Қытайдың орталық азиядағы сыртқы саясаты

Жоспары:

Кіріспе.

Негізгі бөлім:

1.тарау. Қытай және Орталық Азия: бейбітшілік пен қауіпсіздікті нығайту
2.тарау. Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы экономикалық байланыстары.
3.тарау. Қытай мен Орталық Азия елдерінің сауда және мәдени қатынастары.

ҚОРЫТЫНДЫ

Әдебиеттер.
КІРІСПЕ
Жұмыстын жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыс Қытайдың Орталык Азиядағы сыртқы саясатын (1992 — 21 ғ. басы) зерттеуге арналған. Жұмыста Қытайдың тәуелсіздік алған Орталық Азия республикаларымен орнатқан сан-саладағы ынтымақтастығы мен өзара байланыстары қарастырылады. Оның ішінде Қытайдың Орталық Азията қатысты ұстанған саяси бағытына, өзара екі жақты және көпжақты байланыстардың саяси, әскери, қауіпсіздік, сауда-экономикалық және мәдени салалардағы даму үрдісіне, қарым-қатынастардың бүгінгі жағдайы мен болашағына назар аударылады.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Кеңес Одағының ыдырауы нәтижесінде тәуелсіздік алған Орталық Азияның жас мемлекеттері халықаралық қатынастардың субъектілері ретінде бүкіләлемдік сахнаға шығып, сыртқы әлеммен жоғары мемлекетаралық дәрежеде байланыстар орнату мүмкіндігіне ие болды. Жаңа кезеңге аяқ басқан Орталық Азия өңірі геосаяси және геоэкономикалық ерекшеліктеріне қарай әлемнің ірі мемлекеттерінің назарын аударған стратегиялық маңызды аймаққа айналды. Бұл ең алдымен өңірдің Еуропа мен Азияны біріктіретін қолайлы да тиімді географиялық орналасуы мен жер қойнауының пайдалы қазбалар мен табиғи ресурстарға бай болуымен шарттасқан. Орталық Азия мемлекеттерінің дамуы үшін екі жақтан көршілес жатқан Қытай мен Ресей мемлекеттерімен қарым-қатынас орнату өте маңызды. Бұл жөнінде Президент Н. Назарбаев үстіміздегі жылдың наурыз айында Қазақстан халқына арнаған Жолдауында айтқан. Жолдауда сыртқы саясаттағы басымдықтар ретінде Ресей мен Қытай аталған [1]. Зерттеудің өзектілігі, ең алдымен, Орталық Азия елдерінің геосаяси жағдайымен тікелей байланысты. Геосаяси тұрғыдан алғанда, Орталық Азияның бес мемлекетінің үшеуінін (Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан) Қытаймен ортақ шекарасының болуы да өзара қарым-қатынастарды дамытудың негізгі факторы десе де болады. Орталық Азия елдерінің тәуелсіздік алғаннан кейінгі бүкіләлемдік қауымдастыққа кіру барысында ол мемлекеттердің шет елдермен байланысы мәселелері үлкен өзектілікке ие болады.
Ежелгі өркениет елі болып табылатын Қытай - ұлы мемлекет. Аспан асты елінің 1979 жылдан бастап жүргізген ашық есік және реформалар саясатының нәтижесі оның экономикалық даму деңгейін әлем таңданарлық дәрежеге жеткізгені мөлім. Белгілі американдық саясаттанушы-ғалым Г. Киссинджердің Қытайдың әлеуеті женіндегі сөзін келтірсек: «Барлық ұлы және әлеуеті зор мемлекеттердің ішінде Қытай алға басудың ең жоғарғы деңгейінде. АҚШ қуаттылыққа әлдеқашан жеткен, Еуропаға берік тұтастыққа жету үшін әлі де еңбектену керек, Ресей - сүрініп келе жатқан алып, ал Жапония бай, бірақ әлі де жасық. Қытай болса, экономикалық дамудың 10 пайызға жақындаған жыл сайынғы қарқынын сақтап, өте күшті ұлттық тұтастық сезіміне және одан да мықты әскери күшке ие бола отырып, ұлы державалар арасында әлдеқайда қатысты жоғары өсімді көрсетіп отыр» [2]. Американдық саясаткер Збигнев Бжезинский өзінің «Великая шахматная доска» атты кітабында 20-шығасырдың соңғы онжылдығында қалыптасқан әлемдік геосаяси жағдайға баға бере отырып, Қытайды әлемдік емес, аймақтық держава деп атайды. Автор қандай қолайлы жағдайда дамығанның өзінде объективті себептер Қытайды 2020 жылға қарай әлемдік мемлекетке айналуға қол жеткіздіре алмайтынын айта келе былайша қорытынды жасайды: «Қытай қазірдің өзінде құрлықтағы геосаяси тұрғыдан алғанда ең ықпалы күшті мемлекет болып табылады. Оның әскери және экономикалық қуаты көршілес елдермен, Үндістаннан басқа, ешқандай салыстыруға келмейді. Сондықтан өз тарихының, географиясының және экономикасының талаптарына сәйкес Қытай аймақтағы өз ықпалын нығайта түсері хақ» [3].
Шығыстағы көршіміз - Қытайдың бүгінгі ғаламдасу заманында жүргізіп отырған сырткы саясатының принциптерін айқындау, оның сыртқы саяси бағытында Орталық Азияның алатын орнын анықтау өте қажет. Қытайдың Орталық Азия елдеріне қатысты саясатында ортақ принциптермен қатар, әр республикаға деген ұстанымында да ерекшеліктер бар. Оның Орталық Азиядағы мақсаты мен мүдделерін ашу ете маңызды. Сондықтан осы аталған мәселелерді қарастыру үлкен өзектілікке ие болып отыр. Қытайдың Орталық Азиядағы саясатында саяси, экономикалық, сауда, мәдени салалар орын алған. Оған қоса шекара, қауіпсіздік, лаңкестік пен сепаратизмге қарсы күресу, жол қатынастарын дамыту зерттеу жұмысының өзегін құрайды. Осы мәселелерді ғылыми тұрғыда зерттеу, талдау, жан-жақты ашу тікелей саясатқа қатысы бар адамдар мен ғалымдардың ғана емес, сонымен бірге жалпы қоғамның, көпшілік қауымның қызығушылығын тудырады және сыртқы саясат ғылымында үлкен орынға ие болатын мәселе болып табылады.
Қытай басшыларының пікірінше, олар жүргізіп отырған сыртқы саясаттың Орталық Азия елдері жүргізіп отырған саясатпен ортақ жақтары көп. Тараптарды олардың арасындағы байланыстардың көпжақты ынтымақтастықты орнату мақсатындағы ұзак мерзімді және тату көршілік достық негізінде даму керек деген ортақ ой біріктіреді. Қытайдың Орталық Азиядағы мүдделерін бірнеше аспектіде қарастыру керек. Шығыстағы ұлы көршіні қашан да алаңдатып келген Шыңжаңдағы ұлттық сепаратизм мәселесі бойынша Қытайдың Орталық Азиядағы саяси әрі экономикалық мүдделерін айқындауға болады. Орталық Азияның әсіресе шекаралас жатқан елдерімен сауда-экономикалық ынтымақтастықты дамыту арқылы Шыңжаң Ұйғыр Автономиялы ауданының әлеуметтік-экономикалық деңгейін көтере отырып, ондағы сепаратистік талпыныстарын бәсеңдету негізгі мақсат болып отыр.
Қытайдың Орталық Азиядағы саясатындағы мақсаттардың тағы бірі аймақтағы саяси қауіпсіздікті сақтау болып табылады. «Шанхай ынтымақтастық ұйымының» пайда болуы да осы аймақ қауіпсіздігі мен тұрақтылығын сақтау мақсатында құрылғанын айту керек.
Жалпы, дипломдық жұмыстың тақырыбы болып табылатын Орталық Азия мен Қытай арасындағы ынтымақтастықтың басым бағыттарын айқындау және олардың өзара ықпалдастық деңгейін талдау тараптар арақатынасының болашақтағы дамуына баға беруге мүмкіндік береді. Зерттеу жұмысында Қытайдың Орталық Азияның тәуелсіз елдеріне қатысты ұстанған саясатының негізін ашуға, олардың әрқайсысымен жүргізген ынтымақтастықтың ерекшеліктерін айқындауға талпыныс жасалады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 .Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы // Егемен Қазақстан. - 2006. - 2 наурыз.
2 .Киссинджер Г. Дипломатия. - Москва: Ладомир, 1997. - С.756.
3 .Бжезинский 3. Великая шахматная доска. - Москва: Международные отношения, 2000. - С.196.
4 .Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясы. - Алматы: Дәуір, 1992. - 56 б.
5 .Токаев К. Под стягом независимости. - Алматы: Білім, 1997. - 735 с.
6 .Султанов К. Наш сосед - Китай // Казахстан и мировое сообщество - 1995 -№3(4).-С89.
7 .Каримов И.А. О национальной государственности, идеологии независимости и правовой культуре. - Ташкент, 1999. - 439 с.
8 .Ниязов С. Внешняя политика нейтрального Туркменистана. - Ашхабад 1999. - 175 с.
9 .Дэн Сяопин. Основные вопросы современного Китая. - Москва: Политиздат, 1988. - 256 с.

10 .Цзян Цзэминьнің Азиядағы өзара ьщпалдастық пен сенім шаралары туралы Кеңестің саммитінде сөйлеген сөзі // Егемен Қазақстан. - 2002. - 5 маусым.
11 .Капица М.С. КНР: три десятилетия - три политики. - Москва: Политиздат 1979.-576 с.
12 .Лузянин С.Г. Китай, Россия и Центральная Азия. Китай в мировой политике. - Москва: РОСПЭН, 2001. - С.ЗЗЗ.
13 .Қожахметұлы К. Үлкен қанжар // Егемен Қазақстан. -1992. - 8 ақпан.
14 .Қожахметұлы К. Қазақстан жол торабында тұр, қалай жүреді? // Ақиқат. - 1993.- №3.-3-8 66.
15 .Касенов У.Т. Безопасность Центральной Азии: глобальные, региональные и национальные проблемы. - Алматы: Кайнар, 1998. - 280 с.
16 .Хафизова К. Трансграничные отношения Синьцзян-Казахстан // Цен-тральная Азия и Кавказ. - 2000. - № 3 (9). - С.96-107.
17 .Алдабек Н. Тарихы талқыға толы Шыңжаң. - Алматы: Қазақ университеті, 2003.-432 6.
18 .Сыроежкин К.Л. Взаимоотношения Китая с государствами Центральной Азии // Казахстан-Спектр. - 1999. - № 1(11). - С.86.
        
        Тақырыбы: Қытайдың Орталық Азиядағы сыртқы саясаты
Жоспары:
Кіріспе.
Негізгі бөлім:
1-тарау. Қытай және Орталық Азия: бейбітшілік пен қауіпсіздікті нығайту
2-тарау. ... мен ... Азия ... ... экономикалық
байланыстары.
3-тарау. Қытай мен Орталық Азия елдерінің сауда және мәдени қатынастары.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әдебиеттер.
КІРІСПЕ
Жұмыстын жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыс Қытайдың Орталык ... ... (1992 — 21 ғ. ... ... арналған. Жұмыста Қытайдың
тәуелсіздік алған ... Азия ... ... ... мен ... ... қарастырылады. Оның ішінде Қытайдың
Орталық Азията қатысты ұстанған ... ... ... екі ... және
көпжақты байланыстардың саяси, әскери, қауіпсіздік, сауда-экономикалық және
мәдени салалардағы даму үрдісіне, қарым-қатынастардың бүгінгі жағдайы мен
болашағына назар ... ... ... ... ... ыдырауы нәтижесінде
тәуелсіздік ... ... ... жас ... ... субъектілері ретінде бүкіләлемдік сахнаға шығып, ... ... ... ... байланыстар орнату мүмкіндігіне ие
болды. Жаңа кезеңге аяқ ... ... Азия ... ... және
геоэкономикалық ерекшеліктеріне қарай әлемнің ірі ... ... ... маңызды аймаққа айналды. Бұл ең алдымен ... мен ... ... ... да ... ... ... мен
жер қойнауының пайдалы қазбалар мен табиғи ресурстарға бай ... ... Азия ... ... үшін екі ... ... ... мен Ресей мемлекеттерімен қарым-қатынас орнату өте маңызды.
Бұл жөнінде ... Н. ... ... ... ... айында
Қазақстан халқына арнаған Жолдауында айтқан. Жолдауда сыртқы саясаттағы
басымдықтар ретінде Ресей мен Қытай ... [1]. ... ... ... ... Азия елдерінің геосаяси жағдайымен тікелей байланысты.
Геосаяси тұрғыдан ... ... ... бес мемлекетінің үшеуінін
(Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан) ... ... ... ... ... ... дамытудың негізгі факторы десе де болады. Орталық
Азия елдерінің тәуелсіздік алғаннан кейінгі бүкіләлемдік қауымдастыққа ... ол ... шет ... ... мәселелері үлкен
өзектілікке ие болады.
Ежелгі өркениет елі болып табылатын Қытай - ұлы ... ... асты ... жылдан бастап жүргізген ашық есік және реформалар саясатының нәтижесі
оның экономикалық даму деңгейін әлем таңданарлық ... ... ... ... ... Г. Киссинджердің Қытайдың әлеуеті
женіндегі сөзін келтірсек: ... ұлы және ... зор ... ... алға ... ең ... ... АҚШ қуаттылыққа әлдеқашан
жеткен, Еуропаға берік тұтастыққа жету үшін әлі де ... ... ... -
сүрініп келе жатқан алып, ал Жапония бай, бірақ әлі де жасық. Қытай болса,
экономикалық дамудың 10 пайызға жақындаған жыл ... ... ... ... ... ... сезіміне және одан да мықты әскери күшке ие бола
отырып, ұлы державалар арасында әлдеқайда қатысты ... ... ... [2]. ... ... Збигнев Бжезинский өзінің «Великая
шахматная доска» атты ... ... ... ... ... геосаяси жағдайға баға бере отырып, Қытайды әлемдік
емес, аймақтық держава деп атайды. ... ... ... жағдайда дамығанның
өзінде объективті себептер Қытайды 2020 жылға қарай әлемдік мемлекетке
айналуға қол жеткіздіре ... айта келе ... ... ... ... ... ... геосаяси тұрғыдан алғанда ең ықпалы күшті
мемлекет болып табылады. Оның ... және ... ... ... ... басқа, ешқандай салыстыруға келмейді. Сондықтан ... ... және ... ... ... ... өз ықпалын нығайта түсері хақ» [3].
Шығыстағы көршіміз - ... ... ... ... ... ... саясатының принциптерін айқындау, оның ... ... ... ... ... орнын анықтау өте қажет. Қытайдың Орталық
Азия елдеріне қатысты саясатында ортақ принциптермен қатар, әр ... ... да ... бар. Оның Орталық Азиядағы мақсаты ... ашу ете ... ... осы ... мәселелерді қарастыру
үлкен өзектілікке ие болып отыр. Қытайдың Орталық ... ... ... сауда, мәдени салалар орын алған. Оған қоса ... ... пен ... ... күресу, жол қатынастарын
дамыту зерттеу жұмысының өзегін құрайды. Осы ... ... ... талдау, жан-жақты ашу тікелей саясатқа қатысы бар ... ... ғана ... ... ... жалпы қоғамның, көпшілік қауымның
қызығушылығын тудырады және сыртқы саясат ғылымында үлкен орынға ие ... ... ... ... ... олар ... отырған сыртқы саясаттың
Орталық Азия ... ... ... ... ... жақтары көп.
Тараптарды олардың ... ... ... ... ... ұзак ... және тату ... достық негізінде даму
керек деген ортақ ой біріктіреді. Қытайдың Орталық Азиядағы ... ... ... ... ... ұлы көршіні қашан да алаңдатып
келген Шыңжаңдағы ұлттық ... ... ... ... ... ... әрі ... мүдделерін айқындауға болады. Орталық
Азияның әсіресе шекаралас ... ... ... ... ... Шыңжаң Ұйғыр Автономиялы ауданының әлеуметтік-
экономикалық деңгейін көтере отырып, ондағы сепаратистік талпыныстарын
бәсеңдету негізгі мақсат болып ... ... ... ... ... тағы бірі ... қауіпсіздікті сақтау болып табылады. «Шанхай ынтымақтастық ұйымының»
пайда болуы да осы ... ... мен ... ... мақсатында
құрылғанын айту керек.
Жалпы, дипломдық жұмыстың тақырыбы болып табылатын Орталық Азия мен ... ... ... ... айқындау және олардың өзара
ықпалдастық деңгейін талдау тараптар арақатынасының ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысында Қытайдың Орталық ... ... ... ұстанған саясатының негізін ашуға, олардың
әрқайсысымен жүргізген ынтымақтастықтың ерекшеліктерін айқындауға ... ... ... Азия республикаларына қатысты жүргізген сыртқы
саясатын апгу дипломдық жұмыстың зерттеу нысаны болып табылады. Ал ... ... ... ... зерттеу, яғни саяси,
қауіпсіздік, ... және ... ... ынтымақтастыққа
талдау жасау жұмыстың зерттеу пәні болған.
Дипломдық ... ... ... ... ... мақсаты Қытайдың
тәуелсіз Орталық Азия елдерінде жүргізген сыртқы саясатының негізгі
бағыттарын жүйелі және ... ... ... ... табылады. Осындай
мақсатқа сәйкес зерттеу жұмысының алдына мынадай міндеттер қойылады:
1. Қытайдың сыртқы саясатының қалай қалыптасатынын теориялық ... ... Азия ... ... ... ... алатын орны мен ролін айқындау.
3. Орталық Азия еддерінің әрқайсысының Қытаймен қарым-қатынасындағы
ерекшеліктері мен ... ... ... ... мен ... Азия ... ... болашағын сипаттау.
5. Қытайдың Орталық Азия елдерімен интеграция деңгейін ... ... мен ... Азия ... ... ... процесінің негізгі
себептерін аша отырып, объективті қорытынды жасау.
Дипломдық жұмыстың хронологиялық ... ... ... жылдардың
басынан бүгінгі күнге, 21-ші ғасырдың алғашқы онжылдығының 1-ші ... ... ... жұмыстың деректік негізі. Зерттеу көздерінің бірінші тобын
дипломатиялық құжаттар құрайды. Олар Қытай мен ... Азия ... ... ... барысында қол жеткізілген келісімдер,
декларациялар, коммюникелер т.с.с. Мысалы, Қазақстан Республикасы мен Қытай
Халық Республикасы ... ... ... ... жан-жақты
ынтымақтастықты одан әрі нығайту туралы ... ... ... ... мен Қытай Халық Республикасы Үкіметі арасындағы
трансшекаралық ... ... және ... ... ынтымақтастық
туралы келісім. Мұндай құжаттар аталмыш елдер арасындағы байланыстарға жан-
жақты талдау жасауға мүмкіндік ... ... ... табылады. Жоғарыда
аталған дипломатиялық құжаттарда мемлекеттер арасындағы ... ... ... ... ... да анық ... беріледі.
Дипломдық жұмыс сүйенген зерттеу көздерінің екінші ... ... ... ... және ... министрлерінің, елшілердің
баяндамалары, өзара сапарлар барысындағы сөйлеген ... және ... ... ... ... ... Олар ... жұмыстың
теориялық-әдістемелік негізін құрайды.
Ал үшінші топқа қазақ, орыс, қытай ... ... және ... ... ... алуан түрлі ақпарат ... ... ... ... ... ... «Казахстанская правда»,
«Жас Алаш», «Түркістан», «Деловая неделя», «Панорама» газеттерінде және
«Дипломатия жаршысы», «Ақиқат», «Саясат», ... ... и ... ... ... и жизнь», «Казахстан и современный
мир», «Аналитическое обозрение», «Континент» журналдарында бар. Ал Ресейдің
«Правда», «Известия», «Аргументы и факты», «Независимая ... ... ... Дальнего Востока», «Мировая экономика и международные
отношения», «Азия и ... ... ... и ... ... ... пайдаланылды.
Зерттеу жұмысында пайдаланылған деректердің төртінші тобын Қазақстан мен
Орталық Азияның басқа республикаларының, Қытайдың, Ресейдің ... ... ... ... ... агенттіктердің қатарында
Қазақстанның «Хабар», «ҚазААГ», «Интерфакс-Казахстан», Қырғызстанның
«Хабар», ... ... ... ... ... ... ... бар. Ақпарат агенттіктерінің хабарлары, негізінен,
интернет желісінен алынған.
Жоғарыда ... ... ... ... диплом жұмысының деректік
негізі болды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Бүгінгі таңда Орталық ... ... ... ... кең ... саяси қызығу құралына айналды.
Қытайдың сыртқы саясаты, оның ішінде ... ... ... ... ... ... еңбектеріне арқау болды.
Диплом жұмысында пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... басшыларының еңбектерінде
елдің жалпы жүргізіп отырған ішкі және сыртқы саяси бағыты мен ... ... ... айқын көрінеді және қарастырылып отырған
тақырыпты тереңірек талдауға ... ... Н. ... ... ... ретінде қалыптасуы мен дамуының
стратегиясы» [4], ... ... ... он жыл» атты ... ... ел ретінде ішкі және сыртқы саясатын қалыптастырып, даму
бағытын қарастырган. Оның ішінде міндетті түрде шығыс көршіміз - ... ... ... бұл мемлекетпен өзара тиімді,
достық, тату көршілік байланыстарды ... ... ... ... ел ... сыртқы саяси бағыттарын айқындауы, ... ... ... мүше ... ... және ... байланыстары мәселелерін Қ. Тоқаевтың «Под стягом независимости» [5],
«Внешняя политика Казахстана в условиях глобализации», ... ... біле ... мен ... ... байланыстар саяси қайраткер, дипломат Қ.
Сұлтановтың да зерттеу ... ... ... Ол ... Қазақстан мен Қытай арасындағы екіжақты байланыстың
қалыптасуы мен дамуын, ... мен ... ... ... баға бере отырып, олардың болашағы жөнінде сөз қозғайды.
Қазакстан мен ... ... ... ... ... бірқатар
мақалалары арналса [6], «Пробуждение гиганта», «Реформы в ... ... атты ... Қытайдың ашық есік саясаты мен реформалар жүргізуі
нәтижесінде қол жеткізген жетістіктеріне талдау жасай отырып, ... ... ... ... ерекшеліктеріне, ортақ жақтарына баға
беріледі.
Сонымен қатар дипломдық жұмыстың тақырыбын ... ... ... ... басшыларының еңбектері де пайдаланылды. Олардың қатарында
Өзбекстан президенті И. Каримовтың «О ... ... ... и ... ... [7], Түркменстан президенті С.
Ниязовтың «Внешняя политика нейтрального Туркменистана» [8] атты кітаптары
бар. Бұл еңбектер Өзбекстан мен ... ... ... ... ... ... және зерттеліп отырған тақырыпты кеңінен
талдауға көмектеседі.
Бүгінгі таңда зор жетістіктерге жеткен Қытайдың экономикалық реформасының
архитекторы Дэн Сяопиннің ... ... ... Китая» атты жинағы
бар [9]. Жалпы Қытайдың негізгі сыртқы саяси бағытын, оның ішінде көршілес
мемлекеттермен ынтымақтастықты ... ... ... асты ... ... ... басқосулар барысында сөйлеген сөздері
айқындайды. Осы орайда Қытай басшысы Цзян ... ... ... ... де дербес бейбіт сыртқы саясатты дәйектілікпен жүргізіп
келеді және Азия аймағындағы бейбітшілік пен ... ... күш ... ... ... ... әскери блоктарға қосылмауға жөне
ықпал ... ие ... ... ... ... ... адал ... қатар емір сүрудің бес ... және ... ... ... ... пен ... ... өзегі болып табылатын жады
қауіпсіздік ... ... және ... ... ... жалпы сыртқы саяси бағыты мен оның Ресейге және Орталық Азияға
қатысты жүргізген саясатына талдау жасауға бірқатар Ресей зерттеушілері ... ... ... ... ішінде М.С. Капица [11], В.А.
Лузянин [12], В.А. Корсун, А.Д Воскресенский, С.Г. ... Ю. ... ... В. Михеев, В. Кузнецов, Е.П. Бажанов ... ... ... Қытай мен Орталық Азия арасындағы сауда-экономикалык және транспорт
саласындағы ынтымақтастық ресейлік ғалымдар О. Резникованың, Ю. Юдановтың,
И. Азовскийдің мақалаларында ... ... ... ... мен Орталық Азияның басқа
мемлекеттері егемендігін жариялаған соң ... ел ... ... ... асыруда кездескен қиыншылықтар аз болмады. Дәл осы
уақытта Қазақстан сыртқы саясатында мемлекеттік ... бар ... ... белгілі тарихшы-ғалым К. Қожахметұлының ... мен ... ... ... ... еңбектері диплом жұмысының
тақырыбын ашуда құнды болып табылады [13]. ... ... ... ... ... ... ... қажет деген пікірді 1993 ... ... ... ... мақаласында баяндайды [14]. К.
Қожахметұлының көптеген ... мен ... ... және ... атты кітапшасы Азия, Африка елдерінің ұлт-азаттық ... ... ... саясатын, оның әлем елдерімен ынтымақтастығын
талдауға арналған.
Орталық Азия өңірінің тәуелсіздік ... ... ... ... ... экономикалық, әскери қауіпсіздігі, сонымен қатар Орталық
Азиядағы геосаяси жағдай мен өңірдің әлемдік ... ... орны ... белгілі ғалым Ө. Қасеновтің еңбегінде қарастырылып, жан-жақты
талдау жасалынған [15]. Ғалымның бұл ... де ... ... ... береді.
Қытайтанушы-ғалым К.ПІ. Хафизованьщ еңбектері тек бүрынғы кезеңді ғана
қарастырмаған («Китайская дипломатия в Центральной Азии ХГУ-ХГХ вв.» ... ... ... ... ... қазіргі заманғы, яғни
Кеңес Одағы ыдырап, Орталық Азия елдері тәуелсіздік алғаннан кейінгі Қытай
мен ... Азия ... ... ... Бұл ... ... ... оның ішінде Қазақстанмен саяси,
әскери, қауіпсіздік, сауда-экономикалық және мәдени ынтымақтастыққа талдау
жасалынған [16].
Орталық Азия мен Қытай ... ... ... Н.
Алдабектің де еңбектері арналған. Қытай тарихына арналған еңбектерінен
бөлек «Россия и Китай: ... ... в ... ХУІІ-ХІХ вв.» атты монографиясын атауға болады. Сонымен бірге Н.
Алдабектің Қытай мен ... ... ... және ... жүргізген
саясатына арналған кітабы бар. Бүл монографияда ғалым Шыңжандағы орыс-қытай
қатынастарынын дамуын, 19-шы ғасырдағы Цин ... мен ... ... ... жартысындағы Қытай мен Кеңес өкіметінің Шыңжанға қатысты
ұстанған ... ... ... [17]. Аталған еңбектердің бүгінгі заманғы
Қытай мен ... Азия ... ... ынтымақтастығы
зерттеушілер үшін бағалы деректер болары сөзсіз.
Қытай мен ... Азия ... ... ... ... ... ... талданған. Оның еңбектері аталмыш мемлекеттер
арасындағы сауда-экономикалық және саяси байланыстарды қарастырады. Сонымен
қатар ... ... ... ... шолу ... арқылы Қытай мен
Қазақстанның шекара мәселесінің шешілу процесі кеңінен талқыланған [18].
Оған қоса ... мен ... ... ... ... ... жасайды.
Сонымен бірге зерттеуші М. Лаумулиннің бірқатар басылымы Қытай мен
Орталық Азия ... ... ... ... ... ... зерттеушілердің, көзқарасын
баяндайды. Олардың ішінде Г. ... Дж. ... Ч. ... Н. ... М. ... және т.б. бар. 2005 жылы Қазақстан Республикасының
Президенті жанындағы ... ... ... ... ... ... КНР на ... этапе: реалии и перспективы» атты
ғылыми ... ... ... ... Осы ... бірінші тарау М.Т.
Лаумулин мен К.Л. Сыроежкиннің Қытайдың сыртқы ... ... ... Оның ... Батыс бағыттарындағы саясатына талдау жасайды. Олар
Қытайдың ... ... ... ... қатынастардың маңызды
ғаламдық факторына айналып бара жатқандығын айтып, аспан асты елінің сыртқы
саясатын зерделей келе мынадай түйін жасайды: ... ... ... ... ... мен ... үшін мына ... түсініп алу өте маңызды-
қытай мемлекетінің сыртқы саясатының маңызды ... ... ... экономикалық және саяси ықпалы күшті, ... ... құру ... табылады».
Орталық Азиядағы қытай факторын талдауға арналған өзбек зерттеушісі А.
Ходжаевтың ... да ... ... тақырыбын ашуда пайдаланылды.
Онда Қытайдың ҚХР құрылғанға ... ... ... ... ... ... ... күнгі дамуына әсер ететін Қытаймен байланысты
кейбір факторлар ашылған Олардың ... ... ... ... өзара байланыстардағы Ұлы жібек жолының маңызы, ҚХР-дың мұнай
базарының Орталық Азияға әсері, шекара ... ... ... ... ... қатынастарға әсер етуші жаңа фактор ретіндегі орны
қарастырылган[19].
Қытайдың тарихы мен оның басқа елдермен және аймақтармен байланыстарын
қарастырған ... ... В. ... Р. ... ... ... бар. ... қазақтардың тарихына, қазақ-қытай қарым-
қатынастарының даму тарихына шығыстанушы-ғалым Н. ... ... ... ... ... ... жазған
ғалымдардың ішінде Т.З. Қайыркенді, А. Базылбаевты, Г. Ахметбекқызын атауға
болады. Олардың еңбектері ... ... ... ... ... да, ... мен Қытайдағы қазақ диаспорасына қатысты мәселелер ... ... ... ... ... ... ... атындағы Қазақ Ұлттық
Университетінің халықаралық қатынастар және Қазақстанның сыртқы ... ... мен ... Ж.У. ... ... Ф.Т. ... С.Ж. ... және т.б. еңбектері бар.
Зерттеу жұмысында қытай ғалымдары мен зерттеушілерінің еңбектері де
пайдаланылды. Қытайдың ... ... ... ... зерттеумен айналысатын қытай ғалымдарының қатарында Син
Гуанчэн, Чжен Кун Фу, Чжао Чанцин, Чэн Фухуань, Ся ... Лю ... ... ... ... Тао Шуциньдерді атауға болады.
Қытайдың белгілі зерттеушісі Син Гуанчэннің «Қытай және Орталық Азия»
атты кітабы тақырыбымызды тереңірек ... ... ... [20]. ... ... мен ... Азия арасындағы байланыстардың жаңа кезеңдегі
барлық салалардағы ... ... әрі ... ... Син Гуанчэн өзара қатынастар дамуына оң баға бере отырып, Қытай мен
Орталық Азияның бес мемлекеті ... да ... және ... саяси
байланыстарды жалғастырып, 21-ші ғасырда да «жақсы көрші, жақсы серіктес,
жақсы дос» болып қала береді деп ... ... Азия ... ... ғалымы Чжао Чанцинның көптеген мақалалары Орталық ... ... ... ... ... ... және Орталық Азия
мемлекеттерінің Қытаймен ара қатынастарына арналған. Қытай зерттеушілерінің
бірқатар еңбектері ... ... ... ... кезеңдегі қарым-
қатынастарға арналған. Солардың ішінде Ли Шэнчжудың «Шыңжаң мен Кеңес Одағы
(Ресей) арасындағы сауда ... ... атты ... өте ... ... ... болып табылады. Кітапта автор 400 жылдай дерлік уақытты
қамти отырып, әртүрлі тарихи ... ... мен ... ... ... ... қатынастарының даму тарихын жүйелі түрде сипаттаған.
Сондай-ақ әр ... ... ... ... ... өзгерістерге
ұшырап отырған сауда қатынастарына талдау жасалынған.
Дипломдық жұмыстың теориялық және әдістемелік негізі. Зерттеу жұмысының
теориялық ... ... және ... ... ... қорытындылары
құрайды. Диплом жұмысының тарихи ... және ... ... ... талдау, жүйелеу әдістері қолданылды.
Сонымен қатар кеңінен колданылатын тарихи-салыстырмалы және ... де ... ... ... болды. Бұл әдістер Қытайдың сыртқы
саясатындағы ... Азия ... ... ... ... түрде
айқындауға мүмкіндік береді.
Диплом жұмысының ғылыми ... ... мен ... Азия елдері
арасындағы ... ... ... елдер ғалымдарының біршама
еңбектері арналған. ... осы ... ... бұл тақырып жалпы түрде
қарастырыла қоймаған.
Отандық ғылымда алғаш рет ... Азия ... ... ... ... өңір елдерінің әрқайсысымен ынтымақтастық
деңгейін ... ... ... ... ... сыртқы саясатының негізі ашылды. ... ... ... ... ... интеграциялық
процестердің дамуына және әртүрлі объективті қажеттіліктерге сәйкес ... ... ... ... ... мен ... Азия ... өзара байланыстарының қалыптасу, даму
үрдісі айқындалды.
Қытай мен Орталық Азия республикалары арасындағы ынтымақтастықтың негізгі
бағыттары анықталды. Тең ... пен ... ... ... негізінде
белгіленген ара қатынастардың басым жақтарына ... ... ... мен ... ... жұмысыныц қолданыстық маңыздылығы. Зерттеу ... ... ... ... арналған еңбектер қатарын толықтыра алады.
Зерттеудің ... ... мен ... халықаралық қатынастар
мамандары, саясаткерлер, журналистердің пайдалануына болады. Жұмыстың
материалдары халықаралық ... мен ... ... зерттеушілердің,
сонымен қатар мемлекеттік сыртқы саяси, экономикалық және ... ... де ... ... ретінде практикалық қызығушылығын арттыруы мүмкін.
Сонымен бірге ... ... ... ... қатынастар,
саясаттану, тарих мамандықтары бойынша оқитын студенттерге жалпы және
арнайы курстарды жүргізу ... де ... ... ... мен ... Диплом жұмысы кіріспеден, негізгі бөлімі үш
тараудан, қорытындыдан тұрады. Жұмыстың соңында пайдаланған ... және ... ... ... және ... ... ... пен қауіпсіздікті нығайту.
Орталық Азия елдері мен Қытай арасындағы саяси және ... ... ... ... ... ... ... және Тәжікстанмен мемлекеттік шекара мәселесінің шешілу барысы,
Қытай мен Орталық ... ... ... ... шеңберіндегі
ықпалдастығы сарапқа салынған.
Бүгінгі халықаралық ахуалдьщ айтарлықтай тұрақты емес ... ... ... бірден-бір негізі саяси және
қауіпсіздік ынтымақтастықты нығайту болып табылады. Орталық Азия өңірі ... ... ғана ... ... әлем елдерінің назарын аударған
стратегиялық маңызды аймақ ... ... ... ... тәуелсіздік алған бес ... ... ... ... ... ... болды. Ал жеке-
дара мемлекет ретінде өмір сүре бастаған кезде Орталық Азия ... даму ... ... ... әрқайсысының ұстанған саяси бағыты
әртүрлі болды. Мысалы, Түркменстан ешкімге қосылмайтын бейтараптық саясатты
таңдап, оқшауланып ... ... ... ... ... ... 5 жылдан аса уақытқа созылған ... ... ... ... ... сыртқы саясатты ұстана отырып, ... тең ... ... дамытуға бет алды. Бірақ орталықтан
басқарылған мемлекет құрамында болып келген 5 ... үшін ... ... үзілуі салдарынан болған экономикалық дағдарыстан
шығудың жолдарын да іздестіру қажет болды. Дәл осындай ... ... ... ... пен ... ... бай болуы, олардың геосаяси
жағдайы әлемдік экономикалық қатынастарға ... мол ... ... кейін Орталық Азия ұлы державалар ғана емес, сондай-ақ
орташа деңгейдегі аймақтық «күш орталықтары» қатысқан жаңа ... ... ... Егер 19 ғ.-20 ғ. ... ... ойыншылар Ресей және
Британ империялары болса, енді Ресей Федерациясы, АҚШ, ... ... ... ... Сауд ... сонымен қатар еуропалық мемлекеттер де
белгілі дәрежеде қатысады.
Қытай Халық ... ... ... ... ... ... ... бейбіт қатар өмір сүрудің бес принципін басшылыққа алады.
Қытай Коммунистік Партиясы ... ... Бас ... Цзян Цзэминь
ҚКП-нің 1997 жылғы 15-ші съезінде ... ... ... осы мәселеге
аса назар аударған болатын. Съезде Қытай басшысы Қытайдың сыртқы саясатын
төмендегіше түйіндеген:
- тәуелсіз дербес бейбіт ... ... ... Қытай халқы мен әлем
халықтарының мүддесін қорғай отырып барлық халықаралық істерді жүргізу.
- ... ... ... ... бейбітшілікті сақтау. Даулы
мәселелерді бейбіт жолмен шешуді ұстану, ешқандай сылтаумен басқа
мемлекеттің ішкі ісіне араласуға қарсы күресу.
* бейбіт қатар өмір ... бес ... ... ала ... ... негізгі мақсаттары мен принциптері негізінде әділ де тиімді ... ... ... ... ... құрметтеу. Барлық мемлекеттер өзінің қоғамдық
құрылысын, даму ... және өмір ... ... ... ... істерін сол елдің өз халқы басқарады.
Соңғы жылдардағы ... ... ... ... ... діни ... және ... сепаратизм сияқты ... ... ... саяси мәселелерді шешу бағытындағы
әрекеттерді ... ... Оның ... ... ... мен Орталық Азия
республикалары арасында қол жеткізілген саяси, қауіпсіздік саласындағы аса
маңызды құжаттарды ... ... ... ... лаңкестікпен,
сепаратизммен және экстремизммен күрестегі ынтымақтастық туралы келісімдер,
тату көршілік, достық, ... ... бар. ... ... ... ... ... ынтымақтастық пен қауіпсіздік мәселелері диплом
жұмысында қарастырылған.
Орталық Азия мен Қытай арасындағы шекара ... ... ... мен ... ... және өзара сан-саладағы
ынтымақтастықты нығайтудың негізгі алғышарты ... ... ... ... мен аумақтық тұтастық әрбір мемлекеттің тәуелсіздігі
мен қауіпсіздігінің негізгі кепілі болып табылады. Тарихтан ... ... ... Азия ... мен Қытай арасындағы мемлекеттік
шекара ... ... ... ... ... осы мәселеге қатысты
тарихи шолу жасалады. ... ... ... ... ... Қазақстан,
Қырғызстан және Тәжікстан Қытаймен мемлекеттік шекараны екіжақты ... бет ... ... кеп дүркін келіссездердің нәтижесінде даулы
учаскелер бойынша ... қол ... ... Орталық Азияның үш
республикасы Қытаймен ... ... ... шешті. Қазақстан-Қытай
шекарасының екі келісілмеген Сарышілде және Шаған-Оба учаскелері бойынша,
шамамен ... ... 944 ... ... екі ... ... 537 шаршы
километрі (56.9%) Қазақстанға, 407 шаршы километрі (43.1%) Қытайға ... ... мен ... 1999 жылы ұзақ ... ... ... учаскесі бойынша келісімге қол жеткізді. Бұл ... ... ... сүйене отырып 70x30 арақатынаспен өзара бөлді.
Тараптар арасындағы уағдаластыққа сәйкес, Хан-Тәңірі учаскесінің 70 ... ... 30 ... ... ... ... Қытайға Шығыс
Памир ауданындағы 28 мың шаршы шақырымдық даулы аумақтың бір ... ... ... Азия республикалары мен Қытайдың шекара мәселесіне үлкен
нүкте қойылды. Ширек ғасыр бойына шешімін таба алмай ... ... ... ... де оң ... Қытаймен аумақтық проблемалар шешу мәселесі
көршілес орталықазиялық елдердің күн тәртібінен ... ... Азия мен ... «Шанхай ынтымақтастық ұйымы» шеңберіндегі
ықпалдастығын қарастырады. Ортақ ... ... ... ... мен ... арасындағы 1996 жылдың сәуір айынан бастау алған
«ІІІанхай ... ... ... ... қауіпсіздік пен
тұрақтылықты мақсат еткенін айту ... Бір ... ... ... ... жағынан Ресей Федерациясы, Қазақстан Республикасы,
Қырғыз Республикасы, Тәжікстан Республикасы құраған бестік аймақ елдерінің
қауіпсіздігі мен ... үшін ... ... ... мынадай құжаттарға
қол қойды: Қазақстан Республикасы, Ресей Федерациясы, Қырғыз Республикасы,
Тәжікстан Республикасы мен ... ... ... ... ... ... ... сенім шараларын нығайту ... ... ... ... ... ... ... Тәжікстан
Республикасы және Қытай Халық Республикасы арасындағы шекара аймағындағы
қарулы күштерді қысқарту туралы ... ... ... ... және
әскери сенім мәселелерін шешіп алған соң, бес мемлекет ынтымақтастығы одан
әрі ... ... Оған 1998 ... ... ... 1999 жылғы Бішкек
кездесуі, 2000 жылғы ... ... ... қабылданған декларациялар
дәлел бола алады. Мысалы, Алматы мәлімдемесінде бесжақты экономикалық
ынтымақтастықты дамытуға ... ... ... Бішкек және Душанбе саммиттерінде аймақ қауіпсізідігіне қауіп
төндіретін құбылыстармен бірлесе күресудің ортақ ... ... ... келісім-шарттар жасасу, арнаулы ... ... ... ... және шекара мекемелері басшыларының тұрақты
консультативтік кездесулерін өткізу, ... ... ... ... ... ... жылдың 15 маусымындағы «Шанхай бестігі» басшыларының кезекті алтыншы
кездесуінде ұйымға Өзбекстан мүше болып кіріп, «Шанхай ынтымақтастық ұйымы»
деп аталатын жаңа ұйым ... ... ... ... ... ... шаралардың нәтижесінде Шанхай
Ынтымақтастык Ұйымы толыққанды ұйым ретінде қалыптасты.
Шанхай ынтымақтастық ұйымына мүше ... ... ... ... 5-ші шілдедегі басқосуының тарихи маңызы өте зор. Ауғанстандағы
жағдайдың біршама тұрақтануына ... ... ... ... ... ... ... мүше мемлекеттер
(Қырғызстан, Өзбекстан) аумағынан алып кету мәселесі кетерілді. ... ... мүше ірі ... - Қытай мен Ресей Орталық
Азиядағы АҚШ ықпалының күшейгенін ... ... ... да, ... Азия ... ... ... ұйымы шеңберіндегі
ықпалдастықты одан әрі нығайта беретін болады. Орталық Азияның, ... ... ... ... факторлардың күшеюі байқалуда. Сондықтан
Қытай мен Ресей үшін де, Орталық Азия республикалары үшін де ... ... ... ... міндет болмақ.
2-тарау. Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы экономикалық
байланыстары.
1994 жылдың сәуіріндегі Қытай премьері Ли Пэн ... мен ... ... экономикалық ынтымақтастыкты дамытуға қатысты 6 тұжырымдамасын
ұсынды. Олар:
1. Теңдік пен ... ... ... ... ... ... ... қызмет атқару.
1. Ынтымақтастық түрлерін көбейту.
2. Бүгінгі шындық тұрғысынан қарағанда, ... ... ... ... пен ... ... ... жаңа «Жібек
Жолын» жаңғырту.
5. Қытайдың Орталық Азия елдеріне көрсеткен кішкентай экономикалық
көмегі достықтың бір көрінісі болып ... ... ... ... ... ... ... жасау.
Тараптардың экономикалық байланыстары дамуының деңгейін бірлескен
кәсіпорындар жұмысы белгілі дәрежеде ... ... ... 1993 ... ... ... мен ... Азияның бес мемлекетінің
бірлескен кәсіпорындар саны 95 болған ... ... 1994 жылы 4 ... 453-ке ... көбейген. Олардың ішінде қазақстан-қытай бірлескен
кәсіпорындарының саны 57-ден 313-ке ... ... ... ... 65-ке ... ... ал ... кәсіпорындары 18-
ден 75-ке дейін өскен. Бірлескен кәсіпорындар қызмет көрсету, ... ... ... ... ... ... ... сапалы түрде өзгере
бастады.
Бүгінде Қазақстанда 670 бірлескен кәсіпорын, 40-тан астам ... ... ... ... қытай іскерлерінің
қатысуымен 200-ден аса кәсіпорын жұмыс ... ... ... ... ашылған 101 кәсіпорын бар. Оның ішінде 78
бірлескен кәсіпорын, 23 таза ... ... бар. Олар ... ... ... саудамен, өнеркәсіптік және ауыл шаруашылық өнімдерін өндірумен
және маркетинг қызметін көрсетумен айналысады.
Сонымен, Қытай мен ... Азия ... ... байланыстардың
дамуында бірлескен кәсіпорындардың орны ерекше. Әйтсе де бүгінгі ... ... ... әлі де ... ... сауда-саттықпен
айналысатын мекемелер болып табылады. Өндіріспен шұғылданатындары ... ... ... ... ... Өзбекстан басқа
орталықазиялық республикаларға қарағанда негізгі ... ... ... Егер ... ... бірлескен кәсіпорындардың 1,3 % -ын
ғана өндіріске бағытталған кәсіпорындар құраса, Қырғызстанда өндіріспен
айналысатынын ... 5 %-дан сәл ... ал ... ... ... өзбек-қытай бірлескен кәсіпорындардың 60 %-ын құрайды.
Өзара экономикальгқ ынтымақтастық сапасын арттыруда тараптардың әлі де
іске қосылмай келе ... ... ... жоғары технологиялар
тарту арқылы қомақты тауарлар өндірісін жүзеге асыру болашақтың еншісінде
болар деп ... мен ... Азия ... экономикалық байланыстардың тереңдей
түсуіне отын-энергетикалық саладағы ... өз ... ... ... ... Азия аймағының мұнай мен газ қорларына бай болуы
әлемнің алпауыт мемлекеттерінің осы өңірге ... ... ... ... ... да осы ... ... өзіндік орынға ие. Оның
қарыштап дамып отырған экономикасының мұнай мен газ импортына тәуелділігі
жылдан ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастықтың құрамдас бөлігі болып отыр.
Қытайдың мұнайға деген сұранысы жылдан жылға ... 1993 жылы ... ... ... ... ... ел ... мұнай өндірісі
көлемін ұлғайтуға және осы саладағы шет елдермен ынтымақтастықты кеңейтуге
қатысты ... ... ... ... Ең ... ... бағыттар
ретінде жақын көршілер - Ресей мен Қазақстан қарастырылуда.
1997 жылдың қыркүйек айында Қазақстан мен ... ... ... және газ
саласындағы ынтымақтастық туралы үкіметаралық ... және ... ... ... салу ... ... қол қойылуы сауда-экономикалық
байланыстар деңгейін біршама жоғары дәрежеге көтерді.
Аталмыш мұнай магистралінің құрылысының маңыздылығы оның ... ... ... ... ... ... өтетіндігінде. Мұның өзі
жалпыұлттық транспорт инфрақұрылымын ... ... ... ... ... ... ... компаниясы 1997 жылдың ... ... ... ... 4 ... долларға "Ақтөбемұнайгаз" акционерлік
қоғамының 60 % -дық акциясына ие ... ... ... бұл компанияның
иелігіне бірқатар кеніштер, оның ... қоры ... ... кейін екінші
орындағы Маңғышлақ түбегіндегі Өзен де кіреді. 2003 жылдың мамыр ... ... ... ... ... тағы ... 25,12 ... мемлекеттік пакетін 150 млн. долларға сатып алған. 2003 жылы компания
Қытайға 5 млн. тонна мұнай жіберген. ... ... ... ... ... ... ... тоқтап қалды. Әйтсе де Қазақстан-Қытай
мұнай құбырының соңғы үшінші тармағы ... ... ... 2005 жылы ... ... берілді. Мұнай құбыры Қарағанды,
Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарының аумағы арқылы Ағадыр, Ақшатау,
Ақтоғай, Үшарал ... ... ... ... 5-6 жыл ... ... ... млн. тонна «қара алтын» шығысқа ... ... ... кезенде
құбырдың қуаттылығы 20 млн. тоннаға жетеді деп болжануда.
Көмірсутек қоры бойынша әлемде алдыңғы қатарлы орындардың бірін ... ... ... ... іскерлік топтары қызығушылық танытуда.
Түркменстанның энергия ресурстарын әлемдік рынокқа жеткізуде ... ... ол ... ... яғни ... ... ... отыр. Осы мәселеге қатысты Түркменстан мен Қытай арасында
газ құбырын салу сияқты ірі ... ... ... мен ... ... отын-энергетикалық саладағы
ынтымақтастықты нығайтуда ... ... ... өзіндік орны бар. Өйткені, бұл компания 1997 жылдан
бастап Түркменстаннын батысындағы мұнай ұңғымаларын қалпына келтіруде.
Отын-энергетикалық саладағы ... ... ... ... кездеп отыр.
Қытайдың Орталық Азиямен экономикалық байланыстар дамуында трансшекаралық
өзендер ... орны ... ... ... аталмыш мәселе Қытай мен
Қазақстан арасындағы негізгі ... ... ... ... Мәселенің
өзектілігі Қытайдан бастау алып, Қазақстан аумағы арқылы өтетін Іле және
Ертіс өзендерінің екі елдің де ... ... аса ... ... ... ... ... оның әр бөлігінде әркелкі. ... ... ... даму ... ... тұрмыс деңгейі
жоғары, ал дамудың анағұрлым төмен деңгейін Қытайдың батысынан байқауға
болады. Бірақ соңғы кездері ... ... ... атап ... ... ... ... экономикалық даму жылдам қарқын ... ... ... дамытуға үлкен көңіл бөлініп отыр. Елдің екі
жақ бөлігіндегі осындай алшақтықты жою ... ... ... ... негізгі мәселелердің бірі болып отыр. Ал ... ... ... үшін судың қаншалықты ... ... да ... жылдың аяғында Қазақстан тарапына қытайлықтар Орталық Шыңжанды ауыз
сумен ғана емес, Үрімшіге ... ... ... ... ... сумен қамтамасыз етуге арналған ені 20 ... су ... ... ... ... ... Ертіс-Қарамай су каналының салуының
басталғаны жөнінде ... жағы ... ... тек 1999 жылы 5-11 мамыр
аралығында Қазақстан мен Қытай арасында Ертіс пен Іле ... ... ... ... ... ... ... болатын, және ол
каналдың қуаттылығы 2020 жылға дейін 1 млрд. ... метр ... ... ... ... 13%-ын ... ... Бірақ қазақстандық
экологтардың мәлімдемесі бойынша 5-6%-ның алынуының өзі экологиялық қауіп
тудырады. Зайсан өзеніне де келетін залалы аз ... ... екі ел ... адамдарының кездесулерінде әрдайым талқыланып
отырғанымен, Қытай жағы суға байланысты мәселені жауапсыз ... ... 1999 ... 31 ... ... ... Н. ... ҚХР
Төрағасы Цзян Цзэминге Жолдауы сол жылдың мамыр айында су ... ... ... септігін тигізді. Қытай басшысына
жолдаған хатында Н. Назарбаев ... су ... ... қоршаған
ортаның тұрақтылығы мен екі елдің экономикаларының дамуының шешуші факторы
болып табылатынын айта келіп, Қазақстан мен Қытайдың ... ... ... сол ... ... су ... ... пайдалану,
олардың ластануын азайту мен болдырмау мәселелері ... ... ... ... Бұл ... нәтижесі трансшекаралық
өзендерді бірлесе пайдалану мен қорғау жөніндегі келісімге қол қою ... ... ... ... ... ... отырып, қазақстан-
қытай қатынастарында дәстүрге айналған достық пен өзара ... ... ... ... ... ... ... жүйесін жасай алады деп сенім
білдірді. Сөйтіп, нәтижесінде аталмыш мәселеге байланысты келіссөздер
жүргізуге келісім алды.
2001 ... ... ... ҚХР Үкіметінің басшысы Чжу Жунцзи Қазақстанға
ресми сапары барысында трансшекаралық өзендерді қорғау және пайдалану
саласындағы ... ... ... қол ... ... де, қарама-
қайшылықтар жоқ емес, егер Қытай тарапы Ертістен 12 млрд ... метр ... деп ... Қазақстан жағы 9 млрд. текше метр құрайтынын айтады.
Қытай тарапы 12-нің 1,5-ын пайдаланам, оның ... ... жоқ ... 9-дың 1,5-ын пайдаланғанда Қазақстан экономикасы ... ... ... зор ... ... Бұл ... екі ... трансшекаралық өзендер мәселесін ... ... деп ... ... де, екі ... мұндай келісімге қол қоюын ... ... тағы бір ... ... ... дұрыс.
3-тарау. Қытай мен Орталық Азия елдерінің сауда және мәдени қатынастары.
Өзара сауда қатынастары, «Ұлы Жібек жолын» жаңғырту мәселесі, өзара сауда-
экономикалық байланыстардағы ... ... ... ... ... ... Орталық Азия елдері мен ... ... ... ынтымақтастық
қарастырылады. Сауда қатынастарын дамыту Қытай мен Орталық Азия ... ... ... ... ... табылады. Өзара
байланыстардың алғашқы жылдары халық түтынатын заттар ... ... ... ... сан жағынан жеткілікті болғанымен, сапасының ... ... ... Бұл кезең бүкіләлемдік қауымдастықтың тең
құқықты мүшесі ретінде өз сыртқы саясатын жүргізуде тәжірибесі аз ... ... үшін ... ... өтер ... ... Орталық Азия
елдерімен тез арада сауда-экономикалық ... ... одан ... Қытайдың көрші орналасуы өз септігін тигізді. ... ... ... ... бастап өзара тиімділік
принципін үстанған тараптар арасындағы сауда байланыстары қарқынды дами
бастады. ... Азия ... ... өтім ... айналса, Қытай
Орталық Азияның пайдалы қазбаларының экспорттаушысына ... ... ... ... 90%-ын шикізат тауарлары
құрайды. Оның ішінде: қара және түсті металдар прокаты - 42% ... ... қой жүні - 14,3%, ... - 13,7%, былғары мен аң терісі - 8,6%,
қалған 10%-ы - минералдық тыңайтқыштар. Қытайдан Қазақстанға келетін импорт
мынадай құрылымды ... ... және ... ... ... жіп - 35,5%, аяқ киім - 9%, тұрмыстық электротехника - ... мен ... ... - 6,6%, ... ... - ... ішінде қант және кондитер өнімдері - 9,8%, жеміс шырындары мен
салқындатқыш ... - 10%. Ал ... ... ... ... жүн және ... экспортқа шығарады. Өзбекстан ... ... ... ... ... ... мақта өңдеу қалдықтарын,
машина жасау өнімдерін, жібекті ... ... ... ... ... келетін импортта тұтыну тауарлары басым болып отыр: азық-
түлік заттары, сыра, ... ... ... ... жасалған заттар, химиялық өнімдер.
Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы сауда ... ... ... ... ... ол өзара сауда көлемінің жылдан
жылға артуы болып табылады. ... ... ... ... 1992 ... мен Орталық Азияның экспорт-импорт жалпы сауда көлемі 465 млн. ... ... Ал 1997 жылы ... сауда көлемі 872 млн. АҚШ ... ... ... Ал 2004 жылы ... ... Азия
республикаларымен жалпы сауда айналымы 5,8 млрд. долларды құраған.
Жалпы, Қытай мен Орталық Азия ... ... ... ... ... Орталық Азияның бес республикасы Қытайдың сыртқы саудасындағы
орны үлкен емес. Мысалы, 1992 жылы - 0,27%, 1993 жылы -0,31%, 1994 жылы ... 1995 жылы - 0,28%, 1996 жылы - 0,27%, 1997 жылы 0,27% ... ... ... ... жүріп отырған Жібек жолының бүгінгі
баламасы ретінде Еуропа мен Азияны жалғастыра алатын темір жол, әуе жолы,
тас жол ... айту ... Бұл ... 1992 ... ... ... істей
бастаған жаңа Еуразиялық көпірді мысалға келтіруге болады. ... ... ... ... еуразиялық трансконтинентальды көпір» деп
атайды.
Еуразиялық континентальды көпірдің негізгі байланыстырушы ... ... ... мен Қазақстанның Достық станциясын жалғайтын темір жол
бөлігі болып табылады. ... жол ... 1991 ... 20-шы ... ... ... ... бастап, 1992 жылдың желтоқсан айынан бастап
халықаралық ... ... ... ... ... Орталық Азия аймағы құрлық ішіндегі аймақ болғандықтан темір жол
және тағы басқа транспорт тораптарының салынуы бұл аймақтың ... ... ... үшін өте үлкен маңызға ие. Бұған дейін Орталық Азия
елдерінде 1929-1931 ... ... ... темір жолы ғана Сібірмен
жалғасатын. Бұл аталмыш мемлекеттердің сыртқы байланысын ... ... Ал ... ... ... ... континентальды көпір
Орталық Азияның елдері үшін сырт әлемге, әлемдік сауда ... ... көзі ... ... ... континентальды темір жол магистралі Тынық мұхитты Атлант
мүхитымен ... ... ... өте ... ... болып
отыр. Ол Қытайдың Ляньюньган портынан басталып, Қытайдың алты провинциясы ... ... ... ... Ганьсу және Ш¥АА-ны басып өтіп, Алашанькоу
арқылы Қазақстанның Достық ... ... да, ... 7 ... ... ... ... жаңғырту ісінде Қырғызстанның да өзіне тиесілі орны бар.
Өйткені республиканың аумағы ... ... ... ... ... ... ... жолы Орталық Азияның
маңызды автомагистральдарының бірі болып табылады. Оңтүстігінде ол Еркештам
кеден бекеті арқылы ... жол ... әрі ... ... шоссесімен
Пәкстан мен Индияға шығады.
Жерінің басым бөлігін таулар алып жатқан Тәжікстан сыртқы әлеммен ... ... ... ... байланыстырады. Олардың бірі
ретінде Қарақорұм шоссесі арқылы Қытайға, әрі қарай Пәкстан, Иран, Индияға
шығатын жол болуы мүмкін.
¥лы ... ... ... ... ... ... ... өзекті болып бара
жатыр. Оның себептері ретінде әлемдік экономикалык қатынастар дамуын тежеп
келген екі ... жүйе ... ... ... ... ... ... жаңа тәуелсіз мемлекеттердің әлемдік ... кіру ... және көп ... ... ... айтуға
болады.
Орталық Азия мен Қытай арасындағы сауда байланыстарында Ш¥АА-ның алатын
орны ерекше. Жаңа кезеңдегі ... ... ... ... Азия ... мен Шыңжаңның сауда байланыстарына қысқаша
тарихи шолу жасалынған.
Орталық Азияның Қытаймен ... үш ... де өне ... ... ... ... Ұйғыр автономиялы ауданымен шектеседі. Қытай
Халық Республикасымен байланыстыратын шекара өткелдері де осы ... ... ішкі ... ... ... байланыс ең алдымен осы
Ш¥АА арқылы орнатылады. ... мен ... Азия ... арасындағы шекаралық
сауда және кең көлемдегі арақатынасқа өзінің оң әсерін тигізген ... ... ... ... ... халықтардың ұлттық құрылымы
мен әдет-ғұрпындағы ортақ жақтар және ... ... ... ... ... 152 ... ... мен минералдық ресурстардың 120-сы
осы аудан аумағында. Көмір қоры бойынша аудан елде 1-ші ... ... ... қоры да ... ... қор - 1,45 млрд. т.
шамасында). Шыңжаң темір ... ... ... ... ... сонымен бірге никель, вольфрам, ванадий, бериллий, литий сияқты
сирек кездесетін металдарға бай.
Шыңжаңның ... ... ... ... өте ... Азия ... ... Шыңжаңның шекаралас елдермен ... 97 ... ... ... ... сауда
айналымындағы Орталық Азия елдерінің үлесі 51 пайыз болған. Орталық Азиядан
Шыңжаңға шығатын экспорттық ... ... ... ... ... тыңайтқыштар, мақта, машиналар мен құрал-жабдықтар. Ал ... Азия ... ... күнделікті тұтынатын ... ... ... өнеркәсібінің өнімдері және т.б. әкелінеді. Шыңжаң мен
Орталық Азия ... ... ... ... дені ... жатады: целлюлоздық-қағаз өндірісі, ауыл шаруашылығы, тұрмыстық
тауарлар өндірісі, былғары, тоқыма және ... ... ... тамақтану.
Өзара тиімді негізде дамып келе жатқан сауда-экономикалық ынтымақтастықтың
әлеуеті әлі де ... ... ... жоқ. ... ... Азия мен
ШҰАА арасындағы жан-жақты қарым-қатынас ... ... ... ... ... негіз бар.Онда Қытай мен Орталық Азия республикалары
арасында осы саладағы қатынастарды жүзеге ... ... ... ... ... ... ... мәдени жақындастық олардың
бір-біріне деген сенімін арттырып, ... бірі ... ... ... зор
мүмкіндіктер тудыратыны сөзсіз.
Шығыс Азия үдемелі ... ... ... ... ... ... кеңейіп келе жатқан, капиталдың,
тауарлардың, көрсетілетін ... ... ... ... ... ... аймақтық ынтымақтастықтың бай тәжірибесін ... ... ... үшін ... тұрғыдан маңызды. Шығыс Азияда
саяси және экономикалық мүдделерінің ... ... ... етуге қатысты белсенді түрдегі өзара іс-қимыл анық көзге тұседі.
Мемлекеттілігі қалыптасу кезеңінде аймақтың көпшілік мемлекеттері ... ... және ... ... процестеріне кірігуге өздерінің
қабілетті екенін көрсетті. Олар аграрлық ... ... ... ... өтті, білім беру мәселелерімен айналысты, ... ... ... ... ... экономиканы құрылымдық қайта
құруды жүзеге асырды.
Егер азиялық жаңғырудың ерекшелігін қысқаша қорытып айтатын болсақ, ... ... ... ... оның ... ... ауқымды
экспорттық бағдары және шетелдік инвестицияларды мақсатты ... ... Азия ... ... ... ... ... көрнекі мысалы бола алады. Осы аймақтық қауымдастық үлкен
тарихи жолдан өтті және ... ... ... ... ... ... ойнайды. АСЕАН өзінің өміршеңдігін және тиімділігін ... ... ... ... ... ие ... ... 1960 жылдардың
ортасында қабылдаған Декларацияда АСЕАН-ға қатысушы мемлекеттер өздерінің
алдына өзара экономикалық, ... және ... ... ... ... Бұл ... ... халықтары тұрмысының айрықша төмен деңгейімен
байланысты еді. Аймақтық құрылым құруға тартылған бес мемлекет (Индонезия,
Малайзия, Тайланд, ... ... ... даму ... жағдайдың шешуші факторы болады деп ұйғарды. Индонезияның Сыртқы
істер министрі А.Алатас "Оңтүстік ... ... ... ... ... мен алға ... ... қолжеткізудіңжол-дары туралы
пікірлердің жақындығы олардың Қауымдастыққа ... ... ... деп ... ... 27 ... Куала-Лумпурда АСЕАН-ға мүше мемлекеттердің
Сыртқы істер министрлерінің кездесуінде Оңтүсік-Шығыс Азияны бейбіт, ... ... ... деп ... Декларация қабылданды.
1976 жылы Балидегі (Индонезия) АСЕАН-ның ... ... ... ... ... негізгі принциптерін айқындаған
Оңтүстік-Шығыс ... ... және ... ... ... қол ... ... бір-бірінің тәуелсіздігі, егемендігі, теңдігі, аумақтық
тұтастығы және ұлттық ерекшеліктері; әрбір мемлекеттің қандай да бір сыртқы
араласусыз ... даму ... бір ... ішкі істеріне араласпау;
келіспеушілік пен дауларды бейбіт жолмен реттеу; күш қолданудан және ... ... ... бас ... өзара тиімді ынтымақ-тастық ... ... ... ... бойы осы ... бұлжытпай сақтау-дың нәтижесінде
әлемдік қоғамдастықта Оңтүстік-Шығыс Азиялық мемлекеттердің ... ... әрі ... ... ... ... 10 ... -
Малайзия-ны, Индонезияны, Филиппинді, Сингапурды, Тайландты, Вьет-намды,
Лаосты, Камбоджаны, ... ... ... ... 15 ... осы ... АСЕАН-ның Бангкогтегі саммитінде
Оңтүстік-Шығыс Азияда Ядролық қарудан азат аймақ құру ... ... ... Шарт 1997 ... 27 ... ... енді.
Ұстанымдардың сындарлылығы Қауымдастыққа қатысу-шыларға аймақішілік
жанжалдарды болдырмауға, тиісті елдердің саясаты мен ... ... ... ... АСЕАН өзі өмір сүрген үш онжылдық бойы бірінші
кезекте экономикалық даму ... ... ... ... ... ... етуге, саяси тұрақтылыққа
зор үлес қосты.
АСЕАН Қытайдан "мәдени ... ... ... ұжым ... тұру ... ... 1970 жыл-дың ортасынан бастап АСЕАН
саясатында Вьетнамға қарсы үрдістер ... ... ... ... ... бірте-бірте қалыпқа түсуіне, Қытайда, Вьетнамда және ... ... ... ... ... басталуына байланысты үлкен
ауқымдағы интеграцияны жол-ға қою үшін қолайлы ... ... ... ұйым ... ... әлемгетанылды.
Оңтүстік Шығыс Азия аймағы барлық әлемдік ... ... ... ... және ... аралас және қатар
өмір сүруімен бірегей. Аймақтың көпшілік елдерінің экономикалық әл-ауқатты
тұрмы-сы мен діни ... ... ... бір ... ... ... Азия біртұтас әлеуметтік-мәдени қауым болып
табылмаса да, онда көптеген осы заман-ғы өзекті ... және ... ... көзқарасты қалыптастыру үшін ерекше жағдайлар жасалған.
"Батыстық" және "Шығыстық" құндылықтарды салғасты-ру "Азия- Еуропа"
форумы шеңберінде ... Одақ пен ... Азия ... ... ... ... бірі ... табылатыны кездейсоқ емес.
АСЕАН-ның саммиттері және жұмыс бабындағы кездесулері "АСЕАН + 3" үлгісінде
яғни Оңтүстік - ... он ... және ... ... ... ... (Жапония, Қытай, Оңтүстік Корея) қатысуымен өткізіледі. 2000
жылғы қараша-да "АСЕАН + 3" ... ... ... ... ... сауда аймағын құру туралы шешім әсіресе 1997 жылғы Азияның ... ... күрт ... ... ... ... бірте-бірте
іске асырылуын куәлан-дырады.
Ауырқаржылықдағдарыстыжәнеоданкейінгі болғанэко-номикалық ... ... ... Азия ... ... ... ... банктік
және корпоративтік секторды реформалауға бағытталған сауатты әрі дер
кезіндегі іс-қимыл нәтижесінде ... ... ... ... Осыған байланысты Малайзия үкіметінің бірегей практикасы айрықша
атап өтуді талап етеді, ... ... ... ... ... елді дағдарыс-тан шығара білді. Малайзияның тәжірибесі 2001 жылы
жазда Қытайда ... ... ... ... ... ... ... табылатын және бай табиғи ре-сурстары ... ... ... ... ... Қазақстан өзініңұзақ
мерзімді мүдделері жолында Оңтүстік-Шығыс Азияның ... ... ... түрде үміт арта алады. Еуропа мен Азия ара-сындағы
байланыстырушы көпір тұжырамдамасын іске асыру үшін ... ... ... ... және басқа да арналар бойынша түсінік
жұмыстарын жүргізген дұрыс сияқты. Ол ... ... ... ... ... ... әлемдік шаруашылық
құрылымдарына біздің ... ... ... ... жеткілікті түрде біле
бермейді. Оңтүстік Шығыс Азия елдерімен ынтымақтастықтың қабылдауға болатын
нысанын іздестіруді жалғастыру айрықша маңызды.
Макроэкономикалықтұрақтануға қолжеткізген ... ... ... сайын, сөз жоқ, сыртқы рыноктарға шығу ... ... ... ... ... ... интеграцияға қосылу
тиісті мем-лекеттер қабылдаған шарттармен аймақ ... ... ... ... ... береді. Аймақтың экономикалық
ресурстарға қажеттілігі ұлғайғанын ... ... ... ... және ... Шығыс Азияға көмірсутегін шығаратын негізгі
экспортерлердің біріне айналған болар ... және ... бар тағы бір ... - ауыл ... ... ... ... болып табылады. Жылына орта
есеппен 12-ден 15 млн. тоннаға дейін астық ... ... ... ... ... ... ... ұсына алады. Ол үшін тауарларды
тасымалдау проблемасын шешудің маңызы зор. ... ... ... ... ... айрықша мұқтаж қара және түсті металдарды, химия
өнеркәсібінің бұйымдарын ұсынуына болады.
Әзірге жалпы өсім үрдісіне қарамастан ... ... ... ... ... емес. Бұл көп жағ-дайда Иран айлағы Берден-Аббас
пен қытайлық айлақ Лень-юнган ... ... ... Шығыс Азия
бағытын-дағы қазіргі бар ... ... ... ... ... туындайды. Қажетті құқықтық база қаланғанымен тұрақты тікелей ... ... ... ... ... ... әріптестерімен
байланысына кедергі келтіруде.
1996 жылы Банкокте болған Азия-Еуропа (АСЕМ) саммитінде Мемлекеттер
басшылары Корей ... ... ... ... ... мен
Сингапурды біріктіретін трансазиялық теміржол желісінің ... ... ... ... қол ... Үлы ... ... жаң-ғыртуға
қызмет ететін Еуропа мен Оңтүстік және Оңтүстік Шығыс Азияны біріктіретін
трансеуразиялық темір жол ... ... ... құрылыс жүйесін күйретудің символы болған XX ғасырдың
90-шы жылдарының басында халықаралық ... ... ... ... ... қадам басты. Ұзаққа созылған кезең ішінде екі үстем держава
мен блоктардың арасында тепе-теңдік ... ... ... ... үшін ... қалыптасқан жағдайлар бұрын-соңды болмаған сыртқы
саяси және сыртқы экономикалық мүмкіндіктер ... ... ... ... ... ... ... түседі. Қуатты экономикалық әлеуеті зор, еңбек
және табиғи ресурстары бар Азия құрлығының ... ... ... ғана ... ... ... ... ауқымдағы геосаяси процестерге
елеулі ықпал жасай бастады.
Азиядағы, ... оның ... ... ... жағдай саяси және
экономикалық процестердің ... ... ... ... ... Азия
елдерінің көпшілігінің экономикалық даму қарқыны (ішкі жалпы өнімнің өсімі
жыл сайын 5-6 пайыз деңгейінде, сыртқы сауда - 9-11 ... ... ... ... түрде асып түсіп отыр. Әлемдік өндірістің 60 пайызға
жуығы аймаққа ... ал оның ... ... жеке ... ... құрайды. Сарапшылық болжамдарға сәйкес, 2015 жылы жалпы ұлттық
өнімі көп әлемдегі 12 елдің бесеуі Азия мемлекеттері ... ... ... ... ... ... ... аймағы (АТА)
елдерінің нығайып келе жатқан ... ... ... ... ... Сонымен
бірге бірқатар жағдайларда Азияның өсе түсіп отырған рөліне шектеу қойғысы
келетін Батыстың әрекеттерімен байланыстыратын осы ... ... ... ... ... ... ... экономикалық тұрғыдан
өміршеңдігін едәуір нығайтты және қазіргі уақытта дамудың бұрынғы ... ... ... Азия ... ... ... ... тұрақтылығына соғыс қаупінен гөрі қаржылық және экономикалық
факторлар анағұрлым қауіпті деген түсінік ... Бұл ... ... ... ... ... стратегиясының құрамдас
бөлігі экономиканы айтарлықтай нығайтуына себепші болды.
Дағдарыстың салдары Азия ... ... ... ... ... ... шаруашылықтағы рөлі мен орнына қатысты сындарлы ойларға
жетеледі. Халықаралық валюта қоры мен АҚШ-тың көмек көрсету ... ... ... ұстанған теріс пози-цияны еске салсақ та
жеткілікті. Қаржы дағдарысы аймақтың басты саяси ойыншылары - ... ... ... ... ... да ... етті.
Бүгінгі күні азиялық интеграция процесі айқын көзге түседі, бұл ... мен ... ... ... ... ... ... дамуда.
ХВҚ-на балама ретінде Азиялық ва-люта қорын құру идеясы айтыла бастады.
Аймақтағы әскери-стратегиялық жағдайдың дамуына қатысты Азия-Тынық ... ... күш ... ... ... ... болады,
бұл жерде бірақ Еуропадағы сияқты келіссөздер ... жоқ. ... ... ... ... ... ... Азияға тәнұстам-ды көзқарас осы
аймақтағы елдердің тарихи тәжірибесіне байланысты. Бұл ... ... ... түрліше қабылдауымен, аумақтық дауларды қоса
алғанда, олардың арасында бірқатар өткір проблемалардың болуымен, ... ... ... түсіндіріледі. Бүкілқытайлық
Халық Өкілдері Жиналысының Төрағасы Ли Пэннің ұтқыр сөзі ... ... бір ... ... ... әр-түрлі түстер көреді".
Баяндалған факторларды шын мәнінде азиялық мемлекет болып ... ... ... ... ... ... оның осы келешегі
зор аймақта өзінің төл мүдделері бар. ... ... ... және ... ... ... бар Қазақстан Азиядан лайықты
орын алуға құқылы. Сондықтан қазақстандық дипломатияның осы аймақтағы
стратегиялық мақсаты АТА ... ұзақ ... ... өзара тиімді қарым-
қатынастарды нығайту болып табылады. Азия елдерімен ынтымақтас тық, сөзжоқ,
Қазақстанныңұлттықмүдделерінесәйкескеледі, объективті ... ... ... ... ел ... ... қайта құруларды
жемісті түрде жүргізуге мүмкіндік береді.
Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан басшылығының ... ... ... әрі көп ... ... мемлекетпен жаңа қарым-қатынастар орнатудың
байсалды міндеті ... ... ... да ... қарым-қатынастың жаңа
үлгісі туралы еді, өйткені оның алдындағы Кеңестер Одағы мен ... ... ұзақ ... созылды. Бұл орайда Даманский аралы мен
Жалаңашкөл көліндегі қарулы қақтығыстардан кейін екі ... ... ... ... қару ... ... ... соғыс
алдында болып қайтқанын айтсақ та жеткілікті.
Көршілес державалар арасындағы ресми тікетірес М.Горбачевтің 1989 жылғы
мамырдағы Пекинге сапары ... ... Сол ... ... ... Дэн ... ... ұмытайық әрі болашаққа көз салайық" деген
сөзі әлемді ... ... мен ҚХР ... шиеленісті бәсеңдетуге Н.Назарбаевтың ... де атап өту ... Ол 1985 ... ... ... ... ... жүргізу үшін Пекинге келген кеңестік парламенттік
делегацияны басқарды. Бұл ұзақ жылдарға созылған екі ... ... ... кейінгі және партиялық ... ... ... ... да бір ... үзілгеннен кейінгі ... ... ... ... ... ... ... және Қазақстанның басшысы ... ... ... ... Орталық Азия республикаларында
ғана емес, Қытайда да ... ... ... Оның ... ... ... ыдырауынан сәл бұрын 1991 жылғы шілдеде Қазақстан Президенті ... тағы да ... ... ... сөз жоқ, ... қарым-
қатынастарының одан әрі дамуына оң ықпалын тигізді.
Қазақстанда біздің жас мемлекетіміздің қауіпсіздігінің сенімді ... ... ... тату ... ... құру ... жақсы
түсінеді. Тікетірестік және өзара күдік келтіру Қазақстанның стратегиялық
мүдделеріне қайшы ... ... еді. ... ... ... ... қоғамдастығына кіру және экономикада құрылымдық қайта
құрулар жүргізу сияқты күрделі міндеттерді шешуі қажет болатын.
Қытай басшылығына қатысты ... оның ... екі ... ... ... барлық аспектілері бойынша Қазақстанмен кең
ауқымды диалогты бастауға дайындық білдірілді. Көршілес ... ... ... ... ... стереотипінен таза, жаңа геосаяси өмір
болмысын барабар қабылдай алатын тәжірибелі саяси ... ... де ... Оның үстіне Қытай Орталық Азияның басқа мемлекеттерімен
байланыстырушы буын ретінде және экстремизм мен діни жікшілдіктің таралу
жолындағы қамал ... ... ... жағдайын есепке алды.
Осы тұрғыдан Қытай саясаткерлерінің қорытындысы назар аударарлық: ... ... мен ... ... Қарайды, олар әсіресе
ислам фундаментализмнің таралу өрісіне қатаң түрде шектеу қояды".
Іс жүзінде Қазақстанға көңіл бөлу саяси қатынаспен ... ... ... ... ... ... біздің
мемлекетіміздің экономикалық әлеуетін тиісті түрде бағалап ... 1978 ... ... жария еткен Қытай 15 жыл ішінде жалпы ұлттық өнімді ... ... ... ... 1 ... ... ... Осы кезең ішінде
200 миллионға жуық Қытайлықтар кедейшілік тұрмысты еңсеріп, орташа тапты
толықтырды. ... ... ... ... ел ... кісі
қызығарлықтай тұрақтылық көрсетуде. Соңғы 20 жыл ішінде ұлттық валютаның
(юанның) ... ... ... ... ... да ... аңғартады. Бұл шынында да назар аударуға тұрарлық жағдай, ... ... ... ... ... ... ... түрде құнсызданды.
Әлемдік экономикалық қоғамдастықта Қытай ... зор ... ... ... ... ... ... қаралады.
Қытайда іс жүзінде әлемнің барлық ірі ... ... ... ... ... ұшағы Қытайда шығарылады. ҚХР түрлі-түсті
теледидардың өндірісі жөнінен әлемде бірінші орынға шықты. 17 миллионға
жуық ... ... ... ... түрде пайдаланады. Көптеген
көрсеткіштер бойынша Азияда жетекші позицияға ие ... ... ... ... Жыл сайын ҚХР экономикасына 40 миллиард долларға дейін шетелдік
инвестициялар түседі. Және де 2000 жылы елдің сыртқы ... ... ... ... ... жылы ... дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, Қазақстан мен
Қытай екі ... ... ... ... құру ... ... ... кірісті.
1992 жылғы ақпанда Премьер-Министр С. Терещенко ҚХР-ға ресми сапармен
келді. Келіссөздер ... ... ... ... ... ... ... ішінен төмендегілерді бөліп көрсетуге болады:
-Сауда-экономикалық және ғылыми-техникалық ынтымақ-тастық ... ... құру ... ... ... ... бойынша сапарға жүретін, барлық ... ... үшін ... ... ... ... өзара
сапарлары туралы келісім (кейінірек ... ... ... ... және ... ... иегерлері үшін ғана сақталды).
-Мемлекеттік шекара арқылы өткізу пункттерін ашу ... ... ... - ... (ҚХР), "Достық" (Қазақстан) - "Алашанькоу" (ҚХР),
"Бахты" (Қазақстан) - "Покиту" (ҚХР) өткізу пункттеріне халықаралық ... жылы ... ... ... өзара сапарлар алмасты. Тиісті
келіссөздердің қорытындысы ретінде Инвестицияларды көтермелеу және ... ... ... ... қол қойылды (1994 жылғы 18 тамызда
бекітілгеннен кейін күшіне енді). Тараптар ... ... ... ... және ... ... шешудің тәртібі туралы
уағдаласты.
Жоғары саяси деңгейдегі алғашқы байланыстар, сөз жоқ, сауда-экономикалық
қатынастарды дамытуға ... ... ... қоян-қолтық араласу,
ынтымақтастықтың ... ... ... ... ... ... ... жұмысқа кірісті, оның үстіне Қытайда ... ... ... өте ... құқықтар берілді. Делегациялармен
алмасу да қарқынды түрде дами бастады. Қазақстан 1990 жылдардың басында-ақ
Қытайдың негізгі ... ... ... ... Бірақ Тараптар жоғары
деңгейдегі диалогты жалғастыруға мұқтаж екенін ... 1993 ... ... ... ... ... сапары болды. Сол сапардың
барысында Н.Назарбаев және Цзян Цзэмин екі мемлекеттің өзара қатынастарының
принциптерін айқындайтын тұңғыш ... ... - ... ... ... ... Республикасы арасындағы достық қатынастардың негіздері туралы
бірлескен декларацияға қол қойды.
Тараптар барлық даулы мәселелер ... ... ... екінші
тараптың қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін күш қолданудан немесе қандай
да бір нысанда болсын күш ... ... ... ... да бір ... қолданбайтынын қуаттады. Тараптардың әрқайсысы екінші тарапқа ... ... да бір ... ... ... ... ... егемендігі мен ұлттық қауіпсіздік мүдделеріне нүқсан келтіретін
қандай да бір үшінші тараппен шарт немесе келісім жасасудан бас ... ... ... мен ... сауда-экономикалық
ынтымақтастықтың дамуына ерекше мән беретіндігі атап өтілді. Шекаралық
мәселелер ... ... ... қол ... ... ... маңызы болды.
1994 жылдың сәуіріндегі Қытай премьері Ли Пэн Қытай мен ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасын
ұсынды. Олар:
1.Теңдік пен өзара ... ... ... ... экономикалық
заңдарға сәйкес кызмет атқару.
2.Ынтымақтастық түрлерін көбейту.
3.Бүгінгі ... ... ... ... ... ... пен коммуникациялар жағдайын жақсарту, жана «Жібек Жолын»
жаңғырту.
5.Қытайдың Орталық Азия елдеріне көрсеткен кішкентай ... ... бір ... ... ... ... дамыту, ортақ дамуға жағдай жасау.
Тараптардың экономикалық байланыстары дамуының деңгейін бірлескен
кәсіпорындар жұмысы белгілі дәрежеде көрсетеді. Статистикалық мәліметтерге
жүгінсек, 1993 жылдың ... ... мен ... ... бес ... ... саны 95 болған болса, келесі 1994 жылы 4 ... 453-ке ... ... ... ... қазақстан-қытай бірлескен
кәсіпорындарының саны ... 313-ке ... ... ... 20-дан 65-ке дейін артқан, ал қырғыз-қытай кәсіпорындары 18-
ден 75-ке дейін өскен. ... ... ... ... сауда жасау
бағытын біртіндеп өндіріс бағытына ... ... ... түрде өзгере
бастады.
Бүгінде Қазақстанда 670 бірлескен кәсіпорын, ... ... ... ... тіркелген. Қырғызстанда қытай іскерлерінің
қатысуымен 200-ден аса кәсіпорын жұмыс ... ... ... ... ... 101 ... бар. Оның ... 78
бірлескен кәсіпорын, 23 таза қытайлық компания бар. Олар негізінен көтерме
және белшек саудамен, өнеркәсіптік және ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... Қытай мен Орталық Азия арасындағы ... ... ... кәсіпорындардың орны ерекше. Әйтсе де бүгінгі танда
бірлескен кәсіпорындар қызметі өлі де ... ... ... ... ... ... ... шұғылданатындары әлдеқайда
аз. Ынтымақтастығының алғашқы жылдарынан бастап Өзбекстан ... ... ... ... ... өндіріске
салған болатын. Егер Қазақстанда барлық бірлескен ... 1,3 % ... ... ... кәсіпорындар құраса, Қырғызстанда ... ... 5 %-дан сәл ... ал ... ... ... ... бірлескен кәсіпорындардың 60 %-ын қүрайды.
Өзара экономикалық ынтымақтастық сапасын арттыруда тараптардың әлі ... ... келе ... ... ... жоғары технологиялар
тарту арқылы қомақты тауарлар өндірісін жүзеге асыру болашақтың еншісінде
болар деп сенеміз.
Қытай мен Орталық Азия ... ... ... ... ... ... ... өз септігін
тигізді. . Баршаға белгілі, Орталық Азия аймағының мұнай мен газ ... ... ... ... ... осы ... деген қызығушылығының
басты себебі болды. Қытай да осы мемлекеттердің қатарында өзіндік орынға
ие. Оның ... ... ... ... ... мен газ ... жылдан жылға артуда. Сондықтан аталмыш саладағы ынтымақтастық
өзара экономикалық ... ... ... ... ... мұнайға деген сұранысы жылдан жылға ... 1993 жылы ... ... ... ... үкіметі ел ішінде мүнай өндірісі
көлемін ұлғайтуға жөне осы саладағы шет елдермен ынтымақтастықты кеңейтуге
қатысты іс-шараларды жүзеге асыра ... Ең ... ... бағыттар
ретінде жақын көршілер - Ресей мен Қазақстан қарастырылуда.
1997 жылдың кыркүйек айыңда ... мен ... ... ... және ... ... ... үкіметаралық келісімге және Қазакстан-
Қытай мұнай құбырын салу туралы келісімге қол қойылуы ... ... ... ... ... ... мұнай магистралінің құрылысының маңыздылығы оның республиканың
батыстан шығысқа созылған бүкіл аумағын ... ... ... ... ... инфрақұрылымын елеулі түрде жақсартуға мүмкіндік
береді. Қытай Ұлттық Мұнай-газ компаниясы 1997 ... ... ... ... ... 4 ... долларға "Ақтөбемұнайгаз" акционерлік
қоғамының 60 % -дық акциясына ие болған. Сонымен бірге бұл ... ... ... оның ішінде қоры жағынан Теңізден кейін екінші
орындағы Маңғышлақ түбегіндегі Өзен де кіреді. 2003 ... ... ... ... Ұлттық мұнай компаниясы тағы СНПС-АктөбеМұнайГаз-дың 25,12 %
-дык мемлекеттік ... 150 млн. ... ... ... 2003 жылы компания
Қытайға 5 млн. тонна мұнай жіберген. Әр-түрлы себептерге ... ... ... біраз уақытқа тоқтап қалды. Әйтсе де ... ... ... ... тармағы болып табылатын Атасу-Алашанькоу
құбыры 2005 жылы желтоқсанда пайдалануға берілді. Мұнай құбыры Қарағанды,
Шығыс Қазақстан және ... ... ... ... Ағадыр, Ақшатау,
Ақтоғай, Үшарал ауылдарын басып өтеді. Алғашқы 5-6 жыл аясында құбыр арқылы
10 млн. ... ... ... ... ... ... ... кезеңде
құбырдың қуаттылығы 20 млн. тоннаға жетеді деп болжануда.
Көмірсутек қоры бойынша әлемде ... ... ... ... ... ... ... әлемнің іскерлік топтары қызығушылық танытуда.
Түркменстанның энергия ресурстарын әлемдік рынокқа жеткізуде ... ... ол ... ... яғни энергия ресурстарын
тасымалдау болып отыр. Осы мәселеге катысты Түркменстан мен ... ... ... салу ... ірі жобаны талқылауға кірісті.
Түркменстан мен Қытай арасындағы отын-энергетикалық ... ... ... ... мұнай-
химия корпорациясыньщ өзіндік орны бар. Өйткені, бұл компания 1997 ... ... ... мұнай ұңғымаларьш қалпына келтіруде.
Отын-энергетикалық саладағы ынтымақтастықты Қытай Өзбекстанмен де
дамытуды ... ... ... ... ... байланыстар дамуында трансшекаралық
өзендер мәселесінің орны ерекше. Дәлірек айтсақ, аталмыш мәселе Қытай мен
Қазақстан арасындағы негізгі пікір-талас ... ... ... Меселенің
өзектілігі Қытайдан бастау алып, Қазақстан аумағы арқылы өтетін Іле ... ... екі ... де ... ... аса маңызды рөлімен
айқындалады
Жалпы, Қытайдың экономикалық дамуы оның әр ... ... ... ... ... даму ... ... тұрмыс деңгейі
жоғары, ал дамудың анағұрлым ... ... ... батысынан байқауға
болады. Бірақ соңғы кездері Қытайдың солтүстік-батыс өлкесі, атап ... ... ... ... ... даму жылдам қарқын ала
бастаған. Әсіресе, ... ... ... көңіл бөлініп отыр. Еддің екі
жақ бөлігіндегі осыңдай алшақтықты жою ... ... ... ... негізгі мәселелердің бірі болып отыр. Ал өнеркәсіпті
дамытуда, ... ... үшін ... ... ... екенін
айтпаса да түсінікті.
1998 жылдың аяғында Қазақстан тарапына қытайлықтар ... ... ... ғана ... ... ... ... Қарамай мұнай ... ... ... ... арналған ені 20 метрлік су каналын
салып жатқаны мәлім болды. Аталмыш ... су ... ... ... ... жағы ... ... тек 1999 жылы 5-11 мамыр
аралығында Қазақстан мен Қытай арасында Ертіс пен Іле ... ... ... ... ... ... ... болатын, және ол
каналдың қуаттылығы 2020 жылға дейін 1 ... ... метр ... ... ... ... 13%-ын құрайтындығын айтты. Бірақ қазақстандық
экологтардың мәлімдемесі бойынша ... ... өзі ... ... Зайсан өзеніне де келетін залалы аз емес.
Бұл мәселе екі ел ... ... ... ... отырғанымен, Қытай жағы суға байланысты мәселені жауапсыз
қалдырып отырды. Тек 1999 ... 31 ... ... ... ... ҚХР Төрағасы Цзян Цзэминге Жолдауы сол жылдың мамыр айында су
мәселесіне байланысты келіссөздердің ... ... ... ... ... ... Н. ... трансшекаралық су ағысының жағдайы
қоршаған ортаның тұрақтылығы мен екі ... ... ... ... ... табылатынын айта келіп, Қазақстан мен Қытайдың тиісті
министрліктері мен ведомстволарына сол жылдың ... су ... ... ... ... ... мен ... мәселелері
жөніндегі келіссөздерді бастауды тапсыруды ұсынды. Бұл келіссөздердің
нәтижесі трансшекаралық ... ... ... мен ... ... қол қою бола ... ... Қазақстан Президенті
тараптар бірлесе отырып, қазақстан-қытай қатынастарында дәстүрге ... пен ... ... ... осы мәселе жөніндегі өзара іс-қимылдың
нақты жүйесін жасай алады деп сенім білдірді. Сейтіп, нәтижесінде аталмыш
мәселеге ... ... ... келісім алды.
2001 жылдың қыркүйек айьшда ҚХР Үкіметінің басшысы Чжу Жунцзи Қазақстанға
ресми сапары барысында трансшекаралық өзендерді қорғау және ... ... ... келісімге қол қойылды. Әйтсе де, қарама-
қайшылықтар жоқ емес, егер Қытай тарапы Ертістен 12 млрд ... метр ... деп ... Қазақстан жағы 9 млрд. текше метр құрайтынын ... ... ... 1,5-ын ... оның ешқандай зияны жоқ десе,
біздікілер 9-дың 1,5-ын пайдаланғанда ... ... ... ... ... зор ... ... Бұл келісім екі ел
арасындағы ... ... ... ... ... деп ... ... қыркүйек айьшда ҚХР Үкіметінің басшысы Чжу Жунцзи Қазақстанға
ресми сапары барысында трансшекаралық өзендерді ... және ... ... ... ... қол қойылды. Әйтсе де, қарама-
қайшылықтар жоқ емес, егер Қытай тарапы Ертістен 12 млрд ... метр ... деп ... Қазақстан жағы 9 млрд. текше метр ... ... ... ... 1,5-ын ... оның ... зияны жоқ десе,
біздікілер 9-дың 1,5-ын ... ... ... ... ... ... зор болатынын айтады. Бұл келісім екі ... ... ... мәселесін толық шешті деп ... ... де, екі ... ... ... қол қоюын аталмыш
мәселені шешудегі тағы бір ... ... ... дұрыс.
Қытайдың Орталық Азия еңіріндегі рөлінің жылдан жылға артып келе жатқанын
байқау қиын ... ... Азия ... ... ... ... ... алғашқы да маңызды кезеңінен өтті: аса маңызды
екіжақты және көпжақты келісімдерге, ... қол ... ... ... және ... ... дамытудың шарттық-
құқықтық негізі қаланды. Сондықтан да ... Азия мен ... ... зор ... ... ... бар. Сонымен, Қытай мен
Орталық Азия арасындағы байланыстар дамуына мынадай сипаттама ... ... ... ... тән. Барлық шекара мәселелерінің толық
шешілуі және олардың заңдық рәсімделуі, ... ... ... және ... әскери күштерді қысқарту туралы келісімдердің жемісті жүзеге
асуы кез-келген күдік пен түсініспеушілікті жоюға мүмкіндік берді. Бұл тек
аймақтағы ... ... және ... ... қалу ісіне маңызды үлес
қана емес, сонымен бірге тарихтан қалған аса күрделі шекара мәселесін шешу
мен тату көршілік байланыстарды орнатудың ... ... ... табылады.
2. Қауіпсіздік мүдделерінің ортақтығы. ... ... ... ... ... және сепаратизмге қарсы күрес міндетін алға
тартты, бұл жайт өз ... ... ... ... ... ... ... ұйым шеңберіндегі ынтымақтастық жылдан-жылға нығая түсуде.
3. Сан-салалы ... және ... ... ... ... сапасының артуы. Сауда байланыстарының қарапайым
формасының аймақ ... үшін ... ... бар ірі ... ... көше ... Аталмыш саладағы байланыстарды
дамытудың күн тәртібінде аймақ инфрақұрылымын жетілдіретін және энергетика
мен өндірісті дамытатын ірі жобалар тұр. Аймақ ... ... ... жүзеге асырудың кешенді шаралары барлық күш-жігерді біріктірудің
және шарттық-құқықтық ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. .Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаевтың Қазақстан халқына
Жолдауы // Егемен Қазақстан. - 2006. - 2 ... ... Г. ... - ... ... 1997. - С.756.
2. .Бжезинский 3. Великая шахматная доска. - ... ... 2000. - ... ... Н.Ә. ... егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен
дамуының стратегиясы. - Алматы: Дәуір, 1992. - 56 ... ... К. Под ... ... - ... ... 1997. - 735 с.
4. .Султанов К. Наш сосед - Китай // Казахстан и мировое сообщество - 1995
-№3(4).-С89.
5. .Каримов И.А. О ... ... ... ... ... культуре. - Ташкент, 1999. - 439 с.
6. .Ниязов С. Внешняя политика нейтрального Туркменистана. - ... ... 175 ... .Дэн ... ... ... ... Китая. - Москва: Политиздат,
1988. - 256 с.
.Цзян Цзэминьнің Азиядағы өзара ьщпалдастық пен сенім ... ... ... ... сөзі // ... ... - 2002. - 5 ... М.С. КНР: три десятилетия - три ... - ... ... ... С.Г. ... Россия и Центральная Азия. Китай в мировой политике. -
Москва: РОСПЭН, 2001. - ... ... К. ... қанжар // Егемен Қазақстан. -1992. - 8 ақпан.
.Қожахметұлы К. ... жол ... тұр, ... ... // ... -
1993.- №3.-3-8 66.
.Касенов У.Т. Безопасность Центральной ... ... ... ... ... - ... Кайнар, 1998. - 280 с.
.Хафизова К. Трансграничные ... ... // ... и ... - 2000. - № 3 (9). - ... Н. Тарихы талқыға толы Шыңжаң. - Алматы: Қазақ ... ... ... К.Л. ... ... с государствами Центральной Азии //
Казахстан-Спектр. - 1999. - № 1(11). - С.86.

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орталық Азия және қазіргі таңдағы халықаралық қатынастар жүйесі55 бет
Энергетикалық өзара қатынастар аясындағы Қытай мен Қазақстан47 бет
ҚР сыртқы саясаты. Әлеуметтік жағдайы. Экономикасы10 бет
ҚР экономикалық өсу себептері,факторлары. Инфляцияның әлеуметтік-экономикалық салдары.Инфляцияға қарсы саясат. Инфляцияның мәні,түрлері. ҚР-ның инфляциялық саясаты17 бет
ҚХР-ның дамушы елдермен экономикалық байланысы14 бет
Әлемдік экономикалық қатынастардың ғаламдану жолында түсуі және өзара байланысы7 бет
Азиядағы жаңа индустриялы елдер экономикасы21 бет
Азиядағы өзара іс-қимыл мен ынтымақтастық төңірегіндегі мәселелер8 бет
Азиялық өндіріс19 бет
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)137 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь