Қазақстандағы эндемик өсімдіктер

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1.Аналитикалық шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1.Қазақстандағы эндемдік өсімдіктердің экологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2. Қазақстандағы эндемик өсімдіктерге жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ...
1.3. Дермене . Қазақстанда кездесетін эндемик ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.4. Бұршақ тұқымдаcтарының жалпы сипаттамалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.5. Жантақ өсімдігінің жалпы сипаттамалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.6.Қазақстандағы химиктердің жантақты зерттеуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

2. Негізгі бөлім
2.1. Зерттеу жұмыстарының әдістемелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2.Зертте жұмыстарының материалдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3. Зерттеу жұмыстарының нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

3. Қазақтың қырмызы қызғалдақтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

4. Қорошаған ортаны қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе
Эндемик (грек. endemos – жергілікті) – Жер шарының шағын аймақтарына ғана таралған өсімдіктер мен жануарлар. Эндемик ұғымы түр, туыс, тұқымдас, т.б. жүйелік топтарды қамтиды. Эндемиктік түрлердің пайда болуы мен дамуына оқшаулану, климаттық, т.б. сыртқы орта жағдайлары және биотик. факторлар (қ. Фактор) әсер етеді. Эндемик түрлер ежелгі замандардан сақталып келе жатқан (палеоэндемиктер) және соңғы геол. замандарда пайда болған (неоэндемиктер) деп бөлінеді. Қазақстанда өсімдіктердің 730-дан астам түрі Эндемикге жатады. Олардың 175 түрі далалық алқаптарда, ал 540 – 570 түрі таулы өңірлерде таралған. Тек Қазақстанның оңт-нде өсетін өсімдіктердің 165 – 170-тей түрі Эндемиктер болып саналады. Мысалы; Қаратау қауы, Қаратау маралтамыры, Іле ұшқаты, Алатау бөденешөбі, Бетпақдала сылдыршөбі, Қарқаралы бөріқарақаты, Тарбағатай кемпіршөбі, т.б. Эндемик түрлердің көпшілігі сирек кездесетіндіктен, әрі ғыл. тұрғыдан толық зерттелмегендіктен Қазақстанның “Қызыл кітабына” (1981, 1996, 2006) енгізілген.
Шөлейттік және шөл далалық зоналардың өсімдіктер әлемінің ботаникалық құрамы мен бейімделушілік ерекшеліктері өте ерекше болады. Мұндай қатаң және қолайсыз ареалдарда тек осы зоналарға эволюциялық даму кезеңдерінде сұрыпталып бейімделген өсімдіктер өсе алады. Мыңдаған жылдар ішінде мұндағы өсімдіктердің морфологиялық, анатомиялық және физиологиялық қасиеттері өзіндік қайталанбас және таңқаларлық құрылымдық үйлесімге ие болған. Осындай өсімдіктердің көптеген түрлері Қазақстанның шөлдік және шөлейттік далаларында көптеп кездеседі. Кең даладағы қатаң климатқа және құмды ыстық климатты далаларда өсімдіктердің санаулы ғана түрлері мекендейді. Солардың ішіндегі аса маңызды өкілдерінің бірі кәдімгі жантақ өсімдігі. Жантақтың таралу ареалы айтарлықтай кең. Барлық ыстық климатты зоналарда кездеседі деуге болады. Өте ыстық құмды далалардан бастап қоңыржай зоналардың басталар шегіне дейін жантақ қалыпты өсіп тұқым түзуге бейімді. Бұл жай, жантақтың қалыпты реакциясының кең кең екенін көрсетеді. Дегенімен, жантақ өсімдігі анық ксерофиттік өсімдік болып саналады.
Жантақ далалық және шөлдік аймақтардағы климатқа және экологиялық жағдайда айтарлықтай әсер етеді. Біріншіден, жантақ шөлдік далалардағы жануарлардың азығы болып саналады, екіншіден сол жердегі топырақтың құнарлығы мен эррозияға ұшырау дәрежесі жантақ өсімдігінің жамылғысынан тәуелді. Қоңыржай климаттық өсімдіктер сияқты жантақ тез уақыт ішінде қалың және тұрақты өсімдік жамылғысын түзе алмайды. Оған көптеген себептер бар. Солардың бірі, жергілікті климаттық тұқымнан өсіп шыққан жас өсімдіктердің барлығының бірдей ересек өсімдікке дейін дамуына кедергі болса, екіншіден жантақ тұқымы бірінші жылы бәрі бірдей өне бермейді.
Жантақтың тұқымының таралуына түйе себеп болады. Өйткені, тұқым түйенің ас қорыту жүйесінде қорытылмайды. Осылай жергілікті экожүйеде үйлесімді тіршілік орныққан. Шөлдік және шөлейттік зоналардың экожүйесі өте нәзік және қорғауды қажет ететін жүйе болып табылады.
Қолданылған әдебиеттер

1. Ковалева Н.Г. Лечение растениями. Очерки по фитотерапии. Изд. «медицина». 1972.
2. Правдин И.Н. Дарвинизм. М.;- «Просвещение», 1986.
3. Лавренов В.К., Лавренова Г:В. Современная энциклопедия лекарственых растений. Изд. «Нева». СПб. М.,- 2006.
4. Межаков А.К. Занимательное садоводство. Изд. «Рауан», Алматы. 1990.
5. Доброхотова К.Н., Писарев А.А. Целебные растения вокруг нас. Алма-Ата.1980.
6. Дудченко Л.Г., Кривенко В.В. Пищевые растения –целители.Киев.1988.
7. Петров В.В. Растительный мир нашей родины. М.;-«Мир», 1991.
8. Рейн П. и др. Современная ботаника. Изд. «Мир». М.,-1190.
9. Сыбанбеков Қ.Ж. Жабайы өсімдіктер сыры. Алматы. Қайнар. 1986.
10. Цингер. А.В. Занимательная ботаника. М.;-«Советская наука.». 1954.
11. http/www. library. intra. ru –электрондық кітапханалық қор.
12. http/www. ecostan. org
10.,http/www.ecoline. ru/me
11. http/www. referat.kulichku.net
12.http/www. NLRK. kz – ҚР ұлттық кітапханасы
13.http/www. libluch. boom.ru –Южно-Казахстанская ОУНБ им. А.С.
Пушкина
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІ
М.О.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
«Дене тәрбиесі және спорт» факультеті
«Биологияны оқытудың теориясы және ... ... ... ... ... ... ... Г.Н
Тобы: ФК-13-5К3
Қабылдаған: Кенжебаева К.О
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
...............................................
1.Аналитикалық
шолу........................................................................
...................
1.1.Қазақстандағы эндемдік өсімдіктердің
экологиясы.....................................
1.2. Қазақстандағы эндемик өсімдіктерге жалпы
сипаттама............................
1.3. ...... ... ... ... тұқымдаcтарының жалпы
сипаттамалары...................................... 
1.5. Жантақ өсімдігінің жалпы
сипаттамалары....................................................
1.6.Қазақстандағы химиктердің жантақты
зерттеуі.............................................
2. Негізгі бөлім
2.1. Зерттеу жұмыстарының
әдістемелері............................................................
2.2.Зертте жұмыстарының
материалдары............................................................
2.3. Зерттеу жұмыстарының
нәтижелері..............................................................
3. Қазақтың ... ... ... ... ... endemos – жергілікті) – Жер шарының шағын аймақтарына
ғана таралған өсімдіктер мен ... ... ... түр, ... ... жүйелік топтарды қамтиды. Эндемиктік түрлердің пайда болуы мен дамуына
оқшаулану, климаттық, т.б. сыртқы орта жағдайлары және ... ... ... әсер ... ... ... ежелгі замандардан сақталып келе
жатқан (палеоэндемиктер) және соңғы геол. ... ... ... деп ... ... ... 730-дан астам түрі
Эндемикге жатады. Олардың 175 түрі далалық алқаптарда, ал 540 – 570 түрі
таулы ... ... ... ... ... ... 165
– 170-тей түрі Эндемиктер болып саналады. Мысалы; Қаратау қауы, ... Іле ... ... ... Бетпақдала сылдыршөбі,
Қарқаралы бөріқарақаты, Тарбағатай кемпіршөбі, т.б. Эндемик ... ... ... әрі ғыл. ... ... Қазақстанның “Қызыл кітабына” (1981, 1996, ... және шөл ... ... ... әлемінің ботаникалық
құрамы мен бейімделушілік ерекшеліктері өте ерекше болады. ... ... ... ... тек осы ... ... даму кезеңдерінде
сұрыпталып бейімделген өсімдіктер өсе ... ... ... ... ... морфологиялық, анатомиялық және ... ... ... және ... құрылымдық үйлесімге ие болған.
Осындай өсімдіктердің ... ... ... ... және ... ... ... Кең даладағы қатаң климатқа және құмды ыстық
климатты далаларда өсімдіктердің санаулы ғана түрлері ... ... аса ... өкілдерінің бірі кәдімгі жантақ өсімдігі. Жантақтың
таралу ареалы айтарлықтай кең. Барлық ыстық климатты зоналарда ... ... Өте ... құмды далалардан бастап қоңыржай зоналардың
басталар шегіне дейін жантақ қалыпты өсіп тұқым ... ... Бұл ... ... реакциясының кең кең екенін көрсетеді. Дегенімен, жантақ
өсімдігі анық ксерофиттік өсімдік ... ... ... және ... ... ... және экологиялық
жағдайда айтарлықтай әсер етеді. Біріншіден, жантақ шөлдік ... ... ... ... екіншіден сол жердегі топырақтың
құнарлығы мен эррозияға ұшырау дәрежесі ... ... ... ... ... ... сияқты жантақ тез уақыт ішінде
қалың және тұрақты өсімдік жамылғысын түзе ... Оған ... ... ... бірі, жергілікті климаттық тұқымнан өсіп шыққан ... ... ... ... ... дейін дамуына кедергі
болса, екіншіден жантақ тұқымы бірінші жылы бәрі бірдей өне бермейді.
Жантақтың тұқымының таралуына түйе ... ... ... ... ... ... ... қорытылмайды. Осылай жергілікті экожүйеде үйлесімді
тіршілік орныққан. Шөлдік және шөлейттік ... ... өте ... ... қажет ететін жүйе болып табылады.
1. Тақырыпқа аналитикалық шолу
1.1 Қазақстанның эндемик өсімдіктер әлемінің экологиясы
Қазақстанның өсімдіктері өте бай және жер ... ... ... түрлерге тола. Мұндай түрлердің үйлесімді кездесуіне
Қазақстанның ерекше климаты ... ... ... ... кең ... қоңыржай далалық және таулық климаттық ... ... ... ... ... ... құрамы да ерекше. Өкінішке ... ... ... түрлері санаулы ғана ареалдарда өседі.
Ал, кейбір түрлері тіптен жойылып бара жатқан өсімдіктер әлемінің ... ... Бұл ... ... ... ... ... бірі
болып өсімдіктердің қолданылу қарқынының жоғары болғандығын атауға ... ... дәрі – ... ... ... кейбір өте сирек
кездесетін ауруларға ем. Күнделікті қолданып жүрген қызықты әдебиеттерде
кездесетін дәрілік ... ... ... және космополиттер болып
саналады. Соларммен қатар, күннен күнге азайып немесе жойылып бара ... ... саны ... ... ... бөлігі Қазақстан
флорасының үлесінде. Бұл түрлердің ... ... ... үшін ... ... ... жеткіліксіз. Олардың кейбірлерін қолдан
көбейтіп , табиғи таралу аймақтарында көбейту қажет. ... бара ... ... жылдан жылға өркендеп бара жатқан мал шаруашылығының
әсерін бөліп айтуға болады. Тау бөктеріндегі шалғындықтар мен ... ... өсіп ... ... жоқ. ... олардың жас
өсімдіктері үнемі малдың және шөп орушылардың зиянды ... ... ... ... ... гүлдеу кезеңіне жеткенше 6 – 7 ... ... ... ... ... тасты беткейлерде өседі. Олардың
жойылуына кен игеру жұмыстары себеп болып келеді.
Бұл қызыл кітапқа ендірілген өсімдіктердің ... ... ... Қазіргі
кезде көптеген өсімдіктердің таралу ареалы жылдан – жылға таралып ... ... ... ... ғана ... бозтікен өсімдігінің
ареалы тек Қазақстанда емес, жер ... 20 ... ғана ... ... ... ... ғасырдың басында бозтікен өсімдігінің тамырынан сабын
алынған. Оның салдарынан, Ресейдің сабын өндірісінің шикізаты ... ... көп ... ... ... жень – шень ... тең ... алтын тамырдың да тағдыры
боз тікенге ұқсас. Алтын ... ... ... радиола, тек тау
биіктіктерінде өседі. Соған қарамай , алтын тамыр әлі ... ... ... ... ... шикі зат ... ... тиым салынған. Қазіргі
кезде алтын тамыр таудың 2300 метрлі биіктігінде 20-50 метрлік жолатта ... ... ... саны да ... деуге болады.
Экологиялық қалі мүшкіл өсімдіктердің бірі болып шеңгел ... ... ... облысының экологиясындағы орны өте ... ... ең ... ... ... өседі. Ол жылдан – жылға басып келе
жатқан құмның алдына тосқауыл болып тұрады. Шеңгелдің санының азаюы ... ... ... ... ... ... ... Аталған қызметті
қуаңшылдыққа төзімді жантақ, жыңғыл, сексеуіл ... ... дала ... ... де атқарады. Оңтүстік Қазақстанның Созақ, Шардара
аудандарының далаларындағы өсімдіктерінің жамылғысының басты ... ... ... боз және ... дәнді шөптер құрайды. Қазіргі кезде бұл
аймақтардағы флора өз құрамын қайта ... ... ... ... тыс ... қой шаруашылығының даму далалық флораның күйзелуінің
себебі болды. Қазақстанда 50 милион қой басты құралы. Олар кең ... ... ... ... дейін басып алды. Өте қарқынды
пайдаланудың салдарынан көптеген өсімдіктердің жамылғысы қайта қалпына келе
алмай жойылуға жақын қалде болды.
Экологиясы ... ... дара ... ... ... ... ... бәрін атауға болады. Бұл өсімдіктер
тек таулы аймақтарда өседі. Ерте көктемдегі гүл жинаудың әсерінен және мал
жайылымның ... ... ... қалі ... барады.
Бәйшешек, наурыз гүл, қызғалдақ түрлері, ерте ... сары ... ... жыл ... ... ... өте нашар.
1.2. Қазақстандағы эндемик өсімдіктерге жалпы сипаттама
Қаратау қауы 
Қаратау қауы (лат. Stіpa karatavіensіs) – астық тұқымдасы, қау туысына
жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.
Ботаникалық сипаты
Биіктігі 20 – 30 см. ... ... тек буын асты ... ... Гүлшоғырының ұзындығы 6 – 8 см,
жіңішке. Масақ қабыршақтарының ... 22 – 31 мм. ... 8 ... мм, 5 ... жолағы бар. Қылтанағы 8 – 9 см, имек ... ... ... ... 4 мм, түгі бар. ... ... Гүл ... арқылы өсімдік дәнегі топыраққа бекиді.
Өсетін орны мен таралуы
Батыс Тянь-Шань мен Қаратау жотасының (Оңтүстік Қазақстан облысы) Шу ... ... ... ... ... ... Қаратау қауының
жемістенуі алдында жақсы мал азықтық шөп. Қаратау қауы – сирек кездесетін
өсімдік және де тек ... ... ... ол ... өсімдігі
болып табылады. Жылдан жылға таралу аймағының азаюына байланысты қорғауға
алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. 
Қаратау маралтамыры
Қаратау маралтамыры (лат. Rhapontіcum ... ... ... жататын көп жылдық
шөптесін өсімдік.
Ботаникалаық сипаты
Биіктігі 5 – 10 см-дей.
Тамырсабағы өте ... ... әрі ... орналасады. Жапырақтары қалың түкті
болғандықтан бозғылт ... ... ... ... ... ... тамырға таяу жеріне орналасқан жапырақтары ұзын
сағақты, сабақ ұшына жоғарылаған сайын сағақтары қысқарады.
Гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Себеттің ... ... ... ... ені 2 – 2,5 ... ... 2 – 2,2 см.
Тұқымынан көбейеді. Маусымда гүлдеп, шілдеде жемістері піседі.
Жемісі – сарғыш, құрғақ ... оның ... 6 мм, ені 1,5 – 2 ... үлкен ақайдаршасы болады, ол тұқымның желмен ұшып таралуына
мүмкіндік ... орны мен ... ... және ... ... тастақты, қорымтасты жерлері
мен жартастардың ... ... ... ... ... 1300 – 1500
м биіктіктегі ... ұсақ ... ... ... Қаратау
маралтамыры – сәндік өсімдік. Өте сирек кездесетіндіктен қорғауға ... ... ... ... ... ... (Lonicera iliensis) - ұшқаттар тұқымдасына жататын бұта. 
Іле өзенінің аңғарында кездеседі. Биіктігі 1,5 м-ге ... ... сұр, ... жас ... алқызыл сұр түсті, барқыт
тәрізді түк басқан.Жапырақтары сопақтау, қандауыр пішінді, ... ... см, ені 5-7 мм. ... ... ... қолтығынан шығады, күлтесі
сарғыш түсті, түбек тәрізді, ұзындығы 10 мм. Мамыр-маусымда гүлдеп, маусым-
шілдеде жеміс салады. Жемісі қара көк ... шар ... ... 6-7 ... үшін ... ... ... эндемик. Қазақстанның "Қызыл
кітабына" енгізілген.
Іле ұшақты (Lonіctra іlіensіs) – ұшқат ... ... ... өз-нің атырабындағы тау етектерінде, өзен аңғарындағы терек-
тал өскен ормандар мен ... ... ... ... ... 1,5 м-
дей, сабағы жіңішке, өте көп қатты ... ... ... пішіні
қандауыр тәрізді, ұзындығы 2,5 см, ені 5 – 7 мм. Гүлі сары ... ... олар ... ... ... ... көбейеді. Мамыр –
маусым айларында гүлдеп, маусым – ... ... ... ... – қара ... шар ... ... Өте әдемі өсімдік, сәндік үшін өсіріледі. І. ұ.
өте сирек кездеседі, жылдан жылға таралу аймағы азаюда, сондықтан ... Іле ... ... ... ...... ... жататын көп
жылдық споралы шөптесін өсімдік.
Қазақстанда Жетісу (Жоңғар) және Іле Алатауларындағы, Батыс Тянь-
Шаньдағы тасты ... ... ... ... 1 түрі – ... ... ... venerіs) бар. Оның биіктігі
10 – 30 см. Қара ... ... ... ... ... ... екі не ... бірігіп, қауырсын
тәрізді тілімделген. Жапырақ сағағы ... қара ... ... тұрады.
Спора арқылы немесе тамырының кесіндісімен көбейеді, үш ... ...... ... ... ... сүмбілді әсемдік өсімдік
ретінде гүлзарларда өсіреді және ... ... ... жолдарын емдеуге пайдаланылады. Сүмбіл Ақсу ... ... ... алынған. Сирек кездесетін өсімдік ретінде
Қазақстанның “Қызыл ... ... ... ... 3-10 ... ... ... Діңгегінің диаметрі 25-
30 см-ге жетеді. Жиі ... ... ... ... 6-9 см, ... кең ... және ... пішіндес, жиектері майда
тісті, сағақтары қою қызыл түсті. Жапырақ жаймай тұрып ... ... көп, ақ ... ... ... Жемістерінің түстері сарыдан қызылға
дейін болады.
Таралуы
Жабайы ... Орта ... ...... ... ... тастақ етектерінде
тоғайланып өседі. Қазақстанның ... ... ... ... ... өседі. Іле Алатауы, Кіші Алматы өзенінің жағасында, Талғар, Түрен
аймақтарында жиі кездеседі. И. В. ... бұл ... 8 жаңа ... олар КСРО-ның еуропалық бөлігінде, Қазақстан мен Орта
Азияда өсіріледі.
Дайындалуы
Шайырлар өріктің ... ... ағып ... Орта ... ... 0,5 кг-дан 1,5 кг-ға дейін ... ... ... ... ... қойып, жақсы желдетілетін бөлмелерде кептіреді
Химиялық құрамы
Өрік шайырының ... 16% ... ... 44%-ға ... ... ... арабиноза кіреді, белоктық заттар 0,6%-дан аспайды.
Шикізаттың сапалық көрсеткіштері
Өрік шайырының кесектерінің үлкендігі әртүрлі болады, сыртқы ... ... ... тамшы және сүңгі тәріздес, ірілері шар және ... ... Жаңа ... ... ... ... түсті, мөлдір болады,
ескі кесектері Сары – қоңыр түсті болады, мөлдір болмайды.
Қолданылуы
Эмульгатор ретінде эмульсиялардың өндірісінде қолданылады.
Қызыл қайың
Қызыл ... ... ... бар, ... Қазақстан. Бұл сирек кездесетiн
тал әлемнiң өзге бiрде-бiр елiнде өспейдi. Қазақстанның ... ... ғана ... ... бұл ... кiтапқа енгiзiлген. Алайда, бұған
қарамастан, жыл сайын ағаш ареалы тарылу ... ... ... ... қыл ... ... те ... Өйткенi ол — Нарынқол ауылы
тұрғындарының негiзгi отын көзiне айналған. ... 2 — 4 м, ... ... 3 — 4 (5) см, ені 1,5 — 3 см, ... ақшыл-қызғылт
түсті. Аналық сырғасы сопақша (ұзындығы 1,8 ... ені 0,7 см). ... ... ... — қанатты жаңғақ. Әсемдік үшін де өсіріледі. Тау
беткейлеріне топырақ эрозиясына қарсы егіледі. Ал Наурызым және Аманқарағай
орманында өсетін өте ... ... ... ... қорғауға алынып,
Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.
Ресми дерек көздерiне сүйенсек, соңғы он бес жыл ... ... өсу ... 15-20 ... ... Айталық, 1990 жылы қайың
ареалы 225 ... ... ... 180 ... әзер ... ... ... облысы Алакөл ауданындағы ауыл, Көлбай ауылдық округінің орталығы.
Аудан орталығы — Үшарал қаласынан ... ... 5 ... оң ... ... 1,3 мың адам (2003). ... ... ... ... деп ... ... 1997 ... дейін Үйгентас
ауданына қарады. 1963 — 97 ж. “Саратов” кеңшарының орталығы болды. ... 1997 ... ... ЖШС және ... шаруа қожалығы құрылды.
Аққаңбақтүсті аллохруза ( Қалампырлар тұқымдасы)
Мәртебесі: саны қатты қысқарып бара ... , ... ... ... Тянь- Шань мен Памир – Алай эндемигі. Біздің елімізде Жамбыл және
Оңтүстік ... ... ... мен тау ... кездеседі.
Шөлді, шөлейтті және саванналы жерлерде тау етегі жазықтығынан орташа тау
белдеуіне ... ... ... , ... шар ... ұсақ ақ ... жиынтығы өте әдемі.
1.3. Дермене – Қазақстанда кездесетін эндемик
Дермене – асыл шөп. Бойы 50 ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда, Арыс, Түркістан аймағында жиі
кездеседі. Улы өсімдік. Әсіресе, гүл жармай тұрғанда, жапырақтарында ...... ... ... Сол ... одан ... ... дәрігердің
кеңесінсіз пайдалануға болмайды. Ел ішінде дермененің адам ағзасына зияны
сонша тимейтіндей қарапайым екі ... бар. ...... бір ... ... ... ... түкті әрі сарғылт жасыл болады. ... ... ... ... ... қызғылт сары түске енеді. Тамыры жуан,
тармақтанған, сүректі. Дермененің төменгі жапырақтары сағақты. Ұзындығы 2,5-
4 сантиметрдей және ... ... ... жапырақтары бүтін,
айыл пішінді, қысқа. Дермене Қазақстанның шөлді өңірлерінде өседі. Орта
Азияда, Тәжікстанда көп ... ... ел ... ... ... ... дәрмене, дермене жусан. Халық медицинасында оны жүрек талмасы бар
науқастарға пайдаланады. Дәрілік ... ... ... ... ... қатары қатты сиреген.
Дермене емдік қасиеті мол өсімдік. Ол тек қана Арыс ... ... Одан ... ... ... ішқұртынына қарсы әлемдегі бірегей
дәрі. Ол дәрі әлемде тек қана ... ... ... ... ... ... жалпы сипаттамалары
Бұршақ тұқымдасының 120 мыңнан астам, түрлері бар. 490 туысы бар
олардың көпшілігі ... ... ... ... ... ... ... құрғақ болып келетін субтропикалық , сонымен бірге
солтүстік қоңыржай және салқын климатты аудандарындағы өсімдіктер жабынының
қалыптасуында маңызы аса ... ... ... ... ... ... және біржылдық
шөптесін өсімдіктер. Шөптесін түрлерінің көпшілігі қоңыржай тіптен климаты
салқын ... ... ал ... мен ... ... және ... ... өседі. Егін шаруашылығы
практикасында бұршақ тұқымдасының биологиялық ерекшеліктерінің маңызы ... ... олар ... ... симбиоз түзіп, ауадағы бос жүрген
азотты бойына сіңіруге мүмкіндік алады. Бұршақ тұқымдасының жапырақтары көп
жағдайда күрделі болып ... ... ... жапырақтары жапырақ серігі
бар, жапырақтары ... ... ... ... масақ, шоқпарбас болып келеді. Гүлі бұршақтың гүлі
типтес. ... ... ... ... 5- ... ... зигоморфты. Күлтесі зигоморфты, 5- күлте жапырақшадан ... ... бос ... және ... ... біріккен екеуі қайықша
түзеді. Кейбір туыстарында күлте жапырақшаларының бір – ... ... тән. ... жоңышқа туысында , ерекшелері мен қайықшасының , кейде
тіптен ... ... ... ... ... 10 ... ... Бір түрлерінде аталықтарының 10-ы да бос болады, екінші
біреулерінде аталықтары жіпшелері ... ... ... ... оның ... ... ... көптеген туыстарының аталықтарының 9-ы жіпшелері
арқылы түтікке бірігеді де, бір ... бос ... Тек екі ... бар гүлдер ғана шырынды заттар бөліп шығарады. Аталықтардың
бірігуінен пайда болған ... бір ... ... ал ... ... кесілген болады. Гинецейі бір мүшелі апокарпты, гүлтүйіні жоғары.
Көптеген түрлерінің гүлінің формуласы мынадай:
Са5, Со3+2, А9+1, ... боб, ол не ... дәні көп екі ... арқылы қақырайтын немесе
ішінде бір – бірден ғана ... ... ... ... не бір
жемісті қақырамайтын болып келеді. Дәндердің құрғақ салмағына шаққанда
ондағы белоктың проценттік ... өте ... ... 34 процентке
дейін, ноқатта- 31 процент, люпинде- 61 ... ... ... ... ... сапасы бойынша бірінші орында фасоль мен жасымық
тұрады. ... ... ... мен ... аса ... болады.
Бұршақ тұқымдасының көптеген түрлерінің халық шаруашылығында маңызы аса
зор. Олар азақтық, жем- шөптік, балжинайтын, ... ... ... ... ... ... ... азықтық, жем- шөптік
сапасы кейде олардың құрамында глюкозидтердің немесе алоколойтардың көп
мөлшерде болуына ... ... ... туысы- 150-дей түрі бар, бұрынғы БОР-дың флорасында 84 түрі
бар, ал Қазақстанда 25 түрі кездеседі. ... ... жем- ... аса ... және сапасы жоғары пішін немесе дән алу мақсатында мәдени
жағдайда ендірілген. Кейбіреулері арам шөп ... ... ... ...... , ... екі жылдық өсімдік, оны мал
азығы ретінде күздік карабидаймен бірге себеді. ... ... ол ... ... ... ... ... және Орта Азияда
кездеседі. БОР-дың барлық ... арам шөп ... ... сиыр жоңышқа ,
ал осы республикалардың европалық ... мен ... ... ... ... ... – екі ... немесе көп жылдық өсімдікке жатады.
Биіктігі 15-60 см ... ... ... ... ... үшбұрышты
болады. Гүлдері кішкентай шар тәрізді қызылдау болады. Жапырақтарында ақ
дақтар кездеседі. Маусым – ... ... 30-45 ... ... теңге жапырақ басқа теңге ... ... көп ... Бал ... 1 гектарға 65-200 кг жетеді. Оның шырыны өте төменде
орналасқандықтан араларға оны алуға қиынға соғады. ... ... ... ... , көптеген ауруларға қарсы антисептикалық қасиеттерге
ие. Гүлінің тұнбасын қан аздықта. ... ... ... ревматикалық ауруларға қарсы пайдаланады.
Ақ теңге жапырақ – бұршақ тұқымдасына жататын биіктігі 10-25 см ... ... ... өте ... ... өте кішкентай шар тәрізді ақ
түсті болады. РРРесейде көп кездеседі. ... ... ... ... өседі. Мамыр айының аяғы мен маусым айының ... ... жаз бойы ... ... көп шырын бөлінеді. Ол шырының
қызыл теңге жапырағынан айырашылығы оған көп аралар келеді.
Өсімдік бөлетін шырын ауаның ... ... ... ... ... жоғары температура кезінде ауаның жоғары ылғалдығынан
да шырынды жақсы бөледі. Балдылығы 1 гектарға 50-120 ... ... ... ... қош ... дәмі өтте ... Ашық ... балдың сортына жатады.
Кристалдану кезінде ақ түске айналады. Ақ теңге жапырақ ... ие. ... ... ... , ... ... , ... қолданылады.
Чина лугавая - биіктігі 30 - 100 см көп жылдық өсімдік. ... ... ... бұршақтары сопақша бұршағының жоғарғы жағы қара.
Егістіктерде , бау- ... ... ... ...... гүлдейді.
Бал өнімділігі 1 гектарға 20 ... ... ... жеңіл
тыныштандыратын ал тамыры жүрек қан ... ... ... ... ... ... кезінде қолдануға болады. Сібір халық медицинасына
өкпе тыныс алу жолдарын емдеуге көптеп ... ... ... ... ...... 40-80 см ... Ең көп тарағаны кәдімгі жантақ. Оның
биіктігі 40-120 см. Ол далаларда шөл жерлерде көп кездеседі. ... ... ... ... табылады. Кей аудандарда отын ретинде ... ... ... ... ... тікенектері қысқа, берік,
жоғарғысы жіңішке ... ... ... ... өте тереңге бағытталған
ұзындығы 10 метр. Жапырақтары ланцетник тәрізді майда, жай, ол ... ... ... ... ... ... ... тікенектер сүйір бұрышпен жоғары қарай орналасқан ұзындығы 14
см. Жапырағы жай ретпен ... доға ... ... 1-2 ... ... тікенектері бар.
Гүлденуі – маусым, қыркүйек айларына дейін гүлдейді. Гүлдері қызыл және
ашық қызыл түсті. 3-8 тікенекке бір ... ... ... бір – біріне
қарап иіліңкіреген және өткір емес. Бір гүлі күніне 2 мгм-ға ... ... ... Бал ... 1 ... 150 кг-ға келеді. Оның балы ашық
түсті исі нәзік және ... тән дәмі ... ... ... ... ... боб немесе ішінде көптеген дәндері болады. Шілде айында ... ... ... жағы мен ... ... ... ... ретінде
қолданылады. Өсімдікті күн түсетін алаңда кептіреді. Қапта бір жыл сақтауға
болады. Өсімдікте эфир майы ... ... С және К ... тобындағы витаминдер коротин, кумарин, ... ... ... және ... эфир майы бояғыш заттар,
смолалар болады.
Химиялық құрамы - өсімдіктің химиялық аз зерттелген оның ... эфир ... ... ... қышқылдар , кумариндер,
С,К,В витаминдері фионоцидтер табылған. Жас өсімдіктің құрамында С витамині
көптеп кездеседі.
Фармонологиялық қасиеті – ... ... ... ... ... ... тоқтатады, өтті айдайды.
Медицинада қолданылуы - өсімдіктің төменгі жағын кейде қрығы ... ... ... ... ... ... ... өсімдіктің
тұнбасын пайдаланады. Кейде жөтелді басуда және ... ... ... ... ... ішек ... , созылмалы іш өтуде ... ... ... ... жағы ... ... Тұнбаны ангина кезінде тамақты шаюға көп ... ... ... ... ... жазу үшін ... медецинасында геморойға, эгземаға кезінде іріңдеген жараларға
және язваға қарсы қолданады. Ауыз қуысындағы ауруларға , ... ... ... қарсы және бүйрек ауырғанда да қолданады. Дезинтерия
профилактикасында гастридке асқазанның ... ... , өт ... ... ангинада қолданылады.
Тұрмыста қолданылуы – жантақтың ... отын ... ... ... ... қолданады. Басқа жануарлар тікенегі болғандықтан
жей алалмайды.
Қызықты факторлар – ыстық қүндері ... ... ... ... ... тәтті сұйық манна деп аталатын сұйық бөлінеді.
Ол түнде қатайып кетеді. Оны жеуге болады. Маннаны ... ... ... ... ... ... оның 5 түрі ... Оның
жақсы тараған аумағы Оңтүстік Қазақстан Обылысы ... ... ... обылысы жантақ шөлді аумақтарда яғни Шу өңірінде , ... ... елді ... ... ... , ... және Төле би
аудандарында кең тараған.
Жантақтың жылан жылға құрып ... ... ... ... Жантақтың құрып кетуін жергілікті елді ... ... ... көз ... ... ... көп ол ... жойыла қоймады
деген пікірлер өте көп. Жоқ олай емес жантақты зерттеп білгенде ғана оның
құрып бара ... ... ... ... ... биылғы берген
өнімнен өніп шыға алмайды. Оның себебі, біріншіден, жантақтың дәнінің сырты
мықты беріктік қабатпен қапталған ол жер өнім ... үшін кем ... ... ... ... ... ... өнімін яғни дәндерін жергілікті
халық, медицина дәрілері жинап емдікке ... ... ... ... жер ... ... азайып бара жатыр. Барлық жер бетіне
таралған өсімдікті біз ... ... ... Жантақтың жойылуы
салдарынан қызыл кітапқа енгізілген.
1.6. Қазақстандағы ... ... ... ... ... ең дәмді азығы бұл – жантақ. ... теек қана ... ... ... оның өте ... қасиеттері де
бар. Бұл өсімдіктің қасиеттері бұрыннан белгілі. Жантақтан жасалған
дәрілік ... ... рет қлы ... ... ... ... ... химиктері бірнеше жылда анықтаған. Осы зерттеулер жақсы нәтиже
беріп жоғары дәрежеде ... ... ... фармоцефтика саласына
енгізілмеген.
Қазақстанда жантақтың 5 түрі бар. Олардың ішіндегі ең қымбат қырғыз
жантағы. Ол С ... , ... және ... бай. ... ... ... жақсы пайдаланған. Б.з IV ... ... ... ... және оның ... геморой мен дизентерияға және
денедегі жараларға қарсы ... деп ... ... Халық
медецинасында жантақтың тұнбасын көптегн ішек ауруларына ... ... ... , ... ... , ... және жараларды емдеуге қарсы
пайдаланған.
Қазақ халық университетінің органикалық ... ... ... ... 30 жыл бұрын жантақты зерттеді. Жантақты неліктен түйелер
жақсы көріп жейді, неге ... ... ... ... туып ... жылы ... ... анықтай бастады. Осы тақырыпты 8 жылдан
кейін десертация қорғады. Осы ... ... ... ... ... , яғни ... деген атпен ( латынша алхани – тікенек).
Химфарм Шымкент заводының дәрігерлерімен ... ... ... ... алына бастады. Осылайша алхедин таблеткалары, жантақ
сиропы, 5 проценттік алхедин мазьі және ... ... ... ... ... ... ... тері аурулары
төмендейтін емес. Бірақ онда жоғары дәрежелі ... көп. Ол крем ... ... ... ... ... басқа аурулар пайда болды.
Тері атрофиясы, гипертрихос, пигменттер пайда болды және тамырдың бұзылуы
пайда болды. Нәтижесі 2-3 ... соң ... ... Бұл ... ... жасалған препараттарды пайдаланған жөн. Клиникалық ғылыми
зерттеу орталығында алхидин ... ... баға беру ... ... Ал ... күні ... алергиялық дерматитпен
ауырған адамның нейродермитид ауруы қайта бастады. Ал ... ... ... ... ... Бұл ... ... кезінде 70 проценттік аурулар
тексеруден өтті. Ауруадамның препаратты пайдалану жақсы нәтиже ... ... бұл ... ... ... ... иісі бар деп және терінің
тырысқақтығы мен құрғақтығын төмендетеді деп мақтады. Мазьдің ... ... ... және ... ... ... сиропы - жараның жазылуына , күйгенге және асқынды ауруларға
қарсы қасиеті бар. ... ... ... ... ... ... май
фитопрепараты мен салыстырады. Бұл зерттеу 100 адамдарынан өтті, олар сірке
қышқылын қолданғандар мен ... және ... мен ... ... пайдаланып жақсы нәтиже берді.
Гаухар тұнбасы – тағы бір ... ... ... эффектілігін
қарастырады. Оны гортан ангинасы бар, тонзилит ауруымен ... ... Бұл ... ... ... де ... ем болды.
Бүгінгі күнде туберкулезге қарсы препаратттар белсенді түрде жасалуда
көптеген дәрілер ... ... ... ... ... белгілі. Фарм
дәрігерлерінің ой бойынша алхидин организмдегі токсиндердің төмендеуіне
қатысады.
Тамыр тұнбасы – 1 ... ... ... 1 стакан қайнаған су құйып 20
минут қойамыз. Одан кейін тұнбаны сүзіп ... ... ... Қатты ыстық
күнде шөлді басуға ішеді. Тамақ ауырғанда шаяды. Кейде компрес ... ... ... ... ... қарсы 1 шелек суға 60 ... ... 1 ... ... ... ... Одан кейін 30-40 минут
ауырған жерді буландымармыз. ... ... адам ... ... өте
зор.
Қолданылуы – жантақ тұнбасын ( дат чайы ) ретінде ... ... ... ... ... ...... жағдайларға байланысты оның өнімділігін
әрқашан ... ... 12- 100 ... дейін 6-10 грамға дейін
гектарына өзгеріп отырады. 100 кг ... 25,3 ... ... өнім ... 2,8 кг ... ... Оның құрамында С ... ... ... протонтн 40 проценттен төмен. Клетчатка 30 проценттен төмен,
ал май 40-50 процентке жетеді.
2. Негізгі ... ... ... әдістемелері
Жантақты зерттеуді 2006 жылдары жүргізілді. Ерте көктемнен бастап
көпжылдық ... ... ... жалғастыру қарқыны мен мезгілін
анықтап отырылды. Бұл басылауларды жантақтың алғашқы ... ... мен ... ... пен ... және гүлдернінің түзілуін
фенологиялық бақылау жүргізу арқылы есепке алынды. ... ... және ... ... жыл ауа ... +6,+12 градус күні бүршік атты.
05.04.06 ж. ауа ... +8,+14 ... ... түсі ақ, ... мм.
06.04.06 ж. ауа температурасы +7,+12 градус, бүршік түсі ақ.
07.04.06 ж. ауа ... +7,+14 ... ... түсы ... ж. ауа тем- сы 0,+7 ... , ... ... түсі ақ.
09.04.06 ж. ауа тем-сы +4,+10 градус , бүршік түсі ақ, ұзындығы 09-1см
10.04. 06 ж. ауа тем-сы +3,+8 ... ... түсі ... ... ж. ауа ... +2,+10 ... ... түсы ақшыл жасыл ,
бірінші негізгі жапырақшасы шықты.
12.04.06 ж. ауа тем- сы +6,+12 ... , ... түсі ... жасыл,
ұзындығы 1,5- 2 см.
13.04.06 ж. ауа тем-сы +2,+22 гардус, бүршік түсі ақшыл жасыл.
14.04.06 ж. ауа ... +8,+25 ... ... түсі ... жасыл.
15.04.06 ж. ауа тем-сы +10,+23 градус, бүршік түсі ... түсі ... ж. ауа тем- сы +14,+27 ... ... түсі жасыл, ұзындығы 2см
жетті.
17.04.06 ж. ауа тем-сы +12,+24 градус, бүршіктің түсі жасыл
18.04.06 ж. ауа ... +12,+26 ... ... түсі ... ж. ауа ... +14,+27 ... ... түсі жасыл , оның негізгі
жапырақшасы шықты.
20.04.06 ж. ауа ... +10,+23 ... ... түсі ... ... ... см жетті
21.04.06 ж. ауа тем-сы +12,+22 градус, ала бұлтты, бүршік түсі жасыл
22.04.06 ж. ауа тем-сы +13,+28 ... ... түсі ... ж ауа тем-сы +16,+30 градус, бүршік түсі жасыл
24.04.06 ж. ауа тем-сы +14,+28 градус, бүршік түсі жасыл, ... ... см ... ж. ауа ... +16,+29 ... бүршік түсі жасыл
26.04.06 ж. ауа тем-сы +18,+32 градус, ... түсі ... ж. ауа ... +14,+28 ... ... түсі ... ұзындығы 3,7-
4 см жетті, 13-15 негізгі жапырвқшалары шыға бастады.
28.04.06 ж. ауа ... +12,+26 ... , ... өсуі одан әрң ... ж. ауа ... +16,+30 ... жапырақшалары үлкейе бастады.
30.04.06 ж. ауа тем-сы +12,+26 ... , ... ... өсуіне
жаңбырдың әсері өте зор болды.
Бір ай ... ... ... қай күгі ... ... және ... негізгі жапырақшаларының шығатынын ұзақ зерттеу нәтижесінде ... өсіп ... ... ... ... ... болсақ:
Алғашқы бүршіктерінің 5-і қауызбен қоршалады, қыстап шыққан қоңыр – ... , ... ... ... ... ... кейінгі ашылған
жапырақшасының 5-де ... ... ... ... ... жұқа ... Алдыңғы 3-інің ұзындығы 4-5 млм, 5 жапырақшаның ұзындығы 0,5
см жетті. 6 жапырақшасының ... 0,5 см, ... ... түсті, келесінің
бәрі жасыл түсті.
7 жапырақшаның морфологиялық пішіні өзгеше келеді, қолтықтарының
болашақ ... ... 7 ... ... ... 3 ... жапырақшаларды еске түсіреді. Екі жақты тақтайшалары ... ... ... ... және ... ... ... жантақтың кәдімгі пішініне ұқсайды.
8 жапырақша дәл сондай, бұл жапырақшаның құрылысы 7 жапырқшаға құсайды.
Сабық жоғарлаған сайын буын ... ... 1 және ... ... ... арасы 3-4 млм, одан ары қарай 5-6
млм. 4 және 6 жапырақшалардың аралығында яғни ортасында ... ... 4 және 7 ... буын аралықтары 7 млм. Бойы 5,5 млм жас
сабақтың ... 12-13 ... ... сыртқы көрінісі қалың жасыл түсті, сабақтары да, жапырақшалары
да өте нәзік , ақ ... мен ... ... ... қарама-
қарсы бағытта кезектесіп орналасқан.
2.2. Зерттеу жұмыстарының материалдары
ЗерттеугеОңтүстік Қазақстан облысындағы Шымкент қаласының айналасында
таралған экологиялық ... ... ... пайдаланылды. Ерте
көктемнен күзге дейін Шымкент Дендропаркінің айналасында және Ақсукент ... ... ... ... ... зерттелді.
Зерттеуді өсіп келе жатқан өсімдіктерді өлшеу, санау, ... ... ... ... Күзде жантақтың пісіп жетілген тұқымдарын жинап
зертханалық ... ... ... ... ... ... жұмыстарының нәтижелері
Тәжірибені жүргізу арқылы жантақтың ішіндегі ең ұзын өскінін ... ... ... ... неше ... саны және ұзындығын , әр
жапырақтың үстінде ... ... ... ... 103 см ... ... бойында орналасқан сабақ саны 4,
сабақша саны 39, үлкен жапырақшаның саны 63, ... ... саны ... ... орналасқан тікенек саны 42.
Ұзындығы 93 см жететін жантақтың бойында ... ... ... саны 41, ... ... саны 46, ... ... саны 30,
жапырқшалардың үтінде орналасқан тікенек саны ... 87 см ... ... ... ... ... саны 5,
сабақша саны 32, үлкен жапырқшаның саны 42, майда ... саны ... ... ... тікенек саны 38.
Ұзындығы 82 см жететін жантақтың бойында орналасқан сабақ саны ... саны 32, ... ... саны 37, ... ... саны ... үстінде орналасқан тікенек саны 31.
Ұзындығы 62 см жететін жантақтың ... ... ... саны ... саны 26, ... жапырқшаның саны 28, майда жапырақшаларының саны 24,
жапырқшалардың ... ... ... саны ... 60 см ... ... бойында орналасқан сабақ саны 6,
сабақша саны 29, ... ... саны 23, ... жапырақшаларының саны 20,
жапырқшалардың үстінде орналасқан тікенек саны 22.
Ұзындығы 58 см ... ... ... ... ... саны ... саны 32, үлкен жапырқшаның саны 31, майда жапырақшаларының саны 25,
жапырқшалардың үстінде орналасқан тікенек саны 29.
Ұзындығы 51 см ... ... ... орналасқан сабақ саны 2,
сабақша саны 24, үлкен жапырқшаның саны 20, майда жапырақшаларының саны 18,
жапырқшалардың ... ... ... саны ... 46 см жететін жантақтың бойында орналасқан сабақ саны 2,
сабақша саны 24, үлкен жапырқшаның саны 34, ... ... саны ... ... ... тікенек саны 33.
Ұзындығы 45 см жететін жантақтың бойында орналасқан сабақ саны ... саны 25, ... ... саны 24, ... жапырақшаларының саны 19,
жапырқшалардың үстінде орналасқан тікенек саны ... ... ... ... ... ... сабақтар саны
да, сабақшалар саны да әртүрлі. Бұл туралы ғылымда толық зерттелмеген. Бұл
зерттеу жұмысы 25.05.2006 жылы ... ... жер ... ... зоналардың ішінде
қоңыржай жылы және шөлдік зоналардың арасында орналасқан. ... ... ... және ... далалар алып жатыр. Мұндай
климаттық зоналар жыл бойындағы ылғал ... ... және ... ауа температурасының өте жоғары жеңгейде болуымен сипатталады.
Мысалы, ... ... ... ... және ... ... жылдық мөлшері таулы аймақтармен салыстырғанда 3-4
есе аз болады. 200-250 мм ... ... ... мөлшері жыл
бойында біркелкі емес. Ылғал қысқы қар және ерте көктемдегі жаңбыр түрінде
түседі. ... және ұзақ ... ... жер ... ... ... ... жоқтық қасы деп санауға болады.
Шөлдік және ... ... ... ... ботаникалық
құрамында өте ерекше болып келеді. Ылғалы тапшы зонадағы өсімдіктердің
морфологиялық ... ... түр ... ... Бұл
миллиондаған жылдар бойында эволюциялық үрдіс кезінде ... ... ... ... өсімдіктердің биологиялық
ерекшеліктері мен экологиялық жағдайлары аса көп көңіл ... ... ... ... ... қолайсыз ортада өмір кешуге бейімделген
өсімдіктер әлемінің құрамы қоңыржай ... сан ... ... Олар
санаулы болғанымен экологиялық және ценоздық қатынаста үлкен ... ... ... мен сол зоналарда өмір ... ... ... ... ... Бұл өсімдіктер
жергілікті биоценоздық алғашқы трофтық ... ... ... ... қатар жантақ, сексеуіл, шеңгел, жыңғыл, жүзген, және
кейбір жусан ... ... ... ... ... ... ... және топыырақ эрозиясынан сақтады. Олардың осындай маңызын
асырып айту ... ... ... ... эндемик флорасына қатысты екі
басты проблеманы атап айтуға болады:
1) қазіргі замандағы аталған өсімдіктердің нашар экологиялық жағдайы;
өйткені , ... ... ... ... ... қарқынды пайдаланудың
салдарынан жантақ, сексеуіл, жаңғыл және шеңгел өсімдіктерінің ... ... ... ... КСРО ... ... қой ... тыс дамуымен адамның бұл өсімдіктердің отынға пайдалануы;
2) шөлейттік өсімдіктердің морфофизиологиялық ... ... ... келе ... ... ... ... аталған өсімдіктер туралы тек қысқаша сыртқы сипаттамалардан
басқа ғылыми дереектер тағу қиын. Жүргізіліп жатқан ... ... ... , ... және ... зерттеулердің
нәтижесіне негізделуі тиісті.
Осы тұрғыдан , шөлейттік эндемик өсімдіктердің морфологиялық ... ... ... өте ... және ... ... табатын бағыттардың бірі деп есептеледі.
Жнатақ ... ОҚО ... ... ... кездеседі.
Әсіресе, далалық жазықтықтардығы флораның басты құрам ... ... ... басты азығы болып ... ... және шөл ... ... ... зор. ... жіктеу бойынша бұршақ тұқымдасына жататын ксерофиттік,
тұқым арқылы таралатын көпжылдық , жартылай бұтатектес ... Өте ... ... ... жүйесінің арқасында ылғал тапшылығына шөл далалық
жағдайда төтеп бере алады. Суды топырақтың 10-15 ... ... асты су ... алады. Қатаң климаттық жағдайда бейімделу ... ... ... ... Судың артық булануына
қарсы тұру ... ... ... ... мен ... ... күрт азайған. Жапырақтары өте майда. Өсімдіктің барлық
вегетативтік ... ... ... ... қалың кутикулалық
қабатпен қоршалған. Бір өсімдік бойындағы сабақтар саны мен ... ... ... ... ... сыртқы ортаның
вакторларының әсерінен шектеледі. Орталық ... ... ... ... ... ... айналып түрі өзгерген. ... ... ... ... ... ... түскен
тұқымдарының барлығы келесі жлы өніп шықпайды. Бұл ... ... бірі - ол ... ... ... және ... лак ... болуында. Бұл белгілі түрлік қасиеттердің бірі. Сондықтан, бір
жылғы түзілген тұқымдар бірнеше жылдар бойында жыл ... ... ... ... Бұл қасиет жантақ тұқымдасының келесі көктемде қолайсыз ... ... ... ... бойы ... ... топырақта
сақталуына мүмкіншілік береді. Жантақтың таралуына онымен қоректенетін
жануарлар ... рөл ... ... ... ... ... қайта
жерге түскен тұқым өнуге қабілеттілігін арттырады. Өйткені, түйенің ... ... ... ... ... ... қабатты зақымдау
арқылы судың енуіне мүмкіншілік ... ... ... мақсатында біз өзіміздің зерттеулерімізде
жантақ тұқымдарының өнгіштігін зертханалық жағдайда 2005-2006 ... ... ... ... ... ... өсіп ... өсімдігінің тұқымдарын қыркүйек айының соңында жинап, оны үш ... ... ... ... яровизациялаудан кейін термостаттағы
ылғалды камерада, 25 ... ... ... ... ... ... ... 1000 тұқымның өнгіштігін ... ... ... ... әр үш күн ... ... алып отырдық.
Эксперименттің нәтижесінде бірінші жылғы түзілген тұқымдардың тек 4,65
пайызы ғана ... ... ... тұқымдардың сыртқы қабаттары
судың енуіне кедергілігін сақтады, қатты ... ... Ол ... бұзылу немесе басқада өзгерістерге ұшырамады. Екі жыл ... ... ... сақталған тұқымдардың өнгіштігі 15,7 пайызға дейін
артты ( 1- кесте) . ... ... және ... нұсқа ретінде
сыртқы қабаттары құмдық қағазбен зақымдалған тұқымдар себілді. Бұл ... ... ... , бірдей жоғары дәрежедегі өнгіштікті көрсетті,
тиесілі 68,4 – 65,4 ... ... ... деректер тұқымының әр келесі ... ... ... ... ... ... ... Табиғаттағы
қысқы суық пен ... ... ... және ... әртүрлі
органикалық және минералдық ... ... ... ... ... ... ... мүмкіншілік туады деген қорытындыжасауғв
болады. Ендеше, жантақтың бір жылда, түзген ... ... 4-5 ... ... өніп ... ... ары қарайғы , ересек өсімдікке дейін
дамуы, одан кейінгі ортаның метеорологиялық параметірлеріне байланысты. ... ... ... ... ... жануарлардың тұқымды
тартуына байланысты. Бұл тұжырымды түйе шаруашылығы жақсы дамыған және ... да ... ... ... көп ... аймақтарындағы
ареалдардың кеңдігінен байқауға болады.
1 – кесте.
Жантақ тұқымының өнгіштігі
|р/с |Эксперементтің нұсқалары ... ... , % |
| | |2005 жыл |2006 жыл |
|1 |2005 ... ... ... |4,65 |15,7 |
|2 |2006 ... ... тұқымдар |- |3,85 |
|3 ... ... |68,4 |65,4 ... ересек өсімдігінің жыл сайын вегетация ... ... ... ... ... ... ... табиғи тұрғыдағы өсңмдңктер зерттелді.
Өсімдіктердің тіршілік формасы бойынша жіктеуде жантақ жылдың ... ... ... ... ... орналасуы мен қорғану
тәсілдеріне орай гемикриптофиттер (Н) мен криптофиттік ... ... ... ... қайта көктеуге арналған ... ... ... ... ... каудекстерде және жердің 20см
тереңдіктегі ... ... ... ... ... ... , ... қолайсыз жағдайдың
әсерінен танаптардағы жер жыртудың әсерінен, ... ... ... ... сабақтарды түзе алады. Біздің эксперименттерімізде жер
асты бүршіктерінің үлесі барлық бүршіктердің 21,3 ... ... ... ... және ... дамыған сабақтары жер асьы
бүршіктерден дамитыны ... Бұл ... ... ... түзуі
өсімдіктің өсу ортасындағы факторлардың әсеріне тікелей байланысты екені
дәлелденді. Ылғалы аз, ... ... ... ... ... ... ... болады. Мұндағы сабақтар тек жер үсті бүршіктер деп дамитыны
көрінді. Ал, ойпаң және ... ... көп ... биік ... ... саны 3,2 – 3,4 ... ... Олардың 1,1 бөлігі жер
асты бүршіктерден дамыған . Ендеше , жантақ өсімдігі өзінің өсу ортасына
қарай, ... ... үшін ... ... ... ... факторларына қарай белсендіре алады екен. Ылғла мөлшері
өте аз кезде жер асты бүршіктері вегетацияны ... ... , ... қосалқылық рөлінде қалды. Олардың оянуы және вегетациялық
үрдісті қамтамасыз етуі жер үсті ... ... ... іске ... ... ... жер жыртылған танаптардан көктемде ... ... ... жер асты ... ... ... ... кезекпен орналасқан жапырақтардың 4-5
түссіз болып келеді. Олар ... ... ... және ... басталғаннан кейін тез арада қурап ... ... ... ... ... ... ... – пайызды
ққұрады. Керісінше, сабақтың биомассасы – пайызды ... Бұл ... ... ... ... төмендетпейді. Өйткені, өсімдіктің
сабақтары оншажуан және сояу болмағандықтан толығымен мал ... ... ... ... 4 жапырақтың қолтыұшасынан бастап дами бастайды.
Өсімдік сабағының құрылысын зерттеу ... ... ... құрайтын
сабақтар болып сол алғашқы 4-5 жапырақтардың қолтықшаларынан ... ... ... Ол ... ... ... сабағы сияқты
келесі 2,3 және 4 сүрелік сабақтарды түзе ... Ал, ... ... ... ... дамыған жанама сабақтар өзінің ... 2 ... ... ғана ... ... екен. Бұл деректі алғашқы
сабақтардың ... ... ... ... ... ... жеткіліктілігімен түсіндіруге болады. Өйткені, жаздың ортасына
қарй ... ... ... ... ... толығымен
пайдаланылып біткеннен кейін жантақ тек терең қабаттардағы су мөлшерінен
тәуелді болып қалады. Ол ... ... жан – ... ... ... болып табылады. Сонымен қатар, жазға қарай ауа температурасында
күрт жоғарылап кетудің салдарынан ... ... ... ... ылғалдылығы кеш түзілген сабақтардың тарамданып өсуіне
жеткіліксіз . ... ... ... ... ... ... ары ... сабақтанбайды, керісінше өсуін тежеп
қысқара бастайды. Бұл сабақтар келесі даму кезеңдерде өсу емес даму ... ... ... ... гүл шоғырлары пайда бола бастайды. Ал,
жаз ортасында немесе ... ... ... ... ... түседі.
Бұл кезде өсімдікке тамыр арқылы түскен су мөлшері жетпейді. Сондықтан ... ... даму ... соңына жеткізу үшін сабақтардың
ұштары кеуіп тікенге айнала бастайды, ондағы су ... ... кері ... нәтижесінде гүлдерде пайдаланылады. Бұл жантақ ... ... ... ... ... ... ... ие болу ерекшеліктері болып саналады.
Эксперименттерден алынған ... ... ... ... ... ... вегетациясын жаңарту кезіндегі
алғаш пайда болып келе ... ... ... ... ... бақыланған. Ол үшін әр бес күн ... ... ... ... ... алып тоңаздқышта ұстап микроскоп арқылы
бүршіктердегі анатомиялық өзгерістерді анықтап еске алып отырдық.
Жантақтың алғашқы ... ... ... ... тәне ... акропетальді бағытта, негізінен ұшіна қарай іске
асыратындығын көрдік. Меристеманың жасушалары дифференцияланбаған , ... ... ... . ... ... өсімдіктің өмір бойы
өсуін қамтамасыз етеді. Өмір бойы жаңа мүшелермен ұлпалар түзу тек өсімдік
ағзасына тән ... ... ... ... соңына дейін сақталады.
Бұл қасиет меристеманың ішінде инициалды жасушалардың ... ... ... әрдайым бөлініпжаңа жасушалар түзеді және ешқандай
ұлпаларға маманданбайды. Меристеманың ... ... ... ... болып есептеледі және барлық ұлпалармен мүшелердің
бастамасына айналады. Төбелік ... ... 1- ... көрсетілген.
Онда орталық конуспен туниканы көруге болады. Конусты қоршап орналасқан
туника келесі ... ... ... ... ...... ... өсу конусындағы төбелік меристема. Т – туника, К –
конус.
Сабақтың өсуі төбелік меристеманың қызметі арқылы іске асса, жанамалық
меристеманың жасушалары әр 8-10 күн ... ... ... ... ... мен перицикльді түзеді. Алғашқы жанамалық меристеманың
жасушалары ірі , ... және әрә ... ... жұқа ... ... мен перцикльдің жасушалары көп ... ... ... түзе ... Бұл ... ... ... меристеманың
жасушаларына қарағанда майда, тығыз және қалың қабатты болып орналасады.
Көп ұзамай екінші жанамалық меристемадан ... мен ... ... болады.
Сабақтың анатомиялық құрылысының алғашқыдан соңғыға ауысуы ... өсіп ... ... 25-35 күн ... ... Бқл кезде
соңғы анатомиялық құрылым сабақ ұшынан 2-3см төмендікке орын алады. Одан
жоғары бөлігінде алғашқы ... ... орын ... Бұл ... ... ... ... ұзақ уақыт жүрсе, жоғарғы жапырақтардың
қолтықшасынан дамыған сабақтардың ұшында өте қысқа мерзңм ішінде ... ... ... ... ... ... қызметінің
тоқтатылуымен байланысты. Жоғарғы сабақтардың ұзындығы 5-10см аралығына
жеткен кезде төбелік мееристема жасушалары ... ... ... ... ... ... ... жақсы дамиды.
3. Қазақтың қырмызы қызғалдақтары
Қызғалдақ қандай өсімдік
Қызғалдақ (Tulipa) – лалагүлдер тұқымдасына жатады. Ол – көп ... ... ... ... ... ... ... жиі
кездеседі. Өсімдіктер өмірін зерттеушілердің айтуынша, қазақ даласында
қызғалдақтың 36 түрі бар, оның 18 түрі ... ... ... ... ... 3-50 ... ... жұмыр, тік өседі,
тамырымен жалғасқан буынында пиязшығы ... Гүл ... ақ, ... ... ... қауашақ. Қызғалдақты қалалық жерлерде әсемдік үшін және одан
хош ... зат алу ... ... ...... ... 18 түрі
өте сирек кездесетін ... Олар ... ... ... ... ... Бір ... сары, қызыл, ақ қызғалдақтар ... ... ... ... біз қара ... тек ... ... кздестіретінбіз.
Шығыс ғұламасы Омар Хайям айтқан екен: «Қызғалдақ – раушан гүлге тең»,
- деп. Иә, сәні жағынан өсімдіктер арасында ... ... мен ... ... ... ... тең ... жоқ. Қызғалдақ пен бәйшешек
– көктем хабаршысы, сұлулық символы, махаббат белгісі. Арабтың «Мың ... ... ... ... ... аждаһа қанынан өсіп шыққан», -
«Қызғалдақ суреті бар шарап ыдысына «ернімді ... мас ... ... де ... толы ... бар. ХІІІ ... ... Мушариддин Садидың өзі:
«Қызғалдақтың сипатына салқын бұлақ сыбдыры, құстың ... мен ... ... ... ... - ... ғой. ... кезінде шығыста, Кіші
Азияда, әсіресе Еуропада қызғалдақ гүл патшасы болып та ... ... ... ... ... Ол жөнінде болжам көп. ... ... ...... Бұл парсы сөзі: «толибан» ... Оның ... ... тартатын орамал, «тюрбан». ... ... ... қызғалдақ қауызы шығыстың баскиіміне ұқсас болғандықтан,
осылай аталған. Мұның бәрі тіл ... ... ... ... ақындарды да, ғалымдарды да, патшаларды да таң-тамаша
қалдырып, өзіне ынтықтырып келеді. Содан да болар, Шығыстың тағы бір ... ... ... ... нәзіктігіне, әдемілігіне, кипаристей
сымбаттылығына тіпті раушан гүлі де тең келмейді деп жырлайды.
Қазақ жері – қызғалдақтың Отаны
Қызғалдақтың тарихы тым ... ... ... біздің жыл
санауымызға дейінгі ІІІ-ҮІІ ғасырларды сасанид дәуіріндегі күміс ... ... ... ... ... қазба жұмыстары
кезінде Қытай императорының мүрдесінен табылған шекпенде де түрлі-түсті
қызғалдақ кескіндері өрнектеліпті. Өз дәуірінде ... ... ... бас ... ... ... ... болғаны, оның
келушілерді қатты сүйсіндіргені, сұлтан Сүлейманның бағындағы арнайы
орындарда көктем ... ... ... ... ... өсіп, жайқалып
тұратындығы туралы тарихи ддеректерді де білеміз. Негізінен, ... ... ... ХҮІ ... ... ... ... оның 300-ден астам түрін өмірге әкелген ... ... ... ... ... ... егіп, өсіруді сәнге
айналдырыпты. Соның әсерінен, суретшілер жыр ... мен ... ... көркемдеген. Жалпы, Осман мемлекетінің тарихында
ХҮІІІ ... басы ... ... деп ... ... жазылып қалды.
Соған қарамастан, қазір ғалымдар қызғалдақтың негізгі Отанының қазақ жері
екенін әрі ... әрі ... ... ... ... Итальян саяхатшысы Плано Карпинидің Лионнан
Қарақорымға дейін саяхат жасағанында 1246 жылғы ... ... ... ... қаласының тұсынан өткендігін. Сонда ол Қаратаудың
қырмызы қызғалдағын көріп, оның ... ... ... ала ... Олай ... ... қызғалдақ ұрығы Түркия жерінен 1559 жылы Еуропаға алып
барылып, таратылады деген дерегі дұрыс емес. ... одан үш ... ... ... қазақ қызғалдағының ұрығы Еуропаға жеткізіліп, таратылған.
Неміс саяхатшысы Александр Гумбольд та 1829 жылы ... ... ... ... ... ... кітап жазып, онда: «Азия жазығының
ең көңіл аударатын бөлігіне мал өсіретін халық ... дала ... ақ гүл ... ... ... ... ... - деген. Ол
Еуропаның мың түрге бөленген гүлдерінің ортасынан келсе де ... ... ... ... ... бөледі. Қазір де шетелдіктер, олардың
ішінде Қазақстандағы БҰҰ-ның Даму бағдарламасының тұрақты өкілі Хаолянь Шу:
«Көптеген ... ең ... және ... ... бірі –
қызғалдақ, ол Қазақстан флорасында ерекше орын алады. Шындығында ... ... ... немесе Үндістандағы лотос сияқты Қазақстанның белгісі
болатындай гүл. ... ... ... ... есебі бойынша
қызғалдақтың 36 түрі белгілі, оның 18-і ... ... ... ... түрі ... ... әлемге белгілі голландтық қызғалдақ түрлерінің
топтамасына бастама болды. Дегенмен, олардың Отаны – ... ... ...... - деп мәлімдесе, Қазақстандағы Нидерланды
Корольдігінің елшісі ... ... ... ... тегі қазақ даласы
бола тұра, ашылғаннан кейін жүздеген жылдар өткеннен соң Нидерланды белгісі
болды. ХҮІІ ғасырдың басында ... ... ... ... ... ашты. Голланд гүл өсірушілері қызғалдақ ... ... ... ... жаңа, едәуір жетілген сорттарын шығара бастады. ... ... ... қызғалдақпен сауда жүргізе бастадық. Қызғалдақ суреті
Иранның ұлттық туының ... ... ... гүл ... ... ... ... ұмтылуы мені қайран қалдырды. ... ... ... ... ... ... олар голланд
сорттарымен шағылыстырып, жаңа сорттар алуға үміттенеді», - деп ... ...... ... ... ... ... Б.В.» компаниясының көмегімен Анна Иващенконың «Қазақстанның
қызғалдақтары және өзге де жуа ... ... атты ... ... ... ... бас ... Мартин Ферстл
мырзаның да: «Жер шарының қай түкпірінде болмасын алуан түсті қызғалдақтар
өседі. Үлбіреген нәзік гүлге әрдайым ... ... оның шығу ... ... ... көп ойлана бермейді екенбіз. Ғалым Анна Иващенконың
кітабын оқығаннан кейін ғана қызғалдақтың Отаны – Қазақстан ... ... ... ... тұқымы Ұлы Жібек жолы арқылы Түркияға, кейіннен
Голландияға ... ... ... ... ... ... алыс шетелдерде
жаңа түрлері өсірілді. Сөйтіп, олардан бүкіл әлемнің ... әсем ... ... жер ... ... өсіп шыққандығы әрине таңғаларлық
жағдай», - деп айтқаны да ... ... ... бойынша, қазақ даласындағы қызғалдақтарды зерттеу
жұмыстары ХҮІІІ ғасырдың соңында ... ... ... ... Паллас
жетекшілік жасаған арнайы экспедиция 1771 жылы ... ... ... рет ... ... ... баспа бетінде ол жөнінде ой-
пікірлерін, зерттеу қорытындылары жариялайды. Қазір қазақстандық Лемон,
Шренк, ... ... ... таныс болса, бұл атаулар қазақ
қызғалдақтарын зерттеген адамдардың атымен аталған. Александр ... ... осы ... ... ... келе ... жолда ауырып
қайтыс болды. А.Шреж, Г.Карелин, И.Кирилов 1840-1842 жылдары ... ... ... ... ... Ботаника
институтына тапсырды. Бұлар негізінен, қызғалдақтардың ең ескі гербарийлік
жапырақтары болып саналады.
Біз ХҮІІІ ғасырдың басы Осман мемлекетінің ... ... ... аталғанын, қызғалдақ тұқымының қазақ даласынан Түркияға Ұлы Жібек жолы
арқылы ... ... Ал ... императоры Фердинадтың
Константинопольдегі ... ... ... ... де Бусбек болса, қазақ
даласынан Түркияға жеткен ... ... ... Еуропаға алып барады.
Яғни, ол 1554 жылы қызғалдақ ... ... алып ... ... ... директоры, ботаник, бағбан Кароюс Клузиус деген есіммен
кеңінен танымал Барль едль Эклюге тапсырады. Әлгі бағбан оны ... ... ... гүлін алып оны Еуропаға таратады. Негізінен, оның алдында
Итальян саяхатшысы ... ... де ... ... тұқымын
Еуропаға алып барып, таратқан-ды. ... ... ... ... ... ... таралу тарихының бір сыры осындай.
Қазақстандық қызғалдақтардың жітелуі
Бен Зонневельд (Ben ... 2009) ... ... ... ... жіктеледі:
Түрлі жапырақты қызғалдақ. Дарагүл қызғалдақ. Алакүлте қызғалдақ.
Алтай қызғалдағы. Қысқа аталық ... Бем ... ... ... ... ... ... Іле қызғалдағы. Төрт
жапырақты қызғалдақ. Тяньшань ... ... ... ... ... ... қызғалдағы. Грейг қызғалдағы. Крауз қызғалдағы.
Кауфман қызғалдағы. Шымған қызғалдағы. Күмәнді қызғалдақ.
Шренк қызғалдағы.
Биберштейн ... ... ... ... Кеш ... Түкті аталық қызғалдақ. Жалған түкті
аталықты қызғалдақ. Қосгүлді қызғалдақ. ... ... ... Түркістан қызғалдағы. Тікаяқ қызғалдақ. Соғды қызғалдағы.
Қазақстанның «Қызыл кітабына» енген қызғалдақтар
1. Альберт қызғалдағы. ... ... ... ... ... ... тасты
баурайы, Шығыста – Балқаш – Алакөл флористикалық ... Шу – ... ...... Қаратау тауы мен шоқылары.
2. Биберштейн қызғалдағы. Сырт слемінде, Тобыл – Есіл, Ақтөбе, Торғай,
Мұғалжар, ... ... ... ... ... Тобыл – Есіл, Ертіс, Каспий ... ... ... ... ... ... Арал ... Қызылорда мен Қызылқұм
флористикалық аймағында.
5. Қысқа ... ... ... Алатауы мен оның сілемдерінде.
6. Грейг қызғалдағы. Қызылорда, Түркістан флористикалық ауданында,
Іледе, Күнгей ... ... ... ... Алатауында, Шу – Іле
тауларында, Қаратауда.
7. Алакүлте қызғалдағы. Алтай мен ... ... ... ... Қаратауда, Батыс Тянь-Шань мен Қырғыз Алатауының
батыс бөлігінде.
9. Колпаковский қызғалдағы. Жоңғар ... ... ... Шу – Іле ... ... шығыс тау етегінде, Қордай
асуында.
10. Корольков қызғалдағы. Аласа тауларда, ... ... ... ... ... флористикалық ауданында.
11. Леман қызғалдағы. Құмда, түрлі-түсті тау жыныстарының жиынтығы бар
жерде, Қызылқұм мен ... ... ... ... шағыл тау беткейлерінде, сары
топырақты тау етегінде, Іле, Күнгей Алатауы мен ... ... ... ... ... Жатаған қызғалдақ. Тобыл – Ертіс, ... ... ... Арал ... ... ... ... шоқыларында, Алтайда.
14. Регель қызғалдағы. Қызыл түсті сазда, шағыл тасты беткейде, Шу-Іле
тауларында.
15. Шренк қызғалдағы. Сырт сілемінде, ...... ... ... Жем, ... ... аймағында, Мұғалжар, Батыс Сарыарқада,
Шығыс Сарыарқада, Ұлытауда.
16. Кеш ... ... ... ... ... ... Күнгей
Алатауында.
17. Дарагүл қызғалдақ. Ашық жерлерде, тасты беткейлерде, Зайсан, Алтай
мен Тарбағатайда.
18. Зинайда қызғалдағы. Таудың ... ... ұсақ ... ... ... ...... далада, бұталар арасында,
Қырғыз жотасында.
4. Қоршаған ортаны қорғау
Оңтүстік Қазақстан облысының таулы аймақтары өте ... ... бай. Тек ғана Ақсу ... ... ... жер ... басқа
бөлігінде кездеспейтін 10 өсімдік түрі өседі екен. ... ... ... емес ... біле ... Сондықтан, қорықтарға ғылыми экспедиция
мүшелеріне де кеппе шөп және тағы басқа ... ... ... Өсімдіктерді жұлуға болмайды. Барлық морфологиялық және ... ... өсіп ... ... ... ... ... Мұндай биіктіктерде өсетін өсімдіктердің көбісі ... ... ... , ... саны өте аз. ... мен жануарлардың таптауында
олар үшін өте әсерлі және ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысынан бері қарай, өндірістік ... ... ... ... ... табиғи танаптардағы
өсімдіктерден алу қарқынды ... ... ... ... және ... ... ... кездегі нашар экологиялық жағдайына сол себеп
болды. Мысалы, 19-20 ... ... ... пен ... ... ... кезде, ол өндірістерге қажетті шикізаттарды
Қазақстандағы табиғи жағдайда өсетін көксағыз және бозтікен өсімдіктерінің
тамырларын жинау арқылы ... ... ... ... бұл ... кауіпінің қасында деуге болады. ... ... ОҚО ... 20 ... ... ғана сақталып қалды. Ал. Қара ... ... ... ... де ... ... жылдан – жылға
нашарлап барады.
Бүгінгі күнде өсімдіктер әлемін қорғау іс – шаралары бұл ... ... ... тосқауыл бола алмай отыр десек ... ... ... іс ... қарамай , аталған өсімдіктер әлемінің ... ... ... Көптеген қорыққа жақын және табиғаты тамаша ... ... ... мал жайылымы ретінде пайдалану арқылы күйзелу
үстінде.
Бұл үрдістің үдеуіне антропогендік фактордың үлесі мол. Жаз ... ... ... ... зиян келтіруде. Осы мәселелерді
жою жолына қарастырылған шаралар әлсіз.
Тағы бір айтарлықтай фактор ретінде атап кететін мәселе , ол ... ... дем алу ... ... табиғатқа баратын адамдардың
мәдениеті мен табиғатты қорғау туралы түсініктердің дәрежесінде. Ақпарат
құралдарында экологиялық мәселелерді ... ... өте ... ... ... қорғауға деген көңіл әліге дейін жеткіліксіз.
Қорықтардағы өсімдіктерді тек қорғау емес, олардың ... ... ... мен ... саны ... аймақтардағы өсімдіктер флорасы ерекше ... ... Ол ... тұрақты емес. Шаруашылықтың әрекетерді асыра
пайдалану бұл қауымдастықтағы тұрақтылықты бұзуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... кезде, бұл ассоциялық
құрамның жағдайын үнемі зерттеп тұру қажет. Сонымен қатар ... ... ... мен ... түзу ... зерттеулердің нәтижелерін қорытындылай келе келесі қағидаларды
бөліп айтуға болады:
1) жантақтың сабақтануы дәрежесі оның өсіп ... ... ... ... ... мөлшері жоғары болған жағдайда жер асты бүршіктерде
сабақ түзуге қатысады. Өсімдіктің сабағының дарақтары ең ... ... ... ... ... ... ... түзілген сабақтарда өсімдіктің генеративтік
мүшелері түзіледі.
2) жантақ өсімдігінің тұқымнан көбеюін тежейтін факторлар ретінде оның
тұқымының ... және ... ... ... ... ... сыртқы қабатын бұзған жағдайда бірінші жылда жоғары
дәрежелі өнгіштік көрсетеді.
3) тұқымның бұл ... ... ... ... ...... ... бара жатыр. Оларды
қолымыз келгенше қоғауымыз қажет. Және де ... ... ... ... ... ... жөн. Өйткен, оны көріп, біліп,
оқыған адамдар табиғатты ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстандағы эндемдік өсімдіктердің экологиясы29 бет
Атмосфералық ауаны қорғау19 бет
Жусан4 бет
Каспий теңізі. Казақстанның батыс өңірінде қалыптасқан экономикалық жөне экологиялық жағдай.4 бет
Мәдениет дегеніміз не?5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь