Еңбек нарығы. Жалақының мәні, түрлері мен жүйесі

ЖОСПАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.4

I тарау. Еңбек нарығының түсінігі және мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5.15
1.1. Еңбек нарығының жалпы сиппатамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5.10
1.2. Еңбек нарығындағы профсоюздің рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10.11
1.3. Еңбек нарығының артықшылыктары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12.15

II тарау. Жалақының мәні, түрлері мен жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16.24
2.1. Жалақының дәрежесі, динамикасы және әсер ететін факторлары ... ... ..16.20
2.2. Жалақының тұжырымдамаларына ағылшын саяси экономиясының классиктері А. Смит пен Д. Рикардоның теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... 20.22
2.3. Жалақы және кәсіподақ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22.24

III тарау. Шет елдердің еңбек нарығы дамуының тәжірибесін Қазақстан Республикасында қолдану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25.29

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30.31

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
Кіріспе

Өндіріс факторын анықтайтын бірі – еңбек. Еңбек жүргізуші, яғни адамның жұмыс күші адамдық фактор болып саналады. Елдегі халықтың еңбекке қатысу мүмкіндігі және қолынан іс келетін бір бөлігі еңбек ресурстарын құрайды. Еңбек ресурсына жақын үлкен мағынадағы ұғым «еңбек потенциалы». Еңбек потенциалы – бұл еңбек ресурстарын құрайтын, соның ішіндегі тұлғалардың еңбек ресурстарын осы немесе басқа бағытқа потенциалды өзгерте алатын елдегі халықтың бір бөлігін айтады. Қараcтырылған үш категорияны бірге алғанда елдің еңбек факторын әр түрлі жақтан суреттейді.
Жалпы еңбек нарығы адамның еңбекке, жұмысқа, жаңа өмірге деген ынталарымыз болып табылады. Қазақстан Республикасы нарықтық экономикаға көшкеннен кейін, экономиканың барлық салаларында түбегейлі өзгерістер байқалады. Бұл өзгерістер еңбек саласында да көрінеді. Бұл жағдайда жұмыспен қамту проблемасы ең басты проблемаға айналды деуге болады. Осы курстық жұмыста еңбек нарығының біздің өмірімізде алатын орнын, атқаратын рөлін, проблемаларын толық ашуға тырысамын. Еңбек нарығы дегеніміз – бұл ең алдымен жұмыс күшіне деген сұраныс пен ұсыныс. Әрине, бұл тым ерекше, өзгеше нарық болып табылады. Еңбек нарығы ұлттық және әлемдік нарықтық өркениеттің басты буыны болып табылады. Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы» Заңы 2000 жылдың 1 қаңтарынан бастап іске асырылған.
Бұл курстық жұмыстың мақсатына Қазақстан Республикасының бұрынғы және қазіргі еңбек нарығын салыстырып, оның қазіргі жағдайын зерттеу және проблемаларын қарастырып, бұл проблемалармен күресу жолдарын іздеу. Статистикалық көрсеткіштерді график, кесте арқылы көрсету.
Міндеттемесіне бүкіл курстық жұмысты толығымен ашып, зерттеп, оған объективті қорытынды жасау және өзінің көзқарасымды, ұсынысымды білдіру.
I тарауда еңбек нарығының жалпы сипаттамасы, түсінігі туралы айтылады. Мұнда яғни оның артықшылықтары, ерекшеліктері, жұмыс күшіне деген сұранысы пен ұсынысы, құрылымы, табысы туралы айтылады. Жалақы мөлшері мен жұмыс күшіне сұраныс пен ұсыныс мөлшері арасындағы тәуелділікті график арқылы көрсетемін. Бір сөзбен айтқанда бұл тарауда, жалпы еңбек нарығы дегеніміз не деген сұраққа жауап беремін.
II тарауда жалақының мәні, түрлері, жүйесі және оның атқаратын қызметтері туралы жазылады. Және бұл тарауда ағылшын саяси экономис классиктері А. Смит пен Д. Рикардоның осы жалақы туралы теориялық негіздерін жазып өттім. Қорыта айтқанда бұл тарауда жалақы дегеніміз не деген сұраққа жауап беремін. Жалақы бұл еңбек құның ақшалай өлешемі.
III тарауда шет елдердің еңбек нарығы дамуының тәжірибесін Қазақстан Республикасында қолдану туралы жазылады. Яғни басқа еуропа елдерінің тәжірибелеріне қарап, біздің елде қолдану шаралары қандай және олар қалай жүріп жатыр, деген мәселелерге тоқталамыз. Мемлекет жұмыс орындарын іздестіріп табады. Жалпы еңбекке орналастыру жөнінде информациялық
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы,
«Қазақстан». – 2001. – 11 бет.
2. «Қазақстан Республикасының еңбек туралы» заңы. Алматы. 2000.
3. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан -2030. Қазақстан халқына жолдауы. Алматы. 1997.
4. Әкімбеков С., А.С. Баймұхаметова, У.А. Жанайдаров Экономикалық теория. – Астана. 2002. – 123-137 бет.
5. Жолдасбаева Г.Ө. Кәсіпорын экономикасы. – Алматы, «Экономика», - 2002ж. - 29-35 бет.
6. Крымова В. Экономикалық теория. - Алматы. «Арқаим» - 2003. 82-85
7. Қолданбалы экономика оқу құралы. Орыс тілінен аудармасы. – Алматы. 2001. – 121-123 бет.
8. Мәуленова С.С. Экономикалық теория. – Алматы.»Экономика» - 2004ж.
9. Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Ә. Кәсіпорын экономикасы. – Алматы, «Экономика». – 2002. – 82-90 бет.
10. Назарбаев Н. Тәуелсіздігіміздің он жылы. – Алматы. «Қазақстан». – 2001. – 130 бет.
11. Самуэльсон П., Нордхаус Э. Экономика. – Москва: «Вильямс». – 2001. – 688 стр.
12. Сахариев С.С. Жаңа кезең экономикалық теориясы. – Алматы. «Рауан». - 2004ж.
13. Шеденов Ө. Қ. Жалпы экономикалық теория. – Астана. - 2004. – 88-100 бет.
14. Шеримова Н.Ш. Трудовое право. – Алматы. «Данекер». – 2001. – 2-10.
15. Есенғалиева Қ.С. Микроэкономика – Алматы. «Экономика» 2007 – 380
        
        МАЗМҰНЫ
ЖОСПАРЫ.....................................................................
.......................................2
КІРІСПЕ.....................................................................
...........................................3-4
I тарау. ... ... ... ... ... нарығының ... ... ... ... ... ... ... Жалақының ... ... ... Жалақының дәрежесі, динамикасы және әсер ететін факторлары..........16-
20
2.2. Жалақының тұжырымдамаларына ағылшын саяси экономиясының классиктері А.
Смит пен Д. ... ... ... ... ... ... Шет елдердің еңбек нарығы ... ... ... ... ... ... бірі – еңбек. Еңбек жүргізуші, яғни адамның
жұмыс күші адамдық фактор болып саналады. Елдегі халықтың ... ... және ... іс ... бір ... еңбек ресурстарын құрайды.
Еңбек ресурсына жақын үлкен мағынадағы ұғым «еңбек потенциалы». ... – бұл ... ... ... ... ... тұлғалардың
еңбек ресурстарын осы немесе басқа бағытқа ... ... ... ... бір ... ... ... үш категорияны бірге
алғанда елдің ... ... әр ... ... суреттейді.
Жалпы еңбек нарығы адамның еңбекке, жұмысқа, жаңа өмірге ... ... ... ... ... ... экономикаға
көшкеннен кейін, экономиканың барлық салаларында түбегейлі өзгерістер
байқалады. Бұл ... ... ... да көрінеді. Бұл жағдайда
жұмыспен ... ... ең ... ... айналды деуге болады. Осы
курстық жұмыста еңбек ... ... ... ... ... ... ... толық ашуға тырысамын. Еңбек нарығы дегеніміз – бұл ең
алдымен жұмыс күшіне деген сұраныс пен ... ... бұл тым ... нарық болып табылады. Еңбек нарығы ұлттық және әлемдік нарықтық
өркениеттің басты буыны ... ... ... ... ... ... ... Заңы 2000 жылдың 1 қаңтарынан
бастап іске ... ... ... ... Қазақстан Республикасының бұрынғы және
қазіргі еңбек нарығын салыстырып, оның қазіргі жағдайын зерттеу ... ... бұл ... ... ... ... көрсеткіштерді график, кесте арқылы көрсету.
Міндеттемесіне бүкіл курстық ... ... ... ... ... қорытынды жасау және өзінің көзқарасымды, ұсынысымды білдіру.
I тарауда еңбек нарығының жалпы сипаттамасы, түсінігі туралы айтылады.
Мұнда яғни оның ... ... ... ... ... ... ... құрылымы, табысы туралы айтылады. Жалақы мөлшері мен жұмыс
күшіне сұраныс пен ұсыныс мөлшері ... ... ... ... Бір ... ... бұл ... жалпы еңбек нарығы дегеніміз
не деген сұраққа жауап ... ... ... ... түрлері, жүйесі және оның ... ... ... Және бұл ... ... ... экономис
классиктері А. Смит пен Д. Рикардоның осы жалақы ... ... ... ... ... айтқанда бұл тарауда жалақы дегеніміз не
деген сұраққа жауап беремін. Жалақы бұл еңбек ... ... ... ... шет ... ... нарығы дамуының тәжірибесін Қазақстан
Республикасында қолдану туралы жазылады. Яғни ... ... ... ... ... елде ... шаралары қандай және олар ... ... ... мәселелерге тоқталамыз. Мемлекет жұмыс орындарын
іздестіріп ... ... ... ... жөнінде информациялық орталық
құрады. Жұмысшыны оқыту және қайта оқытудың мемлекеттік жүйесі ... ... ... ... тез үйренуіне көмектеседі. Сонымен
қатар бұл бөлімдегі мыналарға назар аударамын еңбек ... ... оны ...... ... ... ... айырылмас
бөлшегі болып табылады. Өйткені бұл мәселелер экономикалық ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Қорытындыда мен курстық жұмыстың ... ... ... ... ... және жалақы теориясының басты
мәселелеріне ... ашып ... ... ... Еңбек нарығының түсінігі және мазмұны
1.1. Еңбек нарығының жалпы сипаттамасы.
Адамзат тарихының тәжірибесі, адамның еңбекке деген ең ... ... ... тек нарық, оның ішінде еңбек нарығы жағдайында ғана іске
асатындығын ... ... ... дегеніміз – бұл ең алдымен жұмыс ... пен ... ... бұл тым ... ... ... Жұмыс күшін
реттеуде оны әкімшілдік - әміршілдік әдіске қарама – қарсы әдіс деп қарауға
болады. Еркін ... – бұл ... ... ... ... ... қарағанда еңбектің негізгі ерекшелігі бар.
Ең бастысы, еңбек адамнан, жұмыс күшінен бөлінбейді. ... ... ... аспектісі болады. Тура осы жағдай экономистердің зерттеуін әр
түрлі жолмен ... ... ... әдебиеттерде еңбек тауар
ретінде иррационалды ұғым еңбек нарығын құрайды. ... ... ... ... ... ... ... күші – тауар, онда еңбек ақы формасында
барлық өнім ... ... тек бір ... ғана ... ... ... ... керекті құн үлесі ғана. ... ... ... бөлігін
капиталист иеленеді. Маркстік ілімге қарсы батыс теорияларында еңбекті
ұйымдастыру мен басқару жағынан негізгі көзқарас ... ... ... қолөнер, технологиялық, инновациялық деп еңбекті
басқаруды бөледі. Сәйкесінше, индустрияға дейінгі, ... ... ... экономикалық өсу. Бұл жұмыс күші ұғымын дене ... ... ... ... түрлерін бөлудің ерекше жіктелуі ғана ҒТП
дамуынан туындайды.
Еңбекті ұйымдастыру және басқару
Кесте 1
|Экономиканың түрлері |Еңбекті басқару ... ... ... ... ... ... негізде |Қолөнер ... ... ... ... |
| |Ірі ... ... | ... |өндіріске бағытталған ... |
| ... ... | ... ... қол ... бейнеленеді, еңбек бөлінісінің бар
болуы (арба өндірісі, темір ұстасы мен ағаш ... ... ... еңбек
бөлінісі және т.б.), өз бетінше жұмысшының командаға бірігуін, бағынуын
айтады.
Технократиялық ... – қол ... ... өту кезеңін көрсетеді,
еңбек бөлінісін тереңдету, экономиканы ... ... ... ... ... ... ... Өзіндік материалдық базаның өзгеру жолында
(техниканың толық жетілуі) ... бұл түрі ... ... ... ... өту XIX ғ. ... XX ғ. басында жүзеге асты.
Тейлоризм тәсілдері: жұмысшы орындайтын ... ... ... ... ... ... пайдасыз
қозғалысын жояды және ең керекті жетілген ... ... ... ... «еңбекті ғылыми түрде ұйымдастыру» негізіне жатады.
Технократиялық басқарудың келесі кезеңі Т.Фордтың есімімен байланысты.
Фордизм ... ... ... ... бұл жұмыс қарқының
тездетеді, шығынды ... ... ... және сонымен еңбек
өнімділігін ... ғ. 30 - 40 жж. ... ... ... және
әлеуметтік компоненттер кіреді. Әлеуметтік қамту еңбек ақының ... ... ... тыс жұмысқа ақы төлеу, техника қауіпсіздігі және
басқалары енді. Бұл тап күресі және совет өкіметінің әлеуметтік жетістігі
әсеріне ... – 60 жж. ... ... ... ... ... өз бетінше шешім қабылдау ұнайтындығы, майда қамқорлықсыз, оларға
құрмет және еңбегіне сай болу керек екені дәлелденді.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... бөлінісіне қатысуы және т.б. мүмкіндіктер туды.
Инновациялық басқару өндірістің жаңа ... ... ... ... ... «адам ресурстарын» тартуды талап ету, ... ... ... ... ... ... ... және жұмыс сапасын
қамтамасыздандыруды көрсетеді. Бұл тәсілдерді қолдану – даму өрісін анықтау
болып табылады.
Қазіргі замандағы өркендеу кезеңі жұмыс ... ... ... ... ... ... байланысты. Бұл жаңа көзқарас – адамдық фактордың
маңызы шынайы ... ... Адам ... ... ... – экономикалық зерттеулердің нәтижелері қуаттайды. 1929 жылдан
бастап еңбек өндірісінің басты ... қөзі және АҚШ – тың ... ... – жер – ... ... үштігінде ең бастысы – еңбек болып табылады.
Жоғары дамыған нарықтық өркениет кезеңінде ... ... ... үздіксіз дамып отырады. Бұл мынаған байланысты: кеңейту мен
тереңдету шамасы, ... ... 2 ... ҒТР, ... ... және ЭЕМ таратылуы халық ... ... ... ... ... жүре алмауы. АҚШ – та 80 жж. басында барлық білім
беру жүйесінде тікелей бизнес шығыны 30 ... ... ... ал толық және
мемлекеттік шығындар, соның ішінде өтемақы ... ... беру 100 ... ... ... ... күштер дамуының мұндай деңгейге шығуы
тарихта бірінші рет, сонымен қатар негізгі ... ... ... ... қоғамдық еңбек саласында ... ... және өз ... ... кең ... ... ... эволюциясы болуы мүмкін. Жұмыс күшіне өткенге қарағанда, ... ... ... ... жұмыс орындарында өндірісті дамыту үшін
барлық мүмкіндіктерін ... ... ... ... ету.
Бұйымның өзіндік құнын тұрақты жетілдіру, өндіріс әдістерімен ұстау,
өндірістік және ... емес ... ... ... ... ... ... тиімді ұйымдық жағдайларда жұмыс күшін және ... ... ... ... ... ішінде жұмысшылардың шығармашылық
әлеуетін жаңартпашылық-өндірістік процесіне қосу, кадрларды даярлау және
қайта даярлау, жұмысшыларды әлеуметтік қорғау ... шешу және ... ... дүркіндік технология режимінде өмір сүріп жатқан
және ұйымдық жаңарту бірте-бірте үздіксіз экономика ... ... ... ... өндіріс әдістерімен жетілдіру, басқару принциптері,
тауарлық және халыққа қызмет көрсетудің пайдалы ... ... ... ... ... ... және әлемдік нарықтық өркениеттің басты буыны болып
табылады. Мұнда қоғамның күнделікті эволюциясын жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... Бұл әңгіме
ықыластың осы және басқа түрлері: өндірістік ... ... ... ... және ... ... ... жайлы айтылуда.
Зерттеушілердің көрсеткіштері бойынша, қазіргі кезде белсенді еңбек сол
немесе басқа мөлшерде қызметті мазмұнына еңбек ететін ... көп ... ... жоғары және орта арнайы білімді мамандар, әкімшілік басқару
қызметкерлер, аса білікті жұмысшылар, қызмет көрсету ... ... ... ... ... жетекші тобы, мұндай топ батыс елдерінде 40–50%-ке
дейінгі ұлттық шаруашылықтағы ... ... ... ... ұйымдастыру құрылымы дамыған нарықтық
жағдайында өзіне мынадай элементтерді жатқызады:
1. Мемлекеттік саясаттың жұмыспен қамту және ... ... Кадр ... жүйесі;
3. Жұмыссыздықтарды қолдау қоры;
4. Қайта даярлау және қайта мамандық алу ... ... ... ... ... ... реттелуі.
Әрбір сату – сатып алу мәмілесі бойынша, сатушы мен сатып алушы еңбек
нарығында кездеседі. ... – бұл ... ... ... ұсынатын
қызметкерлер (еңбекке деген қабілетін), сатып алушылар – бұл еңбек ұжымдары
немесе ... ... және ... ... керек екендігін дербес шешетін
жеке кәсіпкерлер.
Еңбек нарығында жалақыға әсер ететін жұмыс күшіне ... ... ... заңы ... ... ... алғанда еңбекке сұраныс
қисық сызығы жалдаушылардың тілегін, ал еңбекті ұсыныс ... ... ... ... ... нарығы, әдетте, бізге бұрыннан белгілі
графикпен белгіленеді. Еңбек нарығы ... ... ... ... пен
ұсыныстың және тепе-теңдік жағдайымен сипатталады. ... ... ... ... ... жеке ... еңбегіне сұранысты
жинақтау жолымен анықталады. Ал фирма қанша жұмысшы санын жалдау керектігі
сұрағын шешеді, ... ... ... яғни ... ақысын анықтайды.
Еңбекке сұраныс бағасы шектік еңбек өнімділігінен тұрады, ... ... ... ... ... ... ... алады. Қосымша жұмысшы
жалдау нәтижесінде алынған қосымша өнімді - шектелген өнім дейді. Шектік
өнімнен ... ... ... үшін шектік өнімді өнім бірлігі бағасына
көбейтеміз. Осы табыс - шектік өнімнен түскен ... ... деп ... ... ... ... жұмысшыны жалдағандағы өнім шығару көлемінің
өзгеруін көрсетеді.
Шектік өнімнен түскен табыс, төленетін еңбек ... ... ... ... жұмысшы жалдауға болады. Сондықтан жетілген бәсеке нарығында
еңбекке сұраныс екі көрсеткішпен анықталады: жалақы және шектік өнім құны.
Жалақы мөлшері мен ... ... ... мөлшері арасындағы тәуелділік
еңбекке сұраныс бір қалыпты азаю сызығын береді ( ...... ... көлем
Еңбекке жинақталған ұсыныс халық санымен анықталады, ондағы халықтың
еңбекке жарамды бөлігі, орта сағат санымен, бір ... ... ... ... ... сапасы жақтарын қамтиды.
Еңбек ұсынысы сұраныс сияқты, жалақы мөлшеріне байланысты басқаша.
Ұсыныс қисығы ... ақы ... ... ... ... көрсетеді. Ал
жалақы түссе, еңбек ұсынысы да түседі (сурет 2).
Сурет 2
Жұмысбастылық көлемі
Еңбек ұсынысы екі құбылыспен сиптталады: ... басу ... ... Бұл жеке ... ... ... байқалады. Еңбек ақының
өсуі белгілі мезетте еңбекке ұсынысты көбейтеді, ... ... ... одан ары ... ... ақы ... ... Жалақы көтерілуі еңбек
ұсынысын өсуіне де, кемуіне де ... ... ... ... ... пен бос ... ... таңдайды. Жұмыс табыс табуға мүмкіндік ... бос ... ... ... көтерілген кезде, жоғары төлейтін жұмыс
күшін, бос ... ... ... ... ден ... ... ... өседі. Мұнда «орын басу әсері» көрінеді. Болашақта табыс еңбекті
емес, бос уақытты ынталандырады, осы ... ең ... ... ... ... ... ... еңбек ұсынысы қысқарады.
Ұсыныс пен сұраныстың қиылысқан жері, жалақының теңестірілген деңгейін
көрсетеді. Берілген жалақы деңгейі экономикада ... ... ... ... ... ұсынысына тең (сурет – 3).
Егер жалақы деңгейі төмен болса, бұл жағдайда сұраныс ... ... және ... ... ... ... ... ұстау мақсатымен жалақыны көбейтеді. Сол кезде
адамның көбі жұмыс алуға ұмтылады, ... ... ... ... аз ... жалдауға мәжбүр етеді.
Егер жалақы жоғары болса, онда ұсыныс сұраныстан артады. Сондықтан
кәсіпкерлер мүмкіндігінше ... ... ... бос ... толтыра
алады.
Жұмыс істеуге ынталанушы саны азаяды (ұсыныс төмен), ... ... аз ... ... көп жұмысшы санын жалдай алады (сұраныс
жоғары). Сол кезде ... ... «0» ... ... ... бос ... ... ынталанушылар жұмыс табады. Еңбек
сұранысы мен ұсынысы теңеседі (сурет – ... ... ... ... ... ... рөлі
Еңбек нарығына барынша қабілетті және іскер ... ... ... ... тән. Ол ... ... және ... етуге
қабілетсіздерді аямайды. Еңбек нарығы ... ... ... ... етеді, оның жоғарғы жылжымалылығына, қозғалысына, ширақтығына
себепші ... ... пен ... ынталандырады.
Еңбек нарығы бәсекесіз ортада қалыптаса алмайды деген тұжырымдаманы
халықаралық тәжірибе куәландырады. Тоталитарлық ... бұл ... ... ... ... ... ... қарастырылмайды. Мұндай
мемлекетке жеке адамның мүддесіне қатысты адами әлеуеттің тиімді пайдалануы
маңызды болмайды.
Ұлттық еңбек нарығы қоғамдық өндірісті қамтиды, ол ... ... ... ... ... алады. Еңбек нарығында мынадай мүмкіндіктер туады:
мамандықты еркін таңдау, көтермелеудің басым ... ... ... орны ... ... деңгейі (шығармашылық ойлардың мүмкіндігі,
т.б.), еңбек заңдылықтарының нормаларын ... ... ... жұмыстан
босату бұл заңдылықтарда азаматтардың мүдделері, еңбек ... және ... ... ... ... қарастырылады, дербес сонымен қатар
аймақ арасындағы еңбек ресурстарының экономикалық көтермелеуінің миграциясы
және салалар мен кәсіптік топтар, жалақының бос ... және ... ... және біліктің басымдық сақталуының нәтижесінде түсетін басқа ... заң ... ... кепілдік минимумының сақталуы.
Нарықтық бәсеке қатынастарында әр уақытта ... ... және ... ... ... өте ... ... көрінеді. Еңбек нарығы арқылы үш
өзара байланысты эволюциялық ағын өтеді: 1) экономиканы дамыту ... ... ... және ... 2) ... ... (шығармашылық
мүмкіндіктерін, адамгершілік қасиеттердің жалпы және ... ... ... ... ... ... және таптық құрылымның, меншікке
қатынастың өндіргіш байланыстарының). Бұлар қоғамдағы прогрестің негізін,
ең басты мазмұнын құрайды.
Жұмыс күші бұл – ... ... ... Бұл өндіргіш құрылым сапасы, бұл
сапа толығымен бәсекелі экономикасының тиімділігі деп анықталады және ... ... және ... ... ... ... ... және ұйымдастыру жаңғыртулар масштабтары мен қарқындары. Сол
себептен, еңбек нарығына білімді және шығармашылық белсенді ... ... және ... оның ... және ... ... ... ету
халық шаруашылығының тіршілік әрекетінің ... ... ... даму ... ... болған сайын, оған қиын ... ... шешу ... және ... ... күшіне деген қажеттілік ұлғаяды.
Мұндай ... ... ҒТР ... дамыған елдерде жұмыс берушілердің
көпшілігі және мемлекеттік органдар еңбек нарығында ... ... ... ... жақсы өндіргіш және тіршілік ... ... ... күші – ... ... ... сол ... өйткені,
ол өзінің мүмкіндіктерінің дамуының ішінде неғұрлым мүдделі жолы болып,
яғни халық шаруашылығында және ... жеке ... ... ... іске асырады. Егерде жұмыс күші тауар болса, онда оның ... ... ... Ол ... ... және ... кездегі оның шамасы
қандай? Жұмыс ... ... оны ... ... ... өмір ... ... анықталады. Әзірше, дүние жүзінің көптеген елдеріне
қарағанда біздің елімізде адамның еңбегі, оның ... күші ... ... ... ... ... – 30, ... – 28, Австрияда –
22, Францияда – 15 доллар тұрады. Біздің есебіміз бойынша, бұл ... ... ... орта ... 0,10 ... (әрине, бұл арада
инфляцияның деңгейін ескеру қажет) құрайды.
Еңбек нарығының соңғы мақсаты болып, біріншіден, ... ... ... еңбекті және өмірлік мүдделерін қанағаттандыру, әлеуметтік
қоғауды қоса және халық шаруашылығына қажетті кадрларды қамтамасыз ... ... ... және ... үздіксіз жұмыспен қамтудың
жетістігі.
Нарықтық экономикаға көшу кезеңінде ... ... ... ... ... ... болды. Бұл өзгерістер
әрине, еңбек саласында да көрінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... Ал бұл ... мақсатты мемлекеттік саясатсыз
шешу мүмкін емес. Қазақстан Республикасында жеке еңбек нарығын ... ... ... үшін ... ... ... ... қарастыру, әрине бұл еңбек нарығына қатысты болуы керек.
Макроэкономикалық үлгі халық шаруашылығының белгілері бойынша ... пен ... ... орынбасуына), және қолданылатын ... ... ... ... ... ... оған ... материалдық өндіріс, қызмет көрсету саласы, бюджет саласы, ғылым,
мәдениет, білім беру) бөлінеді.
1.3. Еңбек нарығының артықшылықтары
Қазіргі ... ... ... ерекшеліктерінің бірі – кәсіпкерлік
қызметтің маңызды тараушылығы болып табылады. ... ... ... 10-шы
жұмыскер, Францияда, Ұлыбританияда және Жапонияда әрбір 7-ші, Италияда
әрбір 5-ші ... ... ... ... 2/3-сі орта және ... ... ал әрбір 4-сі шамамен 20 жұмысшы қызмет істейтін
іс ... ... ... ... ... арта ... ... бағыты, ғылыми-техникалық процестің соңғы нәтижелерін
қолдану, өнім ... ... ... ... ... көзқарасты өзгертіп,
еңбекке творчестворлық жағынан қарауға және жоғарғы дәрежеге ... ... ... ресурстарын басқару дегеніміз – жұмысшылардың еңбек функцияларын
атқарған кезде өздерінің барлық мүмкіншіліктерін барынша ... ... әсер ... ... мен ... ... ресурстарын басқару мынадай бағыттардан тұрады:
• еңбек ресурстарын жоспарлау;
• өндіріске қажетті ... ... ... оған кететін
шығындарды есептеп шығару;
• еңбек ресурстарын ... ... ... ... ... дайындау, конкурс ұйымдастыру арқылы
жұмыскерді таңдап алу;
• жұмыскердің еңбекақысын анықтау, еңбекақылы құрылымын ... ... ... ... ... ... және оның ... бөлімшелерімен таныстырып, болашақ жұмыс орны жайлы түсінік
беру;
• берілген жұмысты неғұрлым тиімді орындау үшін ... ... ... ... ... ... іс-әрекетін бағалау, және бағалау әдістерін
жасап, онымен жұмыскерді таныстыру;
• еңбек ... ... ... ... ... шығару, бір
қызметтен басқа қызметке ауыстыру;
• басқарушы кадрларды дайындаудың бағдарламасын жасау; басқарушы
кадрлардың еңбек тиімділігін ... және ... ... ... ... ... халықты жұмыспен қамтамасыз ету.
Кәсіпорындағы еңбек ресурстарын басқару әдістері үш топтан тұрады:
• әкімшілік;
• экономикалық;
... ... ... ... бөлімше – кадр бөлімі. Олар
жұмысқа алу, жұмыстан шығару, ... ... ... ... дайындау және т.б. көптеген функцияларды атқарады.
Еңбек ресурстарын жұмысқа қабылдап, және олардың қызметін әрі қарай
өсірудің негізгі ... ... ... ... және ... ... араласу тәжірибесі мен бірге жұмыс жасауға дайындығы.
Кадрларды жұмысқа қабылдаудағы маңызды құжат – ... ... ... ...... ... мен жұмысқа кіруші адамның арасындағы
келісім-шарт. Онда – жұмысқа кірушінің еңбек функциясы, ... ... ... ... ... ... ... уақыты,
мерзімі көрсетіледі.
Кәсіпорындарда еңбек процесін дұрыс ұйымдастыру үшін, қандай да бір
жұмысты орындау үшін еңбек нормасын ... алу ... ...... бір кәсіпорында, өндіріс саласында белгілі
бір жұмысты немесе операцияны орындауға кеткен ең жоғарғы ... ... ... 2 ... бар: тәжірибелік-статистикалық эәне талдау.
Тәжірибелік-статистикалық әдіс бойынша кәсіпорынның іс-жағдайы өткен
уақыттың жағдайымен ... ... ... ... және оған ... ... жатады:
• еңбек процесін зерттеп, оларды элементтерге бөлу;
• еңбек шығындарына әсер ететін факторларды анықтау;
• жұмыс орнын ... ... ... жұмысты орындауға кеткен уақытты есептеу;
• нормаларды өндіріске енгізу.
Талдау әдісі – ... ... ... ... ... ... - ... процесіндегі және операциялардың ... және ... ... ... уақыт шығындарын есептеу әдісі.
Жұмыс күнін суретке түсіру – ... бір ... ... жұмыс уақытын
бақылап, ұзақтығын өлшеу арқылы еңбек уақытын анықтау, яғни ... ... ... ... ... және ... уақыты, үзіліс уақытын өлшеу.
Жұмыс күнін суретке түсірудің қорытындылары уақыт шығынын ... ... ... зерттеуге, құрал-жабдықтардың қызмет ету дайындау,
аяқтау уақытын, демалыс ... ... ... ... ... ... ... қолданылуы еңбек
өнімділігінің өзгеруіне байланысты болады.
Еңбек өнімділігі - өндіріс процесінде еңбектің тиімділігі. ... ... ... ... ... ... ... уақыттың бір өлшемінде
өндірілген өнім көлемінен өлшенеді.
Еңбек өнімділігінің деңгейі 2 ... ... ... ... еңбек бірлігінде өнім шығарумен (тура көрсеткіш);
• еңбек сыйымдылығымен (кері көрсеткіш).
в=В/Т;
t=T/B,
мұндағы: в – белгілі ... ... ... ...... сыйымдылығы;
В – шығарылған өнім көлемі;
Т - өнім шығаруға кеткен нақты еңбек шығындары.
Еңбек өнімділігінің ... ... - өнім ... көрсеткіші. Өнім
шығаруды белгілеуге әртүрлі өлшем ... ... ... ...... ... дана, дара, және т.б. Нормаланған ... ... ... өнім ... норма/сағат бойынша алынады. Кәсіпорындарда
әрқашан да еңбек өнімділігін ... ... ... ... ... ... ... яғни ол адамға және ... ... ... ал ... ... және ... игілігі болып, жұмыс күшінің
аса маңызды қасиеттерін қалыптастыра отырып, ал олар еңбек нарығында ... және ... ... ... ... ... Жеке ... сана-сезімінде ұлттық байлықтың бір бөлігіне деген жауапкершілікті
бекітеді, сонымен қатар, материалдық және ... ... ... ... ... Батыс елдерінде шамамен 80% сол ... ... ... ... ... ... ортақ иеленушісі шағын, орта және
ірі кәсіпорындардың, корпорация мен фирма акционерлерінің иеленушісі ... [4, ...... ... |2001 |2002 |2003 |2004 ... |110,2 |104,3 |104,9 |105,4 ... | | | | ... % |10,4 |9,3 |8,8 |8,4 ... |2,9 |2,6 |1,8 |1,9 ... | | | | ... % | | | | ... ... ... ... ... ... ... барлық мамандықтардың өкілдері ойдағыдай айналысады, сонымен
қатар, мұндай жағдайда жұмысшылар біріншілік пальмасын ұстайды. 1990 жылы
АҚШ-та 20% ... ... ... ... ал 18%-ті жұмысты басқару
тәжірибесі болды, 18%-і әртүрлі ... ... ... ... ... 16%-і ... және ғылыми білім болды, 10%- фермерлер
болды.
Кәсіптік мәртебеге ... ... ... шынайы үлес қосу үшін
қазіргі қоғам мүшелерінің орта және жоғары, ғылыми ... ... ... ... орта және ... білімді және әкімшілік ... орта ... ... ... 1987 жылы 50%- ... ер
қызметкерлері (30 әйел), 40%-і әкімшілік көмекші қызметкерлер 33%-і қызмет
көрсетушілер, 24%-і ... ... ... 17%-і орта ... ... ... ... еңбек нарығына, авантюрлық пайдалану тұтынушылық
қатынастар тән емес. Экономика масштабында халықаралық тәжірибемен ... ... ... ... ... елдерде мынадай принцип
басымдылық алады: адамнан ... ... оған көп ... беру ... ... кездегі еңбек нарығында күшті түп тамырлық жүйесі бар. Ол
экономиканы ... ... ... мен ... ... ... жеке ... соған ұлттық білім беру жүйесін қоса, фирмаларға,
мәдени мекемелер, денсаулық сақтау, әртүрлі ... емес ... ... ... арқа ... тарау. Жалақының мәні, түрлері мен жүйесі
2.1. Жалақының дәрежесі, динамикасы және әсер ететін факторлар.
Жалақы — еңбек құнының ... ... ... Казақстан
Республикасының аралас әлеуметтік бағытталған нарықтық экономикаға көшу
кезіңде минимальды деңгейдегі ... ... ... ... ... ... еңбек ақыға шек қойылмайды. Бұл еңбекті материалды
ынталаңдырудың және еңбек ... ... ... ... ... өндірісті тиімді дамытуға ықпал етеді.
Жалақының мәні. Осы мәселелерге байланысты экономикалық ... ... бар. 1. ... ... бағасы (еңбек пен ... ... ... оның ... мен ... ... ... сұраныс және ұсыныспен анықталады. 2. Жалақы жұмыс күші –тауардың құнының
ақшалай көрінісі (бағасы), еңбектің бағасы емес, ... ... ... ... ... өндіріс жағдайымен де (жұмыс күшінің құны), рыноктық
факторлар сұраныс, ұсыныспен де ... ... ... ... ... құнынан бірде төмен болатындығын көрсетеді.
Жалақыны дифференциялау және оның ... ... ақы ... ... саласына қарай өзіндік ерекшілігімен айқындалып, ол бес
принципке негізделген.
Бірінші принцип — ... ... ... ... ... жай ... ... молдау құнды құрайды және
оған еңбек ақы ... ... ... ... ... ... қарай жіктеу. Еңбек жағдайы жеңіл және
ауыр; ... және ... ... ... Сондықтан калыпты жағдайда еңбек
еткендерге ... ауыр әрі ... ... ... ... көп алуы
кажет.
Үшінші принцип, елеіміздің дамуын байқататын экономиканың ең қажетті
салаларында басқаларына қарағанда өсім мен ақы ... ... ... принцип, экономикалық аудан мен аймақтың табиғи – климаттық
жағдайының өзгешелігімен ... ... ... ... ... ... коэффициент белгіленіп, жалақыға қосымша түрінде
қосылады. Қазақстан Республикасында бұл ... ... ... ... ... ... жұмыс істейтіндер жалақысына 15% ... ... ... 1996 ... 9-шы ... ... ... саласындағы жұмысшыларға еңбек ақы төлеу туралы» қаулысына сай,
жалақыны есептегеңде қолданып ... ... ... ... ... Таулы, құмды және сусыз ... ... ... ... ... тұратындарға коэффициенттер сақталады.
Бесінші принцип, жұмыскер өзі еңбек ететін жердегі және жалпы ... ... ... ұйымдастырудың негізгі принциптері тарифтік ... ... ... ... және сапалығын есепке ала отырып,
тарифтік жүйе жалақыны ұйымдастырады және ... ... ... ... ... ... және тарифтік өсім енеді.
Тарифтік – квалификация анықтамаға шаруашылық саласының ... ... ... мен ... кіреді. Жұмыстың барлық ... ... ... ... және ... атқарушының білімі мен
орындау іскерлігіне талаптар көрсетіледі.
Тарифтік сетка кез келген саладағы маман ... ... ... ... айқындауға қызмет етеді. Сетка белгілі сандық
разрядтардан ... және оған сай ... ... ... керек.
Тарифтік ставка жұмыскердің разрядқа байланысты уақыт өлшемінде ... ... ... ... ... ... емес ... тарифтік ставканы, тарифтік коэффициентті
және лауазымды қызметкердің айлығын кәсіпорын өз ... ... ... жүйе жұмысты тарификациялау процесінде жай ... үшін ... Және ... ... ... ... жалақысын белгілеуге қажет:
Қазіргі кезде барлық әлемдік қауымдастық елдерінде жалақының негізінен
екі түрі қолданылады: мерзімді және ... ... ... ... ... ... жіктеледі.
Мерзімді жалақы нақты істелген жұмыс уақытының шамасына ... ... ... ... ... өнімнің мөлшеріне қарай
төленеді. Жұмыскерлердің еңбегін нормалау мен есептеу қиынға түскенде
мерзімді ... ... ... жеке өнім ... жұмыскердің өзіне
ғана емес бүкіл технологиялық процеспен (мысалы, ... ... ... шығаратын оператор т.б.) байланысты болғанда мерзімді
жалақы қолданылады. ... ... ... ... ... электрик, наладчиктер т.б. төленеді.
Өнімнің сандық мөлшерін өндірістік бөлімше мен операцияларда ... ... ... ... ... жалақы — жұмыскердің өзінің еңбегіне алатын ақшалай сомасы.
Жұмыскер өзінің номиналды жалақысына бүгін және ... ... ... көрсетуді қандай мөлшерде жасай алуын нақты жалақыға жатқызамыз. Осы
құбылыс нарыққа өту кезінде және қарқынды ... ... ... ... ... жалақы - өспесе, баға өссе, онда ол ... ... ... құбылыс транспорт қызметіне, байланысқа,
тұрғын үй – ... ... баға ... және ... ... болады.
Тұрғындардың ақшалай табысын индекциялау негізінде оларды әлеуметтік
қорғау қажеттілігі туады. ... ... ... тұтыну тауарына
және қызмет көрсетуге бағаның өсуіне байланысты индексациялау» Қазақстан
Республикасының Заңына сәйкес, 1991 жылы 1 – ші ... ... ... ... ... сайын олардың ақшалай табысы индекциялануы
қажет.
Кәсіпорында техникалық, ... ... және ... ... жалақының қалыптасқан (қалыпты) түрін пайдалану азая түсіп,
жұмысшының еңбегі ... ... ... ставка бойынша төленеді.
Жалақының бұл ... жеке ... ... әр ... ауыстырылады. Жеке
жалақы да әр жұмыскердің еңбегін бағалау негізінде, оның ... ... ... үлкен жауапкершілікпен қарауы ескеріледі. Мұнда жеке
енбек ақы түрінің «жұмыста ... ... кең етек ... ... ... ... ... қанағаттану үшін, әртүрлі жұмыс пен
талаптардың күрделілігін ... ... ... шкаласының
негізінде сандық, балл бойынша бағаланады. «Аналитикалық бағалау» негізінде
жалақының көптеген жеке ставкасы белгіленеді. ... ... ... ... 5 мың ... бар, онда ... 1000-
нан астам жеке ставкасы ендірілген.
Жапонияда ірі кәсіпорындар жалақының жасқа әрі ... ... ... ... 70-ші ... ... жұмыс стажына қосымша
мөлшерді жыл сайын ... ... ... ... 35 жасқа жеткенде, ... ... ... ... ... ... түрлердің орынына
еңбек ақы төлеудің комбинацияланған түрі келді. ... ... ... ... ... ... ... стажы мен жасы үшін еңбек ақы төлеу.
Көптеген өндірісі дамыған елдерде ... ... ... ... ... ... ... кезінде еңбек ақы екіге бөлінеді. Бірінші бөлімі ұжымдық
келісіммен белгіленеді, екіншісі — ... ... ... ... әкімшілік арасында арнайы келісім арқылы анықталып ... ... ... ... ... төленеді.[395-400]
Бір елдің өзінің ішінде әр қилы мамандықтағы қызметкерлер мен әр – қилы
елдегі жалдамалы қызметкерлердің жалақы ... ... ... ... бір ... ... жағдайына байланысты да жалақы өзгеріп
отырады. Өнеркәсібі дамыған ... ... ... өсу ... ... жалақының динамикасы күрделі, өйткені ол тұтыну тауарлар
мен қызмет көрсетудін баға ... ... ... ... бірде
төмен ылғи өзгерісте болып отырады. Көпшілік адамдар үшін жалақы ... әрі ... ... ... ... оның ... ... адамдардың ең мүдделі мәселесі.
Жалақы өндіріс жағдайы мен рыноктық коньюктураға ... ... ... ең ... ... ... анықталады.
Экономимкасы дамыған елдердегі жоғары жалақы өндіріс пен еңбек өнімділігі
саласындағы жетістіктерге байланысты, өйткені алдын – ала ... ... ... ... ... ... ... ететін маңызды
факторларға табиғи ресчурстар, қолдағы ... ... ... саны ... техника мен технология дәрежесі өндіріс пен еңбекті ұйымдастыру
жатады. Осы факторлардың өзара байланыста ... етуі ... ... ... пен ... ... ... елдердегі жалақының
дәрежесі де жоғары. Жалақы дәрежесі мен ... ... ...... пен ұсыныс, олардың бәсекелік күрес ықпалымен
ауытқуы неліктен маңызды? Рынок, ... пен ... ... өндірістік
шығындардың дәрежесін көрсететін обективті экономикалық тетік, ол бүкіл
тауарлар өндірісі, оның ... ... күші ... ... мұны
көрсететін баға. Тұтыну тауарларына баға қоюдың рыноктық тетігі жұмыс ... ... ... сөйтіп осы тауардың бағасы жалақыға ықпал
етеді. Жалақының дәрежесәі мен динамикасын анықтаудын экономсикалық тетігі
қандай? ... пен ... ... ... ... ... Бұл сұрақтарға жауап
беру үшін еңбек рыногындағы жетілген және ... ... ... ... ... рыноктың бір түрі, онда бәсеке ... ... ... ... ... ... «таза» күйінде зерттеуді
байланыстар мен тәуелділіктерді ... дәл ... ... ... жұмыс күшін сатып алу, сатудың шарты толық, абсолютті тепе-
теңдікке болғанда орын алады. ... ... ... пен ұсыныстың бір
біріне сай болмауы жалақы мөлшерінің тепе-теңдік нүктесінен бірде жоғары,
бірде төмен ... ... Осы ... ... ... әр ... ... өндіріс жағдайларының айырмашылығымен байланысты еңбекке
деген сұраныс пен ... ... ... ... ... ... ... еңбектің шектеулі еңбек көлеміне, сол сияқты өңдірістің
басқа ... ... ... мен оның ... тәуелді. Басқа сөзбен
айтқанда еңбекке сұраныс мөлшері ... ... ... Олар ... ресурстардың көлемі, қызмет етуші капитал көлемі техникалық біліммен
өндіріс технологиясының дәрежесі, еңбекті ... т.б. ... ... күшіне сұраныс экономиканың өрлеу немесе тоқырау жағдайында бөлу
жайымен байланысты.
Жалақының ... ... ... ... ... ерекше ықпал
етеді. Жұмыс күшін сату оның иесінің өмірлік тіршілігінің бірден бір ... ... ... сатушылардың арасында өткір бәсеке күресі орын алады.
Еңбекке деген ұсыныс халықтың жалпы саны жұмыссыздар саны, жұмыс ... ... ... ... ... ... көрсеткіштер
мен анықталады. Еңбекке деген сұранысқа ықпал ететін көрсеткіштер : ... ... ол ... қарқындылығымен артуы мен ұзарады және
белгіленген жұмыс уақытынан асса, еңбекке ... ... ... ... ... дәрежесі өспейд. Еңбекке сұраныс осындай дәрежеде болғанда,
оған деген ұсыныс жалақының төмендеуіне ықпал ... ... ... ... ... және ... ... тәуелді. Мысалы
жоғарғы жалақының дамыған елдерде әдетте, дәрігерлер, оқытушылар, юристер
алады. Бұл жэалақы ... ... үшін ... ... көп ... сіңіріледі, ал жалақы осы шығындардың орнын толтыру
қажет.
Кейбір жұмыс түрлері адам үшін ... ... ... ... ... пайдалы осындай тартымсыз (лас, ауыр) жұмысқа ынталандырылады,
осындай ... ... ... ... ... ... , «теңестіруші айырмашылық» деп атайды. Еңбек сипатын мен
жалақы мөлшерін «теңестіруші айырмашылық» типіне жатпайтын ... ... ... ... ... ... адамның
қабілеті, талантынан туындайды. Мұндай топтағы жалақы ставкасы әр ... аса ... ... ... ... ... қолданылады.
Жалақы мөлшеріндегі алшақтық обьективті ... ... ... ... мен әртүрлі ... ... ... рыногындағы қозғалысы әр ... ... ... ... ... ... ... түрлеріне деген сұраныс
пен ұсыныстың арақатынасы ангықталады. Нарықтық экономика ... ... ... ... ... ... ... осы еңбек
категориясының ұсынысына тең болады. Жалақыны құрудың обьективті рыноктық
тетігі ... ... ... ... болады, сонымен бірге әрбір
категориядағы ... ... ... ... ... ... рыногы мен жалақы дәрежесі тек бәсеке арқылы ғана ... ... ... ... ... талдауды қысқаша қортындалай
келе, әр ... ... ... ... дәрежесіне ықпал ететін
факторларды 2 типке бөлуге болады: ... ... ... ... ... ... ... айырмашылықтардан туындайды,
екіншісі, ұқсас жағдайдағы бірбеткей адамдарды ... ... ... мен дәрежесін кемітуге этникалық, ... ... ... ... ... Жалақының тұжырымдамаларына ағылшын саяси экономиясының классиктері А.
Смит пен Д. Рикардоның ... ... ... ... ... ... ... сондықтан ол
тауарлардың сұраныс көлеміне және олардың бағасына елеулі ықпал етеді.
Жалақы дегеніміз не, оның ... мен ... не ... тәуелді,
жалақыға бәсекенің жетілген, жетілмеген түрі қалай ықпал етеді?
Жалақының екі тұжырымдамасы да ... ... ... А. Смит пен Д. ... ... ... А. ... пен жұмыс жұмыс күші арасындағы айырмашылықты ашып көрсеткен ... ... ... ... ... бар ... «табиғи жалақы») «тауар»
деп саналады. Ал, табиғи баға өндіріс ... ... ... және оның ... тіршілігіне қажетті құнмен есептеледі. ... ... ... деп ... күшінің құнын түсінді. Жалақы ... ... ... құн минумунымен анықталады. Осыдан ... ... және ... ... ... ... байланысты Смит
жалақы мөлшерінің ... ... ... ... ... ... және оның тіршілік минимунымына өте жақын болу
себебін А. Смит жүмысшы табының ... ... ... ... ... ... ... байланыстырды.
Экономикалық өрлеу жағдайында еңбекке деген сұраныс өседі де ... ... ... ... ... Д. ... да, А. Смит ... еңбек бағасы деп ұғынды. Рикардо жалақы теориясын Мальтустың халық
өсімі теориясымен байланыстырды. Жалақы, осы ... ... ... өсу ... ... күнкөріс заттарының минимумына ұмтылады. Осыған
орай ... ... заңы орын ... Оның мәні ... ... ... ... табиғи өсімді (тууды) көтермелейді де, еңбекке деген
ұсыныстың өсуі ... ... әсер ... ... ... жұмысшылар саны мен еңбекке ұсыныстың қысқаруына, тиісінше
жалақының өсуіне әсер ... ... ... ... ... ... жалақы тұрақтылық мөлшеріне күнкөріс ... ... ... ... жұмысшының, оның отбасының күнкөріс заттарының
физикалық минимумы ... ... ... ... ... заңының»
негізін қалады.
Маркстік тұжырымдамаға сәйкес жалақы еңбек ... ... ... ... ... олай ... оның құны да жоқ. ... күші тауар Жұмыс күші тауар
бола алады, ал жалақы осы тауардың бағасы, яғни оның ... ... ... ... ... бүкіл еңбегі үшін емес, тек қажетті еңбек
мөлшерінің құнын алады. Жалақының экономикалық мазмұны мынада, осы ... ... жеке ... орны ... адамның материалдық
және рухани қажеттіліктері қанағаттандырылады, білім ... ... ... ... К. ... ... ... құны мен жалақы күнкөріс
заттарының физикалық минимумымен емес, күнделікті қажетті тұтыну заттарының
құнымен ... ... ... ... ... ... ... әсер ететін
еңбек өнімділігіне, еңбектің күрделілігіне тәуелді. ... ... - ... ... ... ... пен ұсыныстың арақатынасына тәуелді.
Еңбек рыногында сұраныс пен ұсыныс тепе – тең болғанда ... ... ... ... белгіленеді.
Жалақы еңбек бағасы. Олай болатыны жұмысшы жалақыны өз ... ... ... ... жұмыс атқаратын жұмысшылардың жалақысында
жекелей айырмашылық орын алады. ... ... ... ... ... да ... ... экономияда жалақыны жұмыс күші құнының
өзгерген нысаны (яғни мәнін бұрмалайтын нысан), шындығында ... ... деп ... ... ... ... ғылымында жалақыны еңбек
бағасы деген көзқарас орын алуда. Самуэльсон мен ... ... ... ... ... ... ол еңбек бағасы» деп ... ... ... дәрежесі мен динамикасын рыноктық факторлар (сұраныс
пен ұсыныс) деп түсіндірді.
Номиналды және ... ... ... білу ... Номиналды жалақы
ақшаға шығарып берілетін жалақы, оны ... ... ... ... ... үшін алады. Номиналды жалақының мөлшеріне қарай ... ... ... ... ... ... ол ... мен халық тұрмысының
дәрежесін толық сипаттай алмайды. Ол үшін нақты жалақыны білу ... ... ... ... ... ... шағылған жалақысы, яғни
жұмысшының тапқан ақшасына өзі үшін және отбасы үшін қанша және ... ... ... ... болатынын көрсетеді. Нақты жалақының дәрежесі
тікелей номиналды ... және ... ... мен қызмет көрсету бағасына
тәуелді.
Жалақының негізгі нысандары. Жалақы негізгі екі ... ... ... ... орын алады. Мерзімді жалақы ... ... ... анықталады, сондықтан ол күндік апталық және айлық ақы
болып бөлінеді. Жұмыс күнінің ұзақтығымен ... ... әр ... ... ... ... де әр қилы ... Бірдей мерзім үшін жалақы
алатын жұмысшылардың еңбекақы дәрежесін салыстыру үшін «еңбек бағасы», яғни
бір сағаттық еңбек ... ... ... ... ... ... жұмыс күнінің ұзақтығы мен еңбек ... ... ие ... Кесімді жалақыда жұмысшының жалақысы шығарылған
өнім санына тәуелді. Жалақының бұл нысаның ... ... ... бір ... ... ... ... жалақының (күндік) өндірілген,
өнім санына бөлу арқылы анықталады. Кесімді жалақының мөлшері бір өлшем
өнім ... ... өнім ... ... ... ... Кесімді
жалақының ерекшелігі, еңбек нысаны мен сапасы өндіргіш өнім арқылы
бақыланып, ... Ол ... ... мен ... ... жұмысшылар арасындағы жалақы мөлшерінен ... ... ... ... ... ... ... елдерде жалақының негізгі нысандарымен ... ... ... мен қарқындылығын ынталандыру мен жетілдіруге,
олардың творчестволық қабілетін дамытуға ... ... ақы ... да ... ... Осы ... ... пролгрессивті, кесімді
көтерме, көп факторлы т.б. жатады. ... ... ... ... өнім ... шикізат үнемдеу, жабдықтарды пайдалану
коэфициенті т.б. көрсеткіштеріне тәуелді.[81-84]
2.3. Жалақы және кәсіподақ.
Еңбек рыногы ... ең бір ... ... жатады, өйткені мұнда
бәсекенің әр қилы тежеушілері әрекет етеді. Бұған ... ... ... бос ... орны мен ... ... жұмысшының хабарсыз болуы немесе
осы хабардың жеткіліксіз болуының, жұмыс күшін жалдау мәселелері ... ... ... ... саласындағы фирма ... ... ... мен ... жұмысшы қозғалысы ұйымдасхан
кәсіподақтар қатты ықпал етеді. ... ... күші ... ... Еңбекшілердің экономикалық мүддесін қорғаумен байланысты
кәсіподақтардың алдындағы ... ... бірі ... ... ... арасындағы бәсеке күресін жою немесе шектеу ... ... ... ... ставкасын көбейту, жұмыс күнінің ұзақтығын
қысқырту еңбек жағдайын ... ... мен ... ету ... ... ... ... шешуге ат салысу.
Жұмыс күші рыногын реттеуде кәсіподақтар мен ... ... ... ... рөл атқарады. Кәсіподақтар жұмысшылардың ұжымдық
мүддесін қорғайтын ... ... ... бекітілген.
Кәсіподақтар мен кәсіпкерлер арасындағы келісім шарт жалақының формасымен
мөлшері, ... ... мен ... уақытының ұзақтығы, жұмыстан босату т.б.
мәселелерді реттейді. Келісімде көрсетілген шарт минималды ... ... оның мәні ... ... жасаған жеке
келісім шарты, ұжымдық келісімге қарағанда ... ... ... онда ... күші ... ... ... мен норма принциптерін минимумы
дегенің мәні неде? Бұл ... ... ... ... ие болу үшін ... ... ... жою мүмкіндігін береді. Өйткені бәсеке
кәсіпкер ұсынған ең ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлермен кеелісім шартына отырғанда, еңбекке деген
сұранысты шектеу, жалақы ставкасын ... ... ... ... ... ... ... деген сұранысты көтеру мақсатына сай саясат жүргізеді.
Кәсіподақтар ісі жалақыда ... ... ... ... ... ... ... дамыған елдерде жалақының өсуі және ... ... ... тенденциясы байқалады. Кәсіподаққа
біріккен өндіріс ... ... ... орта ... ... жоқ ... ... анағұрлым жоғары болып отыр.
Еңбек рыногы мемлекет тарапынан реттеліп отырады. Реттеу маңызды
рыноктық факторларға - ... ... , ... пен ұсыныс,жұмыс уақытының
ұзақтығы, еңбекке жалдау және жұмыстан босаты тәртібіне, ... ... ... ... ... ... көпшілік елдердің заңы
өндірістегі кенет қауіпті жағдайларды жалдамалы еңбекті міндетті ... ... ... ... қартайюымен байланысты
қамсыздандыру сияқты әлеуметтік мәселелерді қамтиды. Мысалы: Швецияда жұмыс
күші рыногының саясаты жүргізіледі, ол ... осы ... ... ... ... пен ... маңызды мәселелерді
шешуіне ықпал етеді, оның басты элементін матчинг ... ... ... ... жұмыс күшіне сұранысты ынталандыру, еңбек қатынасын
реттеу, жұмыссыздарға ... ақы ... ... пен ... ... ... әлеуметтік қорлар жасалады, оның
есебінен қызметкерлердің еңбегінің тиімділігін ... үшін ... ... Өндірісте жақсы нәтижеге ... ... ... ... ... әр қилы ... бар. Бұл ең алдымен
сыйлықтар (он үшінші жалақы, компаниялар ... ... ... телевизорлар, видиомагнитофондар т. б.) Сыйлық берудің бұл
түрі 20-жылдардың аяғы ... ... даму ... жеке компаниялар өз
қызметкерлерінің еңбек өнімділігін арттырғаны үшін оларға тегін туристік
жолдамалар беру ... ... ... Әлеуметтік қамсыздаңдыру,
пенсиямен қамту (қарияларды қамсыздандыру), ... ... ... ... ... ... еңбекке
жарамсыз, мүгедек адамдарға көмекакы беруді қамтиды. Жасы ұлғайғандарға
беретін зейнетақы ... ... ... ... ... ұлғаюы,
кездейсоқ бақытсыздыққа ұшырау, асыраушысынан айырылу, жұмыссыз қалумен
байланысты жәрдемақы жалақыдан салық төлеу жолымен құралады.
Әлеуметтік ... ... тағы бір көзі ... ... үшін
салынатын салық. Әлеуметтік қорғаудың мемлекеттік ... ... ... мен пайдадан түсетін салық арқылы қайта бөлу ... Ол ... ... ... ... кейін халықтың
тұрмыс тіршілігі ауыр халдегі топтарына жұмсалады.
Дамыған елдердің көпшілігінде жеке қамсыздаңдыру ... даму ... ... ... ... ұшырағандарға кепілді көмек беріледі.
Бүгінде мадақтаудың (интенсивтура деген) түрі ... ... ... Әлем
бойынша 1988 жылы фирмалардың осыған жұмсағаны 4,6 миллиард доллар болса,
1989 жылы 5,3 млрд. ... ... 1989 жылы ... ... ор ... 1650 ... ... арналған II Халықаралық конференцияда
(1990 ж.) ... ... ... ... ең бір ... жолы деп
бағаланды.
70-жылдардың ортасынан бастап ... ... ... елеулі
өзгерістер орын алып, рыноктың тұрақсыздығы күшейді. Мемлекеттік әлеуметтік
бағдарламалар қысқаруда, жұмыспен толық ... ету ... ... ... әлеуметтік мұқтаждықтарға жұмсалатын қаражат
барған сайын азаю-да. Кәсіподақ ... саны кеми ... ... ... ... ... ... жұмысшылар қатары
көбеюде, оның жұмысшылар арасындағы бәсекені шиеленістіретіні хақ. ... ... ... орын ... ... келеді, бұл тарифтік саясаттың
негізін құрту деген сөз.
Жалақы өндіріс ... бір ... ... ... ... ... ... өңдіріс шығындары мен пайдасының мөлшеріне
ықпал етеді. Тұтынушылар табысының басым бөлігін ... ... ... ... ... көлемі мен осы тауарлардың баға дәрежесіне ... Міне ... ... ... ставкасындағы номиналды жалақының өсуі
бағаның инфляциялық өсуіне және нақты жалақының төмендеуіне әкеліп соғады.
Жалақыны өсірудің ... ... ... дамыту, еңбек өнімділігі мен
ұлттық табысты арттыру. ... ... Шет ... ... ... ... тәжірибесін Қазақстан
Республикасында қолдану
Көп ғасырлық тарихы бар еңбек нарығының ... ... ... ... ... ... нарығындағы әрекет ететін
заңдар көрінісі (мысалы: сұраныс пен ұсыныс, бағаның теңдігі, т.б.) ерекше
сипатта болады. ... ... ... ... ... алу, ... әр ... еңбек шарты түрінде жалдау негізінде жүреді. Сондықтан жекелеген
жұмысшылар еңбек нарығының жағдайынан тұрақты тәуелділікке бармайды. ... ... ... ... ... нарық конъюктурасын «шығып»
қалады. Сонымен қатар, еңбек келісімінде өндіріс тиімділігімен байланысты
экономикалық мәселелермен ... ... - ... ... – этикалық
жақтарына да ерекше көңіл бөледі. Еңбек нарығын реттеу - ... ... пен ... әсер ... қамтиды. Реттеу объектілері жалақы жұмыс
аптасының ұзақтығы, демалыс, ... алу және ... ... ... және ... ... ... үшін түрлі маңызды әдістерді пайдаланады.
П.Самуэльсон солардың ішінен үш негізгісін бөліп көрсетеді:
1. Кәсіподақтар ... ... ... алады. Мысалы, ... ... ... келгендер) тосқауыл енгізу, жұмыс күнін
ұзарту туралы заңдар қабылдау, кәсіпке дайындау мерзімін
ұлғайту, кәсіподақ ... ... ... мүше ... ... және т.б. ... ... шартта көрсетілген жалақы ставкасын көтеруді, тепе-
теңдік нүктесін жоғары болу керектігін талап етеді.
3. Кәсіподақтар еңбекке, сұранысқа әсер етуі.
Өндірісі дамыған батыс ... ... ... ... қамту, тек
еңбек нарығы өмір сүрген жағдайда ғана болатындығын көрсетті. 1991 жылы
еңбекпен қамту қызметіне ... ... ... 185 мың адам ... ... 75 мыңы ... ... арқылы жұмысқа орналасты. Сол жылы, бірінші 4
мың адам ... деп ... оның 75 ... ... ... Ал 1992 ... ... 70,5 мың адам жұмыссыз деп тіркелді. Олардың 54 пайызы
жұмыссыздық бойынша ... ақы ... ... 80 ... дейінгісі
әйелдер, ал олардың жартысына жуығы 29 жасқа дейінгі жастар еді. Әрбір
жұмыссыздың бесіншісі – ... ... әр ... – орта ... ... ...... бірдей орта білімді.
Болжаммен, үстіміздегі жылдың аяғына қарай, ... ... саны 250-500 мың адам ... ... деп күтілуде. Сондықтан
мемлекет дүниежүзінде жинақталған ... ... ... бұл ... ... қажет. Жұмыссыздықтың әлеуметтік және саяси өткірлігін
азайту үшін ... 30 жыл ... ... ... ... елдердің
үкіметтері, жұмыссыздарға жәрдем берудің әр ... ... ... ... ... ... механизмі, оның құқықтық негізін
жасауды, әр ... ... ... ... ... кең
жүйесін қолдануды қажет етеді. Осылармен бірге, мемлекет, қайта мамандыру,
жаңа жұмыс орындарын құру және ... ... ... ақы ... әлеуметтік саясат шараларын жүзеге ... ... ... ... ... ... мен оны төлеу мерзімі: АҚШ-та – 26-34 апта
бойына жалақының 50 пайызын, кейбір штаттарда 47 аптаға дейін; ... ... ... және басқа көрсеткіштеріне қарай 3-12 ай ... 60-80 ... ... – 1-2,5 жыл ... ... 42 пайызын,
оған қосымша күніне 40 франк жәрдем ақша; Ұлыбританияда – 52 апта ... фунт ... ... ... ... ... ... ұстап қалу
есебінен арнаулы қорлар құру арқылы да жұмыссыздыққа байланысты жәрдем ақша
беріледі. [3, 131-133]
Қазіргі ... ... ... ... сезінуде. Мемлекеттің заң
шығару қабілеті еңбек қатынастарының заңсыз қырларын ... Ол ... ... ... жұмыс күшіне сұранысты анықтап ... ... ... жеке ... да реттейді. Сөйтіп ұлттық экономика
деңгейінде еңбекке жалдаудың негізгі көлемін анықтайды.
Еңбек нарығында мемлекеттік ... ... ... ... ... жұмыссыздарға жәрдем, әр түрлі әлеуметтік ... ... және т.б.) ... ... бар. Бұл ... ... ... тұрған еңбекшілердің әлеуметтік – экономикалық
жағдайын тұрақтандырып, нарықтың ... ... ... ... Нәтижесінде жұмыс күші бағасының ерекше элементі көрінеді. ... ... ... ... ... емес, одан тыс принциптерден
пайда болады.
Еңбек нарығындағы мемлекеттің ... ... де рөлі ... ... ... іздестіріп табады. Жалпы еңбекке орналастыру
жөнінде информацмялық орталық құрады. Жұмысшыны оқыту және ... ... ... ... ... отыратын нарық талаптарына, тез
үйренуіне көмектеседі.
Еңбек нарығын реттеуде еңбек ... ... орны ... ... – ол ... мен ... жұмыс күшін сатып алу, сату ісін
жүргізгенде және жұмыссыздықты тіркегенде аралық қызмет атқаратын ... ... ... XIX ғасырдың басында пайда болды. Олар ірі
өнеркәсіп орталықтарында, атап айтқанда, Москва, ... ... ... қалаларда құрылды. Ресейде еңбек биржалармен қатар 1917 жылға дейін
ақылы, жеке аралық конторлар ... ... Бұл ... еңбек биржасы
қызметін негізінен мемлекеттік еңбек биржалары атқарады, оларды жұмыспен
қамту бюролары деп ... және олар ... ... ... ... ... мемлекеттік бюросы, мысалы, мынадай қызметтер атқарады:
1. Жұмыссыздарды еңбекпен қамтып, мамандықтарын ... ... ... ... ... жұмыс күшінің сұраныс пен ұсынысты зерттейді;
3. кәсіпке ... ... ... ... ... жаңа ... ... елдерде мысалы, Франция, Ұлыбритания, Италияда мемлекеттік
биржалар жұмыссыздарды есепке алады және ... ... ... ... ... бас ... кезде жұмыссыз адам ақыдан айрылады.
Францияда жұмыспен қамтамасыз етумен ... ол үшін ... ... ... – еңбекпен қамтамасыз ету ұлттық агенттігі деп атайды, ол
1967 жылы құрылды. Оның ... ... ... ... және ... ... ... болады. Бұл ұйымның негізгі міндеті: 1. Жұмыс
іздегендерге және оқығысы ... ... ... ... алатындарға
көмек көрсету және жұмыс беретіндерге жұмыс күшін жалдау мен ... ... 2. ... ... ету мақсатында жүргізілетін кәсіпкерлекті
аймақтық. Сонымен қатар, мемлекеттік жұмыс күшін жалдау мен ... ... ... ... Бұл ... ... ... үшін агенттік
кадрларды әзірлеу, кәсіпке баулу, контракт әзірлеп, кәсіпке қайта даярлау,
стажировкаға жіберу, ... ... ... ... ... жөнінде
келісімдер жасайды. Сонымен қатар, агенттік жұмыс іздеу тәсілі мамандықты
жетілдіру ... ... ... ... ... ... нарығының жайына еңбек биржалары, айтарлықтай, ықпал ете
алмай отыр. Еңбек биржалары беретін жұмысқа ... ... ... міндеттеме бола алмайды. Көптеген кәсіпкерлер жұмысшыларды өздерінің
кәсіпорындарындағы кадр ... ... ... ... ... ... ... қызметін пайдаланбай, тікелей кәсіпорындармен байланысты.
80 – жылдардың ортасында еңбек нарықтарын ... ... ... ... өзі батыстың көптеген дамыған елдерінде неоконсервативтік
теориялық концепциясының өмірге нақты ... де ... ... ... ... ... еңбек нарығын реттеу өзінің
икемділігінен айырылып, нарық болудан қалған. Оның ... ... ... ... мұның себебі, әрекет ету ... ... ... ... тыс болған. Мұның нәтижесінде экономикалық
өмір өндірістің тиімділігінің нашар өсуімен, тұрақты және кең ... ... ... одан әрі ... ғылыми –
техникалық прогрессті жеделдету мен оның жаңа ... ... және ... ... ... ... күшіне ерекше талаптар қойды. Ол жаңа
жағдайда жоғары кәсіптік ... ... ... аймақтық, тіпті
халықаралық деңгейге ... ... ... ... ... ... пен мемлекеттің нарыққа тосқауыл
қойған жағдайында жету мүмкін ... ... ... шығу ... ... ... еңбек нарығын реттеуді шектеу, өзгерту оның
икемділігін күшейту, қазіргі талаптарға бейімдеу. Ол үшін ... ... және ... ... жұмысшыларды өздерінің кәсіпорындағы кадр бөлімі арқылы
жалдап, жоғары маман жұмысшылардың еңбек биржасының ... ... ... ... ... ... ... реттеуде елеулі өзгерістер
болды. Мұның өзі ... ... ... елдерінде неоконсервативтік
теориялық көзқарас ... ... ... ... өзінің икемділігінен
айырылып, нарық болудан қалған. Оның тепе-теңдігінің бұзылуы тұрақты сипат
алған, мұның ... ... ету ... ... ... ... тыс ... Мұның нәтижесінде экономикалық өмір ... ... ... ... және кең ... жұмыссыздықпен
сипатталады. Жағдайдың одан әрі ... ... ... мен оның жана ... ... және ішкі ... ... жұмыс күшіне ерекше талаптар қойды. Ол жаңа жағдайда жоғары кәсіптік
мамандық ... ... ... тіпті халықаралық деңгейге
шоғырландыруы ... ... ... неоконсерватистердің пікірінше,
кәсиподақ пен мемлекеттің нарыққа тосқауыл ... ... жету ... ... ... шығу үшін ... ... ұсынады: еңбек
нарығын реттеуді шектеу, өзгерту оның ... ... ... ... Ол үшін ... механизмді еңгізу және кеңейту
керек.
Еңбек ... ... ... тарылу барасында зандарды қайта қарау,
өзгерту керектігі көріне бастайды. Нарықта бәсекелікті күшейту мақсатымен
оның ... ... ... ... Еңбек нарығының басты
реттеуші күштері түрі - ... ... ... жеке ... ... ... тиіс.
Қазіргі кезде еңбекке деген сұраныс келесі тәсілдермен анықталады:
• мемлекеттік саясаттың төмен ... және ... ... мемлекеттік, жеке және шетел инвестициялар мөлшерімен;
... ... мен ... ... экономиканың масштабтарымен.
Еңбектің ұсынысына мынадай факторлар әсер етеді: ... ... ... ... (кері жағдайда еңбек ұсынысы өсіп отырады);
белгілі бір тұрғын халықтың бөлігінде баламалы табыс көзінің ... ... ... ... ... төмендейді); еңбек ресурстарының табиғи өсуі,
халықтың көшіп қонуы, мемлекеттің демографиялық және әлеуметтік саясаты.
Қазақстанда ... ... ... ... ... шек
қояды, ал бұл тауарлардың ұсынысы мен қызмет көрсетуін тоқтатады. ... ... ... ... ... пен ... ... қызмет көрсетуі 3 жағдаймен мінезделеді:
1. Нарықтағы тауарлардың ұсынысы мен қызмет көрсетудің ... бар ... ... мөлшері.
2. Еңбектің төлем деңгейі жұмыс күшімен анықталады және өте ... ... ... төлем қабілетін
қамтамасыз ету.
3. Монополияға ... ... ... сатып алушыларға деген қатты
бәсекесі тиімді қамтамасыз етеді.
Мұндай үш жағдайдың қызметі нәтижесінде ұсыныс пен сұраныс ... ... ... ... мен қызмет көрсетуге қолы жетерлігін анықтайды.
Қазақстанда қалыптасып жатқан еңбек нарығының ... ... бар. ... ... ... ... бойынша қалыптасуда: меншік нысандары
бойынша (баламалы жұмыспен қамтылу нысандары), ... ... ... істерінің біліктілігі, еңбекті бөлу мен қоғамдастыру
деңгейі, тарихи қалыптасқан еңбекті ұйымдастыру және ынталандыру нысандары,
еңбек ... ... ... ... ... ... жақсы түсіну үшін оның тұрақты ... ... және ... ... ... өндіру, ал бұл ... ... ... ... әрекетінің анализін қалыптастырды.
Еңбек нарығының Қазақстанда қалыптастыру, оны болжамдау нарық механизмінің
пайда болуының айырылмас бөлшегі ... ... Оны ... ... мыналар: өндірістің құлдырауына қарсы күресу, жаппай
жұмыссыздыққа жол бермеу, ... ... ... ... үшін ... және т.б. Жалақыға келетін болсақ, келесі келтіретін шарттарға ден
қойып оны жүзеге асыру қажет.
1. Сапалы ... ... ... ... мөлшерін қайта
қарастыру.
2. Тарифтік жүйенің өзгеруі, мемлекеттік ... ... ... және жеке ... секторындағы еңбек байланысын реттеу.
3. Қаржы несиелік және қазіргі принциптерден қалған қалдықтардың
салықтық жүйесінің қайта ... ал бұл ... ... ... жалақыға қарсы таяныш болып табылады.
Қорытынды
Мен осы ... ... ... ... ... мен ... және оның проблемаларын толық ашып зерттедім. Сонымен біз енді
адамның еңбекке деген ең ... ... тек ... ... арқылы жүзеге
асатынын білеміз. Қорытындылап айтқанда, еңбек нарығы дегеніміз – ... ... ... пен ... Қазіргі кездегі еңбекке деген сұраныс
келесі тәсілдермен ... ... ... ... ... және
залалды кәсіпорынға қатынасы; мемлекеттік, жеке және шетел инвестициялар
мөлшерімен; ... ... мен ... ... ... Еңбектің ұсынысына мынадай факторлар әсер
етеді: инфляция әсерінен тұрмыс деңгейінің ... ... бір ... ... ... ... ... пайда болуы; еңбек ресурстарының
табиғи өсуі, ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс деңгейінің төмендеуі тұтынушылық сұранысқа шек
қояды, ал бұл тауарлардың ұсынысы мен ... ... ... Еңбек
нарығын реттеуде еңбек биржасының алатын орны ... ... ...... мен ... жұмыс күшін сатып алу, сату ісін жүргізгенде
және жұмыссыздықты тіркегенде аралық қызмет атқаратын мекеме. Қазіргі ... ... ... ... ... Ал ... жағдай халықтың
тұрмыс деңгейінің төмендеуіне, әлеуметтік ... ... ... әкеліп соқтырады.
Жұмыспен қамту мүмкіндігін кеңейуіне үміт ... ... ... инвестицияларымен байланысты. Әрине, инвестициялар
қызмет істейтін кәсіпорындардың ... және ... ... ... ... ие ... Бірақ шетел
инвестицияларының көбеюі жаңа жұмыс орындарының болуына ... ... бұл ... ... қауырттылықты төмендетуге көмектеседі.
Еңбек нарығында мемлекеттік қызметтің маңызы: жалақыны, жұмыстылықты,
еңбек режимін реттеу болып табылады. ... ... ... -
әлеуметтік бағдарламасының (табысы аз отбасыларға көмек, ... әр ... ... ... ... ... және
тағы басқа) үлкен әсері бар. Еңбек нарығындағы мемлекеттің ... де рөлі ... ... ... ... ... ... еңбекке орналастыру жөнінде информациялық орталық құрады. ... және ... ... ... ... ... өзгертіп отыратын нарық
талаптарына, тез үйренуіне көмектеседі.
Қорытындыласақ, еңбек нарығындағы әрекет ететін заңдар көрінісі ерекше
сипатта ... ... ... ... ... сатып алу, сату, әр түрлі
мерзімді еңбек шарты түрінде жалдау негізінде жүреді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... қатар, еңбек келісімінде өндіріс ... ... ... ... саяси-әлеуметтік, моралді-этикалық
жақтарына да ерекше көңіл бөледі.
Еңбек нарығын реттеу еңбекке деген сұраныс пен ... әсер ... ... ... ... ... аптасының ұзақтығы, демалыс,
жұмысқа алу және босату, әлеуметтік қорғаудың түрлері және тағы басқа ... ... ... ... ... ... зандарды қайта қарау,
өзгерту керектігі көріне бастайды. Нарықта бәсекелікті күшейту мақсатымен
оның әлеуметтік негізін ... ... ... ... ... күштері түрі - еңбек зандары емес, жеке еңбек келісімі болуы тиіс.
Осы курстық жұмыста ... ... ... ... 2000 ... пен ... күресу бағдарламасы» мемлекеттік бағдарламасы
қабылданды. Бағдарламаның негізгі бағыттары:
• кедейлік деңгейін қысқарту ... ... ... ... ... және ... ... үшін жұмыс орнату
саясатын белсенді жүргізу;
... ... өсуі ... ... ... және ... ... бейімделу шараларының арқасында кедейлікпен ... ... іске ... ең сезімтал халыққа экономикалық
ақтаужәне әлеуметтік тірек жасау;
• кәмелетке ... және ... ... үйі жоқ ... ... және ... орталықтарын салуды көздеу. [ 4,
52]
Халықты жұмыспен қамту мәселе ... ... ... ... ... босап қалып, жұмыссыз деп тіркелген азаматтарға, бұрынғы
жұмыс орнындағы негізгі жалақысының 50 пайыздан кем емес ... ... ... ... ... ... жоғары және өмір сүру
минимумынан төмен болмайтын, жәрдем ақша беруге ... ... ... ... ... күшінің ұсынымын азайту ... ... ... ... ... ... жұмыс
аптасының ұзақтығын қысқарту, жұмыс орнын бөлу және мерзімнен бұрын
құрметті ... ... ... ... ... саясатын жүргізеді.
Мемлекет қосымша жұмыс орындарын жасау үшін, ... бөлу ... ... сөйтіп жұмыссыздықтан мейлінше жапа шеккен, бірінші ... ... ... ... жәрдем көрсетеді.
Жұмыссыздықтың себебі – халықтың өсуі. Сондықтан жұмыстағы тұрақтылықты
тууды шектеу саясатымен ... ... ... ... ... жеткіліксіздігінен туындайды.
Қорытындаласақ, қазіргі еңбек нарығының жағдайы орташа. ... ... де ... және орта ... даму ... ... белсенді жүргізіліп
отырса, жағдай өсіп отыратын. Жалпы, басқа шетел елдердің тәжірибелерін біз
қолдансақ, артық болмайды.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... – Алматы,
«Қазақстан». – 2001. – 11 бет.
2. «Қазақстан Республикасының еңбек туралы» заңы. Алматы. ... ... Н.Ә. ... -2030. ... ... жолдауы. Алматы.
1997.
4. Әкімбеков С., А.С. Баймұхаметова, У.А. Жанайдаров Экономикалық теория.
– Астана. 2002. – 123-137 ... ... Г.Ө. ... ...... ... -
2002ж. - 29-35 бет.
6. Крымова В. Экономикалық теория. - ... ... - 2003. ... Қолданбалы экономика оқу құралы. Орыс тілінен аудармасы. – Алматы.
2001. – 121-123 бет.
8. Мәуленова С.С. ... ...... - 2004ж.
9. Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Ә. Кәсіпорын экономикасы. – Алматы,
«Экономика». – 2002. – 82-90 ... ... Н. ... он жылы. – Алматы. «Қазақстан». –
2001. – 130 бет.
11. Самуэльсон П., Нордхаус Э. Экономика. – ... ... – 2001. ... стр.
12. Сахариев С.С. Жаңа кезең экономикалық теориясы. – Алматы. «Рауан». -
2004ж.
13. Шеденов Ө. Қ. ... ... ...... - 2004. – ... Шеримова Н.Ш. Трудовое право. – Алматы. «Данекер». – 2001. – 2-
10.
15. ... Қ.С. ...... ... 2007 – 380
-----------------------
Жалақы деңгейі
Жалақы ставкасы
Жалақы ставкасы

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Бухгалтерлік есеп."31 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет
Бөлу теориясы: өткен мен бүгінгі8 бет
Екібастұз қаласындағы жылу электр орталығының 500 мвт блоктарын жобалау56 бет
Еңбек ақының экономикалық табиғаты туралы теориялық және әдістемелік аспектілерді жалпылау негізінде жұмыскерлердің еңбек ақысын басқару ерекшеліктерін зерттеу және энергетикалық кәсіпорын "Западнефтегаз" кәсіпорнының қызметі мен еңбек ақы жүйесін талдау32 бет
Еңбек жалақысы22 бет
Еңбек нарығы туралы ақпарат28 бет
Еңбек нарығының компоненттері, қызмет ету механизімі6 бет
Еңбек нарығының теоретикалық аспектісі29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь