам экологиясы ... ... Ол ... ... ... қалпына
келтіру әдістерімен айналысатын ғылым [1].
Әлеуметтік-мәдени ұйымдастырылымның ... бір ... ... география саласындағы танудың мен білудің қажеттілгі пайда
болуы мүмкін.
Осының ... ... ... географияның зерттеу объектісіне әр
түрлі әлеуметтік-мәдени ұйымдастырылымдардағы рекряциялық объектілері ... ... ... туристердің рухани, рекреациялық
қажеттілігін қанағаттандыратын, күш-жігерін қалпына келтіріп, сергітетін
табиғи (теңіз, көл, өзен ... және ... ... көрікті жерлер) нысандар. Туристік-рекреациялық ресурстар
қатарына: курортты немесе емдік демалыс (минералды су, тау ... ... ... ... ... (ландшафты климат жағдайлары, қолайлы жыл
мезгілдері, суға түсу ... ... (тау ... ... ... немесе шөлді-шөлейтті, халық сирек орналасқан жерлерге)
және ... ... ... ... ... ... орындары, этнографиялық нысандар, мұражайлар, бірегей
таңқаларлық техникалық құрылыстар) нысандар жатады [2].
1.2 Территориялық рекреациялық жүйелер туралы түсінік
Қазіргі ... ... ... ... ... ... (ТРЖ) ... табылады. Сонымен қатар ... ... ... және ... ... ... «шекаралас» ғылымға жатады. Қазіргі ТМД елдеріндегі зерттеушілер
бойынша рекреациялық географияның негізгі үш көз қарасы ажыратылады:
- ... орта көз ... ... ... әрекеттік көз қарасынан (адамның іс-әрекеті және оның мінезі
зерттеледі);
- субъективтік көз қарас ... ... ... және ... ... заттар, жүйелер, процестер және құбылыстар
рекреацияның объектілері болып табылады. Рекреацияның субъектері деп
рекреациялық әрекетпен шұғылданатын ... ... ... көз ... ... ... ... біліміне стандартына
сәйкес өзінің күшін қайта қалпына келтіруге бағытталған адамдардың әр түрлі
іс-әрекетін ... ... деп ... ... ... ... ... апталық, кварталдық, жылдық және өмірлік циклдері кіреді.
В.Б. Николаенко бойынша, рекреациялық география жүйелердің оптимальдық
функциолануы бойынша түрлі үсыныстарды ... ... ... ... ... проектілейді; рекреациялық қажеттілікті
анықтайды; жүйелердің жасау және функциолау ... ... ... ... және ... ... ... және оны зерттеу әдістер жүйесін жасап
шығарады; территориялық рекреациялық жүйелердің аймақтық ... ... ... ... ... ... ... жатады, оның зерттеу объекті мен предметінің мақсатты ... деп ... ... ... ... ... қолданылатын тарихи, салыстырмалы, ... ... ... ... ... ... әдістерін
пайдаланады. Рекреациялық географияның зерттеу предметі әлеуметтік сипатқа
ие болғандықтан бұл ғылымда басқа да қоғамдық және ... ... ... ... ... ... ... географияның басты мәселесі территориялық рекреациялық
жүйелердің даму және қалыптасуының объективті ... ... ... бір ... немесе ауданның әлеуметтік-экономикалық және табиғи
жағдайыда олардың әрекеттеу механизмдерін.
Аумақтық рекреациялық жүйе — өзара байланыстағы жүйешіктерден ... ... ... ... ... көрсететін техникалық имараттар,
басқару органдары мен ... ... ... және аумақтық
тұтастығымен сипатталатын әлеуметтік геожуйе. Аумақтық рекреациялық жүйе —
рекреациялық шаруашылықты ұйымдастырудың ... ... ... ... ... ... экономикалық
және физикалық география, халық географиясы, климатология және тағы ... ... ... ... бір маңызды мәселесі рекреациялық іс-
әрекет жүргізу үшін жүй ... ... ... ... ... өзара тәуелділіктерді орнату, территориялық рекреациялық жүйелердің
шоғырлану деңгейін және олардың мамандануын негіздеу мақсатында әр ... және әр ... ... зерттеу маңызды болып табылады. Одан
басқа рекреациялық географияның маңызды мәселесі өз өлкенің, Қазақстанның,
шет ... ... ... ... ... ... деңгейде
жеткізу.
Н.Ф. Реймерс бойынша, адамның ден саулығын, оның ... ... ... ... үйден тыс болу қажет, яғни туристтік
саяхатта, санаторияда, демалу үйлерінде т.б. ... ... ... ... ретінде қарастыруға себеп береді. Осы көз ... ... және ... түрін ажыратады. Белсенді түрі ... ... тағы ... ... ... ... Ал
пассивтік демалу, жалпы қозғалыстардың барлық түрлерін тыс демалу.
Демалу процесінің ұйымдастырылуы бойынша ... ... ... түрлеріне бөлінеді. Ұйымдастырылған демалу
рекреациялық ресурстарды пайдалануды ... ... ... ... ... ... уақыт, кеңістік т.б. көрсеткіштер бойынша шектелген,
арнайы маршруттар ... ... ... ... ... ... белгілі бір тәртіпке бейіделген ... ... түрі ... бір ... немесе тәртіпке жатпайды, яғни қызмет
көрсету саласы жоқ жағдайда өткізілетін демалу.
Рекреациялық ресурстарды жалпы ... ... және ... ... ... ... табиғи түрлерін климаттық,
гидрминеральдық, су, орман, таулы ресурстары және ... жаға ... ... ... ... ресурстарға мәдени-тарихи
ескерткіштер, қалалар және басқада елді мекендер, бірегей ... ... ... ... түрлері бойынша ажыратады, мысалы, туризм
ресурстары, емдеу ресурстары т.б. және ... ... ... ... ... спорттық және экскурсиялы-туристтік ... ... ... ... ... ... ... объект», «рекреациялық
территория» және «территориялық рекреациялық жүйе (ТРЖ)» деген терминдер
қолданады. ... ... ... ... ... ... жағымды
қасиеттерге ие ауданы бойынша шектелген кез келген орын – ... ... ... ... ... Шардара су қоймасының плотинасы
т.с.с. Адамның ден саулығын және еңбек қабілеттілігін қайта ... ... ... ... су ... немесе құрлықтың
учаскесі – рекреациялық территория болып табылады, ... ... ... ... термин жүйелі көз қарастан ... ... ... жүйе деп ... ... жүйе ... (табиғи және мәдени кешендерден, техникалық құрылыстардан, ... ... ... ... және ... геожүйе болып
табылады.
Территориялық рекреациялық жүйе ... 1969 жылы ... ... Оның ... ... отырып бірнеше авторлар
рекрациялық жүйенің адаптациялық моделін жасап шыққан. Берілген модельдің
құрылымында ... ... ... қабылдаудың үш негізгі
стадиясын ажыратады: әрекет алды (ортаның ... ... және ... ... ... ... ... (әрекет алды), рекреациялық шұғылдану
циклдерге қатысты ... ... ... мен ... ... ... – демалу ортамен адамдардың өзара
әрекеттесудің ерекше ... ... ... ... орындау
процесі. Үшінші (әрекеттен кейін) – ... ... ... ... ... ... жеткізу, және сонымен қатар экономикаға,
мәдениетке және экологияға жанама ықпалы.
Кеңес ... ... ... ... рекреациялық
жүйелердің функциолануын, құрылымын және құрамын, ... ... ... ғылыми бағыт ҚСРО-да ХХ ғасырдың 60-
ші жылдары ... ... деп ... ... мен ... елдерінде рекреациялық географияны «туризм және ... «бос ... ... ... ... ... іс-әрекет процесінде пайдаланатын ... ... ... ... табиғи және мәдени ескерткіштер болып
келеді. ... ... ... ... ... ... парктер, заказниктер туралы ережеде, ғылыми, мәдени-
тануда және сауықтыру қатынаста бағалы болып табылатын бірегей (уникальный)
немесе типтік ... ... ... урочищелер болып ... ... жаға ... жеке бір тау ... жеке объекттер
(геологиялық ашылулар, үңгірлер, ерекше өсіп жатқан ағаштар, т.с.с.,
сонымен ... ... ... ... ... ... мойындалмаған немесе
табиғи-мәдени ескертікштер құрамына кірмеген жасанды объекттер –  ескі
паркттер, ... ... ... ескертіштер деп жарияланады.
Мәдени ескерткіштерге архитектуралы-құрылыс, археологиялық, діни ... ... ... жатады. Ескерткіштерді бағалылығына және
біргейлігіне қарай ... жүзі ... ... ... ... ... ... жатқызады.
Мәдени ескерткіштерді бес топқа ажыратуға болады:
1) археологиялық ескерткіштер;
2) тарихи ескерткіштер ... ... ... ... және техниканың дамуымен, мәдениет және тұрмыспен, көрнекті
мемлекеттік қайраткерлерінің өмірімен, халық ... ... ... өнер ... ... ... ескерткіштер (архитектуралық ансабльдер, ескі
қалаларданың қалдықтары, діни ... ... өнер ... ... ... өнері т.с.с);
5) мемориалдық ескерткіштер (кесенелер, ... ... ... ... және ... ескерткіштері, демалушылардың
белгілі бір ландшафтға ... ... ... болу ... ... ... тыс, демалушылардың апта бойы
қысқа мерзімді демалу мақсаттымен баратын, жалпы мақсатта ... ... елді ... жасыл учаскелері рекреациялық
ресурстары ретінде пайдалануда [3].
Табиғи және мәдени объектілерімен ... ... ... ... ... әрекетті жүргізуді
қамтамасыздандыратын (емделу, ... ... ... мекемелер
түріндегі территориялық рекреациялық жүйелерде бар. ... ... ... маршруттар жүйесі бар экскурсиялық
орталық болып табылатын қалалар, туристтік базалар, альпинисттік және тау
шаңғы лагерлері.
Белсенді ... ... ... ... ... іс-әрекетінің түрі
ерекше дамыды. Қазіргі ғылыми әдебиетте «туризм» деген түсінікке ... ... ... ... Анықтамалардың бірі бойынша туризм деген
бос уақытындағы белгілі бір мақсатпен ... ... ... бір ... бойынша
шаруашылықтың, тұратын жерінен уақытша тыс орналасқан адамдарға ... ... ... ... ... мен қызмет етуін қамтамасыздандыратын
рыноктың бір сегменті болып табылады.
Жүйелі көз қарастан туризм географиялық элементтерден, туристтерден,
туристтік ... ... жүйе деп ... ... ... ... транзиттік аймақ және
туристтік дестинация ... ... ... ... жауап беретін
және тасымалдау, түнеу, азықтану, демалу тағы сол ... ... ... ... (ТМД ... ... еңбектерде мұндай термин жоқ, оның орнына «курорт» термин
қолдануда).
В.Б. Николаенко бойынша, туризм саяхаттанудың ... ... ... ... ... ... ... білім алу,
ойын-сауықтыру, ғарыштық т.б. ХХ ғасырдың 90-ші жылдарында экотуризм жақсы
даымп бастады. Туризмнің мұндай түрінің басты ... ... ... ... қарастыру.
Саяхат жасаудың орнына және көлік түріне қарай түризм жаяу жүру, сулы,
автокөлікті, шаңғы, велосипедттік, мотоциклеттік, тау ... ... ... ... шығу ... ... қатар авиа мен
теңіздік турларға бөлінеді.
Белсенді демалу түрлеріне қала түрғындарының саяжайларында ... ... ... шомылу, балық аулау, саңырауқұлақ теру
т.с.с.
Қала тұрғындары елді мекенде де демалуға мүмкіндік бар, ... ... ... ... ... ... ... көрмелер, әр түрлі спорттық құрылыстар (бассейндер, ... ... т.б.), ... және ... т.б. ... ... ... негізгі түсінігі іс-әрекеттің түрін өзгерту үй жағдайында
өткізуге болады.
Рекреацияның типтері. ... ... ... ... ... ... ... келеді. Адамның өмірінде стресстік жағдай, шаршағандық көп
болған сайын, ... ... ... Бұл ... ең ... ... басым ірі, үлкен қалалардың ... ... ... ... ... ... және жылдық циклдер есебінен
қайта қалпына келтіріледі.
Кеңістік көз ... ... екі ...... ... түрлері ажыратылады. Мекен жайынан жақын жерде, немесе мекен
жайының шегінде ... ... ... деп ... ... ... мекен жайынан алыс қашықтаған жерде демалу. Рекреациялық
әрекеттің ... ... ... ... 5 түрін ажыратуға
болады:
1) Тәуліктік демалу – 24 сағаттық цикл. Демалуға ... ... 8 ... бұл – ... ... демалу – 7 күндік цикл. Демалуға ажыратылған уақыт шартты
түрде 6 – 8 ... Бұл ... ... ... ... ... ... бару, мысалы, саябақтар, зообақ т.с.с., сонымен қатар табиғатта
шығып демалу.
3) ... ... – 65 – 90 ... ... ... ... ... арналған уақыт көлемі 8 сағат. Демалудың ... ... ... ... ... алыс емес жерге барып демалуды ... ... ... ... мекен жайынан алысқа кету шарт емес.
4) Жылдық демалу – 365 тәуліктік цикл. Демалуға арналған тікелей уақыт
10 – 14 ... деп ... ... ... ... циклі әр түрлі
мақсатпен түрақты мекен жайынан алыс ... (оқу, ... ... спорттық
демалу т.с.с.) болғанын түсінеді. Бірақ мекен жайымен шектелуге де ... ... ... ... ... сипатталады.
5) Өмірлік демалу – В.Б. Николаенко бойынша [15] – шамамен 10 – ... ... Бұл ... мекен жайынан аса ұзақ орындарға бару, мұндай
циклдер барлық адамдарда ... оның ... ... ... ... және ... циклдері адамның іс-әрекеті
процесіндегі биологиялық еркешеліктерімен ... ... ...... ... адам белгілі бір уақыт бойы
ұйықтау, жұмыс ... тыс болу ... ... ... ... адамның ден саулығы аптаның аяғына қарай демалуды талап
етеді. Шамамен апта бойы 40 – 50 ... ... ... ... ... ... рекреациялар: «шаршаған жерден» «демалу жері» арасындағы
қашықытық маңызды емес. Квартальдық ... ... ... ... ... әр ... ... соның ішінде ең маңызды себеп, бір орында
ұзақ уақыт бойы болудан шаршау, сондықта ... ... ... ... бір ... ... байқалады.
Кеңістікті жылдық белсенді демалу типтері – кеңістікті игеру жоғарғы
деңгейінің туындысы. Олар әлуеметтік мәдени эволюцияның ... ... ... Бір ... ... ... бұл цикл әр түрлі формада және
жиілігімен сипатталады. ... ... ... ... ауысудан басқа мекен
жайынан басқа бір әр түрлілікті іздеу болып табылады. Әр ... ... ... кетпей де жетуге болады. Кеңістік көз қарасынан ... ... ... ... ... ... ... демалудан
айырмашылығы жоғары емес. Жылдық демалуда мекен жайынан алысқа кетуі шарт
емес.
Рекреацияның шаруашылық ... ... ... ... ... үшін сату және ... мен қызмет үсыну, тікелей өндіріс
арқылы орындалатын негізгі ... ... ... ... ... ... ... тіккелей қатыспайтын қосымша еңбек құралдарын
түсінеді. Рекреацияның шаруашылық потенциалы ... ... ... барысында пайда болады. Бұл процестің күрделілігі
рекреациялық ... және ... ... ... ... қажет етеді.
Рекреациялық игеру және рекреациялық игеру деңгейі (игерілгендігі).
Территорияны рекреациялық ... ... бір ... және ... ... ... ... – рекреациялық игеру деп
аталды. Еңбектің территориялық ... ... ... ... ... және ... ... АҚШ ұлттық туризм саясатын ... ... ... ... ... ... бос ... шығу және оны жеке пайдалануымен шұғылданатын адамдардың іс-әрекетін
түсінеді. Осыған байланысты «бос ... ... ... ... қажет.
Рекреациялық саланың дамуы бос уақыттың мәселесімен тікелей байланысты. Бос
уақыт – көлемі және мазмұны бойынша өзгермелі, ... ... ... ... ... ие ... ... Ол жұмыстан тыс
уақыттың белгілі бір бөлігі ... ... Бұл  ... ... іс-
әрекетінің жан-жақтылығы сипатты, осыған бос ... ... ... яғни ... шығармышлықты өткізу немесе өзінің уақытын ... және ... ... салыстырғандағы бос уақытын белсенді
өткізудің негізгі элементтерінің бірі демалу ...... ... және ... демалыс т.б. Бос уақыттың түсінігі мәдени талаптарды
қанағаттандыру, демалу мен ... бір ... ... ... өмір бойы ... ... ... жіктейді:
1. Әлеуметтік және жеке уақыт: әлеуметтік уақыт деген – белсенді жұмыс
істеуге, қоғамдық және от басындағы өмірге ... ... жеке ...... және ... ... арналған уақыт.
2. Демалу уақыты және белсенді әрекетте болу ... ... ... от ... ... уақыт; ал демалу уақыт -  демалуға арналған уақыт.
3. Өндірістік іс-әрекетінің уақыты және ... ... ... ... ... және ... емес уақыт: біріншісі – календарь
және айқын кесте ... ... ... ... ... уақыт.
Уақыттың маңызды қасиеттерінің бірі оның ... ... ... ... көрсетуге болады:
 Әлеуметтік уақыт = жұмыс уақыты + жұмыстан тыс уақыт.
Рекреациялық уақыт жұмыстан тыс уақыттың бір бөлігі болып ... ... ... үш ... ... ... береді (тәуліктің 24
сағатының – 8 сағаты ұйықыға жұмсалады, 8 сағаты жұмыс уақыты, 8 ... тыс ... ... ... бос ...... ... байланысты емес жұмыстан тыс уақытының бір бөлігі, ол
жұмыстан тыс сипаттағы әрекетті орындауға мәжбүри ... ... ... орын ... яғни ... үйге жету, немесе керісінде).
Рекреациялық уақыттың ажыратылған массивтері индивидтің (адамның)
күштерін ... және ... ... өндіріс (воспроизводство)
функциаларын әр түрлі түрде орындайды. ...... ... ... ... келтіру уақыты, күнделікуақыт –
күштің компенсаторлықты-кеңейтілген қайта қалпына келтіру уақыты, ... ... ...... қайта қалпына келтіру уақыты. ... ... ... ... ... ... уақытқа
сәйкес келмейді. Рекреациялық уақыттың құрылымына сәйкес рекреацияның
лайықты түрлерін ажыратады:
инклюзивті – күнделікті және ... ... ... ... ...... ... іс-әрекет: қысқа мерзімді серуендеп
жүру, таңғы жаттығу, спорттық ойын, шомылу, оқу;
Апталық – жұмыс атплығының соңына жататын рекреациялық іс-әрекет (уик-
энд): саяжайға, ... тыс ... ... бару ... ... демалыс) – жұмыс жылының аяғына қатынасты рекреациялық
іс-әрекет.
Компенасторлық – адамның күшін қалыпты ... ... ... әрекет.
Кеңейтілген – адамның күштерін белгілі бір қорымен компенсациялауға
мүмкіндік беретін рекреациялық іс-әрекет.
Рекреациялық кеңістік және уақыт. Жоғарыда ... ... жеке ... ... қоғамның физикалық, рухани ден сауылығын
сақтау, қайта қалпына келтіру және даму және ... ... ... ... уақыттың бір бөлігі [4].
Бүгінгі таңда, көп адамдардың рекрациялық уақыты бос уақытына сәйкес
келеді. Одан ... бос ... ... ден ... ... қалпына
келтіруге және дамытуға жұмсалатаны уақытты ... ... ... ... ... ... жаңа ... бірі бос
және жұмыстан тыс уақытты рекреациялық уақытқа ... ... ... және демалысты ұйымдастыратындардың уақыттарын
ажырату қажет.
Демалушылар рекреациялық уақытын ... жеке көз ... ал ... ... уақыты – халықтың
рекреациялық ... ... ... ... және ... уақыты.
Әлеуметтік уақытты зерттеудің өлшеу бірліктері өмір (балалық шақ,
кәмелеттік, кәрілік), жыл, апта, тәулік болып ... Осы ... ... ... құрылымы, жұмыс және жұмыс тыс уақыттың
кезектесуінің белгілі бір ... ... ... ... ... ... кезеңіне жұмыс басталуға
дейін, түскі асқа бөлінген, жұмыстан кейінгі жұмыс емес кезеңдері кіреді.
Оның ... ... ... ... ... ... ... тәуліктік жұмыста тыс уақытымен ... ... ... ... оның ... 1-2 күн ... Жылдық кезеңге
отпускті уақыт кіреді, ол кезеңнің ұзақтылығы еңбек түріне ... әр ... ... ... ... 18 календарлық күннен 56 күнге ... ... ... кеңістіктің бір ... ... Ол ... ... ... ... іс-әрекетінің
субъектімен тікелей байланысты. ... жеке ... ... ... ... ... ... рекреациялық кеңістігі туралы айтуға
болады.
Рекреациялық кеңістікті демалушылар және демалысты ұйымадстырушылар
қалыптастырады. Рекреациялық ... ... ... негізінде
қалыптасады: нақтылықтың көптеген ... мен ... ... ылайықты болып келетін.
Туризм өзіндік ресурстық бағыт- ... бар ... ... ... ... бір территориялық аймақты тұтынушы ... мен ... ... ғана жол ... ... әлі қаймағы
бұзылмаған тұма табиғатқа сұранысын артыра ... ... ... ... ... алады.
Рекреациялық мамандану деңгейіне байланысты ... ... ... үш ... ... қарастыруға болады:
1. Рекреациялық белсенділіктің ... ... ... Бұл ... басқа жер тұтынушылар екінші орынға
ығысады және ... ... ... ... жатады:
(саяжайлар, жағажайлар және ... да ... ... ... және өндірістік қызметтерді біруақытта ... ... ... ... ... ... ... (қала сыртында отырғызылған жасыл
көшеттер, эрозияға қарсы отырғызылған ормандар т.б.).
3. Рекреациялық ... аз ... ... ... ... іс-әрекет және рекреациялық потенциал
Рекреациялық потенциалды ұзақтылығы және ... орны ... ... ... өте ... ... ... табылады. Экскурсия
мен туризмнің арасындағы уақыт бойы ... ... цикл ... деп түсінеді. Яғни 24 ... ... ... ... жатады, ал одан көп болған жағдайда оны ... деп ... ... әр ... ... ... ... демалудың
барлық түрлерін екі үлкен топқа бөледі, ... және ... ... болады). Басқа бір классификациясы бойынша демалуды ұзақ
уақыт бойы (емделу, сауықтыру, спорттық, тану т.б.) және ... ... ... белгілері бойынша демалу түрлерінің топтарында жазғы, қысқы,
өтпелі масымдарда демалу түрлеріне ... ... ... шақ ... ... ... мектеп оқушылардың, орта жастағы және кәрі
жас адамдардың демалу ... ... ... ... отбасымен демалу,
жеке демалу, аралас демалу, ұйымдастырылған және ұйымдастырылмаған демалу
болып бөлінеді.
Рекреацияның дамуына рекреациялық ... бар ... ... ол жағдай әр түрлі масштабта ... ... ... ... ... бір ... рекреациялық іс-әрекетті ұйымдастыру үшін
табиғи, мәдени-тарихи және әлеуметтік-экономикалық алғы ... ... ... деп ... ... төмендегідей көрсеткіштер бойынша қарастыруға
болады:
1. Табиғи және тарихи-мәдени объектілердің бірегейлік, экзотикалылық
деңгейі:
- мәдени-тарихи объектілердің ақпараттық мәні;
- объектілердің тану және тәрбиелік ... ... ... халықаралық деңгейдегі объектілер ... бар ... ... ... ... мекен жайына салыстырғандағы ... ... мен ... ... жерде кездесетіндығы және
қайталанбайтығын дәрежесі;
- сұраныс орындарына ... ... ... қол
жетерлігі және осы объектілер танымал болуы;
- мәдени кешендердің сыйымдылығы және ... ... мен ... және оны шолу ... және ... ... мен ... қол жетерлігі:
- көлікті қол жетерлігі;
- кеңістікті қол жетерлік;
- уақыт бойы қол жетерлік;
- саяси қол жетерлік;
- әлеуметтік-экономикалық қол ... қол ... қол ... қол ... қол ... Рекреациялық және туристтік инфрақұрылымның бар болуы.
-  орналастыру индустриясы;
- азықтандыру ... ... ... тасмалдау индустриясы.
4. Территорияның рекреациялық және туристтік мүмкіндіктері және ... ... ... ... ... және жағдайы:
- территорияның медикалы-географиялық және физикалық-географиялық
сипатты көрсеткіштері;
- территорияның ... ... ... маңыздылығы;
-  территорияның рекреациялық игерілгендігі және рекреациялық игеруі;
- рекреациялық ресурстардың сиымдылығы;
- рекреациялық және ... ... ... ... және ... ... жинақтау, орындалу және локализдену
факторлары.
5. Территорияны рекреациялық пайдалану дәстүрлері.
- территорияның рекреациялық игерілу деңгейі;
- территорияның әлеуметтік-мәдени өзгерістері;
- аймақтағы рекреация мен ... ... ... және ... ... және ... орталықтары: олардың ерекшеліктері,
мамандануы және дамуы мен қалыптасуындағы ерекшеліктері;
- ауданның игеру кезеңі және ... ... ... ... ... ... халықтың өмір сүру салт-дәстүрлері және территорияның
туристтік-рекреациялық мұраны ... ... ... және ... жағдайы:
- климат жағдайы;
- орографиялық жағдайы;
- гидрологиялық жағдайы;
- фауналық және флоралық ресурстары;
- ерекше қорғалатын табиғи территориялар және ... ... ... ... табиғи факторлардың ықпалы, олардың
комфорттылығы: ... ... ... ... ауа ... ... ... (жергілікті жердің бірегейлігі; табиғи орталардың
байланыстылығы және табиғи мен ... ... ... әрекеттесу формалары), фукционалдық (саңырауқүлақ, жидек теру, балық
аулау, өнеркәсіптік емес аң аулау жағдай, саяжай үшін ... ... және ... ... ... ... ... территорияның әсер ететін қабілеті).
8. Рекреация мен туризм дамуына ықпалы бар жағымды және ... ... мұра ... ... ... ... ... саладырының және табиғаттың ... орын алуы ... ... және ішкі туризмнің ... ... ... және еңбек ... ... ... және саяси жағдайы.
9. Демалудың территориялық ұйымдастырудың негізгі аспектілерін өзара
байланысты зерттеу:
- демалуды ұйымдастыру формалары;
-  демалуды ұйымдастырудың перспективтік бағыттары;
-  рекреациялық ... және оның ... ... ... ... ... ... рекреациялық және шаруашылықты маңыздылығы [6].
2 Табиғат ресурстарын рекреациялық баға беру және ... ... ... баға ... ... пен туризм үшін табиғи ортаның ... баға ... ...... ... ең ... ... Мәдениет пен
тарих объектілерінің туристік –реакциялық ресурстардағы ... ... ... ... ... да ... себебі рекреация
туризмнің дамуына негізгі алғы шарттар ... ... ... ... зерттеушілер ертеден-ақ географиялық әдебиеттерден туристік-
рекреациялық ... ... ... баға ... табиғи алғы шарттар деп ең алдымен табиғи-территориялық
және аквальды кешендердің әр ... ... ... ... олардың
компоненттері мен жеке қасиеттерін , оның ішінде – аттрактивтік, ... ... ... ... жою мүмкіндігі, географиялық ерекшеліктерін
және тағы басқаларын атап ... ... пен ... баға беру өте ... Емдеу ресурстарынның баға
берудегі айырмашылығы, бұл ... ... ... арқылы айқындалады:
табиғи ландшафттардың тартымдылығы, ... ... ... ... мен объектінің өзара қатынасын көрсетсе, онда баға
беру реті төмендегідей міндетті кезеңдерден ... ... ... ... ... ... мен қасиеттерін
бағалау;
2) субъектіні бөлу, соның ... ... ... ... баға беру ... ретінде туризм жиі алға шығады;
3) бағалау өлшемін құрастыру, масштабы мен зерттеу мақсатын, сондай – ақ
субъект қасиеттерін анықтайды;
4) градациялық баға беру ... ... ... Бұл ... ... ие, ... осы шкалалар бағалаудың өзі. Шкалалар
субъектімен объектінің өзара қатынасының бағасын ... ... ... саны ... ... ... ... 3-4 немесе 5-
6 сатылар қолданылады. Әрбір саты берілген объектінің ... ... ... ... ... әсерлесу қарқындылығының
көрсеткіші болып табылады. Өзара әсерлесу күші аздан күштіге дейін
өзгеруі ... Бес ... баға ... ... үшін ... градацияны қосады: 1
– ең қолайлы; 2 – қолайлы; 3 – біршама қолайлы; 4 – аз қолайлы; 5 ... ... ... баға ... негізгі үш түрі бар:
1. Медико-биологиялық (физиологиялық) – демалысты ұйымдастыру үшін табиғи
ландшафтты ортаның комфорттық дәрежесін табу.
2. Психологиялық-эстетикалық – ... ... ... және мәдени-тарихи
объектілердің демалушыларға аттрактивтік эмоциялық әсерлеріне ... ...... және ... ТРЖ ... ... әр түрлі түрлерін ұйымдастыру үшін ресурстардың ... ... ... ... ... ... ... түрлерін
тиімді пайдалану үшін рекреациялық ресурстардың кешендік түрі барлық үш
түрлі бағаның үйлесімді болуын керек етеді [7].
Баға берудің ... түрі ... ... ... ... көрсетеді. Бұл жағдайда рекреанттың организм үшін
комфорттылығы бағаланады. Медико-биологиялық баға ... ... ... ... ... мен ... демалушылар мен туристердің
климаттық ресурстарына баға беруге толық жүйеде сипатталған әдістер берген.
Климат дегеніміз белгілі бір аудандарға ... ауа ... көп ... Оның ... әсері нақтылы ауа райы арқылы беріледі.
Ауа райының кешенді әсеріне жауап ретінде басты баға адам ... болу ... ... ... баға беру ... ... факторларға байланысын тексеру болмақ.
Шартты температура ілімімен “комфорт зонасы” байланысты, көптеген
адамдар үшін 17 пен 23 ... ... ... ... үшін “комфорт
зонасы” 12 пен 16 ... ... - ... температурада болады.
Адам организмінің жақсы күйде болуы келесідей температура мен ауа
ылғалдылығының ... ... ... ... ... 1 - Адам ... жақсы күйде болуы келесідей температура
мен ауа ылғалдылығының үйлесімі
|Температура ... ... ... |% ... |85 ... |60 ... |44 ... |33 ... жағдай – денеге өте жағымды 31-33 температурадағы жылы
сезім, бұл жағдайда адам ыстықты да, суықты да ... Оның ... ... ... әсер ... Ыстық ауада температураны ... ... адам ... суық ... тері ... ... ... бағаланады. Осы соңғысына байланысты Е. М. Ратнер ауа ... ... ... ... ... ... ... бірқатар қолданбалы мақсаттарды
шешуге болады: климат жағдайының қолайлығына байланысты демалу, туризм,
емдеу үшін ... ... ... болады. Климатқа медико-
биологиялық баға беру ... ең ... ... – адам организмі үшін
климатқа медико-биологиялық баға берудің жұмыстары өте керек. Өйткені, ұзақ
рекреация үшін ... ... ауа ... жиі ... ... ... – эстетикалық баға бергенде адамға табиғи ландшафт ... ... ... ... ... Ол ... табиғи кешенге
эстетикалық реакциясын анықтап қана қояды.
Соңғы жылдары психологтар, социологтар және географтар ландшафттың
эстетикалық қасиетін өлшеу үшін ... ... ... ... АҚШ-
тың ұлттық паркінде туристердің орналасуы туралы зерттеудің ... ең ... ... әсер ...... ... ... пунктер. Шектік зоналар деп әр түрлі ортаның арсындағы шекаралық
сызықты айтады: су – құрылық, орман – алаңқай ... ... ...
жазық (нашар әсер). Осындай бақылаулардың арқасында біршама ... ... ... ... жеке ... ... ... территорияның қанықтық көрсеткіші: Нш.ө. = Lш \ S, мұнда Lш – ... ... S – ... ... ... ... ... көбінесе, бедерлік
сипатқа байланысты.
Көптеген зерттеушілердің айтуынша, эстетикалық ... ... ... ... ... ... тәуелді. Міне, осылар “табиғат пейзаждарының әртүрлілігі “
деген түсінік енгізеді. Бұлар келесіден тұрады: 1 – ... ... ... 2 – басқа да табиғи кешендермен сыртқы байланыстан.
Табиғат пейзаждарының ішкі әртүрлілігі – ... ... ... ... ... ( жер ... ... түрлері, гидрологиялық
ерекшеліктер, әр түрлі компоненттердің өзара байланыстары арқылы және т.б )
Табиғи кешендердің эстетикалық ішкі қасиеттері ... ... ... ... ... дәрежесі, ағаштардың толықтығы, орманның
жік ... ... ... ... ... және т.б. Тегістіктегі
орманды аудандар үшін басым ...... ... ... ... байланысты кеңістік ашық жабық болып бөлінеді [8].
Мысалы, орманның тығыздығы 50% асқанда ландшафтың ... ... ... ... ... рекреант жаяу жүргенде жылдам шаршайды және
табиғат пейзаждарының өзгерістерін дұрыс қабылдай алмайды. Ашық кеңістік
әртүрлілік ... ... ... ... ... ... келесілер жатады: бірден
көрінетін көрші ... ... ... ... ... ... ... тікелей және көлденең мөлшері, тереңдік перспективасы,
көкжиек сызықтарын кесіп өту, сондай-ақ көп ... ... ... ... ... жақсы көре алады. Мысалы, таулы аудандарда ең ... тау ... алуы ... ... ... ... барлық табиғи кешендер
қабылданады, ең төменгі бағаны – тау шатқалы алады.
Технологиялық баға беру адам мен ... ... ... ... ... ... арқылы ерекшеленеді. Демек, бағаның
бұл түрі екі аспектіні қамтиды. Бір жағынан, бүкіл ... ... ... ... ... ... ... игерудегі
инженерлік – құрылыс мүмкіндіктерін бағалайды.
Көпшілік ... ... ... территорияның туристік-
рекреациялық ресурстарына баға берудің ең жақсы негізі – ландшафт картасы
болады, өйткені ... ... ... ... ... ... ... табиғи кешендер ) болады.
Баға берудің жұмысының қорытынды кезеңі – бұл бағаның ... ... ... баға берудің екі түрі бар: сапалық және баллдық.
Рекреациялық мақсат үшін табиғат жағдайларына объективті баға ... ... ... ... ... ... Сондай
зерттеулердің ішінен өте ... ... ... жататыны, біздің
көзқарасымызша, Д. И. Мухинаның “Табиғи кешендерге технологиялық ... ... мен ... “ атты ... (1973), ... ... үшін ... ұсыныстар келтірілген және ... ... ... баға беру ... ... Ю. А. ... Н. Н. ... жұмысы (1969) бар.
Е. В. Ефременконың (1980) айтуынша, кешенді ... ... ... /1/: 1 – ... ... ; 2 – ... ... ... 3 – ... 4 – ... ... ... 5 – тарихи-мәдени объектілер; 6 – ... 7 - ... ... мен ... ... ... ... басымдығына қарап, рекреациялық іс-
әрекеттің функциялық түрін бөлуге ... ... мен ... ... ... пайдалану үшін
оларды бағалау қажет. Оларды бағалаудың үш ... ... ... ... объектілерді ажырату – табиғи кешендерді,
олардың компоненттерін және қасиеттерін;
- бағалауда баға беру көз ... ... ... және ... және де ... ... бағалаудың критерийлердің қалыптасуы;
-  градациялаудың бағалау шкаласының ... ... ... ... пен ... ... ... қарым-қатынастарын
көрсетеді. Шкаланың әр бір сатысы ... ... ... ... өзара әрекеттесу жиілігінің көрсеткіші болып
табылады. Рекреация үшін алғы ... ... бес ... ... ... ... аса жағымды, жағымды, орташа жағымды, аз
жағымды және жағымсыз.
Табиғат ресурстарын ... көз ... ... үш ... ... ... психологиялық-эстетикалық және
технологиялық.
Медикалық-биологиялық тип адамның организміне табиғи факторлардың
ықпалын сәулелендіреді, ... ... ... климаттық
ресурстардың рекреациялық бағалауы басты ... ... ... ... бір жергілікті жерге тән ауа райының көп жылдық режимі. Оның адамға
ықпалы ауа райы арқылы болады. Ауа райы ... ... және ... ... құбылыстар кешені. Ауа райы ... ... ... ... организмінің жағдайына ерекше көңіл аударылады.
Климатологтар мен курортологтар климатты бағалауда ауа ... ... ... оның эмоциональдық көрінісіне де көңіл аударады.
Бағалаудың кешенді әдісінде ... ... ... жүйесін
қолданады. Метеорологиялық элементтердің кешенді ықпалының төмендегідей
көрсеткіштері сипатталады: ауа ... ... ... ... жылдамдығы, күн радиациясы және үзын ... мен ... ... сипаттайтын кешенді көрсеткіш
эффективтік температура деп ... (ЭТ); ... ... ... ... ... – эквивалентті-эффективтік температура
деп аталады (ЭЭТ); температураның, ылғалдылықтың, желдің жылдамдығының ... ... ... ... – радиациялы-эквивалентті
температурасы деп аталады ... ... ... түсінікпен «комфорт зонасы» түсінік тығыз
байланыста, әдетте басым көпшілік адам үшін бұл температура +17°C — ... ... Ол ... аралығынан тыс адам салқындықты немесе
ыстылықты сезеді. Белсенді ... үшін ... ... +12°C — +16°C ЭЭТ ... орналасқан.
Климаттық рерсурстарды медикалық-биологиялық бағалаудың ... әдіс – ... ... әдісі, ол адамның организміне
метеорологиялық жағдайдың жалпы кешенінің ... ... ... ... ішінде «тәуліктік ауа райы», «белгілі бір кездің ауа райы – ... ауа ... ... ... «Тәуліктік ауа райын» пайдалану
ауа райының тәуліктік ... ... адам ... функциялануының
тәуліктік ритміне байланысты. Ауа райының көптүрлілігі ауа ... ... ... ... көмегімен талдауға болады, ол жіктелу өз
кезегінде 3 ... ... ... ауа райы (8 ... ауаның температурасы
0°C өту ауа райы (2 класс) және аязды ауа райы (6 класс).
Адамға ауа ... ... ... жағымды, күндіз күн сәулесі жақсы
түсетін, тек ғана жақсы ... ... ... жарық
және ультракүлгін нұрларының келуі болған жағдайда, мұндай жағдайда
қоршаған ландшафттар ерекше ... ... ... ... мәніне сәйкес ауа ... ... ... өте ... (25 % ... ... (25 – 34 % дейін),
өзгермелі (35 – 50 % ... ... ... (> 50% ... райы жағдайының организмге ықпалын бағалауда адамның ... ... орта ... жылу алмасуына көп көңіл аударылады, себебі,
организмнің жағдайы жылу сезімділігімен анықталады. Адамның жылу ... ... ... объективтік бағалауда, организмнің термореттейтін
механизмдерінің дәрежесі деген критерийді қолданады, ол адам ... ... ... ... ... ... қарай
анықталады [9].
Жылу сезімділігіне есепке ала отырып ... ... ... ауа райы ... 9 ... бөлінеді — өте суық ауа райынан
— өте ыстық ауа райына ... ... ... – ең ... жылу
сезімділік адам ыстықты және суықты сезбеген жағдайда байқалады, адам
денесінің температурасы ... ... ... ... ... ... ... ерекше белгілерінің адамға эмоциональдық әсерін зерттейді.
Яғни белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бағаланатын территориялар күшті сұраныспен
сипатталады.
Эстетикалық құндылығы пейзаждың элементтерінің әр ... ... ... ... ... әр ... ішкі морфологиялық құрылымдылықпен анықталады (жер бедерімен,
өсімдік жамылғысмен, гидрографиясымен, ландшафттың компоненттері ... ... ... Ішкі ... әр түрліліктің бірнеше
көрсеткіштері бар, мысалы, ландшафттың мозаикалылық ...... ... ... жатқан ландшафттың жер көлеміне қатынасы;
ландшафттардың әр ... ...... ... ландшафттың
ауданына қатынасы т.б.
Рекреациялық ресурстарды тиімді пайдалану және ... ... ... ... ... ... ... бағалаудың мақсаты – рекреациялық
ресурстарды жоюда немесе осы аумақта басқа да ... ... ... ... үшін қолданылатынын көрсету. 
Халықшаруашылық – рекреациялық ресурстарды ... ... ... осы екі түрі ... ... ... ... және әлеуметтік жүйемен тығыз байланыста.
Рекреациялық ресурстарды экономикалық мақсат үшін ... ... және ... ... ... ... ... ресурстарды экономикалық бағалауда сол ресурстың
түріне, сапасына, орналасуы ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Сандық сапасына сол
аумақта орналасқан демалу және ... ... қол ... болу ... ... және бір ... ... ресурстың шығысы, суға түсу күндерінің саны
және т.б. Сапалық көрсеткіштер баллдық жүйе ... ... ... жайлылық деңгейі ескеріледі.
Табиғи кешендердің ішкі эстетикалық қасиеттері тағы басқа ... ... ... ... ... ... ... қабаттылығы, бұталылығы т.с.с. Баға ... ... және ... ... ... ... ... балл алады. Сонымен қатар
өсімдік пен жер ... ... ... ... аса маңызды болып
табылады.
Экзотикалылық – демалу ... ... ... жайына қатынасты
контарстылықтың дәрежесі ретінде анықталады.
Табиғат кешенінің рекреациялық бағаладуда бірегейлілігі – ... ... ... және ... ... баға беру, ... ... ... ... ... ... техника мен технологияны
пайдалану мәселелерін түсінеді.
Демалыс орнын немесе рекреацияны таңдаған кезде турист сол ... ... ... ... Бұл ... ... тарихи нысандар мен
өнер ескерткіштерінің мәні аса ... бола ... ... сол ... сол ... саяси жағдайы ерекше ескереді. Бірақ, оларды сол
ауданның ... ... ... ... ... ... немесе демалуға жайлы деп бағалауы бойынша келесідегідей
критериилерді ... ... ... ... ... елдің немесе аймақтың географиялық жағдайы;
- аймақтың рельфі;
- климаттық жағдайлары;
- сол ... ... ... факторлары;
- су көздерінің, өзендер мен көлдердің, болуы;
- сол аймақтың жануарлар әлемі мен өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... ежелден 
географтардың, сонымен қатар басқа да ғылым өкілдерінің назарында болды.
XIX ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... тыс ... нәтижесінде болатын табиғат
ландшафының  жағымсыз ... ... ... ... ... салу және ... ... шоғырлануы концентрациясы табиғи
ортаның бұзылуына  әкелуі мүмкін.
Жыл сайын ... келе ... ... ... ... ... ... онымен бірге жүретін капиталдық салымдар,
өнеркәсіптің, урбанизация деңгейінің және ... ... ... ... ортаға қауіп-қатер туғызады.
  Табиғи ортаға кері әсер ету түрлері алуан түрлі, ал ... ... өте ... ... ... барлығын  туризмде дұрыс
жоспарланбаса, дамымаса және басқарылмаса одан ары күрделене түседі —  ол
кері ... әсер ... ... ... ең зияндысы төменде
келтірілген:
  -туристік шаруашылықтың және онымен қатар жүретін базаның  ... ... ... ... ... туристік жүйе кәсіпорындары мен ... ... ... ... ... және ... ... қатар туристік аудандарда іштен жану қозғалтқышының шамадан тыс
қолданылуы (автокөліктер, ... ... ... және ... дәрежедегі ластанулар көптеген туристердің алыс ... ... ... ауа ... қолданылатын ұшақтар әсерінен де
болады;
   -туристік кәсіпорындардың су көздерін ағынды ... ... ... ... орналастырылмауы және қонақүйлер мен  басқа
да ... ... ... ... ... ... ... құралдарымен, автокөлік жуу және т. б. Канализациялық құбыр
арқылы шығарылатын қалдықтардың ... ... ... және жағалауға
жақын сулар ластанады, ал қалдықтардың жерге сіңуінен  -жер асты ... ... ... ... ... ... ... оның түбегейлі жойылып кетуі: туристік құрылымдардың ... ... ... ... ... ... ... қонақ үйлер мен
басқа да туристік объектілер, объектілердің жергілікті жердің көрінісін
бұзуы), аса ... және өте ... ... ... табиғи орындардығы туристердің  артынан қалатын қалдықтар ... жою ... ... ... аймақтарын  жиі және дұрыс қолданбауы  және
туристік ... ... ... нәтижесінде табиғат
зоналарының  экологиясының бұзылуы. Бұл ... ... ... теңіз жағалауы, таулы және шөлді экожүйелер үшін өте
қауіпті;
туристердің шамадан тыс және ... ... ... және ... ... зиян ... Жоғарыда аталған
факторлар табиғи ортаның «туристік урбанизация» деген ұғымын қалыптастырды.
  ... ... және ... орта ... ... байланысты.
Табиғат және географиялық орта туристерді қызықтыратын көптеген құрамдардан
тұрады. Туризмнің дамуы оң және кері ... ... ... ... ... және оны басқару  оның табиғи ортамен үйлесімді жүруі ... кері ... ... ... ... дамуының  маңызды факторы
болып табылады. Туризмді экологиялық тұрғыдан  дамыту ... құру үшін ... ... ... ... ... бағалау қажет. Егер туризм  дұрыс
жоспарланса, дамыса және басқарылса, ол оң ... әсер ... ... маңызды табиғи аудандардың қорғауға ... ... ... ... ... ұлттық парктер мен қорықтардың 
дамуына  жағдай жасайды;
2. археологиялық және ... ... ... ... ... ... туристік мақсатта кіші және ірі қалаларда
тарихи аудандар сақталып, дамып келе жатыр;
3. табиғи ортаның сапасын жақсартуға көмектеседі;
4. жергілікті ... ... ... ... баса ... туризм және табиғатты қорғау.
  Демалыс пен  туризм  үшін  табиғи  ортаның  ... ... ... анықтау – туризм  географиясын  ең  алдымен  табиғи 
территориялық  және  ... ... әр ... ... ... қасиеттерінің  оның  ішінде  атрактивтік,  қоюлық  пен 
ланшафт  ырғағы  кедергілерді  жою  мүмкіндігі  ... ... ... ... пен  ... ... табиғи  жағдайларға  баға  беру  өте  қиын
. Емдеу ресурстарына  баға  ... ... ... ... ... . ... ... олардың  күтімділігі эгзотикалық  және 
қайталанбайтындығы.  Баға субекті мен обектінің  ... ... ... баға беру ... ... ... тұрады .
1. Обектіні бөлу ,  табиғи  кешендердің  компонентері  мен  қасиеттерін 
бағалау . 
2. Субъектіні бөлу оның  позициясы ... ... ... Бағалау  өлшемін  құрастыру , зерттеу мақсатын  сондай-ақ  субъект
қасиеттерін  анықтау . 
4. Градиациялық  баға  беру шкалалар параметрлерін  жасау.
Ресурстардың  ... ... 3 түрі :
1. ... ... ,демалысты  ұйымдастыру  үшін табиғи  ланшафты 
комфорты  дәрежесін  табу .
2. Психологиялық–эстетикалық  ... ... және ... ... ... ... әсеріне  талдау  жасау .
3. Технологиялық  - арнайы  және  кешенді  туристік  ... құру ... ... ... ... ресурстар
шараларын анықтау
 Туризм халық шаруашылығының бір саласы ретінде табиғи ортаға күш
түсіреді, әсер етеді. Табиғи ортаға ... бұл әсер ... ... түрлі деңгейлеріне байланысты. Егер ... күш ... ... ... ... ... ... ортада  болатын өзгерістер шамалы
болады. Ал егер түсірілетін күш ... ... ... ... ... кеңейеді. Бұл жерде табиғи ортада туризм әсерінен болатын өзгерістер
көп жағдайда теріс бағытта болатынын айту керек. ... ... ... ландшафтардың  механикалық  ластануы және олардың толық және белгілі
бір мөлшерде табиғи кейпін ... ... ... ... ... ... табиғатты қорғауға байланысты жүргізілуге
тиісті жұмыстарды шартты түрде екі топқа бөліп ... ... ... жұмыстарында,туристік базаларда т.б. жерлердегі экологиялық
бағыттағы тәрбие жұмыстары.
3. Туристік база туристік кешендер аумақтарында,маршруттарда жүргізілетін
нақты жұмыстар.
  ... ... ... жұмыстар жатады: туристік топ мүшелерімен
әңгіме өткізу, әңгімелесу, ... ... ... ... таныстыру т.б. Әрбір туристік топ мүшесі нұсқаулармен
танысқан соң, оның ... үшін ... ... қол қоюы ... ... ... жағдайда,оны бұзған адам айып төлейді,маршруттан алынады
және ... ... шарт ... ... ... ... қорғауға  алынған орындар мен жерлерді туристер әсерінен сақтауға
бағытталған.Табиғатты қорғауға байланысты туризм сферасында ... ... ... тобына мыналар жатады: турбазалардағы санитарлық
жағдайдың талапқа сай ... ... ... ... құру және арнайы демалыс ... ... ... және ... ... ... ... жоспарларын келістіру т.б. Табиғатты қорғау органдарымен
келісіп жұмыс жасау бойынша, ... ... ... бақылау орындарынан
арнайы рұқсат қағаздарын алуды айтуға болады,өйткені туристік ... ... ... ... ... ... ... Ауланатын балық мөлшері арнайы балықшылар қоғамына мүше, яғни ... ... ... үшін 5 кг дейін,ал қалған туристер үшін 3 кг- нан
аспауы керек. Бұдан басқа балықты тормен ... ... ғана ... етіледі.Табиғат қорғау орындарымен бірігіп істелінетін жұмыстардың
тағы бір түрі ... ... ... және туристік жорықтар
үшін арнайы ... ... ... ... ... ... [10].
  Турбазалар мен маршруттарда табиғатты қорғауға байланысты жүргізілуі
тиіс нақты жұмыстардың ішіндегі қазіргі заманға байланысты маңыздысы- ... ... ... демалыс орындарн: тамақтанатын,шылым
шегетін,қалдықзаттарды тастайтын дерлерді ... ... ... Бұл ... ең ... ... механикалық ластанудан сақтауға
бағытталса,екінші жағынан туристерге,әсіресе шет ... ... ... ... жақсартуға бағытталады.
  Туризмнің табиғи ... ... бір ... ... бір саласы ретіндегі түсіретін күш салмағы шектен шықпауы
керек. Егер түсірілетін күш ... ... ... ... ... ол ... болатын теріс өзгерістер ауқымы кеңейеді. Екінші
сөзбен айтқанда,табиғи ... ... ... ... ... ... ... ортаның шамасына байланысты болады. Табиғи ортаға әсер
ететін сыртқы орта күштері ... ... ... ... ... сыртқы орта күштері.
2. адам қоғамы күштері немесе антропогендік фактор.
Табиғи сыртқы орта ... ... жер ... ... т.б. табиғи апаттар жатады,ал екінші ... ... ... ... ... адам қоғамының шаруашылық әрекеті есебінен
болатын әсерлер жатады. Туризм халық шаруашылығының бір ... ... ... әсер ... осы күштер қатарына жатады.Табиғи ортада,яғни
белгілі бір ... ... ... сипаты жоғарыда айтылғандай екі
нәрсеге байланысты.
1. табиғи ортаға түсірілетін күш салмағыны.
2. ... ... ... орта ... ... ... тұрақтылығына
байланысты [11].
  Табиғи орталардың,яғни белгілі бір  аумақтың сыртқы орта әсеріне
деген тұрақьылығы,олардың ... ... ... 5 ... 10 балдық
жүйе бойынша бағаланады. 5 балдық жүйе ... ... 3 ... ... ... ... ... табиғи тұрақтылық 3 балға дейін
мөлшерде бағаланса, онда керісінше,табиғи тұрақтылық төмен,10 ... ... ... ... ... ... түрде болуы мүмкін.
- аумақты экскурсия және туристік жорықтар ... жиі ... ... ... мақсатта,яғни адамдардың демалысы мен
емделуін қамтамасыз ету мақсатында құрақты ... ... ... салу және ... ... ... Бұл екі ... бойынша да туризм,халық шаруашылығының бір саласы
ретінде табиғи ... ... бір ... күш ... оларда әр түрлі деңгейде өзгерістер болуы мүмкін.
  Аумақты туристік ... үшін ... алу екі ... ... ... ... жалпы туризм бойынша тұрақты пайдалану үшін.
Бұл екі мақсатта да ... ... ... ... ... ... ... компоненттер көбіне сәйкес келеді. Алайда кейбір
компоненттер сәйкес келмеуі ... беру ... әр ... ... ... ... берілетіне талдау жасап көрсек былай болады.
• Рекреация мақсатында аумаққа баға беру мына ... ... ... ... ... жер бедері,климат немесе  ауа-райы,
оның ішінде жауын-шашын мөлшері,су ресурстары және өсімдік жамылғысы.
• Туризм бойынша аумақты тұрақты мақсатта ... үшін баға ... ... ... жүргізіледі: жер бедері,климат немесе
ауа-райы,оның ішінде жауын-шашынның түсу мөлшері,су ресурстары топырақ
және өсімдік жамылғысы.
  Баға беру кезінде екі ... да тән ... мен ... :жер ... ... жауын-шашынның түсу мөлшері,су ресурстары
және өсімдік жамылғысы. Айырмашылығы- ... ... ... ... ... ... ... бағалау үшін ауа
жағдайы,температура,күн ... ... көп ... аталған компоненттердің ішіндегі ең маңыздылар: жер
бедері жағдайы,су ... және ... ... Жер бедерінің
күрделілігі және су ресурстарының жиілігі ол ... ... және ... орта ... деген табиғи тұрақтылығын арттыра
түседі. Рекреациялық маңыздылық пен табиғи тұрақтылық үшін ... ... ... факторлар түрінде емес ... ... ... ... ... Оны ... ... мынадай
схемамен көрсетуге болады. Жер бедері жағдайы-ауа-райы- су ресурстары
жиілігі және топырақ ... ... ... пен ... ... үшін ең ... компонент- өсімдік
жамылғысы. Аумақтарға өсімдік жамылғысы бойынша сипаттама немесе баға беру
кезінде мына жағдайлар,яғни,өсімдік ... әр ... ... және көп ... ... түрде ескерілуі керек
[12].
Келесі  қорғауға алынатын территория ... ... ... ... ... ... қарағанда, шетелде
мұндай формальді ұйымдар өте көп. Дүние жүзінде ең бірінші  ұлттық ... жылы ... ... ... ... ... ең ... ұлттық парк
1983 жылы Сочи мен Мәскеуде, Бұғы ... ... ... ... ... ... ... экологиялық, тарихи және эстетикалық құндылықтарды
сақтау үшін және де  мәдени-тарихи ландшафтарды  мемлекеттік, рекреациялық,
ғылыми және мәдени бағытта ... ... ... ... ... ... өйткені онда
функционалдық зоналар бар. Бұл зоналар буферлі, рекреациылық, шаруашылықты
және қорықты болып ... ... ... ... қойылған талаптарды
бұзуға болмайды, ал шаруашылық мерекелер туралы администрациямен ақылдасып
отыру керек.  ... ... ... ... ... саяхаттар жасауға болады. Үшінші мен төртінші
зоналардың ... ... ... ... ... ... атракциялар, зоологиялық және ботаникалық бақшалар, т.б.
Төртінші зонада демалушыларға қызмет көрсетумен айналысады. Келесі қорғауға
алынатын ... ... ... ... ... ... болатын жерлер. Ол  тарихи , ... ... ... ... ... парктері, өзен парктері, көгалдандырылған жерлер (газондар,
аллеялар, вулварлар, бақшалар, скверлер, т.б.). Мұндай жерлерді демалушылар
бір ... ... ... ... ... ... ... қорғауға
алынатын жерлер көп функционалды рекреациялық шаралармен қамтамасыз ететін
орындар. Оларға емделу, сауықтыру, спорттық орындар ... ... ... ... демалыс үйлері, қалада экскурция жасау орталыктары
, туристік базалар жатады [13]. 
2.2 Рекреациялық сыйымдылық ... ... ... ... ... ... ... мәселеге
айналып барады. Бұл халықтың толық демалуын қамтамасыз етуімен және
рекреация ... ... ... байланысты. Территорияның
рекреациялық сыйымдылығы дегеніміз – бұл осы ... бір ... ... ... ... ... бұзбайтын және демалу
жағдайларын нашарлатпайтын, жоғары мүмкіндіктегі рекреанттар саны. Кейбір
зерттеушілердің ... ... ... ... ... – рекреациялық іс-әректтің объектісімен, яғни
рекреациялық потенциалдан бастау ... ... ... ... және әлеуметтік-экономикалық бағалы байлықтың жиыны, демалыс
пен туризмді ұйымдастырғанда алғы ... ... ... және ел ... ... сыймдылық деген
түсінік оптимальды рекреациялық ағымның ... даму ... ... ... ... ... демалыс пен туризм сферасына
тарту мүмкіндіктеріне тәуелділігін көрсетеді. Рекреанттар ағымының ... ... ... ... ... ... қорына,
инфрақұрылымның даму сатысына тікелей тәуелді. Дамуы ... ... ... ... ... да, ... оның инфрақұрылымына
инвестиция жасай алмайды.
Соңғы ... ... ... сақтау мақсатымен және
рекреациялық іс-әрекеттің комфорттық жағдайын сақтау үшін ... ... ... ... ... ... ... мәселелердің мәні –
табиғи кешендерге экологиялық салмақтарды дәлелдеу, ... ... ... тәжірибеде туристік - рекреациялық кешендерді
пайдаланудағы нормативтерде ... ... ... ... бірінші
рекреантқа бөлінетін жағажай нормасы әр елде әр түрлі: 5м ... – 15 ... ... ... және оны ... ... рекреациялық салмаққа
тұрақтылығы жағынан айырмашылықтары болады. Поляк географы А.Костровицкий
(1970) эксперимент арқылы 400 өсімдіктің шыдамдылығын анықтады, бір ... ... ... ... 1 га ... 46 ... анықтады, жас
қарағайлы орманға -50-90, жас шабындыққа - 126-196, жайылымға – 300 адамды.
Жіберілетін салмақты ... ... адам саны ... ... ... бойы ... қозғалып, 1 га жердің шөбін деградацияға ... ... ... стандарттар қолданылады (кесте 2):
Кесте 2 - Территорияны рекреациялық пайдаланудың стандарттары
|Территорияны рекреациялық |Бір ... ... ... ... ... ... м ... ... ... ... ойын |80 ... | ... ... |18,5 ... ... |100 ... туризм үшін соқпақ жол |80 ... ... ... жол |80 ... бұл белгілі бір мезгіл ... ... ... ... яғни ... территориялық кешеннің аудан бірлігінің уақыт
бірлігі ішінде қонақталуы. Егер табиғи кешенге түсетін ... ... ... ... ... бұл критикалық салмақ болғаны;
критикалық салмаққа жақын, алайда қалпына келтірілмейтіндей өзегерістер
туғызбайтын ... бұл ... ... ... болғаны; егер салмақтың
нәтижесінде қалпына келтірілмейтіндей өзгерістер болып қойса, бұл ... ... ... ... ... ... негізін «рекреациялық
дигрессияның» стадиялық ережелері жасалуда Н.С.Казанская (1972) ... ...... ... зерттеп-оқып рекреациялық дигрессияның
5 деңгейін жазып шықты;
1. Адамның іс-әрекеті орман кешеніне байқалатындай өзгеріс әкелмеді.
2. Адамның ... ... ... ... ... ... жолдар,
шөп төсеніші бүлінудің алғашқы фазасында шөпті өсімдіктердің арасында
жарық сүйгіш түрлері пайда болды.
3. Сүрлеу жол ... ... шөп ... жарық сүйгіш түрлері
басым, шалғындық шөптер пайда бола бастайды, шөп ... ... ... тыс жерде орманның қалпына келуі қанағаттанарлық
жағдайда.
4. Сүрлеу жолдар ... ... орап ... шөп жамылғысында ормандық
түрлерінің саны бірен-саран, өмірге ... жас ... ... шөп ... ... ... ғана кездеседі.
5. Езіліп тапталған алаңдарда жеке-дар арам шөптер мен біржылдық шөп
түрлері бар, ал шөп ... мен жас ... ... ... ... ... ... мен жолдар жүргізгенде,
территориялық сыйымдылық кешеннің табиғи сыйымдылығымен ... 6 ... ... ... табиғи кешендерге экологиялық салмақты оңтайландыру,
туристік рекреациялық ресурстарды сақтау мақсатымен территориялық аудандар
мен демалыс зоналарын ... ... сөз ... ... ... ... ... үшін пайдалану ертеден-ақ ... мен ... да ... ... ... аударушы еді. ХІХ
ғасырдың бірінші жартысында географтар ландшафтың өзгеруіне ... ... ... ... ... көркемдігімен ерекшеленетін территорияларға және аудандарға ... ... ... ... дау шығаруына әкеп соғатын. Олар осы
территорияларды туристік әсерден қорғап, қоршаған ... ... ... ... уағыздада.
Туристік базалардың салынуы және туристік ағымның шамадан тыс
шоғырлануы табиғи ортаның ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымның дамуы табиғи ортаға
қауіптөндіреді, оның әсерін өнеркәсіп, ... пен ... ... ... ... да, ... ... табиғатқа, қоршаған
ортаға тигізетін әсерін «агресивті» деп те атайды.
Қоршаған ортаға тигізілетін жағымсыз әсердің ... әр ... ... өте қауіпті. Егер туризм нашар ... ... ... ... ... күшейіп тереңдей түседі. Ол
экологиялық ... ... ... ... ... өте қауіптілері
келесілер:
- туристік шаруашылық дамуы нәтижесінде табиғи ортаның урбандалуы;
- туризм ... ... және ... іс-әрекетінің
нәтижесінде қоршаған ортаның ауасының ластануы. Ол көбіне құралдарымен
және ... ... ... ... ... белгілі бір мөлшерде ауаны бұзады (шуылмен ластану);
- турстік мекемелердің пайдаланған суларынан, туристік су көлігінен,
машина жуудан және тағы ... ... ... ... көп ... қондырғыштардың қатты сөйлесуінен және
көлік құралдарының шоғырлануынан да шумен ... ... ... нашарлауы, мүлдем жойылып кетуі бірқатар
факторлардың әсерінен ... ... ... ... ... ... ... және тиімсіз орналасуы;
- табиғи орындардағы туристерден қалатын қоқыстар мен қалдықтарды
тазарту мәселесі;
- ... ... тыс емес ... нәтижесінде және туристік
объектілер дұрыс емес ... ... ... ... ... ... бұл ... теңіз жағасы, тау және бос
дала жүйелері ерекше көңіл аударады, өйткені олар ... ... ... ... ... ... немесе шамадан тыс қолдану нәтижесінде
археологиялық және тарихи ескерткіштерге зиян келуі;
- жерді дұрыс пайдаланбау, дұрыс жобаламау және ... ... ... дұрыс орналастырмау нәтижесіндегі экологиялық қауіп-
қатерлер мен мәселелер.
Соғыстан кейінгі жылдары мұндай процестер өте ... ... оны ... және ... америкалық географтар табиғи ортаның «туристік
урбандалуы» деп атады.
Су-моторлы ... ... ... ... ... –жылға кең
таралып, өркендеуі өзендер мен көлдер және су ... ... ... ... ... суға ... ... қалдықтары да
түсініп, оны ластауда.
Жаппай туризм қазіргі таңда бағалы табиғи ... ... ... олардың тәжірибелі және ғылыми мәселесін көтеріп тұр. Рекреациялық
территориялардың деградацияға ұшырауының ... ... ... сәйкессіздігі жатқызылады. Яғни, ... ... ... ... ... ... себеп болып отыр.
Туризмнің бұндай әсерлерін көре отырып, мамандар ең ... ... ... және ... ... ... ... етіп
отыр. Осыған байланысты, зерттеушілердің көбісі туристік құбылыстар мен.
Объектілерді территорияда бірқалыпты орналастыру принципін ... ... көп ... ... ... ... ... мемлекеттерде
туристік қозғалыстың жоспарлы территориялық саясаты жүргізіліп отыр. Бұндай
саясаттың ерекшелігі – ол ... ... ... біркелкі
таралып, табиғи ландшафтарды сақтап қалуында. Табиғи кешендердің
бірқалыптылығын ... ... ... ... ... деп ... ... экологиялық туризмнің ... ... ... ... ... ... ... бір баланстың, яғни
тепе-теңдіктің болуын қамтамасыз ету жатады.
Жалпы айтатын болсақ, экологиялық туризм ... ... ... ... ... ... қазіргі таңда әлемде болып жатқан ... ... ат ... мемлекеттің тұрақты дамуына жетуінің бір
жолы бола алатын туризм саласының бір бағыты болып табылады.
БҰҰ ... ... ... даму ... ... ... тұрақты экологияның құрылуын қарастыру жатады. ... ... ... мемлекеттің туризм саласында онығатын болса, онда
экологияның да тұрақтануы ... еді. ... ... табиғи
ресурстарды, табиғи ландшафтар мен кешендерді сақтауға, ... ... ... ... ... тигізеді.Өйткені, экологиялық туризм бұл
табиғатты сақталған аудандарға әсем ... ... ... танып
білу және сақтау үшін жасаланатын сапар болып табылады. Яғни, туризмнің бұл
түрі табиғатқа ешбір зиян келтірмей, ... ... ... [16].
2.2 Демалыс пен туризм үшін территорияны аудандастыру
Аудандастыруға тікелей байланысты халық шаруашылық ... ... мен ... реттеудің жетістіктері ғылыми түрде
дәлелденген.
Туризмнің дамуы, оның материалдық – техникалық базаларын салу мен
ұлғайту, ... ... үшін ... және ... ... ... олардың аймақтағы әлеуметтік – экономикалық ... ... ... ... ... ... туристік мақсатпен
аудандастыру үшін арнайы зерттеулерді қажет етеді.
Көптеген авторлар мен ғылыми ұйымдар ... ... ... ... мен қағидаларын еліміздің көлемінде, сондай-ақ
жеке аймақтарда да жасау үшін күш салып ... ... ... ... жөнінде әзірге бірдей, сәйкес пікір жоқ.
КСРО – да ең алғаш рекреациялық аудандастыру жөнінде ұсыныс жасағандар
Б.Н.Лиханов пен ... ... ... ... ...
бұл рекреациялық кәсіпорындардың орналастыру тығыздығы мен елдің негізгі
қажеттіліктерін қамтамасыз етудегі рөлі болып табылады. Авторлар елді ... ... ал ... тағы да ... рекреациялық аудандарға
бөлді.
Көптеген елдерде туристік аудандастыруды рекреациялық және ... ... ... – бұл ... ... байланысты
әлеуметтік – эканомикалық құбылыс, туризмнің бұл аспектісі ... ... түрі бар. ... ... ... ... ... болады.
Бұл төменгі әкімшіліктік шаруашылық аудан яғни бастаушы ұйым ... ... ... ... ... әдебиеттерінде «туристік аудан» мен «туризм ауданы»деген
түсінікті жиі шатастырады. Туристік ... ... ... ... ... ... ... бір туристік объект, ал туризм ауданы –
туризмнің ... ... ... ... аудан экономикалық
географтардың зерттеу объектісіне жатады. Туризм ауданы – сәулеткерлер мен
жоспарлаушылардың зерттеу объектісіне кіреді.
Туристік ...... ... арналған бірнеше табиғи, тарихи-
мәдени және әлеуметтік-экономикалық жағдайлары бар ... ... ... ... ... ... ... басымды болып
келеді. Сонымен, туристік аудан – бұл әлеуметтік-экономикалық категория.
Туристік аудандардың бір қатар ... ... ... ...... бойынша әлеуметтік болса, соңғы шектелу өнімі
оқу ағарту. Оның өнімдері – халықтың физикалық және ... ... ... ... толықтыратын туристік қызметтер.
2. Туристік аудандардың басқа салалық аудандардан айырмашылығы – онда
төрт түрлі қоғамдық қайта ... ... ... ... айырбас,
тарату және тұтыну. Туристік аудандарда екі шеткі фазалар - ... ... ... уақыттық үзіліс жоқ. Бұл басты өнім, яғни алдын-
ала жинақталмайтын туристік қызметтерге жататын қасиет.
3. Тау-кен, ... ... ... ... және ауыл ... ... аудандардың ұқсастығы – ұзақ (жыл бойы) демалыс
функциясын ... ... ... орналастыру үшін жеткілікті
түрде ресурстардың болуы керек.
4. Көптеген туристік аудандарға тән қасиет табиғи ырғақтарға ... ... ... ... ... ... ... түсінуге болады.
Жұмысшылардың жылдам туристік қызмет көрсетуді ... ... ... пен ... ... ... еңбектің бөлінуі өзіне өте
қажетті жерді ... ол жер ... және ... - экономикалық жинағы
жағынан белгілі бір туристік іс-әрекетпен айналысудың ... және ... ... ... ... ... ... керек. Демалыс пен туризм сферасының дамуының белгілі бір сатысында
туристік іс-әрекет белгілі бір территорияға нақты ... ішкі ... ... сәйкестенеді, реттеуші орталықтардың иерархиясы
жасалынады, территориялық жоспарлы ұйымдастыру басқармасы ... ... ... ... және оған баға беру
үшін көптеген факторлар есепке алынады: ... ... ...... ... ... және тағы басқалар. Өте
дұрыс ... алу үшін ... ... ... ... ... ... керек. Туризм үшін бағалысы – жер бедері, ... ... ... пен ... көрнекті объектілері. Қазірдің өзінде-ақ
азды – көпті тұрақталған таксономиялық сатылы территориялық рекреациялық
жүйені ... ... ... ... ... пікірімізше, екі ірі автордың
жұмысын алып қарауға болады. Е.А.Котляровтың (1978) ... ... ... ... ... төрт ... жүйеде
болғаны дұрыс: Республика (өлке, облыс), ... ... ... ... ... ... және ... (1981) бұл
жүйені шынжырдың бес буыны ретінде көреді: рекреациялық зона ... ... ... ... ... ... пункт. Туристік – рекреациялық аудандастыру туристік саланы
жоспарлау мен басқарудың негізін құрайды. ... ... ... ... даму бағыты анықталады, туризмнің материалдық-техникалық
базасының қоғамдық әсерден өсуінің ... ... ... ... ... келесідей түрлерін қарастыруға
болады:
1. Рекреациялық ауданның ұғымы мен ... ... ... ... мен факторлары;
3. рекреациялық аудандастырудың принциптері мен әдістері;
4. рекреациялық ресурстардың таксономиялық иерархиясы.
Аталған мәселелерді жеке қарастырайық. Ең алдымен рекреациялық ... ... ... кетсек:
Рекреациялық аудан - рекреациялық іс-қимылдар мамандану саласы ретінде
байқалатын аумақ. Рекреациялық ... ... мен ... қызметін қамтамасыз ететін
кәсіпорындар енеді. ... ... ... танымдық және олардың әр ... ... ... ... ... ... ... республикалық, жергілікті),
рекреациялық ... ету ... даму ... ... ... аумақтық бірліктің — рекреациялық зоналардың бөлігі
ретінде және ұсақ аумақтық бірліктің — ... ... ... ... ... қаралуы мүмкін. Туризмді және ... ... ... ресурстық мүмкіндіктерін бағалау үшін, әртүрлі
авторлармен ... ... ... ... бар. Шет ... ... бағалаудың қолданылып жүрген ... ... бар ... ... ... бұл ... ... негізделген әдістемелік базаның жетіспеушілігін білдіреді. Францияның
туризміне қатысты Ж. ... ... [4,5], ... ... ... туризм аясы жайлы жұмыстарда [6], Венгрияда [17]. Азербайжанда
табиғи ортаның жағымды жақтарын бағалау әдетте, ... ... ... және ... ... ... ... құбылысты айтарлықтай кеңінен талқылаудың бастапқы нүктесі болып
табылады.
Ю. А. Веденин, Н.Н. Мирошниченко, бұрынғы СССР ... ... ... 5 ... жүйені пайдаланды. В.С. Преображенский және Ю.А.
Веденин өздерінің рекреация ... ... ... ... ... талқылауда, әлеуметтік топтарға кіретін, білім, ... және ... ... ... ... ... болып табылатын, туристердің жекелеген ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін бағалаудың сандық әдістерін Я. Варшиньский
ұсынды. Бұл ... ... ... ... ... ал ... ... таңдап алынған математикалық функция үлгісіне қайта
өзгерту болып табылады. Осыған орай, бұл ... ... орта ... ... ... бір түрі ... ... бұл әдісті үлгілеу
әдісі деп атайды.
Туризмнің дамуына әсерін тигізген, табиғи мәліметтерді бағалаудың
айтарлықтай жетістіктері, Ю.А.Веденин және Н.Н. ... Л.И. ... ... ... рекреациялық ресурстардың айтарлықтай толық ... ... ... РАҒ ГИ ... ... (14(.
Бұл әдістемеде рекреациялық ресурстарды оның элементтері ... ... ... әдістемелері толық, ықпал ететін, шектейтін ... ... ... ... бойынша кеңірек берілген, рекреациялық
жерлерді кшятий түрлері үшін бағалау шкаласы ... ... ... үдерісі екі кезеңді қамтиды: элементтік (сараптамалық)
және интегралдық (синтетикалық) бағалау.
Табиғи-рекреациялық потенциал ... ... ... де ... және ... ... ерекше типі ретінде
қарастырылады.
Қазақстанда демалыс пен ... ... ... ... ... саласындағы зерттеулерді Аридті аудандардың таулы
елдері геоэкологиясының ... ... Абай ... ... ... ... сияқты қызметкерлері зерттеді. Олар
таулы аумақтарды кешенді түрде ... ... ... ... ... Тянь-Шань мысалында қарастырды (15(.
Климатты кешенді түрде рекреациялық тұрғыдан бағалаудың толық
әдістемесін А.А. ... ... Ол ... облысы мысалында рекреациялық
қызметке кедергі ... ... ... ... ... бөліп көрсетті (16(.
С.А.Шабельникова кез-келген аумақтың рекреациялық ресурстарын кешенді
бағалау жүйесін ұсынады, бұл жүйе ... ... ... ... болатын болашағы ең ұтымды туристік аудандарды бөлу үшін
объективті критерийлерді қолдану мүмкіндігін береді (17(.
Қазақстанның бес ... ... ... ... ландшафттарды
демалыс пен туризм мақсатында тартымдылығы дәрежесі бойынша типтерге бөлу
жіктемесін С.Р.Ердавлетов ұсынды. Ол ... ... ... ... үшін ... ... ... Жіктеу нәтижесінде баллдар суммасы алынды, осы ... ... жер ... су, ... және ... ... да
нысандары бағаланды. Бұл М.Милесская ұсынған табиғи ландшафттардың ... ... үшін ... ... ... әдісі.
Рекреациялық ресурстарды бағалау әдістері мен принциптерін құрастыру
саласындағы жинақталған тәжірибеге қарамастан, ... ... ... ... ... ... әлі де өзекті ... ... ... критерийлерін анықтаудың күрделілігі бірқатар әдістік
ерекшеліктеріне байланысты, атап айтқанда:
- табиғи факторлардың ... ... ... ... ... ... түрлері де әртүрлі болады, сонымен қатар
рекреациялық ресурстары да әртүрлі, ... ... ... ... әдістеме жасау мүмкін емес. Бұл түрлілік ландшафттық
тұрғыдан бірыңғайлылық дәрежесі жоғары аумақтардың өзінде де ... ... ... ... түрі және ... ... категориясы
табиғи кешендер сапасына, инфрақұрылымның даму деңгейіне өзінің арнайы
талаптарын қояды;
- ресурты бағалау ... ... ... бір ... бағаланады; қызметтің бір түрі үшін құнды болса, екінші түрі үшін
тіпті ... ... ... ... ... ... ... қосымша талаптар қояды. Негізінен, осындай ерекшеліктері
төмендегілерден көрінеді:
1) рекреациялық қасиеттер критерийлерін жасау рекреацияның ... ... ... ... ... ... ... жалпы түрде
бағаланбайды, табиғи ... ... ... ... яғни жер ... су ... өсімдік, т.б. үшін бөлек бағаланады;
3) бағалау критерийлерді жасаудың ... ... бар, ... ... ... байлынысты рекреациялық аудандастырудың белгілі
бір ... ... ... ... алғанда, негізгі рекреациялық аудандарды анықтау үшін аудан
халқының ... ... ... ... ... табиғи
потенциалының сапасы және аумақтың рекреациялық тұрғыдан игерілуі дәрежесі
туралы деректер ... ... ... ... ... ... ... жағдайы бойынша
рекреациялық аудандастырудың бірінші сатысы табиғи ... ... және оның ... ... деңгейлерін (айтарлықтай қолайлы, қолайлы,
қолайлылығы төменірек, қолайсыз) бөлуге ... ... бұл ... ... ... ... туристік
аттрактивтік дәрежесі бойынша аудандастыру жүргізіледі. ... ... ... ... ... ... ... және оның дамуын болжау мақсатында осы проблемаларды шешу
жолдары анықталады, болашақ демалыс ортасын құру жүргізіледі.
Келесі кезеңде ауданды ... үшін ... ... ... ... ... ... мен қанағаттандырудың
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... Бұл ... таралуын шкаламен көрсетіп, жоғары,
орташа, жоғары емес және төмен деңгейлі аудандарды бөлуге болады.
Шын мәнінде қалыптасқан туристік-рекреациялық потенциалдың ... ... ... ... ... болмайды.
Нәтижесінде облыс туризмі саласының даму деңгейін анықтау ... ... ... ... бір ғана ... ... ... ресурстардың құндылығы
мен жағдайы туралы толық ақпарат бермейді. Толық мағлұмат алу үшін ... ... ... ... баллдық және экономикалық бағалау
әдістерін ... ... ... ... ... ... тек құндық
(бағалық) тиімділігін өлшеуге болатын ресурстар үшін ғана қолдануға болады.
Бұл әдісті минералды ... ... ... жербеті суларын, бір
туристің емделу тиімділігін бағалауға қолдануғаболады. Экономикалық әдісті
қолдану мүмкін болмаған ... ... және ... ... ролі
артады. Бағалаудың баллдық ... ... ... емес, себебі оның
субъективтілігі бар және есептеу көрсеткіштерін ... ... ... ... көптеген сапалық ... ... ... ... ... ... ғана
өлшенеді. Осы жағдайда бағалаудың баллдық әдісі бірден бір әдіс болып
табылады.
Бағалауға ... ... ең қиын ...... ... яғни оны ... әдісін, немесе сапасы жағынан әртүрлі элементтерден
тұратын геожүйе сияқты күрделі, көпжақты нысанның құндылығы ... ... ... ... бағалау оның күрделілігіне
байланысты абсолютті сипатта болмайды, дегенмен ол қабылданған ... ... ... мүмкіндігінше дәл болуы тиіс.
Жалпы алғанда, республиканың рекреациялық ресурстары медициналық-
биологиялық (табиғи ландшафттардың ... ... ... ... ... ... эмоциялық әсері,
табиғи және ... ... ... ... ... мен ... ... ұйымдастыруға жарамдылығы)
көрсеткіштері бойынша арнайы және ... ... ... ... стандарттарына сай .
Табиғи рекреациялық ресурстар – біздің ... бас ... ... ... ...... дәулеттілігіміздің кепілі. Ел аумағы өте
кең, ... оның ... ... ... ... аспект негізгі
болып табылады. Рекреациялық потенциалды бағалау, көптүрлі, кеңістікте
таралған деректерді визуализациялау, рекреация ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін ... сай ... ... ... кезде геоақпараттық технология басқа кезеңге өтуде, осы уақытқа
дейін әр түрлі ақпарат көздерінен ... ... ... ... ... ... мен ... және одан ары шешім
қабылдауда ... ... ... ... жүйелерге әр түрлі карталарды
жедел құрастыру құралы ретінде ғана қызмет атқарды. Тиімді басқару – ... ... мен ... ... ... ... бір жағдайда туындаған мәселені
тез және ұтымды шешу. Сондықтан ГАЖ –де тез арада минут ... және ... ... ... қабылдау үшін, базалық (ұзақ ... және ... ... ... ... Бұндай ақпарат жаңаратын, шынайы,
маңызды бола отырып, әр түрлі тақырыптық ... ... ... ... ... ... ГАЖ функциялардың қажетті жиынтығына ие болуы
керек.
- Картографиялық және атрибутивтік ақпаратқа тез және ведомствалық
кіруге ... ... ... ... түзету және жаңарту мүмкіндігі;
- үлгілеу, талдау және ... ... ... фирмасының бағдарламалық өнімі ArcGIS-те ГАЖ толық каталог
түрінде құрылған, яғни ... ... ... ... ... ArcGIS ... өнімі – жаңа ұрпақтық, замануи бағдарламалық
өнімдер тобы. ... ... ... жүйелерді құрастыру және
тарату саласында танымал ESRI компаниясы ... ... ... ... үрдісін және көптеп саналатын тұтынушылардың өсіп келе
жатқан талаптарын ... ... ... ArcGIS ... саланың
стандарттары негізінде құрылған, оның ... ... ... ... ... шешімдердің жұмсақтығын, өзара әсер
етудің кең мүмкіндіктерін қамтамасыз ететін COM, NET, Java, XML, ... ... бар. ... іргелі архитектурасы оны қолданбалы
салалардың көпшілігінде және жұмысты ұйымдастырудың ... ... ... жеке ... ... Web арқылы, немесе
«далалық» жағдайларда қолдануға мүмкіндік береді.
Кез-келген ГАЖ-дың негізін, ... ... ... ... пайдалануды және олардың құрастыруын қамтамасыз ететін
аспаптардың және программалық ... ... олар өз ... қатарынан тұрады, олардың ішінде маңыздысы ақпаратты ... және ... ... ... ... ... ... немесе векторлық
бейнеге ие, графикалық үлгі пайдаланылады. Растрлік әдіс, ... ... ... ... орналасқан жерін жабатын пикселдерге бөлуге
негізделген. ... ... ... талдауға және де мәліметтерді грид-
форматқа сәйкес сақтауға жақсы келеді. Векторлық үлгіде, кез-келген нүкте
кеңістікте ... орны бар ... ... (Х, Y) ие ... ... ... кеңістік үздіксіз болып қарастырылады. Сызықтар сүйір
ұштармен байланысқан координатттар жұбының ... ... ... ал
областар – бастапқы және соңғы нүктелері түйісетін, ... ... ... қашықтықтан түсіру және геоақпараттық технологиялар бір-
біріне қадам басты, бұл қадамды бағдарламалық ГАЖ қамсыздандырудың дамуынан
көруге болады. Қашықтықтан ... ... ... жасайтын арнай
бағдарламалар дамыған ГАЖ қызметтерін атқаратын белгілерге ие бола бастады,
ал векторлық деректермен ... ... ... ... ... растрлық модельдерімен жұмыс жасауға ... ... ... ... ... ... ArcGIS (Spatial Analyst, 3D-Analyst), ENVI, WinChips, Arclnfo
и др.
Геоақпарттық технологиялар карта түсінігінің өзіне көзқарасты өзгертті,
енді карта тұрақты ... ... ... ... ... ... дамитын
компьтерлік деректер базасы ... ... ... ... оған жету және ... ... ... базасын басқару жүйесі
(ДББЖ) қамтамасыз етеді, ол қажетті ... тез ... оны ... ... Геодеректер базасы – әртүрлі деректердің (векторлық,
растрлық, адрестік нүктелер, ... ... ... ... және ... ... анықтайтын модель. Бірегей ... ... ... ... ... ... жобалар мен жүйелерде
жеңіл қолдануға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... мен қатынастарды анықтай алады, осы ережелер ... ... ... ... мен ... ... іс-
әрекетіне, сонымен қатар деректердің тұтастығына (әдетте оны ... ... ... болады. Геодеректер базасы көпқолданушы режимінде ... ... де ... ... ... ... мүкіндік
береді. Геодеректер базасының экспорты XML форматы ... ... ... оның элементтерін (мысалы, кестелер, домендер, топология
ережелер) басқа қосымшаларда ... ... ... ... ... ... ақпарат көздері мен оларды көрсету
әдістері ... да бір 15-20 жыл ... ... ... көп
екенін байқамауға болмайды. Географияның қоршаған ортаны сипаттайтын ... ... осы ... ... әдістерінің саны әлдеқайда
артты. Белгілі бір жер ... ... ... ... жұмыс, карталарды
дайындау және баспаға шығару ... ... ... ... ... ... ... электрондық-сандық баламалары және
аналогтарымен ауыстырылды. Сонымен геоақпарттық технологиялардың ... ... мен ... ... (19(.
3 Қазақстанның туризм жағдайы мен рекреациялық аудандастыру
3.1 ... ... ... туризм жағдайына баға беру
Қазақстанда қазіргі заманғы инфрақұрылым салаларының дамуына, соның
ішінде туризмге ... мән ... ... ... ... ... өңірлерінің
экономикасына белсенді ықпал етеді. Туризм саласында шаруашылық жүргізуші
субъектілердің ... мен ... ... жол ... халыққа сауда,
мәдени, дәрігерлік ... ... ... ... ... ... – тарихи және демалыс зоналары, ресурстары жеткілікті,
соны ... ... ... ... ... саласында
имиджін құру басты мәселе ... ... Ел ... ... ... ... ... өнімнің өзі де ... ... ... ... ... ... мен ... ерекше өзгешелігі бар. ... ... ... ... өтейік. Біріншіден, туристік өнімге деген сұраныс
бағаға және табысқа байланысты икемді. Бірақ ... және ... ... болып келеді. Екіншіден, тұтынушы оны өнімнен ... ... ... тұратын қашықтықты бағындырады. Үшіншіден, туристік
қызметтер сапасына сыртқы факторлар әсер етеді: табиғи жағдайлар, ... ... ... ... ... жағдайлар. Туристік өнім
ерекшеліктері ... ... даму ... бойынша өзгеріп отырған.
Зерттелген мәліметтер негізінде автормен Қазақстан Республикасындағы туризм
саласының даму кезеңдері ... ...... 1992 – 2000 ... ... ... ... кезеңі”.
Бұл кезеңде 1993 жылы Қазақстан Бүкіләлемдік Туристік Ұйымның мүшесі
болды. ... ... ... сапасына туризм саласындағы ... ... әсер ... деп ... ... БТҰ-ға кіру туралы
туризм саласындағы саясат Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... орай туристік өнім сапасы
халықаралық стандарттарға сайкеле ... - ... 2001 – 2006 ... ... ... ... кезеңі ”. Бұл кезеңде Қазақстан өзінің турөнімінің жылжуын
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... іс – ... өткізу сияқты оқиғалар орын алды. 2006
жылдан бастап Утрех қаласында өтетін ірі халықаралық ... ... ... жыл ... ... 2004 ... ... қаласында алғашқы қазақстандық туристік өкілдік
ашылды. 2006 жылы ... 25 - нен 27 – сіне ... ... ... БТҰ - ның ... ... ... өтті. Жоғарыда айтып
кеткен халықаралық туристік ... ... ... ... ... ... көтерді.
3) 2007 жыл – қазіргі кезге дейінгі аралық : “Қазақстанның маңызды
туристік аймақ ... дами ... Бұл ... ... ... ... ... өте бастады және ... ... ... ... ... 2011 жылы 20 – 22 ... Алматы
қаласындағы “ Атакент ” ... ... ... ... “Туризм және саяхат” атты көрмесі ... ... ... ... ... 2011 жылы 30 ... мен 7 ақпан VII ... ... ... Бұл шаралар еліміздің туристік ... ... ... ... және ... ... туризм
саласының имиджін құрды.Көріп отырғандай әр кезеңде ... ... ... дамып отырған. Бірақ туризм ... ... әлі де ... ... ... сай ... Сол себепті Қазақстандағы ... ... ... сай ... ... ... ... үшін
Қазақстандағы туризм саласына SWOT - ... ... ... ... 3 - ... ... ... индустриясына SWOT -
талдау
|Мықты жақтар: ... ... ... ... ... ... |1. Әлсіз инфрақұрылым, яғни |
|ыңғайлы жерде орналасуы; ... ... |
| ... сай ... ... ... ... |2. Қазақстан жөнінде потенциалды |
|зоналарының, ... ... ... ... ... ... фаунаның алуан түрлілігі; | ... ... ... ... ... туристтік |
|ескерткіштердің көп болуы; ... ... ... сай |
| ... ... ... ... ... ... етy; ... ... ... |
| ... ... ... ... туристтік нысандарын |2. Сыртқы туризмнің ішкіге ... ... ... ... ... ... |3. ... қолдауға тәуелділігі |
Жоғарыдағы кесте бойынша еліміздің туризм саласының басымдықтарына
сипаттама берейік. ... ... ... ... ... ... көркем жабайы табиғатында және спорттық
туризм мен экстремалды туризм сияқты белсенді ... ... ... бар ... Қазақстанның ерекше, қайталанбас және ежелгі,
көне тарихы бар ... ... ... Сақ қорғандары және Есіктегі
Алтын адам, т.б. ... ... ... ... ... ... де бар. ... саласында шаруашылық
жүргізуші субъектілердің құрылуы мен жұмыс істеуі, жол көлігінің, халыққа
сауда, мәдени, дәрігерлік ... ... және ... үй ... ... ... ... байланысты. Ал Қазақстанда осы туризм
инфрақұрылымының даму деңгейі төмен болып келеді.. Осы SWOT - ... ... ... ... бірқатар мәселелер тізбегін шешу.
Сонымен қатар1-суреттен Қазақстан туризмінің кемшіліктерін былай атап
көрсетуге болады:
Сурет 1 – ... ... ... ... ... ... ... зоналарының алуан түрлілігі мықты
жағын ... ... ... ... таныту мүмкіндігін
аламыз. Осы ... пен ... ... ... ... жөнінде туристерде
ақпараттың аздығы мәселесін жоямыз (Қосымша А). Бұл әлсіз жағымызды жою
бойынша ұсыныстар:
- туристік әлеует бар ... ... ... ... мәселесін қарастыру.
- Шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарына ... ... ... ...... және ... жарнамалық
материалдарды беру.
Қорыта келе, Қазақстан ... ... ... ... ... мен қауіптері бар. Сонымен қатар ... ... ... бар. ... ... арқылы әлсіз жақтарын жоямыз. Бірақ
қауіптерді ... ... оның ... алу ... ... Қазақстанның рекреациялық ресурстарын аудандастыру
Ал рекреациялық аудандардың келесідей негізгі факторларын ... ... ... рекреациялық-географиялық жағдайы;
- географиялық еңбек бөлінісі;
- територияның рекреациялық әлеуеті;
- мемлекеттік аумақтық саясат.
Рекреациялық аудандастырудың ... ... ... ... ... ... ... ескерілімі;
- экономикалық тиімділік;
- сатылылылық (иерархиялылық).
Рекреациялық аудандастырудың картографиялық, ... ... ... ... ... мемлекеттің рекреациялық ... ... ... ... ... ... жөн, ол:
- ауданның мамандануы;
- рекреациялық әлеуеттің құрылымы;
- рекреациялық игерілімнің дәрежесі;
- ... даму ... даму ... мен ... макро-, мезо-, микро- секілді деңгейлерін бөліп
қарастырсақ, салалық және интегралды типтерін атап кеткен жөн ... ... 4 - ... ... ... ... ... деңгейі |Рекреациялық аудандастыру типі |
|Макродеңгей ... ... ... |
| ... ... ... аудан, рекреациялық |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... кәсіпорын |
Ауданның рекреациясының даму ... ... ... ... ... туристік-рекреациялық қызмет көрсетудің диверсификация деңгейі
(қызмет түрлерінің саны);
- 1 км2 және 1 миллион ... ... ... ... ... ... Құн) ... 1 миллион адамға және миллион теңгеге ... ... ... Жалпы экономикалық белсенді халықтың санына ... ... ... ... адам саны, %;
- Аймақтағы қызмет көрсетілген адамдар саны мен ... ... ... %;
- Рекреациядан түскен бюджет көлемі, % болып табылады.
Сонымен, ... ... ... ... отырып,
аймақтар бойынша келесідей туризм түрлерін дамытуға болатындығы
анықталды (кесте 5):
Кесте 5 - ... ... ... ... ... ... |Шығыс |Батыс Қазақстан |
|Қазақстан ... ... ... | ... ... ... ... |Экологиялық |
|Тау |Шаңғылық ... |Тау |Су ... ... |Су ... ... ... |Экскурсиялық |Спелеологиялық|Экскурсиялық |Экскурсиялық |
|Экскурсиялық | ... | ... ... | | | ... |
|Табынушылық | | | | ... ... ... ... ... ... мен ұсыныстың
нарықтық санаттарына сәйкес болуы тиіс өнім шығарады. Осыған қатысты
шетелдік тұтынушыға бағдарланған халықаралық рынок пен ... ... ішкі ... ара ... ажырата білу қажет.
Халықаралық туристік рынок бүгінгі күні миллиардтаған айналымы және
қатаң бәсекелестікте орасан зор механизмді білдіреді, ... ... ... Қазақстанға ғана тән ерекшелігі бар және сұраныс болатын
туристік өнімді анықтау болып отыр. Соған ... ... ... ... ... ... ... бар екені көрінетін
болады [22].
ДТҰ-ның ұсынымдарын ескере отырып жүргізілген талдау мен қазіргі
тәжірибенің негізінде, қазақстандық турөнімнің екі базалық құрамдас бөлігін
баса көрсетуге ... ... жолы ... ... ... ... ету ... және онымен тығыз байланысты экооқиғалы туризм (сафари, рафтинг,
орнитологиялық, треккинг, ... ... Бұл ... ... туризм
үшін Жібек жолы бағытымен өтетін ресурстары бар аймақтарды: ... ... ... ... ... ... ... атап өткен орынды
[23].
Көрсетілген басымдықтарға сәйкес бірінші кезекте игерілетін мынадай
аудандар мен ... ... ... Іле ... қ., Түрген с., Есік қ., Талғар қ., Қаскелең ... с., ... қ., ... ... ... ... Жоңғар (Достық ауылы, Сарқанд қаласы, Алакөл көлi Лепсі
с., Лепсі өзенінің маңы, Жарбұлақ с., Көктұма с., ... қ., ... ... Тянь-Шань (Кеген с., Нарынқол с., Жалаңаш с., Шонжы с.,
Көлжат ауылы).
4. Түркiстан (Түркiстан қаласы, Тұрбат ауылы, Отырар ауылы, Шаян
ауылы, Баба-Ата ... ... ... ... ... Жаркент-Талдықорған (Жаркент қ., Көктал с., Басши с., ... ... қ., ... курорты).
6. Сайрам-Шымкент (Шымкент қ., Сайрам с., Арыс қ., Шардара қ.,
Сарыағаш қ., Ленгер қ., Ванновка с.).
7. Қарқаралы-Баянауыл ... ... Кент ... ... ... көлі, Балқаш өңірі с.).
9. Жамбыл (Тараз қ., Мерке с., ... ... ... ... ... с., ... с., Рахманов бұлақтары
курорты, Марқакөл көлінің маңы).
11. Маңғыстау (Фетисово с., Ақтау қ., Ералиев-Құрық а.п.).
12. Ақтөбе (Абат-Байтақ кесенесi, Қобда ауданы, Жаманшин табиғи
қорығы, ... ... ... ... ауданы, Қарғалы су қоймасы, Темiр,
Әйтеке би, Алға, Мұғалжар аудандары);
13. Щучинск-Бурабай (Щучинск қаласы, Көкшетау қаласы, Бурабай,
Қотыркөл, Зерендi демалыс аймақтары);
14. Байқоңыр ... ... ... , ... ... объектілеріне жатқызуға болатын қазіргі
және құрылу жоспарланған мемлекеттік ұлттық табиғат ... ... ... ... ... ... МҰТП ... облысы), “Ақсу-Жабағылы” МҰТП
(Оңтүстік Қазақстан облысы), “Баянауыл” МҰТП (Павлодар), “Қарқаралы” ... ... ... ... аймағы базасындағы “Бурабай”
және “Көкшетау” МҰТП, “Қорғалжын” мемлекеттік ... ... ... облысы)
ландшафтарының көріктілігі, қол жеткізілуі, аумағының игерілуі туризмді
ұйымдастыру тұрғысында тартымдылығының жоғары деңгейімен сипатталады.
Осыған негізделе отырып, вторлық есеппен келесідей ... ... ... ... 2 – ... ... ... Азия аймағында туризмнің ерекшелігін ескеру қажет. Жібек жолы
және оқиғалы туризм ... ... ... негізгі ағыны
барлық көрсетілген аймақтың ішінде: Қазақстан, Шыңжан-Ұйғыр автономиялық
округі, Қырғызстан; Өзбекстан, Түркіменстанның ... ... ... өнім ... азия ... ... тиімді ұсынылса,
жетістікке жетеді. Осыдан төмендегідей қортынды шығарамыз.
Біріншіден, турөнімнің институционалдық элементтері ... ... ... ... турөнім көршілеріміздің турөнімдерінен кем болмауы
керек. Оның бірден бір шарты- баға мен сапаның қатынасында.
3. ... ... ... және даму ... баға ... ... ... мысалында)
Өңірдегі туристік инфрақұрылымның нашар дамуы мен қызмет ... ... ... емес ... ... бұл сала кенже
қалды. Жуықта ғана облыстағы туризм ... ... ... ... ... ... ... ұлттық паркте орналасқан табиғи
әлеуеттерді пайдаланып, аталмыш ауданды туристік орталыққа айналдыруды
көздеген бұл жоба ... ... ... ... бағдарламаның іске асуына
айрықша назар аударып ... ... ... ... ... ... уақытында тәулігіне 12 мың туристке дейін өткізе алу ... ... ... ... болып қалыптасатын Баянауылда туризм дамыса,
жергілікті экономика өсiп-өркендеп, ... ... ... ... ... ... табиғи паркі 1985 жылы құрылған. Оның
жалпы аумағы жетпіс мың ... ... ... ... ... тұста
елу мың гектар жер паркке тиесілі. Қалғаны Күркелі, ... Жаяу ... ... Оның үстіне алпыс мың гектардан ... ... ...... ... бар. Ең бір ... мекен – Жасыбай
көлі. Ол аудан орталығынан он бес шақырым жерде Ақбеттаудың солтүстігінде
орналасқан. Жазда ... үшін ең бір ... ... ... осы ... ... ... тән ішкі туризм дамыған, бірақ
инфрақұрылымның ... ... ... туристік қызмет жоқтың
қасы деуге болады. Көл жағасында 27 жеке меншік субъектісі жағалай қоныс
теуіп, ... ... ... ... күні ... ... пен ... басқа аймақтардан келіп жататын демалушылар осы үйлерді жалдап тұрады.
Бірақ олардың қызметі нағыз туристік ... ... ... ... аз ... ... мол пайда табу үшін ... ... ... ... ... ... Демалушыларға қажетті жағдайдың барлығы
жасалмайды. Жасыбай аймағында шешілмей ... ... ... ... ... жүйесі жоқ. Демалыс үйлерінен шығатын қалдық судың
барлығы көлге түседі. Демалыс үйлерінің қызметін бақылайтын арнаулы қызмет
құрылмаған. Көлдің суы ... ... ... ... ... ... Бұл ... соңғы жылдары анық байқалуда. Мамандар алдағы ... ... ... ... көл суы ... ... қалатынын айтып,
дабыл қағуда. Көл суы ластанса, жұрттың келмейтіні анық. Демалушыларды
тартып тұрған негізгі ... - ... көлі ... ескерген жөн. Туристер
жиі баратын екінші орын – көлдің батыс жағындағы «Қоңыр әулие» үңгірі.
Аталмыш демалыс аумағында жаздың күні ... ... ... өзі машақат. Биодәретханалар ойластырылмаған. Бұл мәселемен ... ... ... тиіс ... ... ... кластерлік
дамытудың 2012 жылға ... ... ... қаласынын шығатын
туристік маршруттар Жасыбай көліне барып тоқайласатыны анық көрсетілген.
Ендеше алғашқы бетте көл ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Екіншіден, демалыс аймағындағы жолдарды ретке
келтіріп, су жылғалары үстіне ... ... ... ... еді. ... ... қаптап шыға келетін кафелер мен мейрамханалардың
қызметін талапқа сай ... ... ... ... қажет. Жоба
шеңберінде көлдің жағажайы көріктендіріледі, заманға сай пляж жасалады.
Демалыс аймағында шаштараз, сұлулық салондары, ... ... ... болады
деп жоспарлануда. Жазда көл бетінде желкенді қайықтар жүргізсе, одан да көп
пайда табуға болады. Бүгінде ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан құралдар. Заманауи қайықтарды
енгізетін ... ... ... мекенде көлік тұрағы - әлі күнге шешілмей отырған шаруа. Суға
шомылу маусымы басталған сәтте көлге ... ... ... ... ... көл ... ... бұзатындар жиі кездеседі. Сондықтан
автокөліктің көлге жақын жіберілуіне тыйым салынуы тиіс. Осыдан екі-үш ... ... ... ... ... аймағына кіре беріс аумаққа 300 көлік
бірден сиып кететін автотұрақ салынған болатын. Өкінішке қарай, оның ... ... бір ...... ... ... ... қосымша туристік
әлеуеттерді талапқа сай ету. Олар – «Қоңыр әулие» үңгірі, ... ... ... ... ... және тағы да басқа белгілі
орындар. Бұның сыртында Мәшһүр Жүсіп пен ... ... ... ... ... ... ... бар. Бұл орындар келушілерді
қызықтырмай қоймайды. Сондықтан жобада көзделгендей, әрбір ... ... ... ... ... ... үйлер тұрғызылуы тиіс.
Биыл жазда ұлттық парк аумағында жалпы саны 16 туристік маршрут ... ... ... ... ... ... көлік мәселесі дұрыс шешілмей
отырған сыңайлы. Былтыр «Қоңыр әулие» үңгіріне алты ... адам ... ... ... бірі ғана парк ұйымдастырған автобустарды пайдаланған.
Ұлттық парктің директоры Т.Қасеннің ... ... жыл ... ... автобус паркі қоғамдық көліктерді ... ... ... Бұл ... ... биылдан бастап кеңейе түсетініне сенім
мол.
Аудан орталығындағы бұрынғы шағын әуежайды қалпына келтіру де ... ... ... ... ... ... ұшып жете алатындай
жағдай тудыру керек. Бұған қоса демалыс аймағы ішінде велосипед және ... ... ... ... бола түседі.
Облыста өңірлік туризмді кластерлік дамыту жөніндегі арнайы кеңес
жұмыс істейді. Оның ... ... осы ... ... да бір ... ... ... қозғау салу, біртекті жұмыс ... ... ... ... ... ... және реттеуші
мемлекеттік органдардың, консалтингті фирмалардың, ғылыми мекемелер мен ең
аяғында тұтынушылардың белгілі бір ... ... ... ... ... деуге болады. Әрбір құрылым бір-бірін қажетті ... ... етіп ... ... ... ... әмбебап сала
пайда болады. Осы арқылы жүйеге қатысы бар барлық ... ... ... ... ... ... ... Кеңес құрамына оннан аса
мемлекеттік ... ... олар ... ... ... ... Мәселен, облыстық кәсіпкерлік және өнеркәсіп
басқармасы туристік салада ... ... ... ... ... мамандар даярлау, нысандар тұрғызу секілді ... ... ... және ... жолдары басқармасы жол сапасы мен
жолаушылар тасымалына, байланыс түрлеріне жауап береді. Мәдениет ... ... ... қалпына келтіріп, мәдени орындардың
материалдық-техникалық базаларын күшейтуге атсалысады.
Баянауыл демалыс ... ... ... ... ... ... Б). ... орталығына келіп түскен турист осы ... ...... ... ... ... мен гидтердің көмегіне
сүйенеді. Облыстық үйлестіру кеңесі туристік ... мен ... ... қызметі арасындағы дәнекерші болады. Яғни бұл жүйе – туристік-
рекреациялық ... ... ... ... Баянауылға жету жолында
бірнеше елді мекенге аялдайды. Соған орай жолшыбай жеңіл тамақтанатын орыны
бар уақытша ... ... ... ... ... қарастырылғандай,
ондай нысандар Қалқаман ауылы тұсында және Майқайың кентінде орналасады. Ал
Торайғыр ауылы маңында ұлттық киіз ... сап ... ... ... ... ... бейнелейтін этноауыл құрылады. Бұл – алғашқы
маршрут. Жоба авторлары ... ... ... ...... ... қаласы жағына өтіп, ондағы көмір кеніштерін жағалап, Мәшһүр Жүсіп
кесенесі мен Біржанкөлді басып өтіп ... ... Осы ... ... ... ... баса назар аударған жөн. Көше жолдары мен
тротуарлар жөнделіп, үйлердің сырт ... ... ... ... тұрғындардың өздері ынталы болғаны дұрыс. Ауданға кіре ... ... ... орын ... ... да ... ... нысандары
салынады деп жобалануда.
Баянауыл – халық аңыздары мен түрлі ... ... Қол ... ... бен ел ... ... елі. ... айтылатын
ұлы бейнелерді кескіндеп, көрікті жерлерге орналастырса. Белгілі ... ... ... қойылса маңыздырақ бола түседі. Кәдесый
сатудан да үлкен пайда түсіруге болады. Баянауылдың ... бір ... ... оны ... бейнелеу қажет болады. Осы арқылы
демалыс аймағының атын насихаттай аламыз.
Аймақтағы қолөнершілік дамытылуы тиіс. Ауданда бұл жағы ... ... ... ... атты ... қоғамдық бірлестігі құрылған. Бірлестік
біраз уақыттан бері ... ... ... ... ... ... дайындайтын бірден-бір орталық сол ғана саналады. ... ... ... ... түрлі кескіндемелер жасайды. Нұржан Жетпісбаев,
Мәди ... ... ... ... ...... ... Қолөнершілікпен әзірше жеті-сегіз адам ғана айналысады. «Тұма»
ұйымы ... ... ... ... ... ... ... үш мың АҚЩ долларын ұтып ... Сол ... ... ... сатылып алынды. Жастарға арнайы курс ашылып, қолөнершіліктің қыр-
сыры оқытылды. Бірақ аз уақыттың ішінде айтарлықтай нәтиже байқала ... ... ... ғана тар ... ... оны аталмыш грант
есебінен жөндеп алған. Қолөнер шеберлерінің ... ... ... түрленіп, көбейтілсе абзал. Олардың дамуына ... ... құп. ... ... ... қолөнер бұйымдарын
жасауға көбірек көңіл аударса дейміз.
Екінші бір мәселе – бізде туристік өнімдерді ... ... ... ... ... мен ... және
жарнаманың аздығынан отандастарымыз Қазақстанның қай түкпiрiнде ыңғайлы әрi
арзан бағаға демалуға болатынын бiлмейдi. ... ... ... ... ... алатын түрлi жарнамалар шет елдердiң туризмін
насихаттайды. Қазақстандық туристік ... ... ... мағлұматтар өте
аз. Мәселен, қазақстандық туристік әмбебап сайт: www.kazakhstan.orexca.com-
нан республикамыздың туристік аймақтары ... ... ... алу ... ... ... әрі ... Сайтта қазақ халқының шығу тегі,
Қазақстан туризмі туралы мағлұматтан гөрі, ертегі, халық ... дыю, ... жын ... ... ... бейнесі кеңінен
көрсетілген. Мамандар пікірінше, ондай ақпараттар отандық туризмнің дамуына
теріс әсерін тигізеді. Сондықтан ішкі ... ... ... ... ... ... ... туристік сайт ашу қажет болады. Онда
Баянауылдың көрікті ... ... ... ... қонақүйлер,
маршруттар, жету жолдары, қызмет бағалары түгелдей ... ... ... ... бұл мәселеге алдымен мүдделі болатыны
сөзссіз.
Аудан ... ... ... ... өз ... ... ... ұсынып, олардың түстік астарын ұйымдастырғаны абзал. Бұдан
халық қаншама пайда көреді. Баянауылдың бал ... ... мен ... ... тәтті қоспасы мен қышқыл құрты туристердің ... ... ... Осылайша жергілікті халық өндіретін ауыл ... ... жол ... ... күні ... аймағында кәуаптың
жақсы өтетіндігі белгілі, қойы көп өңірдің халқы осыны тиімді ... ... ... ... ... ... көбіне қаладан келіп кәуап
сатып тұрғандар жиі ... ... жеке ... ... ... Себебі
ауданда қонақүйлер мен ... ... ... ... Ең үлкен
демалыс орны – «Факел» үйі жылына небәрі бес мыңға жуық адам ... ... үйі Ақсу ... зауытының меншігінде тұр, онда
қонатындардың көбісі аталмыш кәсіпорыннан келетіндер. ... ... 60-қа жуық ... ... бар. ... ... ... сегіз пайызы
сырт елдерге саяхаттаушыларды бағыттаумен айналысады. Айналып ... ... ... ... ... ... тарапынан көре алмай
отырмыз. Сондықтан туристік фирмалардың қызмет ауқымы мен ... ... ... инвестиция көздерін тарту ... ... ету ... Инфрақұрылымдарды тұрғызған сәтте жер
бедерлерінің ерекшеліктерін ескерген жөн. ... ... алға ... жүргенде жергілікті табиғаттың тозығы шығып қалуы да әбден мүмкін.
Тарихи-мәдени ескерткіштер мен белгілі орындарға күн ... ... адам ... ... ... ... құжаттар қабылдау керек. Олар әр
жерге ілініп қойылуы тиіс. Әйтпеген ... ... ... ... ... ғана күн ... ... шыға келуі ғажап емес. Ең ... ... ... ... ... ... атап ... жоба Жасыбай демалыс аймағын туристердің суға
шомылып, кеңінен демалуына жағдай тудыру тұрғысынан ... ... ... Т.Қасеннің сөзінше, Баянауылда экотуризм жасайтындай әлеует бар.
Баянауыл өңірінде сүт қоректілердің – 45, сирек кездесетін құстардың – ... ... – 7, ... – 13, ... – 485 түрі ... ... ... қазақ сахарасынан сатып әкетіп жүрген сирек құс –
ителгі де мекен етеді бұл ... ... ... ... өрт ... ... жануарларды қорғау шараларының күшейтілуі ... ... оның саны ... бес ... ... ... қорығында он
бір қорықшы бар, бұл ерекше қорғалатын аймақты Далба орманшылығына бекітіп
беру де өз нәтижесін ... ... парк ... ... ... ... ойластыруда. Бұл дегеніміз сол жердегі тау-тасты, орман-
тоғайларды мекендейтін жан-жануарларды келушілер өз көзімен тамашалай ... ... үшін – ... ... ... жануар туристер тарапынан
қызығушылық тудыратыны анық. Өзіміз күнде теледидардан көріп жүрген Африка
ұлттық саябағы ... ... ... әбден болады. Оған барлық әлеуетті
жұмылдыру ... ... ... ... деген тапшылық орын алуы
мүмкін. Ондай әмбебап әрі бірнеше тілді меңгерген ... ... ... ... Сондықтан облыстың білім беру саласы ... жіті ... ... ... ... лицейді гид-экскурсовод мамандығы бойынша
жыл сайын он-он бес адам тәмамдап шығады. Олардың ... одан ... ... арттыру маңызды. Облыстық туризм, дене тәрбиесі
және спорт басқармасының мамандары: «Бұл ... ... ... қамтылған,
алдағы жылдары мамандар даярлау бағдарламасы жүзеге аса бастайды, облыстық
бюджеттен арнайы қаржы қарастырылып ... ... ... туристік әлеуеттерді дамыту ойлағандай іске асса,
одан кейінгі кезекте қысқы туризмді дамыту мәселесі тұр. Таулы жерде ... ... ... орай ... ... мақсат етіліп отыр. Аудан
орталығының батыс тұсындағы Ақбет тауының етегі жатағандау келген, қысқы
спортты дамытуға ... ... Бұл ... ... де көз ... осы ... ... сай дене шынықтыру-сауықтыру кешені бой көтеруі
мүмкін. ... ... мен ... үлкен спорттық залдар орналасатын
әмбебап кешен облыс спортшыларының емін-еркін жаттығуларына жол ... ... ... ... ... туризм орталығына айналсын десек,
алдымен келесідей іс-шаралар қолға алынуы тиіс: 1. Баянауылды дүниежүзiлiк
туризм қауымдастығы ... ... және ... ... имиджді
қалыптастыру үшiн жаңа жобаларды жасап, іске ... ... 2. ... ... ... ... ... қажет; 3. Тур жасайтын
орындарға тасымалдайтын көлiк пен жолдарды дамыту керек; 4. Үш және ... ... ... үйлер мен мотельдер тұрғызу қажет; 5. ... ... мен ... ... ... тиіс.
Мамандар пiкiрiнше, әлемдiк дағдарыста отандық ішкі туризм ... ... ... ... адамдарды «көрпелерiне қарай көсiлуге»
мәжбүрлейдi. Соңғы кездерi демалушылардың ... ... ... ... ... ... отандық туристiк саланың қалыптасуына
оң ықпал етуде. Өңірлік туризм өркендесе, тұрғындар тұрмысы ... ... ... ... ... біз Қазақстанның
рекреациялық ресурстарын рекреациялық аудандастыру тұрғысынан аудандастыра
отырып, талдамасын бердік.
Атап айтқанда рекреациялық ресурстарға ... ... ... баға беру ... қарастырдық, сонымен қатар ... ... баға бере ... оның ... ... осыған орай біз келесідей ұсыныстарды қсынуға ұйғардық:
- өңiрлердiң табиғи (табиғи кешендер және олардың ... ... ... ... және басқалар), әрi
социогендiк (мәдени-тарихи ескерткiштер, сәулет объектiлерi және
басқалар) сипаттағы ... ... оның ... ... жүргiзу, пайдалануды тағайындау перспективаларын
(курорттық-санаторийлiк, ... ... және ... ... ... ... ... iрi шоғырлану базасында рекреациялық шаруашылық мамандануымен
аумақтық ... ... ... қалыптастыру;
өңiрлердi әлеуметтiк-экономикалық дамытудың орта ... ... ... ... ... ... құрамына
рекреациялық ресурстарды сақтау мен ұтымды ... ... ... ... ... ... ... рекреациялық ресурстар үшiн - ... ... ... ... ... ... рекреациялық жүктемелердi (маусымына адам-гектар) әзiрлеу,
одан асып түсу табиғи кешендердiң деструкциясына байланысты;
- маңызды ... ... және ... ескерткiштерiн қорғауды, сондай-
ақ "Мәдени мұра" бағдарламасын iске ... ... ... ... ... ету;
Ұлттық деңгейдегi рекреациялық инфрақұрылымды қалыптастыру ... ... ... ... ... ... кезде, өңiрлiк орта
мерзiмдi бағдарламаларын iске асыру шеңберiнде жүзеге асырылатын ... ... ... ... ... ... ... объектiлердi
ұтымды аумақтық орналастыруды, олардың материалдық-техникалық базасын
жақсарту жөнiндегі iс-шараларды ... ... ... ... бас ... ... ... бағыттарының: экологиялық (кемпингтер, этноауылдар),
iскерлiк (конгрестiк), танымдық, ойын-сауық спорттық (тау шаңғысы ... ... ... және туризмнiң басқа түрлерiнiң материалдық
базасын дамыту мен жаңғыртуға жәрдемдесу жөнiндегi ... ... ... ... ... талаптарға сәйкес туристiк
және қонақ үй қызметтерi сапасын арттыруды;
өңiрлердiң ... және ... ... ... игеруге
бағытталатын жеке капиталды тарту үшiн жағдай жасауды, инфрақұрылымды
дамытуды;
ұлттық ... ... ... ... туризмдi
iлгерiлету жөнiнде шаралар әзiрлеудi;
облыстық, аудандық және ... ... ... ... ... жетiлдiрудi;
рекреациялық объектiнiң аумағындағы туристердiң қауiпсiздiгiн
қамтамасыз ету жөнiнде жағдай жасауды.
Рекреациялық ... ... ... ... ... шаралар iске асырылатын болады:
Алматы қаласы мен Алматы облысында Туристiк кластердi жасау мен дамыту
жөнiндегi мастер-жоспардың пилоттық жобасын әзiрлеу және iске асыру;
Щучье-Бурабай ... ... ... бас ... ... деңгейде (Қазақстан-Ресей) келiсе отырып, "Байқоңыр" зымыран-
ғарыш кешенiнде жылжымалы және iшкi ... ... үшiн ... ... ... ... инфрақұрылымды қалыптастыру
өңiрлердi дамытудың орта ... ... елдi ... ... ... iске асыру шеңберiнде жүзеге асырылатын болады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Алиева.Ж.Н. Туризмология ... ... 2004 жыл ... ... Алия Ж.Н. ... туризм. – Алматы, 2002.
3. Менеджмент туризма: Экономика туризма. – М. ... и ... ... ... ... – М.,1993.
5. Ердавлетов С.Р. География туризма: история, теория, методы, практика. –
Алматы, 2000 ... ... ... ... с фр. ... А., Букерель Ф., Ланкар Р.
др.); науч.ред. Худакормов А.Г. — М.: ... 1993. — 572 ... ... Г.Л., ... В.М. Маркетинг. СПб: СПБУЭФ, 1996. — 74 б.
8. Бейжанова А.Т. Қазақстан Республикасындағы туризм саласындағы
маркетингтің дамуы. // Вестник КазНУ: серия экономическая. — 2004. — ... -с. ... ... Е.П. ... ... ... — М.: ... 1995.
-192с.
10. Жих Е.М., Панкрухин А.П., Соловьев В.А. Маркетинг: как завоевать рынок?
— Л.: Лениздат, 1991.- 250 ... ... У.К., ... Д.Қ. Теория маркетинга и менеджмента в сфере
услуг. ... ... ... 2002. — 150 ... ... Д.Қ. ... теориясы мен практикасы. Алматы: Қазақ
университеті, 2002. — 222 б.
13. Борисова Ю.Н Маркетинг в туризме. М.: Рос. ... ... ... с.
14. Котлер Ф. Маркетинг: Гостеприимство и туризм. Учебник для вузов/ пер. с
анг. под ред. Р.Б.Ноздревой. — М.: ЮНИТИ, 1998. — 787 ... ... А.П. ... в туризме. Минск: НПЖ «Финансы, учет, аудит»,
1998. — 199 ... ... ... ... / под ред. ... В.А. М.: ... и
статистика, 2001. — 125 с.
17. Введение в бизнес туроперейтинга / под ред. ... О.В. М.: ... ... 1997. — 64 с. ... Б.А. ... ... Учебное пособие: Основы
рыночной инфраструктуры. — Алматы: Экономика, 1997. — 125 ... ... Н.И. ... туризма: учебное пособие. — Минск: БГЭУ, 1999.-
144 с.
19. Юрик Р.А. ... как ... ... ... // ... в Росии и за рубежом. — 2004. — № 2 — с. 109
20. Нысанбаев С.Н., Садыханова Г.А. ... ...... ... 2000. — 111 ... Маркетинг. Учебник под ред. Романова А.Н. М.: Банки и биржы,
ЮНИТИ, 1995.-560 с.
22. Сапрунова В.Б. ... ... ... ... — М.: Ось, ... ... ... туримза / под ред. ... М.: ... ... 1998. — 225 ... Котлер Ф. Маркетинг негіздері: ағыл. ауд. — Алматы: «Жазушы», 2000. ... ... ... Е.П., ... В.А. ... ... бизнес. М.:
1997.-35 с.
Қосымша А
Туристік саланың негізгі көрсеткіштері
| ... ... ... ... ... ... көлемі, |
| | |мың тг |
| ... ... ... ... | | | |
| | ... | ... | | | |
|1 ... ... ... ... |Атпен, |50 жуық|6-7|
| |ғажайып ... ... ... ... ... ... |жартасы – |жартасы, Амфитеатр |Торайғыр |жаяу, | |ат |
| | ... ... ... ... |велосипедпе| | |
| | ... - ... ... | |н | | |
| | ... |Торайғыр көлі, | | | | |
| | | ... | | | | |
| | | ... | | | | |
|2 ...... ... |Саймантас |Атпен, |50 жуық|4 |
| |е ... ... ... ... ... ... ... - |Қоңырәулие үңгірі |Қоңырәулие|жаяу, | |ат |
| ... ... | ... |велосипедпе| | |
| | | | | |н | | |
|3 ... ... ... ... ... |Атпен, |20 ... |
| |жол ...... ... ... ... ... |Торайғыр |Торайғыр көлі, |көлі |н, | | |
| | ... - ... | ... | | |
| | ... |кесенесі | | | | |
|4 ... ... ... ... ... |Жаяу |6 |4 |
| |жол ... ... ... |зираты | | ... ... ... – |Жасыбай көлі | | | |ат |
| | ... | | | | | |
| | ... - | | | | | |
| | ... | | | | | |
|5 ... ... ... |10 |2-3|
| |ың ...... | | ... ...... ... | | | |ат |
| ... ... ... | | | | |
|6 ... – |Су ... ... |10 |5 |
| |л ... ... ... ... ... ... |құстары |көлі, |үйрек, сары және | |н, | |ат |
| | ... |ала ... | ... | | |
| | | ... және т.б | | | | |

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 5 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі әлемдік үрдісті реттеу және жаңа әлемдік саясат27 бет
Туристік аудандардың қалыптасуының алғы шарттары. аумаққа рекреациялық баға берудің әдістемесі4 бет
Қазақстанның климаты, биологиялық сулары және рекриациялық аудандар15 бет
Арыс ауданының физика - географиялық сипаттама54 бет
Тау туризмі77 бет
Туристік рекреациялық ресурстар60 бет
Жамбыл облысының геоэкологиялық аудандастыруы80 бет
Павлодар облысын геоэкологиялық аудандастыру негізі (Ақсу ауданының мысалында)66 бет
Физгеографиялық аудандастыру3 бет
Физика-географиялық аудандастыру7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь