Конституциялық құқық пәнінен дәрістер

Тақырып №1: ҚР КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҒЫ . ҰЛТТЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖЕТЕКШI САЛАСЫ.
Тақырып №2 : ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҒЫ . ЗАҢИ ҒЫЛЫМ
Тақырып №3. ҚР КОНСТИТУЦИЯСЫ . МЕМЛЕКЕТТІҢ НЕГІЗГІ ЗАҢЫ.
Тақырып №4. ҚР КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ НЕГIЗДЕРI
Тақырып №5. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЖЕКЕ ТҮЛҒАНЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙЫНЫҢ НЕГІЗДЕРІ.
Тақырып №6. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ШЕТЕЛ АЗАМАТТАРЫ МЕН АЗАМАТТЫҒЫ ЖОҚ АДАМДАРДЫҢ Қ¥ҚЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙЫ.
Тақырып №7. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА МЕНШІК ПЕН КӘСШКЕРЛІКТЩ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Тақырып №8. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ САЯСИ ЖҮЙЕСІ
Тақырып №9. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ САЙЛАУ ЖҮЙЕСІ.
Тақырып № 10. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ, ОНЫҢ ҚҮҚЫҚТЫҚ МӘРТЕБЕСІ, ӨКІЛЕТТІКТЕРІ.
Тақырып №11. ҚР ПАРЛАМЕНТІ, ОНЫҢ ҚҮҚЫҚТЫҚ МӘРТЕБЕСІ
Тақырып №12. қр үкіметі, ОНЫҢ ҚҮҚЫҚТЫҚ МӘРТЕБЕСІ
Тақырып №13. ҚР КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕСІ, ОНЫҢ ҚҮҚЫҚТЫҚ МӘРТЕБЕСІ
Тақырып №14. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ СОТ БИЛІГІНІҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.

Тақырып №15. ҚР ЖЕРГІЛІКТІ ӨКІЛДІЖӘНЕ АТҚАРУШЫ ОРГАНДАРЫ

Тақырып №16. Қазақстан Республикасында тікелей демократия нысандарының дамуы
ҚР конституциялық құқығы құқық саласы, ғылым саласы және оқу тәртібі ретінде ұғынылады.
Құқық саласы ретінде конституциялық құқық – бұл қоғам мен ммелекеттің құрылысының негіздерін, атап айтсақ ҚР-ң конституциялық құрылыс негіздерін, жеке адамның құқықтық жағдайының негіздерін, мемлекеттік биліктің ұйымдастырылуы мен қызметінің қағидаларын, жергілікті мемлекеттік және өзін-өзі басқару негіздерін реттеп, бекітетін нормалардың жиынтығын білдіретін ұлттық құқықтың бір саласы.
Конституциялық құқық саласының пәні болып оның нормаларымен реттелетін қоғамдық қатынастар ұғынылады. Олай болса, конституциялық құқықтың реттеу пәні болып келесі қоғамдық қатынастар жиынтығы табылады: ҚР конституциялық құрылысының негіздері, жеке адамның құқықтық жағдайының негіздері, мемлекеттік биліктің ұйымдастырылуы мен қызметі, сайлау құқығы мен сайлау жүйесі, әкімшілік-аумақтық құрылысы, жергілікті өзін-өзі басқарудың негіздері табылады.
Конституциялық құқықтың реттеу тәсілдері – бұл конституциялық құқық нормаларының конституциялық құқықтың пәні болып табылатын қатынастарды реттеп, бекітетін амал, әдістері: тану тәсілі, құқық беру тәсілі, міндеттеу және тиым салу тәсілдері.
Конституциялық құқықтың ұлттық құқық жүйесінде алатын орны ерекше. Ол жетекші, фундаменттік құқық саласы ретінде анықталады. Себебі, 1-ден, ол қоғамның барлық салаларына (экономикалық, әлеуметтік, саяси, мәдени т.б.) әсер етеді, ал өзге құқық салалары тек бір салаға ғана әсер етеді, 2-ден, конституциялық құқық сол салалардың барлық қатынастарын емес, тек негізгі, басты қатынастарын ғана реттеп, бекітеді. Басқа құқық салалары үшін негіз болатын нормалар белгілейді.
Жоғарыда атап кеткеніміздей конституциялық құқық тиісті қоғамдық қатынастарға конституциялық құқықтық нормалар арқылы әсер етеді. Конституциялық құқықтық норма – бұл конституциялық құқықтың пәні болып табылатын қатынастарды реттеп, бекітетін жүріс-тұрыс ережесі. Ол конституциялық құқықтық қатынасқа қатысушылардың жүріс-тұрысын анықтайды. Конституциялық құқықтық нормалардың негізгі нышандары болып келесілер табылады:
- Конституциялық құқықтық норма – жалпыға міндетті ереже, яғни ол тұлғалар мен түрлі ұйымдарға қоса мемлекеттің өзі үшін де орындалуы міндетті болып табылады.
- Конституциялық құқықтық норма – нысанды анықталған ереже, яғни олар белгілі бір актінің нысанында шығарылады (мысалы, жарлық, қаулы, заң т.б.).
- Конституциялық құқықтық норма – нақты анықталған жүріс-тұрыс ереже. Бұл оның нақты құқықтар мен міндеттерді, жүріс-тұрысты белгілейтіндігін анықтайды.
- Конституциялық құқықтық норма – мәжбүрлі ереже, яғни оның орындалуы мемлекеттің ықпалымен, мәжбүр ету күшімен қамтамасыз етіледі.
Конституциялық құқықтық нормалардың өзге құқықтық нормалардан ерекшеліктері:
- конституциялық құқықтық нормалардың негізінде белгілі бір құқықтық қатынастардың түрі пайда болады.
- конституциялық құқықтық нормалар реттеу пәні бойынша ерекшеленеді. Яғни, конституциялық құқықтың нормалары ерекше сипаттағы, негізгі, фундаменталдық қатынастарды реттейді.
- қайнар көздері (бастаулары) бойынша ерекшелінеді, яғни конституциялық құқықтық нормалар басқа құқықтық нормаларға қарағанда мемлекеттің негізгі заңы – Конституцияда көбірек белгіленген. Тиісінше заңи күші де көбінесе жоғарырақ болып келеді;
- конституциялық құқықтық нормалар бірнеше бағытты қамтуға арналған.
- конституциялық құқықтық нормалар құрылымына қарай ерекшеленеді. Нақты айтсақ, конституциялық құқықтық нормаларда өзге құқықтық нормаларға қарағанда санкция өте сирек кездеседі.
- конституциялық құқықтық нормалар көбіне нақты реттеушілік емес, жалпы реттеушілік сипатта болады. Мұнда мақсат, міндет, анықтама, мәртебе, қағида нормалары көп болады.
- конституциялық құқықтық нормаларға құрылтайшылық немесе ұйымдастырушылық сипат тән.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Ғ. Сапарғалиев Қазақстан мемлекеті мен
2. Баққұлов С.Д. Құқық негіздері Алматы,
3. Дулатбеков Н. Амандықова С. Тұрлаев
Нормативтік құқықтық актілер
Қазақстан Республикасының Конституциясы 30.08.1995ж. (өзгертулер мен
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі. Жалпы, Ерекше
Арнайы әдебиеттер
1. Төлеуғалиев Ғ. Қазақстан Республикасының Азаматтық
2. Жайлин Ғ.А. Қазақстан Республикасының Азаматтық
        
        Тақырып №1: ҚР КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҒЫ - ҰЛТТЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖЕТЕКШI САЛАСЫ.
ҚР конституциялық құқығы құқық саласы, ғылым ... және оқу ... ... ... ретінде конституциялық құқық – бұл қоғам мен ммелекеттің
құрылысының негіздерін, атап ... ҚР-ң ... ... ... ... ... жағдайының негіздерін, мемлекеттік биліктің
ұйымдастырылуы мен қызметінің қағидаларын, жергілікті мемлекеттік және өзін-
өзі басқару негіздерін реттеп, бекітетін нормалардың жиынтығын ... ... бір ... ... ... пәні ... оның ... реттелетін
қоғамдық қатынастар ұғынылады. Олай болса, конституциялық құқықтың реттеу
пәні болып келесі қоғамдық қатынастар жиынтығы табылады: ҚР конституциялық
құрылысының ... жеке ... ... ... ... биліктің ұйымдастырылуы мен қызметі, сайлау құқығы мен сайлау
жүйесі, әкімшілік-аумақтық құрылысы, жергілікті өзін-өзі басқарудың
негіздері ... ... ... ... – бұл ... құқық
нормаларының конституциялық құқықтың пәні болып табылатын қатынастарды
реттеп, бекітетін амал, әдістері: тану тәсілі, құқық беру ... ... тиым салу ... ... ... ... жүйесінде алатын орны ерекше. Ол
жетекші, фундаменттік құқық саласы ретінде анықталады. Себебі, 1-ден, ол
қоғамның барлық салаларына (экономикалық, ... ... ... ... ... ал өзге ... ... тек бір салаға ғана әсер етеді, 2-ден,
конституциялық құқық сол салалардың барлық қатынастарын емес, тек негізгі,
басты қатынастарын ғана реттеп, бекітеді. Басқа ... ... үшін ... ... ... атап ... конституциялық құқық тиісті қоғамдық
қатынастарға конституциялық құқықтық нормалар ... әсер ... ... норма – бұл конституциялық құқықтың пәні болып
табылатын қатынастарды реттеп, бекітетін жүріс-тұрыс ережесі. Ол
конституциялық құқықтық қатынасқа қатысушылардың жүріс-тұрысын анықтайды.
Конституциялық ... ... ... нышандары болып келесілер
табылады:
- Конституциялық құқықтық норма – жалпыға міндетті ереже, яғни ол
тұлғалар мен түрлі ұйымдарға қоса мемлекеттің өзі үшін де ... ... ... ... ... ... – нысанды анықталған ереже, яғни олар
белгілі бір ... ... ... (мысалы, жарлық, қаулы, заң
т.б.).
- Конституциялық құқықтық норма – нақты анықталған жүріс-тұрыс ереже.
Бұл оның нақты құқықтар мен ... ... ... ... ... норма – мәжбүрлі ереже, яғни оның орындалуы
мемлекеттің ықпалымен, мәжбүр ету күшімен ... ... ... нормалардың өзге құқықтық нормалардан
ерекшеліктері:
- конституциялық құқықтық нормалардың негізінде белгілі бір құқықтық
қатынастардың түрі пайда болады.
- ... ... ... ... пәні бойынша ерекшеленеді.
Яғни, конституциялық құқықтың нормалары ерекше сипаттағы, негізгі,
фундаменталдық қатынастарды реттейді.
- қайнар көздері ... ... ... яғни ... ... басқа құқықтық нормаларға қарағанда мемлекеттің
негізгі заңы – Конституцияда көбірек белгіленген. Тиісінше заңи күші
де көбінесе жоғарырақ ... ... ... ... ... ... ... қамтуға арналған.
- конституциялық құқықтық нормалар құрылымына қарай ерекшеленеді. Нақты
айтсақ, конституциялық құқықтық нормаларда өзге құқықтық нормаларға
қарағанда санкция өте сирек кездеседі.
- ... ... ... ... ... реттеушілік емес, жалпы
реттеушілік сипатта болады. Мұнда мақсат, міндет, анықтама, мәртебе,
қағида нормалары көп болады.
- конституциялық ... ... ... ... ... ... Конституциялық құқықтық нормалардың түрлері:
1) мазмұны немесе пәні бойынша:
- конституциялық құрылыс негіздерін бекітетін ... жеке ... ... ... ... ... ... мемлекеттік биліктің ұйымдастырылуы мен қызметінің қағидаларын
бекітетін нормалар;
- жергілікті өзін-өзі басқарудың ұйымдастырылуы негіздерін ... заңи күші ... ... - ... ... тапқан нормалар
- субконституциялық - конституциядан өзге актілерде, яғни заңдарда,
Президенттің жарлықтарында, Парламенттің қаулыларында, Үкіметтің
актілерінде, орталық және жергілікті ... ... ... ... Конституциялық Кеңестің қаулыларында және
т.б. көрініс тапқан нормалар.
3) әрекет ету аумағы ... ... - ... ... ... әрекет ететін нормалар;
- жергілікті - республиканың белгілі бір аумағының шегінде әрекет
ететін нормалар.
4) құрамында көрсетілген ... ... ... ... ... беруші нормалар - субъектіге (мемлекеттік органға,
қоғамдық бірлестікке, ... ... да бір ... ... ... беретін нормалар;
- міндет жүктеуші нормалар - адамдардың, қоғамдық бірлестіктердің,
мемлекеттік органдардың белгілі бір ... ... ... ... ... нормалар;
- тиым салушы нормалар - қандай да бір ... ... ... ... ... көрсетілген ережелердің анықталғандық, нақтылық
дәрежесіне байланысты:
- императивтік нормалар;
- диспозитивтік нормалар;
Императивтік нормаларға өте бір ... ... тән, оның ... ... ... ... ... заңды түрде белгіленген салықтарды,
алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу әркімнің борышы әрі
міндеті болып табылады /35бап/. Ал, диспозитивтік нормаларда құқықтық
қатынасқа ... ... ... ... беріледі.
6) құқықтық реттеу механизміндегі атқаратын рөлі бойынша:
- жалпы – анықтама, қағида, мақсат, ... ... ... - ... ... және басқа да субъектілердің
қызметтерінің негіздерін, олардың құқықтық мәртебелерін, құзыреттерін,
құқықтарын т.б. жағдайларын айқындайтын нормалар;
- процессуалдық - ... ... ... ... процедурасын
белгілейтін нормалар
Конституциялық құқықтық нормалар конституциялық құқықтың пәні болып
табылатын қоғамдық қатынастарды реттейді. Конституциялық құқықтық
нормалардың тиісті ... ... әсер ... ... ... қатынастар пайда болады. Олай болса, конституциялық
құқықтық қатынастар – бұл конституциялық құқықтық нормалармен реттелетін
қоғамдық қатынастар.
Конституциялық құқықтық қатынастардың өзге ... ... ... ... кез-келген құқықтық қатынас – бұл құқықтық нормалардың қоғамдық
қатынастарды реттеуінің ... ... ... ... ... арасында заңи байланыс пайда
болады;
- қоғамдық қатынастар арқылы ғана құқық нормалары пайда ... ... ... ... ерекшеліктері:
1) өз мазмұнымен ерекшелінеді, яғни конституциялық құқықтың пәнін
құрайтын қатынастар ... ... ... ... ... ... ... негіздерін білдіреді;
2) басқа құқықтық қатынастардың негізі болып табылады;
3) қоғам өмірінің барлық жақтарында болады, тиісінше қоғамдық
қатынастардың алуан түрлілігінің көптігімен ерекшеленеді;
4) ... ... ... ... (мемлекет, халық, ұлт т.б.)
Конституциялық-құқықтық қатынастың мазмұны болып субъектілері
арасындағы өзара құқық пен міндет нысанындағы заң байланыс табылады. Олай
болса, конституциялық ... ... ... ... ... 1. субъектісі – конституциялық құқықтық қатынасқа қатысушылар
(мемлекет, ... ... ... ... әкімшілік аумақтық
бірліктер, қоғамдық ұйымдар, саяси партиялар, жергілікті өзін-өзі басқару
органдары, азаматтар, депутаттар, шетел азаматтары, азаматтығы жоқ
адамдар);
2. объектісі - ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдардың, лауазымды тұлғалардың
әрекеттері, адамдардың жүріс-тұрысы, азаматтардың мүліктік емес құқықтары
және т.б.);
3. субъективтік құқықтар мен заңи міндеттер.
Конституциялық құқықтың ... ... ... ... нормалардан тұратын актілер. Кеңірек ашып қарастырар болсақ,
конституциялық құқықтың қайнар көздері болып конституциялық құрылыс
негіздерін, жеке адамдардың құқықтық жағдайының негіздерін, мемлекеттік
биліктің ... мен ... ... жергілікті ммелекеттік
және өзін-өзі басқару негіздерін реттеп, бекітетін нормалардан тұратын
актілер. Олардың екі түрі бар: ішкі ... ... және ... ... Сыртқы қайнар көздерге конституциялық құқықтық нормалардан тұратын
Қазақстан Республикасы бекіткен актілер кіреді (халықаралық келісімдер,
шарттар, пактілер т.б.) Ішкі қайнар көздерге конституциялық ... ... ҚР ... ... ... және ... ... нормативтік құқықтық актілер табылады. Олар:
- Конституция;
- Заңдар: конституцияға өзгертулер мен ... ... ... ... және жай ... Президенттің жарлықтары: конституциялық заң күші бар жарлық, жай заң
күші бар жарлық, нормативтік жарлық;
- ... және оның ... ... ... ... ... Республикасы Конституциялық Кеңесінің, Жоғарғы Сотының және
Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының нормативтік
қаулылары;
- Орталық атқарушы ... ... ... ... Жергілікті өкілді және атқарушы органдардың нормативтік актілері;
- Декларация, регламенттер, ережелер...
ҚР Конституциясы конституциялық ... ... ... көзі ... Ол ... ... түсіндіріледі:
1. Конституцияда барлық басқа қайнар көздер үшін бастапқы болып
табылатын жалпы сипаттағы құқықтық нормалар ... ... ... Конституция нормаларынан туындалады, оның
ережелерін нактылайды.
2. Конституция – онда белгіленген нормалардың мазмұнының кеңдігімен
сипатталады. Конституция нормалары қоғам өмірінің барлық
салаларына әсер етеді. Ал, ... ... ... ... да ... бір ... ... Конституция басқа қайнар көздерге қарағанда жоғары заңи күшке
ие, Қазақстанның бүкіл аумағында тікелей қолданылады;
4. Конституцияда құқық саласы қайнар ... ... да ... ... Онда ... актілердің аты, олардың
заңдылық күші, қабылдану, күшін жою және ... ... ... ... нормалар халықтың мемлекеттік еркін
жүзеге асыру нысаны ретінде болады;
6. Конституция жоғары құқықтық мәні, жоғары ... ... бар ... ... Оның ... ... азаматқа, қоғамдық
қызметтің барлық субъектілеріне бағытталған.
Тақырып №2 : ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ... – ЗАҢИ ... ... ... ... бір саласы ретінде оқытылады.
Құқық саласы ретінде конституциялық құқық белгілі бір қоғамдық қатынастар
тобын, нақты айтсақ ҚР-ң ... ... ... жеке ... ... ... ... биліктің ұйымдастырылуы мен
қызметінің қағидаларын, жергілікті мемлекеттік және өзін-өзі басқару
негіздерін ... ... ... ... ол сол бір ... ... ... реттеу тәсілдері мен амалдарын, тарихи даму
өзгешеліктерін зерттейді, оларды жетілдіру, ... ... ... ... ... ... өз пәні, өз бастаулары, оны оқып-
үйренуге өзіндік бағыт-бағдар тән. ... ... ... кұқықтың қалыптасу, даму, қызмет ету зандылығын зерттеуге
бағытталған, конституциялық заңдылыкқа сүйенетін негізгі үғымдар мен
санаттарды қалыптастырады және ... ... ... ... орны мен ... анықтайды.
Конституциялық құқық ғылымы жоғарыда айтқандай мемлекеттік биліктің
ұйымдастырылу және ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылыс нысандарын, Қазақстан мемлекеті тетігін
(механизмін), мемлекеттік органдардың өзара карым-қатынасының нысандарын,
әдістері мен тәсілдерін зерттейді. Мұнымен ... ... ... ... ... және ... басқару органдары жүйесін де,
сайлау жүйесін де зерделеп, саралайды. Сайлау мен референдум мәселелеріне
конституциялық құқық ғылымы демократияның қайнар көзі ретінде ерекше назар
аударады.
Жеке ... ... ... ... конституциялық құқық
ғылымының өзекті ауқымды мәселесі болып табылады. Адам мен азаматтың құқы,
шетел азаматтары, конституциялық нормалардың адам құқының халықаралық құқық
нормаларымен өзара ... ... ... ... ... ... ... конституциялық құқық ғылымы аталмыш мәселелерді
жетілдіру, дамыту, тиімділігін көтеру ... ... ... ... ... ... қана ... конституциялық құқық ғылымы
оларды реттейтін нормалардың жай-күйін, кемшін тұстары мен ... де ... ... ... жаңа ... қатынастардың
пайда болуына, өзгеруіне немесе жойылуына әсер етуі мүмкін. Конституциялық
құқық бүкіл құқық жүйесінің жетекші, ... ... ... ... қатынастардың, жаңа конституциялық-құқықтық
нормалардың пайда болуы басқа құқық салаларына да өзгерістер алып келуі
ықтимал. Сондықтан конституциялық құқық ғылымы тиісті мәселелерді басқа
құқық салаларымен ... ... ... зерттейді деп айтуға
болады. Жоғарыда айтқанымыздай зерттеу нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... және мемлекеттік егемендік,
мемлекеттік басқару мен құрылым, әкімшілік-аймақтық бөлініс нысандары т.б.
сияқты кешенді проблемалардың ... ... ... ... ... ... құқық ғылымының
зерттеу пәні болып конституциялық құқық саласы табылады деп айтуға болады.
Олай болса, бір ауыз сөзбен айтқанда ғылым ретіндегі ... ... ... конституциялық құқық саласын зерттейтін ғылыми ережелердің жиынтығы.
Ал, конституциялық құқық ғылымының зерттеу тәсілдері – бұл жоғарыда аталған
мәселелерді ... ... ... Конституциялық құқық ғылымының
зерттеу әдiстеріне келесі әдістер кіреді: тарихи, қисындық, статистикалық,
философиялық, салыстыру, талдау, синтез, анализ, ... ... ... ... ... ... көздері. Теориялық қорытындылар
бере отырып конституциялық құқық ғылымы қайнар көздердің кең ... ... ... көзі ... ғылыми тану негіздерін құрайтын
факторлар ұғынылады. Мұндай қайнар көздерге конститциялық құқықтық
нормалардан тұратын нормативтік құқықтық актілер, ғылыми еңбектер, ...
жатады. Ғылым "конституциялык, ... деп ... оның ... көзі болып Конституция табылады. Ол Конституцияның негізінде езінің
басты ... ... ... ... қоса өзге актілер де
конституциялық құқық ғылымының қайнар көздері болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... қайнарлары.
Конституциялық құқық ғылымының келесі бір қайнар көзі - отандық,
сондай-ак, шетелдік ғалымдардың конституциялық құрылыстың философиялық,
зандық, саяси, әлеуметтік және ... ... ... осы ... ... ... катысты еңбектері.
Конституциялық құқық ғылымының басқа бір қайнар көзі – практика, яғни
конституциялық құқықтық нормалар мен институттардың әрекет етуі ... ... ... ... Ғылыми танудың қайнар көзі болып практика
табылмаса, ғылым қажетті шамада өзінің міндеттерін ... ... ... ғылымның қайнар көзі ретінде мемлекеттік органдардың,
конституциялық құқықтық қатынастың басқа да субъектілерінің нақты
практикалық ... ... ... ... ... №3. ҚР ... – МЕМЛЕКЕТТІҢ НЕГІЗГІ ЗАҢЫ.
Конституция – бұл мемлекет өмірінің негізгі бастауларын – мемлекеттің
құрылысын, саяси және әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің негізгі
заңы.
Конституцияда адам мен азаматтың табиғи және ажырамас құқықтары
байқалады және бекітіледі. Олардың ... ... ... ... билік тәртібі орнығады.
Конституцияның негізгі мәні мынада:
- Конституция ағымдағы ... заңи ... ... ... заңи жоғарылығы танылады. Бұл дегеніміз, жаңа Конституция
қабылданған жағдайда өзге ... ... оған ... ... актілер оған сәйкес болуы тиіс, ал мұндай талапқа жауап бермейтін
барлық актілер заңсыз деп танылады және қолдануға жатпайды;
- ... ... – бұл ... ... ... мүдделерін
қамтамасыз ететін заң, себебі, Конституция таптан (таптардың мүддесінен)
жоғары тұратын, ... ... ... үшін ... ... ... ... табылады. Конституция – бұл заңдар үшін заң болып табылады.
Конституция – конституциялық ... ... ... көзі ... ... ... ... оны өзге құқықтық актілерден
айырады:
- ерекше жолмен қабылданылуы. Конституция - ... ... ... ... ол ... ... Қазақстан халқымен қабылданған
бірден-бір акт болып табылады.
- ерекше тәртіппен қорғалуы. ... ... ... акт ... ... ... оны ... Конституцияның мызғымастығының
кепілі ретінде Президентке, конституциялық қадағалау органы –
Конституциялық Кеңеске жүктелген. Сонымен ... ... ... ... ... міндеті болып табылады.
- қоғамның барлық субъектілеріне бағытталуы. Конституция бірмезетте
қоғамның барлық субъектілерінің жүріс-тұрысын ... ал өзге ... ... ... бір субъектілеріне арналып шығарылады. Мысалы,
сайлау туралы заң, азаматтық туралы заң т.б.
- конституциялық ... ... ... ... қоғамның ең
негізгі, фундаменттік қатынастарын реттейді. Ол қатынастарға жалпы
қамтушылық сипат тән.
- күрделендірілген тәртіпте өзгерістер мен толықтырулар енгізу. ҚР
Конституциясына өзгертулер мен толықтырулар ... ... ... ... ... Ол екі ... жолмен жүргізілуі мүмкін:
Парламентпен және республикалық референдум арқылы. Парламент
Конституцияға өзгертулер мен толықтыруларды Президенттің бастамасы
бойынша әр Палата депутаттары жалпы ... ... ... үшiнiң
көпшiлiк даусымен енгiзедi. Конституцияға өзгертулер мен
толықтыруларды референдум арқылы енгізу тәртібі Конституцияның 91
бабында реттелген.
- Конституцияға құрылтайшылық сипат тән. Конституцияда басқа актілердің
көптеген ... ... Онда ... ... аты, олардың
заңдылық күші, қабылдану, күшін жою және жариялау тәртібі белгіленеді;
- заңи қасиеттері:
1. Конституцияның жоғарылығы – оның ... ... ... ... құрылымның, азаматтардың қоғамның барлық
салаларындағы қызметтері сай келуі тиіс.;
2.жоғары заңи күші – мемлекетте қабылданған барлық заңдар мен ... ... ... қайшы келмеуі керек;
3.тікелей қолданылуы. Бұл Конституцияның негізінде қандай да бір мәселелер
бойынша нақты салалық ... ... ... ... оның ... ... ... беретінін білдіреді.
4.бүкіл құқықтық жүйенің ядросы болып табылатындығы – Конституция бүкіл
құқық жүйесінің ... ... ... ... оның нормалары
ағымдағы заңнаманың барлығы үшін бағыт беруші, фундаменттік рөл атқарады;
5.базалық мәні, яғни Конституция ағымдағы заңнама, заң шығару ... ... ... ... ... және ... ... актілер Конституцияның
негізінде қабылданады, өзгертіледі және күшін жояды.
Конституцияның функциялары:
Құрылтайшылық функция. Бұл функция Негізгі заңымыздың мемлекеттің
конституциялық құрылысының, ... ... ... және ... ... ... ... негізгі құқықтары мен
бостандықтарын, міндеттерін бекітеді, сондай-ақ біздің қоғамымызға тән
меншік нысандарын бекітеді. Қоғамдағы барлық құқықтық қатынастар реті
Конституциямен анықтылады және одан туындалады. ҚР-ң ... ... ... ... ... болады.
Ұйымдастырушылық функция. Конституция барлық мемлекеттік органдардың
жүйесін, басты функцияларын және ... ... ... ... бүкіл мемлекеттік механизмнің жергілікті өзін-өзі басқарумен
үйлесімдікте тиімді, ұйымдық түрде қызмет етуінің негіздерін қалайды.
Құқықтық функция. Конституция бүкіл ... ... ... ... ... ... салалары үшін негіз болып табылатын маңызды қағидаларды
заңи белгілейді, түрлі құқық салаларын біртұтас ... ... ... ... Ол ... ... сыртқы саяси
қызметінің де фундаменті ретінде болатындығын білдіреді, Конституция
Қазақстанның сыртқы қатынаста ұстанатын негізгі қағидаларын белгілейді.
Конституцияның негізгі түрлері:
1. ... ... ...... ... ... да ... мемлекеттің негізгі заңы. Өз кезегінде олар кодификацияланған
немесе заңдар жинағы түрінде болуы мүмкін. Жазылмаған – бір ... ... ... қоса ... сипаттағы ережелерден де
құралған Конституция.
2. Конституцияларды өзгерту және жою әдістеріне қарай: қатты Конституция –
ерекше күрделендірілген ... ... ... ... ... – жай заң қабылдау тәртібінде өзгертіліп, толықтырылатын
конституция;
3. Қабылдау тәртібі бойынша:
1) октроированная - сыйғы тартылған конституция,
2) халықтық: ... ... ... ... ... ... конституция; арнайы құрылған органмен
қабылданған конституция.
4. Мәні бойынша: шынайы – ... ... ... ... ... ... конституция, шынайы емес – шындықпен үйлеспейтін, ережелері тек
жазылған күйде ғана қалатын конституция;
5. Әрекет ету ... ... ... - ... етуі шексіз ұзақ мерзімге
есептелген конституция, уақытша - әрекеті нақты мерзімге есетелген
конституция, т.б.
Тәуелсіз ... ... ... ... ... ... келесідей 3 кезеңін көрсетуге болады:
1.Қазақстан тәуелсіздік алғаннан 28 қантар 1993 жылға дейінгі Қазақ ССР
Конституциясы ... ... 1993 ... 30 ... 1995 ... ... ... қамтитын
тәуелсіз Қазақстанның бірінші Конституциясы кезеңі;
3.1995 жылдың 30 тамызынан бүгінгі күнге дейінгі Қазақстанның ... ... ... қабылдану себептері:
1. ҚР-ның шынайы егемендік фактісін конституциялық тұрғыда бекіту
қажеттігі;
2. адам мен азаматтардың неғұрлым кең құқықтары мен ... ... ... ... ...... ... түрлілігіне негізделген
экономикалық жүйені бекіту;
4. саяси жүйе мен ... ... ... ... ... сапалық
өзгерістерді конституциялық тұрғыда бекіту;
5. сапалық жағынан өзге құқықтық жүйе жасау.
1993 жылғы Конституцияның кемшіліктері 1995 жылғы ... ... ... ... Конституцияның қабылдану себептері:
1. Орыс тілінің мәртебесін айқындау.
2. Жерге жеке меншік ... ... ... ... Жеке ... ... мен ... жүйесін кеңейту,
халықаралық деңгейге көтеру мәселесі.
5. Жоғары өкілді органның құрылымын жетілдіру және оның ... ... ... ... ... мен оның ... ... мәселесі.
7. Сот жүйесін реформалау.
8. т.б.
Президенттің ұсынысына сәйкес 1998 жылғы 7 қазанда “Қазақстан
Республикасының Конституциясына өзгерістер мен ... ... ... қабылданды. 1995 жылғы Конституцияға енгізілген өзгертулер мен
толықтырулар сайлау жүйесін ... ... ... уақытынан
бұрын тоқтатылған жағдайда биліктің сабақтастығын қамтамасыз ету үшін Сенат
пен Мәжілістің рөлін көтеру, партиялық тізімдер бойынша сайланатын
депутаттар ретінде саяси партиялардың өкілдерінің ... ... ... ... ... Бұл заң саяси партиялардың да саяси
және мемлекеттік өмірдегі, саяси ... ... ... ... ... халық алдында беделін жоғарылатты, бірінші рет сайлау жүйесіне бара-
бар өкілдік ... ... ... 21 ... ҚР Конституциясына екінші рет өзгертулер мен
толықтырулар енгізген тиісінше заң ... ... ... ... ... ... сырт айналып кеткен жоқ, өзгертулер мен
толықтырулар Конституцияның барлық бөлімдеріне енгізілді.
Тақырып №4. ҚР КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... қандай-да бір нышандармен сипатталады. Бұл нышандарда
оның өзіндік белгі-қасиеттері айқындалады. Мысалы, мемлекет демократиялық
немесе ... ... ... монархия, біртұтас немесе
федеративтік болуы мүмкін. Осы ... ... ... ... бір ... ... туралы немесе мемлекеттік
құрылыс пен қоғамдық құрылыс ... ... ... ... ... бұл ... оның ... құрылысы болып
табылады. Олай болса, конституциялық құрылыс – бұл Конституцияда бекітілген
мемлекеттің және қоғамның ұйымдастырылуының ... бір ... ... ... ... ... ... құрылым нысанын,
саяси режимді, яғни мемлекеттің ұйымдастырылуы мен мемлекеттік ... ... ... ... Ал, қоғамның құрылысы адамның және азаматтың
жағдайын, шаруашылық жүргізу жүйесін, меншік нысандарын, қоғамның саяси,
идеологиялық, діни және өзге де ... ... ... олар ... ... ... ... жалпы ережелер бөлімінің 1, 2 баптарында
Қазақстан Республикасының мемлекеттік ... яғни ... ... нысаны, мемлекеттік құрылым нысаны, саяси режимі жарияланған, ал 3
бапта бүкіл биліктің ... тән ... ... ... ... ... жүзеге асыру тетігі ашылған. Басқаша айтқанда, мұнда
мемлекеттің құрылысы (мемлекеттік құрылыс, мемлекетті ұйымдастыру) көрініс
тапқан. Ал, ... ... оның ... ... болып
табылатын адамның және азаматтың мәртебесі, ... ... ... діни ... 1 баптың 1 тармағынан бастап бірнеше
баптарда көрініс тапқан.
Қазақстан Республикасы Конституцияның 1 бабында ... ... ... ... және әлеуметтік мемлекет ... ... ... ... ... ... ...
Президенттік басқару нысанындағы біртұтас, егемен мемлекет болып табылады.
Олай болса, ҚР конституциялық ... ... ... келесілер
танылады:
1. Қазақстан Респбликасы - демократиялық мемлекет. Демократиялық
мемлекет – бұл билік халыққа тән ... ... ... ... ... халыққа есепті болатын, саяси әралуандылық,
өзін-өзі басқару танылатын мемлекет. Негізгі белгілері:
- халық билігі (сайлау, референдум, демонстрация, ... ... ... және саяси алуандылық;
- жергілікті өзін-өзі басқару;
- өкілді биліктің болуы.
2. Қазақстан ...... ... ... ...... мемлекеттік органдардың, лауазымды ... ... мен ... ... нормаларға қатаң
сәйкестікте әрекет ету тиістілігінде, яғни ... ... ... Белгілері:
- заңның (құқықтың) жоғарылығы;
- соттың тәуелсіздігі;
- жеке тұлғаның шынайы бостандығы, адамның және ... ... ... ... адам мен ... ... мен ... мемлекет
мүдделерінен басымдығы;
- биліктің бөлінуі;
- мемлекет пен жеке тұлғаның өзара жауаптылығы.
3. Қазақстан Республикасы - әлеуметтік мемлекет. Әлеуметтік мемлекет –
бұл ... ... ... ... ... қоғамның
мүмкіндіктерін, мүліктік және ... ... ... ... Әлеуметтік мемлекет жекелеген топтарға (таптарға)
емес, қоғам мен адамға тұтастай қызмет етеді. Міндеті – ... ... ... ... ... ... ... теңсіздікті
жеңілдетуге, жоюға тырысу. Белгілері:
- жұмыссыздықтан қорғау;
- отбасыны, аналықты, балалықты, мүгедектікті, кәрі адамдарды қорғау;
- әлеуметтік қызмет түрлерін дамыту ... ... ... ... дәрігерлік
көмек т.б.)
- адамдардың денсаулығын және еңбегін қорғау;
- еңбек ақысының ең төменгі көлеміне кепілдік беру міндеті,
- көп балалы ... ... ... аналарға, асыраушысынан айырылған
отбасыларға, кедей тұратын отбасыларға жәрдем көрсету
- т.б.
4. Қазақстан Республикасы – ... ... ... – бұл ... ... бөлінуі. Белгілері:
- дін мен мемлекет бір-бірінің ішкі ... ...... қандай да болсын мемлекеттiк қызметтер атқармайды, дін
мемлекеттің саясатына, сайлауларға, мемлекеттік органдардың қызметіне,
білім беру ... ... ... ... те дiни ... егер ол ... ... келмесе, араласпайды;
- мемлекет дiни бірлестiктердi қаржыландырмайды;
- барлық дiндер мен діни бiрлестiктер заң алдында ... ... ... дiни ... ... қарағанда ешқандай артықшылықтарды
пайдаланбайды;
- ешбір дін міндетті дін ретінде бекітілмейді;
- діни сипаттағы партияларды және өзге де ... ... ... дiни ... саяси партиялар қызметiне қатысуына
немесе оларға қаржы жағынан қолдау жасауына жол ... ... дін ... ... ... дінді ұстанам десе, балаларын
қандай дінде тәрбиелеймін десе өзі біледі, яғни діни ... ... ... ... ... ... ... дiни жоралар мен
рәсiмдерге, дiндi оқып-үйренуге қатысуға немесе қатыспауға көзқарасты
айқындау кезiнде қандай да бiр күштеп мәжбүр ... жол ... дiни ... ... ... өмiрге барлық азаматтармен
бiрдей тек өз атынан ғана қатыса алады;
- діни бiрлестiктер заң ... және ... ... сақтауға
мiндеттi. Қазақстан Республикасының заңдарында белгiленген тәртiппен
тiркелмеген дiни ... ... жол ... ... Қазақстан Республикасы – егемен мемлекет. Мемлекеттік егемендік –
бұл мемлекеттің ішкі және сыртқы қатынаста тәуелсіз, дербес ... ... ... ... және өзге заңдарын дербес қабылдауға құқылы;
- мемлекеттік биліктің жоғары органдарын дербес құрады;
- бюджетті ... және ... ... ... ... ... өзі ... – ұлттық валютасы болады;
- қарулы күштерін құрады;
- өз ... ... ... сауда және сыртқы экономикалық қатынас түрлеріне құқылы болады;
- өзге мемлекеттермен сыртқы қатынасты жүзеге асырады;
- мемлекеттік ... ... ... ... ... мемлекеттік тілі болады,
- табиғи ресурстарын, табиғи құндылықтарын дербес ... ... ... ... оның қол ... ... ... құқығы, т.б. ...
6. Қазақстан Республикасы – президенттік басқару нысанындағы біртұтас
мемлекет. Президенттік басқару нысаны - ҚР ... ... ... жүйесі. Бұл жүйе бойынша мемлекет басшысы ... ... ... болады, ол өзінің алдында жауапты болатын Үкіметті
тағайындайды. Бұл ... ... ... ... қоса оның
мемлекеттік құрылымын да ... ...... ... яғни ... қандай да бір басқадай мемлекеттік құрылымы жоқ, елді және халықты
үйлесімді басқару үшін өз ... ... ... ... ... ... ҚР-ның экономикасының негізі болып меншік
нысандарының көптүрлілігі және теңдігі қағидаты танылады. ... ... ... пен жеке ... ... және ... Саяси жүйені ұйымдастыру негіздері.
Қазақстан Республикасында идеологиялық және саяси ... ... ... ... ... жол берiлмейдi. Қоғамдық
бiрлестiктер заң алдында бiрдей. Қоғамдық бiрлестiктер iсiне ... ... iсiне ... бiрлестiктердiң заңсыз араласуына, қоғамдық
бiрлестiктерге мемлекеттiк органдардың қызметiн жүктеуге жол берiлмейдi.
9. Адам. ... ... ... ең ... ... - ... ... өмiрi, құқықтары мен бостандықтары болып табылады.
Қазақстан Республикасы қызметінің түбегейлі қағидалары: қазақстандық
патриотизм, саяси тұрақтылық, ... ... ... халықтың игілігін
көздейтін экономикалық даму, мемлекеттің аса ... ... ... ... №5. ... РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЖЕКЕ ТҮЛҒАНЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙЫНЫҢ
НЕГІЗДЕРІ.
Конституциялық кұқық саласында маңызды орынды жеке адамның құқықтық
мэртебесінің негіздерін бекітетін ... ... ... ... ... ... ... бөлімінде, яғни "Адам және азамат" деп
аталатын бөлімде реттелген. ... оның ... ... мен ... ... ... ... ата заңда бекітілген. Сондай-ақ тиісті
институттың қатынастары Конституциядан басқа актілерде де толығырақ ашылып,
нақтыланады. Мысалы, азаматтық туралы, қоғамдық бірлестіктер туралы, діни
сенім ... жэне діни ... ... ... жэне ... жеке адамның мэртебесінің негіздерін бекітетін бұл институт
адамның қоғам мен мемлекеттегі жағдайын, олардың ... ... ... ... бастапқы бастауларды байқатады.
Адамның жэне азаматтың кұқықтық жағдайы - барлық құқық салаларының
нормалары жүзеге асу процесінде пайда болатын ... ... ... адам мен ... ие ... ... бостандықтар мен
міндеттердің жиынтығы ретінде сипатталса, жеке адамның (жеке тұлғаның)
құқықтық жағдайының негіздері - бұл жеке ... мен ... жеке ... ... ... ... ... бекітілген құқықтар, бостандықтар жэне міндеттер жүйесі
ретінде анықталады.
Жеке тұлғаның құқықтық жағдайы алдымен оның мэртебесіне: азамат,
шетелдік азамат, азаматтығы жоқ адам ... ... ... кең ... (саяси кұқықтарды қоса, оның ішінде сайлау құқықтары,
саяси партияларға бірігу кұқығы, мемлекеттік қызметке кіру ... ... ... ... ие ... ... олар неғұрлым көбірек
міндеттер атқарады. Әдетте шетел азаматтары саяси құқықтарды ... жоқ ... ... ... ... ... жағдайына
ұқсас, теңестірілген болып келеді.
Жеке тұлғаның құқықтық жағдайының негіздері келесідей элементтерді
қамтиды. Бұл элементтер жеке тұлғаның құқықтық жағдайының негіздерінің
мазмұнын кұрайды:
- ... ... - бұл жеке ... ... ҚР ... ... элемент.
- конституциялық (негізгі) құқықтар, бостандықтар жэне міндеттер.
- ... ... - ... ... ... ... қабілеттігіне ие болса ғана конституциялық құқықтар мен
бостандықтардың толық көлеміне ие ... жэне ... ... міндеттер
атқарады.
- конституциялық құқықтар мен бостандықтардың жүзеге асырылу
кепілдіктері.
Жеке ... ... ... ... адам мен азаматтың кұқықтары мен бостандықтарының теңдігі жэне
жалпыға тэндігі қағидасы;
б) ... мен ... ... ...... ... ... асырылуы міндеттерді орындаудан бөлінбейді.
в) мемлекеттің қүқықтар мен бостандықтарды сақтау жэне ... ... ... ... ... кұқықтар мен бостандықтардың түрақтылығы қағидасы;
д) адамдардың мүдделерінің мемлекет мүдделерінен басымдығы қағидасы;
е) конституциялық қүқықтар мен бостандықтардың ... ... ... мен ... ... ... үшін мына шарттарды
сақтау қажет деп есептелінеді: оларды бекітетін Конституцияның халықпен не
оның өкілді органымен демократиялық жолмен эрі заңи бекітілген ... ... ... мен ... жэне ... тиісті заң актілерінің негізінде ғана жүзеге асуы.
Жеке түлғаның қүқықтық жағдайының басты элементтерінің бірі -азаматтық.
Республика Конституциясының ережелерін талдаудан келіп шығатыны, ... ... ... ... байланысын
білдіреді, ол үзаққа созылатын жэне орнықты байланыстармен, олардың өзара
қүқықтары мен ... ... ... сипатталады. Азаматтықтың
жалпы жэне өзіндік қағидаларын көрсетуге болады.
Азаматтықтың өзіндік қағидаларына ... ... ... ... және теңдігі қағидасы - Азаматтықтың
бірыңғайлығы туралы конституциялық қағида мемлекеттің біртүтастығынан ... жэне ... ... ... ... ... ... бірыңгай қүқықтық мэртебеге ие екендігін
білдіреді. Азаматтықтың теңдігі қағидасы Республика азаматтарының тегіне,
элеуметтік, лауазымдық жэне мүліктік жағдайына, ... ... ... ... ... ... жеріне немесе кез келген өзге
жағдаяттарға (м\ы азаматтықтың алыну жолына) қарамастан қүқықтары,
бостандықтары мен міндеттерінің теңдігін білдіреді
- ... ... ... - ... алу жэне одан ... ... жүргізіледі;
- азаматтықтың түрақтылыгы қағидасы - түрған жеріне, отбасылық
жағдайына, жас шамасына қарамастан ҚР азаматтығы түрақты болып ... бір ... ... - ... азаматтық біртүтас, қос азаматтық
мойындалмайды;
- ҚР азаматтығынан айыруға болмайтындығы қағидасы - ҚР
Конституциясына сәйкес Республиканың азаматын ешқандай ... ... ... ... ... ... ... азамат пен мемлекеттің өзара жауаптылығы қағидасы - азаматтық
байланысы жеке түлға мен ... ... ... күқықтар мен міндеттер
туындап, өзара жауаптылық жағдайын белгілейді;
- қан жэне ... ... ... ... - ҚР азаматтығын
тууы бойынша алу кезінде тиісті мэселе ата-анасының азаматтығына қарай жэне
ҚР аумағында тууына қарай шешілуі ... ҚР ... ... ... ... ... ... Республика егемендігінің, тэуелсіздігі мен
конституциялық қүрылысының айқындаушы белгісі болып ... ... ... ... ... ... ғана ... бірден-бір бастауы" болып табылады жэне "билікті тікелей
республикалық референдум жэне ... ... ... жүзеге асырады, сондай-ақ
өз билігін жүзеге асыруды мемлекеттік органдарға береді".
Азаматтық алу, оның ... ... ... ... Республикасы Президентінің жэне мемлекеттік органдарының
азаматтық мэселелер жөніндегі өкілеттігі "ҚР ... ... ... заңда толығырақ реттелген.
Қазақстан Республикасы азаматтарының конституциялық-күқықтық мэртебесі,
олардың заң алдында тең бола ... ... ... ... мен ... барлық кешеніне ие болуын
көздейді.
Алдында атап кеткеніміздей, жеке түлғаның қүқықтық жағдайы барлық күқық
салаларының нормаларында көрініс тапқан қүқықтар мен ... ... Ал, жеке ... күқықтық жағдайының негіздері
конституцияда бекітілген күқықтар мен бостандықтарды қамтиды. Олар
конституциялық (негізгі) қүқықтар мен бостандықтар жэне міндеттер деп
аталады әрі олар ... ... мен ... ... ... ... Олар негізінен эркімге тумысынан тэн болып табылады,
сондықтан да олар ... ... ... ... мен ... есептеледі. Конституциялық құқықтар мен бостандықтардың өзге қүқықтар
мен бостандықтардан бірқатар ерекшеліктері бар. ... ... ... мен ... ... негізгі заңы
-Конституцияда бекітілген.
2. конституциялық күқықтар мен бостандықтар адам үшін, қоғам ... ... ... ... ... күқықтар мен бостандықтар адамға әдетте тумысынан
тэн болып табылады жэне ажырамайды;
4. жалпы алғанда конституциялық ... мен ... ... ... тэн.
5. конституциялық күқықтар мен ... ... ... бостандықтардың ядросы, негізі болып табылады.
Конституциялық құқықтар мен бостандықтардың ... ... мен ... 3 түрі бар:
- жеке күқықтар мен бостандықтар - эркімнің күқығы болып табылады жэне
тікелей ... ... ... ... ... одан
туындамайды; адамға тумысынан тэн болады жэне одан ... ... ... бас ... ар-ожданына байланысты өзге де табиғи қүқықтарын
қорғау үшін қажетті күқықтар мен бостандықтарды қамтиды.
- саяси қүқықтар мен ... - ... ... болуға
байланысты жэне белгілі бір жасқа (18) толғанда туындайды, ... ... ... ... байқатады;
- элеуметтік-экономикалық күқықтар мен бостандықтар - адамның
элеуметтік, ... ... ... ... ... мен бостандықтар.
Адамдар мен азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктері — бүл
конституциялық күқықтар мен бостандықтарды шынайы жүзеге ... ... ... қол ... қорғауға бағытталған амалдар. Олардың үш
түрін көрсетуге болады:
1. әлеуметтік-экономикалық кепілдіктер. Бүл кепілдіктер адамдардың қүқықтар
мен ... ... ... ... ... тиісті орта мен
материалдық негіздің болуын анықтайды — мысалы, элеуметтік түрақтылық,
дамыған экономика, қоғамның барлық әлеуметтік қажеттіктеріне қызмет
көрсетуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... кепілдіктер — адамдардың еркін дамуы мен лайықты өмір сүруін
қамтамасыз ететін жағдайларды жасауға бағытталған мемлекеттің саясаты
-саяси қүрылымдардың ... ... ... келісімге қол жеткізу
қабілеттігі, қоғамда түрақсыздықты жою, азаматтардың саяси мэдениетінің
тиісті деңгейі.
3. заңи кепілдіктер — адам жэне ... ... мен ... ... мен ... ... ететін барлық күқықтық амалдар -эрбір
қүқықтың нақты кепілдіктерінің конституциялық, заңи бекітілуі.
Тақырып №6. ҚАЗАҚСТАН ... ... ... МЕН АЗАМАТТЫҒЫ ЖОҚ
АДАМДАРДЫҢ Қ¥ҚЫҚТЫҚ ЖАҒДАЙЫ.
Қазақстан Республикасындағы шетелдіктердің кұқықтық жағдайы Республика
Конституциясымен, "Шетелдіктердің ... ... ... 1995 ж. 19
маусымдағы ҚР заңымен т.б. заң актілерімен анықталады. Шетелдіктер - бұл
Қазақстанда тұратын, оның ... ... ... оның азаматы болып
табылмайтын тұлғалар. Оларға шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдар
(апатрид) кіреді. Заңнамаға ... ... ... ... ... ... ... азаматтары емес жэне өзінің
басқа мемлекеттің азаматтығына қатысты екендігінің ... бар ... Ал, ... Республикасындағы азаматтығы жоқ адамдар - бұлар
Қазақстан Республикасының азаматы емес, сондай-ақ өзге мемлекеттің
азаматтығында болмайтын ... ҚР ... мен ... ... азаматтығы жоқ адамдар) кұқықтық мэртебелері көбіне сэйкес келе
бермейді. Негізгі айырмашылықтары келесілерде:
1. кейбір лауазымдарды (Президент, сот, самолет ... ... тек ҚР ... ғана ... ... ... байланысты жұмысқа кіру ҚР азаматы болып
табылмайтындар үшін шектелген;
3. шетелдік азаматтар мен ... жоқ ... үшін ... ... ... жалпыға бірдей эскери міндеттілік шетелдік азаматтар мен азаматтығы
жоқ адамдарға емес тек ҚР ... ғана ... ҚР ... мен ... ... бірдей емес.
Мысалы, соңғыларына келу мерзімін қысқарту, ҚР аумағынан кетіру секілді
шаралар қолданылуы мүмкін. 6. ... мен ... жоқ ... ... ... саяси өміріне
араласа алмайды.
Сонда да аталмыш ерекшеліктерді ескере ... ... ... ... жоқ ... конституциялық мэртебесінің жалпы сипаттамасын
беруге болады. Қазақстан Республикасындағы ... ... мен ... ... ... ... - бүл Қазақстан
Республикасындағы шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдардың
Конституциямен, заңдармен жэне өзге ... ... ... ... ... ... ... Республикасындағы шетел азаматтары мен
азаматтығы жоқ адамдардың қүқықтық мэртебесі республика Конституциясымен,
"Шетел азаматтарының қүқықтық жағдайы туралы" ҚР ... оған ... ... ... ... келуінің жэне болуының,
сондай-ақ олардың Қазақстан Республикасынан кетуінің Тэртібімен және
бірқатар өзге де арнайы актілермен белгіленеді. Қазақстан Республикасындағы
шетел ... ... ... ... ... ... ... де анықтала алады. Шетел азаматтары мен азаматтығы
жоқ ... ... ... ... олардың жалпы күқықтық
мэртебесінің негізгі, маңызды бөлігін құрайды жэне көптеген заң актілері
мен заңға тэуелді актілерде бекітіледі.
Қазақстандағы шетел ... мен ... жоқ ... ... мэртебесінің мазмұнын келесідей бөлшектер құрайды:
- ... ... ... ... ... ... ... бұл құқықтар мен міндеттерді заңмен қорғау жэне мемлекеттік,
жергілікті өзін-өзі басқару ... ... ету ... ... ... ... ... кепілдіктері.
Қазақстан Республикасының Конституциясы тегіне, элеуметтік, лауазымдық жэне
мүліктік жағдайына, жынысына, нэсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына,
нанымына, тұрғылықты жеріне қарамастан ... мен ... ... ... де) ... мен бостандықтарының теңдігіне кепілдік
береді. Конституция адамдардың барлығының қүқықтары мен ... ... ... ... ... байланысты адамдардың
жеке категорияларының теңсіздігі байқалып қалып жатады. ... ... ... ... ... мэнді ерекшеліктер бар. Мысалы,
шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдар ҚР азаматтарымен теңдей
қүқықтардың шегін пайдаланбайды. Республика заңнамасына, ғылыми ... ... ... мен азаматтығы жоқ адамдардың саяси қүқықтарды
мүлдем иеленбейтінін көрсеміз. Ал, жеке жэне ... ... ... ... ... бір шектеулермен
пайдаланады.
Саяси қүқықтарга мыналар жатады: мемлекеттік қызметке кіру қүқығы,
қоғамдық бірлестіктерге бірігу қүқығы, сайлау жэне сайлану қүқығы,
референдумға ... ... ... жэне өз ... ... мемлекетті
басқару ісіне қатысу қүқығы ... Саяси партияға шетелдіктердің, азаматтығы
жоқ адамдардың мүше болуына, сондай-ақ үжымдық мүшелікке жол ... ... ... ... мен ... жоқ ... біршама
күқықтарды шектеулермен иеленеді. Олардың бірі - еңбек ету ... ... ... сэйкес адамдардың бүл категориялары
республика азаматтарымен теңдей еңбек ете ... ... ... ... ... түрі олар үшін ... болып табылады. Сондай-ақ ҚР аумағында
еркін жүріп түру қүқығы, жоғары білім алу қүқығы да т.б. ... ... ... ... ... ... шетелдіктерді үш топқа бөлуге болады:
1. Қазақстан Республикасында түрақты түратын шетелдіктер;
2. Қазақстан Республикасында уақытша жүрген шетелдіктер;
3. транзиттік шетелдіктер.
Қазақстан Республикасында ... ... ... деп ... ... Республикасының Үкіметі белгілеген тэртіппен ішкі істер
органдарынан рұқсат жэне тұрақты тұру ... ... ... ... ... ... ... кұжаттар беріледі: шетелдік азамат
үшін - шетелдік азаматтың Қазақстан Республикасында тұруға ықтиярхаты,
азаматтығы жоқ адам үшін - азаматтығы жоқ адамның ... ... ... ... ... ... ... жүрген, сондай-ақ оларға
қатысты Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне сэйкес ауыр немесе
аса ауыр қылмыстар деп ... ... ... ... ... танылған шетелдіктер Қазақстан Республикасында уацытша жүрген деп
есептеледі.
Қазақстан Республикасының аумағы арқылы транзитпен жүріп өтуші
шетелдіктер транзиттік ... деп ... ... ... ... бір заң ... ... кетеді.
Егер Қазақстан Республикасының тиісті тараппен келісімінде өзгеше тэртіп
белгіленбесе, шетелдіктер жарамды паспорт пен оны алмастыратын құжаттармен
Қазақстан ... келу ... ... ... Қазақстан
Республикасына келе алады.
"Шетелдіктердің қүқықтық жағдайы туралы" 1995 ж. 19 маусымдағы заңда
белгіленген жағдайларда шетелдіктердің Қазақстанға ... ... ... ... келу ... шетелдіктерге Қазақстан
Республикасының Үкіметі көздеген тэртіппен көші-қон карточкалары беріледі.
Егер Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында өзгеше көзделмесе,
қабылдаушы тараптардың шақыруы жэне Қазақстан Республикасының ... ... ... ... виза беру үші ... ... ... қолданыстағы шетелдік паспорттар немесе Қазақстан
Республикасының бұған уэкілдік ... ... ... ... ... ... жағдайда сол паспорттарды алмастыратын құжаттар бойынша,
егер тиісті елмен жасалған келісімде өзгеше ... ... ... ... ... кету шетелдікке мына жағдайларда:
а) егер оны ... ... ... үшін ... ... ... аяқталғанға дейін;
б) егер ол қылмыс жасағаны үшін сотталған ... - ... өтеп ... жазадан босатылғанға дейін;
в) егер ол өзіне сот ... ... ... ... ... ... дейін;
г) Қазақстан Республикасының заңдары белгілеген өзге де негіздер
бойынша рұқсат етілмейді.
Шетелдіктің Қазақстан Республикасынан кетуі ол Қазақстан ... ... жеке жэне ... ... ... ... ... міндеттемелерді орындағанға дейін кейінге қалдырылуы
мүмкін.
Қазақстан Республикасының аумағында қандай да бір қүқықбүзушылық ... ... ... ... ... ... ... бірдей негіздерде жауапкершілік жүктеледі.
Шетелдіктердің қүқықтық жағдайы туралы заңнаманы бүзған шетелдік
оның Қазақстан Республикасында болу ... ... ... мүмкін. Шетелдіктің Қазақстан Республикасында болу мерзімі одан
әрі болуы үшін негіздері қалмаған жағдайларда да қысқартылуы мүмкін. ҚР-ның
шегінен куып жіберу. Шетелдік мына ... егер оның ... ... ... ... ... қоғамдық тэртіпті қорғау мүдделеріне қайшы келетін болса;
б) егер бұл халықтың денсаулығы мен адамгершілік ... ... ... азаматтарының жэне басқа адамдардың қүқықтары мен
заңды мүдделерін қорғау үшін қажет болса;
в) егер ол шетелдіктердің қүқықтық ... ... ... Қазақстан
Республикасының кедендік, валюталық немесе өзге де заңдарын бүзса;
г) егер ... ... ... ... ... оны Қазақстан
Республикасында түрақты түруға қалдыру үшін негіз болып табылып, заң
актілерімен белгіленген тэртіппен неке заңсыз деп танылған жағдайда
Қазақстан Республикасының шегінен қуылуы ... ... ... Қазақстан Республикасынан шығарып жіберілген
шетелдіктерге шығарып жіберу туралы шешім шығарылған күннен бастап бес жыл
бойы ... ... ... ... ... №7. ... ... МЕНШІК ПЕН КӘСШКЕРЛІКТЩ
КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Экономикалық жүйе - меншіктің алуантүрлігі, кэсіпкерліктің жэне ... ... ... ... ... ... ... басқа да шаруашылық қызметінің
түрлерімен сипатталатын Конституцияда және басқа заң ... ... ... ... ... ... негізгі
қағидалары:
1. меншіктің алуантүрлігі;
2. меншікке ешкімнің қол сүқпауы;
3. меншіктің барлық субъектілерінің теңдігі;
4. ... ... ... ... ... ... ... жою;
6. еркін кэсіпкерлік;
7. бэсеке;
8. еркін ... ... ... ... ... ... ... негізі болып меншік табылады. Қазақстан
Республикасының Конституциясы Қазақстанның экономикалық жүйесіне түрлі
нысандағы меншік тэн ... ... - ... ... Қазақстан
Республикасында мемлекеттік меншік пен жеке меншік бірдей қорғалады.
Мемлекеттік меншік екі түрге бөлінеді: республикалық жэне коммуналдық
меншік.
Республикалық ... ... ... жэне заң ... ... ... заңды түлғаларға бекітіліп берілген мүліктен
түрады.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік қазынасын келесілер қүрайды:
республикалық бюджеттің қаражаты, алтын валюта қоры жэне ... ... ... қойнауы, су, өсімдік жэне жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар
жэне мемлекеттік заңды түлғаларға бекітіліп ... өзге де ... Жер заң ... белгіленген негіздерде, шарттар мен шектерде
жеке меншікте болуы да ... ... ... ... жэне заң ... сэйкес коммуналдық заңды
түлғаларға бекітіліп берілген мүліктен түрады.
Жергілікті қазынаны жергілікті бюджет қаражаты жэне мемлекеттік ... ... ... өзге де ... мүлік күрайды.
Коммуналдық меншік жергілікті мемлекеттік басқару деңгейлері бойынша
облыстық (республикалық маңызы бар қаланың, астананың) жэне аудандық
(облыстық маңызы бар ... ... ... ... ... ҚР азаматтарының, шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдардың
меншігі;
2. мемлекеттік емес заңды түлғалар мен олардың бірлестіктерінің ... ... ... иесі болу ... ... ... қүқығы -
бүл субъектінің заң күжаттары арқылы танылатын жэне қорғалатын өзіне
тиесілі ... өз ... ... ... жэне оған ... ету ... иесінің өз мүлкін иелену, пайдалану жэне оған ... ету ... ... ... мүлікті іс жүзінде иеленуді жүзеге асыруды заң
жүзінде қамтамасыз ету.
Пайдалану күқығы дегеніміз мүліктен оның пайдалы ... ... ... одан ... ... заң ... ... етілуі. Пайда
кіріс, өсім, жеміс, төл алу жэне өзге нысандарында болуы мүмкін.
Билік ету қүқығы дегеніміз мүліктің заң жүзіндегі ... ... ... ... иесінің өз өкілеттігін жүзеге асыруы басқа түлғалар мен
мемлекеттің қүқықтарын жэне заңмен ... ... ... ... ... ... де ... - өз мүлкінен айыруға болмайды.
Заңмен көзделген ерекше жағдайларда мемлекет ... үшін ... ... оның қүны тең ... ... ... жүргізілуі мүмкін.
Конституцияға сэйкес эркімнің кэсіпкерлік қызмет еркіндігіне, өз ... ... ... ... қызмет үшін еркін пайдалануға қүқығы бар.
Кэсіпкерлік - бүл меншік ... ... ... мен заңды
түлғалардың, тауарларға (жүмысқа, қызметке) сүранымды қанағаттандыру арқылы
таза табыс табуға бағытталған, жеке меншікке (жеке кәсіпкерлік) не
мемлекеттік кәсіпорынды шаруашылық басқару ... ... ... ... ... ... қызмет кэсіпкердің
атынан, оның тэуекел етуімен жэне мүліктік жауапкершілігімен жүзеге
асырылады.
Қазақстанда кэсіпкерлердің кәсіпкерлік еркіндігі бекітілгендіктен оны
пайдаланып қиянат жасауға жол берілмейтіндігі де ... ... ... ... ... ... ... заңды бэсекелестікті
шектеуге немесе жоюға, негізсіз артықшылықтар алуға, түтынушылардың
қүқықтары мен заңды мүдделеріне қысым жасауға бағытталған монополистік жэне
қандай ... да ... ... ... ... қызмет - бүл нарық субъектілерінің бэсекеге қарсы
келісімдері (келісілген іс-эрекеттері), ... ... ... ... ... органдардың бэсекеге қарсы іс-эрекеттері;
Монополистік қызмет заңмен реттеледі эрі шектеледі. Жосықсыз бэсекеге
тыйым салынады. Жосықсыз бэсеке ретінде заңды түлғаның жэне (немесе) ... ... ... ... мен жергілікті өзін-өзі басқару
органдарының бэсекені жою немесе шектеу арқылы кәсіпкерлік қызметте
негізсіз артықшылықтар алуға бағытталған кез келген іс-эрекеті
(эрекетсіздігі) ... пен ... ... ... ... заңнамаларында толығырақ реттелген:
1. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі 1994 ж. 27 желтоқсан;
2. Жеке ... ... ҚР заңы ... ж. (21.07.2007 өзгертулер
мен толықтырулармен)
3. Бэсеке жэне монополистік ... ... ... ҚР заңы 7 ... 2006 ... өзгертулер мен толықтырулармен)
4. Азаматтар мен заңды ... ... ... ... ... ... ҚР Президентінің1998 жылғы 27 сэуірдегі Жарлығы (ҚР
Президентінің 10.03.04 ж. ... ... ... №8. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ САЯСИ ЖҮЙЕСІ
Саяси жүйені көпшілік ғалымдардың көзқарасына сүйеніп көмегімен халық
өзінің мемлекеттік, саяси билігін жүзеге асыратын ... ... ... ... ... ... анықтауға болады.
Саяси жүйенің негізгі элементтері Конституцияның "Жалпы ... ... ... ... ... ... мемлекет табылады. Одан басқа
элементтеріне саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар, жергілікті өзін-өзі
басқару органдары ... кіреді.
ҚР Конституциясының 5 ... ... ... бір ... бас тартылатындығы бекітілген деп айтуға болады. Себебі, онда
Қазақстан Республикасында идеологиялық жэне саяси ... ... Бұл ... ... ... ... ... міндетті
идеология ретінде анықталмайтындыгын көрсетеді. Әдетте, мұндай ереженің
бекітілуінің себебі ... ... ... ... ... ... ... анықталуы, мемлекеттік идеология бола отырып
оның мемлекеттің экономикалық, саяси жэне элеуметтік негіздерін анықтап
отырғаны табылды деп ... ... ... ... ... мемлекет қүрылды. Мемлекеттің саяси
жүйесінің орталық элементі болып ... ... ... ... ... Ол ... ... басты бағыттарын анықтап, мемлекеттің
ішкі жэне сыртқы саясатының негізгі бағыттарын белгіледі.
Кеңес өкіметінің қүлдырауымен оның қағидаттары да ... ... ... іліміне негізделген коммунистік партияның
бағдарламасы мемлекеттік идеология болудан қалды. 1993 жылғы тэуелсіз
Қазақстанның бірінші Конституциясы қоғамдық бірлестіктердің тең күқылы
мүмкіндіктерінің болуына ... бере ... ... ... мемлекеттік идеология орнына жүре алмайтындығын бекітті.
Ал, 1995 жылы қабылданған ... ... атап ... ... ... жэне саяси эр-алуандылық
танылатындығын бекітті.
Идеологиялық эр-алуандылық Қазақстанда түрлі идеологиялық көзқарастар
мен ағымдардың өмір сүруі мен эрекет етуіне рүқсат берілетіндігін
білдіреді. Бүл түсінік ... ... өмір ... ... ... ... ... шарт - олар ҚР-ның конституциялық қүрылысын күштеп
өзгерту, Республиканың біртүтастығын бүзу, мемлекеттің қауіпсіздігіне зиян
келтіру идеясын жарияламауы ... ... ... діни жэне ... тудырмауы керек.
Саяси эр-алуандылық қогамда түрлі саяси партиялардың жэне үйымдардың
эрекет етуі мүмкіндігін білдіреді.
Заңнамага ... ... ... заң ... ... сэйкес мемлекеттік органдарда партия үйымдарын күруға жол
берілмейді. Саяси партия деп азаматтардың, эртүрлі элеуметтік топтардың
мүдделерін ... ... ... жэне ... ... өзін-өзі
басқару органдарында білдіру жэне оларды қалыптастыру ісіне қатысу
мақсатында ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
азаматтарының ерікті бірлестігі танылады.
Саяси партиялардың қүрылуы мен қызметіне байланысты заңмен келесідей
тиымдар салынады:
- ... ... ... ... билік жүргізуге қүқығы жоқ;
- Қазақстан Республикасының ... ... ... саяси
партиялары мен кэсіптік одақтарының, діни негіздегі партиялардың қызметіне
жол ... ... ... ... ... конституциялық күрылысын
күштеп өзгертуге, оның түтастығын бүзуға, мемлекет қауіпсіздігіне нүқсан
келтіруге, элеуметтік, нэсілдік, үлттық, ... ... жэне ... ... бағытталған қоғамдық бірлестіктер (саяси партиялар)
күруға жэне олардың қызметіне ... ... ... ... ... сондай-ақ саяси партиялар
жанынан эскерилендірілген қүралымдар қүруға жэне олардың ... ... ... саяси партиялар мен кэсіптік одақтарды шетелдік заңды
түлғалар мен азаматтардың, шет мемлекеттер мен ... ... жол ... ... ... нэсілдік, ұлттық, этникалық жэне діни
белгілері бойынша саяси партиялар ... ... ... ... ... ... ... органдарында саяси партиялардың бастауыш
партия ұйымдарын кұруға жол берілмейді.
- ... беру ... оқу ... ... партиялардың
бағдарламалық, жарғылық талаптарын насихаттауға жол берілмейді;
- Саяси партияға ұжымдық ... жол ... ... ... ... жэне саяси партиялардың мемлекет істеріне
заңсыз араласуына жол берілмейді. Саяси ... ... ... ... де жол ... кез келген нысанда, оның ішінде ресми құжаттарда да, қандай
партияға жататынын көрсетуді талап етуге тыйым салынады. Мемлекеттік
қызметшілер лауазымдық міндеттерін ... ... ... ... талаптарын басшылыққа алады жэне саяси партиялар мен олардың
органдарының шешімдерімен байланысты болмайды.
Саяси партиялар келесідей қағидалар негізінде қүрылып, қызмет етеді:
1. еріктілік;
2. тең ... ... ... ... ... ... жасы он сегізге толған азаматы саяси
партияның мүшесі бола алады.
Саяси ... ... мүше бола ... ... азаматтығы жоқ адамдар;
- эскери ... ... ... ... қызметкерлері;
- қүқық қорғау органдарының қызметкерлері;
- судьялар.
Парламент депутаттарының, мемлекеттік қызметшілердің ... ... ... ... ... ... жоқ.
Қайтыс болу, партиядан шығу, партиядан шығарылу, басқа партияға кіру
саяси партияға мүше болуды тоқтатуға негіз ... ... ... саны бір мың ... кем ... ... партияның қүрылтай
съезін (конференциясын) шақыратын жэне облыстардың, республикалық маңызы
бар қаланың жэне астананың үштен екісінің атынан өкілдік ететін Қазақстан
Республикасы азаматтары тобының ... ... ... ... ... ... ... (конференциясына) жеке өзі қатысады.
Қүрылтай съезінде (конференциясында) саяси партияны күру, оның атауы,
жарғысы, бағдарламасы туралы шешімдер қабылданады жэне оның ... ... ... ... ... ... ... өткеннен кейін
жүзеге асырады. Саяси партияны мемлекеттік тіркеуді ... ... ... ... асырады.
Тіркеуші орган Қазақстан Республикасының заң актілерінде көзделген
негіздемелер ... ... ... ... заңда белгіленген тэртібін
бұзған, берілген кұжаттар, соның ішінде оның кұрылтай кұжаттары мен партия
мүшелерінің, оның құрылымдық бөлімшелерінің (филиалдары мен ... ... ... заң ... ... ... ... партияны мемлекеттік тіркеуден бас тартады.
Мемлекеттік тіркеуден бас тартылған жағдайда саяси партия тіркеуші
органға үш ай ... соң оны ... ... үшін ... ... ... ... қызметін тоқтата түру. Саяси партияның қызметі соттың
шешімі бойынша үш айдан алты айға ... ... ... ... Конституциясы мен заңдарын бұзған;
2) саяси партияның жарғысына қайшы келетін қызметті үнемі ... ... ... ... экстремизмді жүзеге асыруга бағытталған
жария шақыруы мен сөйлеген сөздері орын алған;
4) саяси партия мүшелерінің саны ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Саяси партиялар туралы Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 15 шілдедегі
Заңына сәйкес ... ... ... тіркеу үшін оның қүрамында
партияның барлық облыстардағы, республикалық маңызы бар қала мен астанадағы
эрқайсысында кемінде жеті жүз ... ... бар ... ... мен ... ... ... ететін кем дегенде елу мың
партия мүшесі болуға тиіс.
Егер саяси партияның қызметін тоқтата тұрудың белгіленген мерзімі ішінде
тэртіп бұзушылықтар ... ... ... ... өз ... ... ... партия:
1) өзінің жоғары органының шешімі бойынша;
2) аймақтардың кемінде жартысыңың өкілі болып табылатын мүшелерінің
кемінде елу бір процентінің ұсынысы бойынша;
3) соттың ... ... ... ... ... саяси партияның жоғары органы тағайындайтын
тарату комиссиясы немесе Қазақстан Республикасының заң актілерінде
көзделген тэртіппен сот жүргізеді.
Соттың шешімі бойынша ... ... мына ... ... осы ... ... орындамаған;
2) саяси партияның қызметін тоқтата тұру үшін негіз болған тэртіп
бұзушылықты сот ... ... ... ... ... ... ... келетін қызметті үнемі жүзеге
асырган;
4) Қазақстан Республикасының заң актілерінде тыйым салынған қызметті
жүзеге асырған не қызметін Қазақстан ... ... ... ... екі рет) ... өрескел бұза отырып жүзеге асырған;
5) мемлекеттік тіркеу үшін табыс ... ... ... еместігі анықталған кезде саяси партияны мемлекеттік тіркеудің
заңсыздығы танылған не ... ... ... ... күші ... ... ... Қазақстан Республикасы Парламенті Мэжілісі
депутаттарының сайлауына қатарынан екі рет қатыспаган;
7) ... ... ... мен ... шет ... ... ... қаржыландырған, саяси партия осы Заңда тыйым салынған
қайырмалдықтарды қабылдаған
8) саяси партия, оның күрылымдық бөлімшелерінің (филиалдары мен
өкілдіктерінің) қызметін Қазақстан ... ... ... ... ... ... асырған;
9) Қазақстан Республикасының заң актілерінде көзделген өзге де
жағдайларда.
Саясң партияның үйымдастырылуы мен қызметінің ... ... кең ... ... ... ... ... 2002 жылғы 15 шілдедегі
Заңында реттелген.
Тақырып №9. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ САЙЛАУ ЖҮЙЕСІ.
Сайлау қүқығының түсінігі.
"Сайлау қүқығы" түсінігі көпмағыналы ... ... Біз оны ... ... объективтік жэне субъективтік. Объективтік мағынада
сайлау қүқығы - бүл мемлекеттің ... ... жэне жеке ... ... ... ... ... жиынтығы. Бүл мағынада ол
конституциялық күқықтың бір институты, бөлімі болып табылады. Субъективтік
мағынада сайлау күқығы - бүл азаматтың мемлекеттің сайланбалы ... ... ... ... ... ... ... тиісті
органдарды (түлғаларды) қалыптастыруға қатысуы оның осы органдарға ... ... ... ... Олай болса, субъективтік түрғыда сайлау
күқығы екі мағынада анықталады:
1. белсенді сайлау күқығы - бүл азаматтың сайлау күқығы, яғни қандай-да
бір ... ... ... ... ... беру ... бэсең сайлау күқығы - бүл азаматтардың өкілді
органдарга, сайланбалы ... ... ... ... ... қатынастар ҚР Конституциясымен, Қазақстан
Республикасындағы сайлау туралы заңмен реттеледі. ҚР-ғы сайлау туралы заңга
сәйкес сайлау күқығы - бүл азаматтардың ҚР ... ҚР ... ... ... жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін
сайлауы жэне сол қызметтерге сайлануы.
Жоғарыда атап ... ... ... екі түрі бар: ... ... ... дауыс беру қүқығы) жэне бэсең сайлау күқығы (сайлану
күқығы). Белсенді сайлау қүқығы эдетте 18 ... ... ... ... ... қоса, Қазақстанның сайлау туралы заңнамасына сэйкес сайлауға қатысу
үшін эрекет қабілеттігі болуы керек жэне соттың заңды күшіне енген үкімі
бойынша бас бостандығынан ... ... ... ... ... ... ... күқыгы болғанымен, бэсең сайлау күқыгы болмауы мүмкін. Олай
дейтін себебіміз, 18 жасқа толған ҚР азаматы ҚР Президентін ... ... ... өзі бүл ... ... ... сайлана алмайды: ол
үшін оның 40 жасқа толуы, тумысынан ҚР азаматы болуы, соңғы 15 жыл бойы ҚР
аумағында түруы жэне ... ... ... ... ... Белсенді және
бэсең қүқығының кері арақатынасы кездеспейді. Себебі, егер азаматта бэсең
сайлау күқығы болса, ол белсенді сайлау күқығына да ие ... ... ... бір ... ... ... ... қағидалары:
1.жалпыга бірдей сайлау құқыгы, яғни 18 жасқа толған азаматтардың
тегіне, нэсіліне, лауазымына, мүліктік жағдайына, жынысына, үлтына, т.б.
қарамастан сайлауға қатысу қүқығы. Сайлауға ... ... ... ... сот ... бас бостандығынан айыру орындарында
отырған азаматтар қатыспайды. Сонымен қоса, сайлау қүқығын Қазақстанда
түрып жатқан шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар да ... тең ... ...... ... тең ... ... олардың эрқайсысының бір немесе тең дауыс санына ие болуы. Тең сайлау
қүқығының мазмүны екі элементті қамтиды:
а) сайлаушылардың ... тең ... ... ... ... бір ... тең ... санына ие болуы.
Бірінші элемент сайлауға қатысуға қүқылы барлық азаматтардың сайлаушы
ретінде де жэне ... ... де ... ... мен теңдей міндеттерге
ие болатынын білдіреді. Екінші элемент эрбір сайлаушының Республика
Президентін, партиялық тізімдер бойынша сайланатын Парламенті Мэжілісінің
депутаттарын жэне мэслихаттарының ... ... ... бір сайлау
бюллетеніне тиісінше бір дауысқа, Республиканың өзге де жергілікті өзін-өзі
басқару ... ... ... ... тең ... ... ие болатынын
жэне эрбір сайлаушының дауысының басқа сайлаушының дауысына тең болатының,
яғни сайлаушылар арасында ... да бір ... ... Тең ... ... ... қоса ... округтерінің теңдігі талабын
да қамтиды, яғни сайлау округтеріндегі сайлаушылардың саны шамамен тең
болуы тиіс. Демек, тең сайлау күқығы - бүл ... ... эсер ... заң ... ... ... сайлаушы үшін заңмен белгіленген
теңдей мүмкіндіктері.
3.төте сайлау құқыгы - Республика Президентін, Парламенті Мэжілісінің
жэне мэслихаттарының депутаттарын, өзге де жергілікті ... ... ... ... ... ... ... - бүл
сайлаушылардың аталған түлғаларды қандай да бір басқа түлғалар
(таңдаушылар) арқылы емес, ... жеке ... ... отырып сайлауы.
4. жанама сайлау құқыгы - Сенат ... ... ... ... ... ҚР азаматтарының сайлауы. Таңдаушылар Сенат
депутаттарын сайлауға тең негіздерде қатысады эрі олардың эрқайсысының
Сенат депутатын сайлаған кезде бір ... ... ... ... беру — ... ... Президентін,
Парламентінің жэне мэслихаттарының депутаттарын, өзге де жергілікті өзін-
өзі басқару органдарының мүшелерін сайлау жөніндегі ерік білдіруіне қандай
да ... ... ... ... үшін ... ... түрде дауыс
беруі. Жасырын дауыс беру қағидасының мэні - ... ерік ... ... келтірмеуі, ерікті, дербес түрде өз еркін білдіруіне
сырттан эсер етуді жою.
6.еркін сайлау қагидасы - азаматтардың сайлау жэне ... ... ... ... яғни ... ... ... немесе қатыспау мэселесін
өзінің шешуі.
Сайлаудың түрлері. Сайлауды эртүрлі негіздер бойынша бірнеше түрлерге
бөлуге болады:
- ... ... ... ... ... ... ... жэне жергілікті (маслихат жэне өзге де жергілікті өзін-
өзі басқару органдарына сайлау);
- ... ... ерік ... ... ... ... ... сайлауды) жэне тікелей емес (Қазақстанда -жанама -
сайлаушылар Сенатты жанама түрде таңдаушылар арқылы қалыптастырады );
- ... ... ... ... ... - ... органның не лауазымды тұлғаның өкілеттік
мерзімінің аяқталуына қарай өткізілетін сайлау;
б) кезектен тыс ... - ... ... не лауазымды тұлғаның
өкілеттігінің мерзімінен бұрын тоқтатылуы орай өткізілетін сайлау.
Қазақстанда кезектен тыс сайлау тек ... ... ... Маслихат)
сайлауда ғана қолданылады;
в) қосымша сайлау - шығып қалғандардың орнына сайлау. Шығып қалғандардың
орнына сайлау өткізу үшін депутат (жергілікті ... ... ... ... ... ... ... оны мандатынан айыру не
оның қайтыс болуы негіз болып табылады;
г) ішінара сайлау - алқалы сайланбалы органды ішінара жаңарту (ротация)
мақсатында өткізілетін ... ... ... ... депутаттарының
жартысы эрбір үш жыл сайын қайта сайланып жаңартылып отырады.
- кімді сайлайтынына ... ... ... парламенттік
сайлау, муниципалдық сайлау (маслихат жэне өзге де ... ... ... сайлау).
Сайлау жүйесі - бүл мемлекеттің өкілді, жергілікті өзін-өзі ... мен ... ... түлғасын (Президент) қүрудың заңмен
бекітілген тәртібі, яғни кандидаттарды үсыну мен ... ... ... ... үйымдастыру мен өткізудің нақты
амалы. Сайлау жүйесінің екі ... ... ... ... ... және бара-бар өкілдік (пропорционалдық) сайлау жүйесі.
Тарихи
түрғыда алғашқы сайлау жүйесі болып ... жүйе ... ... көпшілік қағидасы жатыр, яғни белгіленген көпшілік дауыс санын
алған ... ... деп ... Бүл ... ... ... жүйе өз ... эдетте үш түрге
бөлінеді:
1. Салыстырмалы көпшілік мажоритарлық жүйесі — бүл ең ... ... ... ... ... ... ең ... санын алған
кандидат сайланды деп есептеледі. Қазақстанда Президентті және Сенаттың
сайланатын депутаттарын сайлаудың екінші турында (қайта дауыс беру) ... пен өзге де ... ... ... ... ... кезінде
салыстырмалы көпшілік жйүесі қолданылады.
2. Абсолюттік көпшілік мажоритарлық жүйе — ... үшін ... ... яғни ... ... ... ... алу талап
етеді. Қазақстанда бүл жүйе бойынша кандидат дауыс беруге қатысқан
сайлаушылардың (тандаушылардың) ... ... ... алуы ... ... көпшілік мажоритарлық жүйе — тиісті сайлау
жүйесінде квалификацияланған көпшілік дауыс санын алған кандидат сайланған
болып ... ... ... ... саны ... белгіленеді
жэне ол абсолюттік көпшілік дауыс санынан жоғары болып ... бұл жүйе ... ... ... сайлау жүйесі бойынша Қазақстанда
Парламент Мэжілісінің 98 депутаты сайланады. Бүл жүйенің басты идеясы
мынада: эрбір саяси партия парламентте сайлаушылардың өзі үшін берген
дауысына ... ... (сай ... мандаттар санын иеленеді. Бұл жүйе
салыстырмалы түрде шағын партиялардың да парламентте өкілдіктерінің болуына
кепілдік береді жэне бүл жүйеде сайлаушылар дауысын ... ... ... ... ... ... эзірлеу мен өткізуді ұйымдастыру үшін сайлау
комиссиялары қүрылып, қызмет етеді. Сайлау комиссияларының біртүтас жүйесін
мыналар ... ... ... ... ... сайлау комиссиясы;
3) Округтік сайлау комиссиясы;
4) Учаскелік сайлау комиссиясы.
Сайлау комиссияларының өкілеттік ... 5 жыл. ... ... ... мен екі мүшесін Президент, екі-екіден төрт мүшесін
Парламент палаталары ... ... ... ... ... ... мүшеден түрады. Қалған сайлау комиссияларын саяси партиялардың
ұсыныстары негізінде тиісті маслихаттар сайлайды жэне олар жеті адамнан
қүралады.
Қазақстанда сайлаулар өткізу кезінде ... ... ... ... ... Сенат депутаттарын сайлауда сайлау округтері
қүрылмайды. Сайлау округтерінің үш түрі болады:
А) бірмандатты ... ... ... Мүнда эр округтен тек бір
ғана депутат сайланады. Бір округтегі кандидаттар саны көп болуы мүмкін,
бірақ сайланған түлға біреу ғана болады. ... ... ... тэн ... ... ... депутаттарын сайлау кезінде бір
мандаттық сайлау округтері құрылады.
Б) Көп мандатты (полиноминальный) сайлау округі. Мұндай көп мандатты
округ ... өзге де ... ... ... ... сайлау кезінде құрылады. Мұнда эрбір округтен бірнеше тұлға
сайланады.
В) Біртұтас округ. Мұндай округ бүкіл мемлекеттің аумағын қамтиды.
Мысалы, Республика Президентін жэне ... ... ... ... ... ... ... Мэжіліс депутаттарын сайлау кезінде
Қазақстан Республикасының бүкіл аумағы біртұтас жалпыұлттық сайлау округі
болып табылады. Мұндай сайлау округінде ... ... тек бір ... ... ... сайлау округтерін аумақтық сайлау комиссиялары қүрады, олар
республиканың экімшілік-аумақтық ... мен ... ... ... ... құрылады.
Сайлау округтері әдетте сайлау учаскелеріне бөлінеді. Сайлау учаскелері
- бұл сайлаушыларға барынша қолайлылық түғызу мақсатында құрылатын дауыс
беру үшін ... ... Ол мына ... ... отырып құрылады: -
эрбір сайлау учаскесінде 3 000 аспайтын сайлаушы болуы; -әкімшілік аумақтық
бөліністегі экімшілік-аумақтық құрылым шекарасының ... ... ... ... депутаттарын жэне өзге де
жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін сайлау процесін бірнеше
сатыға бөліп көрсетуге болады. Сонымен, сайлау процесініц сатылары:
1. ... ... жэне ... ... үсыну;
3. Кандитаттарды тіркеу;
4. Дауыс беру;
5. Дауыстарды санау.
6. Сайлау қорытындысын анықтау жэне ... ... ... мен ... ... ... ... Сайлау алдындагы үгіт - бүл сайлаушылардың белгілі бір
кандидатты, саяси партияны жақтап немесе қарсы ... ... ... болу ... ... Сайлау алдындағы үгіт кандидаттар
тіркелген мерзімі аяқталған кезден басталып, сайлау ... ... ... ... ... ... нөл сағатта аяқталады. Қайтадан
дауыс беруді өткізген кезде сайлау алдындағы үгіт қайтадан дауыс беру ... ... ... ... болатын күннің алдындағы күнгі
жергілікті уақыт бойынша нөл сағатта аяқталады.
Сайлауды ... және ... ... ... ... ... сайлауды қаржыландырудың екі түрі болады: мемлекеттік каржыландыру
және мемлекеттік емес ... ... ... ... ... Мэжілісі депутаттарының сайлауын қоспағанда, Президенттің,
Парламент, мэслихаттар депутаттарының, өзге де жергілікті өзін-өзі басқару
органдары мүшелерінің сайлауы республикалық бюджет қаражатынан
қаржыландырылады. Сонымен ... ... жэне ... жэне ... ... ... ... алдындағы үгітін сайлау қорлары
қаражатынан қаржыландыруға болады. Бүл ммелекеттік емес қаржыландыру болып
табылады.
2007 жылы 21 ... ҚР ... ... мен ... ... сол ... 19 ... тиісінше сайлау туралы заңнама
да өзгертіліп, толықтырылды.
Тақырып № 10. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ... ОНЫҢ ... ... институты Қазақстанда алғаш рет 1990 жылы 24 сэуірде
қабылданған "Қазақ ССР Президенті қызметін тағайындау және ... ... ... ... ... мен ... енгізу туралы"
заңға сэйкес құрылды. Сол күні ҚазССР-ң тұңғыш Президенті ҚазССР Жоғарғы
Советімен алты жыл мерзімге сайланды. Бүл заңда ... ... ... ... ... ... келесілер көрсетілді:
елімізде жүзеге асырылып жатқан терең саяси жэне ... ... әрі ... ... ету; конституциялық қүрылысты нығайту;
азаматтардың қүқықтары мен бостандықтарын, қауіпсіздігін нығайту; ҚазССР-ң
мемлекеттік өкімет мен басқаруының жоғары органдарының ... ... ... 1 ... ... рет ... ... сайлауы
өтті. Президент Республика халқымен бес жыл мерзімге сайланды. 1990 жылғы
заңда Президенттің мемлекет басшысы болып табылатындығы бекітілді. "Қазақ
ССР-ң мемлекеттік егемендігі туралы" ... ... ... ... ... ... онда ең ... өкімшілік-
атқару билік болатындығы реттелді. 1993 жылғы Конституция ҚР Президентінің
мемлекет басшысы болып табылатындығын жэне республиканың ... ... ... жүйесін басқаратындығын жария етті. 1995 жылғы
Конституцияға сэйкес Президент атқарушы биліктің басшысы емес, ол енді
Үкіметті ... оған ... ... ... ... 1995 ... бойынша ҚР Президенті - мемлекеттің басшысы, мемлекеттің ішкі
жэне сыртқы саясатының ... ... ... ел ... ... ... ... атынан өкілдік ететін ең жоғары
лауазымды тұлға; халық пен мемлекеттік билік бірлігінің, Конституцияның
мызғымастығының, адам жэне азамат ... мен ... ... ... ... ... ... барлық тармағының келісіп жұмыс
істеуін жэне өкімет органдарының халық алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз
етеді.
Республика Конституциясына енгізілген 07.10.1998 жылғы өзгертуге сэйкес
Республика ... жеті жыл ... ... 2007 жылы 21 ... "ҚР ... ... мен ... енгізу туралы"
заң бойынша ҚР Президентін конституциялық заңға сэйкес жалпыға бірдей, тең
жэне төте сайлау ... ... ... ... ... азаматтары
жасырын дауыс беру арқылы бес жыл мерзімге сайлайды жэне 5 жылдық өкілеттік
мерзімі 2005 жылғы 4 ... ... ... ... жеті ... ... ... аяқталуына байланысты
өткізілетін президенттік сайлау қорытындысы бойынша Республика Президенті
болып сайланған адамға қолданылатын болады. Республика ... ... ... ... ... ... ... жасқа толған,
мемлекеттік тілді еркін меңгерген әрі Қазақстанда соңғы он бес жыл ... ... ... ... алады.
Республика заңнамасында Президентті сайлаудың тек кезекті түрі ғана
өткізілетіндігі реттелген. Президентінің кезекті ... ... ... ... жэне ол ... жағынан Республика
Парламентінің жаңа құрамын сайлаумен тұспа-тұс келмеуге тиіс. ... ... тыс ... ... ... ҚР ... ... бұрын тоқтатылған жағдайларда Республика
Президентінің өкілеттігі қалған мерзімге келесі тұлғалардың ... ... ... ... ... Мэжілісінің Төрағасы, Премьер-
Министр.
Президент халыққа ант берген сәттен бастап қызметіне кіріседі. Оның
өкілеттігі жаңадан сайланған Республика Президенті қызметіне кіріскен
сэттен бастап, сондай-ақ Президент ... ... ... ... ... не ол ... ... жағдайда тоқтатылады. Ант беру
қаңтардың екінші сэрсенбісінде салтанатты жағдайда Парламент
депутаттарының, ... ... ... ... Сот ... ... барлық бұрынғы Президенттерінің қатысуымен
өткізіледі. Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттігін өзіне
қабылдаған адам Республика ... ... ... ... бір ... ... ант ... сэйкес бір тұлға қатарынан екі реттен артық ... ... ... алмайды. Конституцияға енгізілген соңғы
өзгертулерге сэйкес бұл шектеу Қазақстан Республикасының Тұңғыш
Президентіне қолданылмайды.
Конституцияда жэне Президент туралы ... ... ... ... ... өкілеттіктері жеткілікті шамада кең
жэне күшті болып табылады. Олар экономикалық, элеуметтік жэне саяси
салалардағы ... ... ары ... жүргізудің, қауіпсіздік пен
тұрақтылықты сақтау мен нығайтудың міндеті ретінде болады. Президенттің
өкілеттіктерін келесідей түрлерге бөлуге болады:
- сыртқы саясаттағы өкілеттігі;
- мемлекеттің ... ... жэне ... ... ... өкілеттігі;
- Парламентке және оның Палатасына қатысты өкілеттігі;
- Үкіметке ... ... ... ... ... ... ... жэне судьяларға қатысты өкілеттіктері;
- прокуратура органдарына қатысты өкілеттігі;
- Орталық сайлау комиссиясына қатысты өкілеттігі;
- Үлттық Банкке ... ... ... ... ... бақылау жөніндегі есеп комитетіне
қатысты өкілеттігі;
- экімдерге қатысты өкілеттігі;
- өзіне тікелей ... жэне есеп ... ... ... ... ... ... қатысты өкілеттігі;
- Республика Президентінің өзге де өкілеттігі.
1995 жылғы Конституцияға сэйкес Президентке бірінші рет заң актілерін
шығару қүқығы берілді. ... ... ... ... міндетті
күші бар жарлықтар мен өкімдер шығарумен қоса Конституцияда белгіленген
жағдайларда заңдар және заң күші бар ... да ... ... заң ... өкілеттігін берген жағдайда Президент уақытша заңдар
шығару кұқығын иеленеді. Ал, Президенттің заң күші бар ... ... ... ... ... бір заң ... ... (1 айда) қабылдануы
тиістілігін білдіретін талабын Парламенттің орындамауы табылады.
Республика Президентінің жарлықтарымен:
1) Президенттің Республика ... ... ... ... ететін
конституциялық өкілеттігі жүзеге асырылады;
2) мемлекеттік биліктің барлық тармақтарының келісімді жұмыс істеуін
жэне өкімет органдарының Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... ету мэселелері шешіледі;
3) Парламенттің заңдық құзыретіне кірмейтін, сондай-ақ Үкімет пен басқа
да мемлекеттік органдардың заңмен белгіленген құзыретіне жатпайтын
мәселелерді кұқықтық ... ... ... Қазақстан Республикасының экономикалық жэне элеуметтік-саяси дамуының
стратегиялық мәселелері бойынша шешімдер қабылданады.
Республика Президенті ... ... ғана ... ... ... ... ... өкімдерімен:
1) экімшілік-өкімдік, жедел жэне жеке сипаттағы мэселелерді шешу жүзеге
асырылады;
2) Республика Президентінің қүзыретіне ... ... ... ... ... ... ... жэне босатылады.
Республика Президентін кызметінен мерзімінен бүрын босату, ... ... ... ... міндеттерін жүзеге асыруға
қабілетсіздігі дендеген жағдайда мерзімінен бүрын босатылуы мүмкін.
Ал, мемлекетке ... ... ... ол ... кетірілуі
мүмкін. Мемлекетке опасыздық жасау ретінде Президенттің соғыс не қарулы
қақтығыс кезінде жау жағына шығып кетуі, шет мемлекеттің Республикаға ... ... ... ... көмектесу арқылы көрінген Қазақстан
Республикасының сыртқы қауіпсіздігі мен тэуелсіздігіне нүқсан келтіру
немесе элсірету мақсатында әдейі жасаған ... ... ... босату жэне кетіру Конституцияда белгіленген
тэртіпте Парламентпен жүзеге асырылады.
Республиканың бүрынғы Президенттерінің бэрінің, ... ... ... ... ... ... ... Республиканың экс-Президенттері қүқығы жөнінде өмір бойы
Республика Конституциялық Кеңесінің мүшелері болып табылады.
Тақырып №11. ҚР ... ОНЫҢ ... ... ... ҚР ... ... ... өкілеттіктерінің
жаңа шеңберін бекітіп, олрадың мемлекеттік билік жүйесінде алатын орнын
анықтап берді. Ерекше мэртебеге жаңа қос палаталы орган -Парламент ... Ол ... ... республиканың қарауына жатқызылған кез-
келген мэселені шеше алатын ... ... ... ... ... 1993 ... ... бекітілгендей бірден-бір заң шығарушы
орган емес, заң шығару қызметін жүзеге асыратын ең ... ... ... ... ҚР ... 1993 ... үлгідегі Жоғарғы Кеңестен
айырмашылығы оның заң шығарушы орган бола отырып заңдар шығаруда
монополиялық ... ... ... ... заң ... ... ... де тән болады.
Біріншіден, ҚР Парламенті - республика халқының ... ... ... жэне ... ... ... ... орган.
Өкілді сипат қай елдің болмасын Парламентіне тэн қасиет. Халықпен тікелей
жэне ... ... бүл ... ... ... ... өкілдік етеді, барлық
халықтың біртүтастығын білдіреді және азаматтардың билікті жүзеге асыруының
негізгі нысаны болып табылады. Ол ... яғни ... ... ... мен еркін бідіруші ретінде қарастырылады.
Сондықтан да Парламенттің негізгі бағыты: түрғылықты халықтың ерік-жігерін,
мүдделерін тану, зерттеу жэне оларды ... ... өз ... ... ... тікелей, түрақты байланысын қамтамасыз ету.
Парламенттің халық өкілдігі деп аталуының мэні міне осында. Екіншіден,
Парламент - бүкіл ҚР аумағында міндетті күші бар заң ... ... ... орган. Парламенттің басты мақсаты -заңдарда халық мүддесін
бейнелеу, ерік-жігерін заңи рәсімдеу. Ал, басты міндеті ... - ... ... қызметі арқылы елдегі саяси, экономикалық жэне элеуметтік
жағдайды түпкілікті түрақтандыру үшін ... ету ... ... ... ... қос палаталы қүрылымда күрылды: Сенат жэне
Мәжіліс.
Парламенттің екі ... ... ... ... екі ... ... заң ... палаталарда екі қайтара
талқылаудан өткізуді мүмкін ете отырып қабылданатын заңдардың сапасын
жақсартуға мүмкіндік береді.
- екіншіден, Парламенттің екі палаталы ... ... ... ... ... ... өзіндік мүдделерін ескеруді қамтамасыз
етеді.
Сенат эр облыстан, республикалық маңызы бар қаладан жэне Қазақстан
Республикасының астанасынан екі адамнан өкілдік ететін депутаттардан
қүралады. ... ... ... және өзге де ... ... ... ету қажеттілігі ескеріліп, Сенаттың он бес депутатын
Республика Президенті тағайындайды. 21 ... ... ... ... ... ... ... 77 депутаттан
тұрды. Алпыс жеті депутат бір мандатты аумақтық сайлау округтері бойынша
сайланды, ал он депутат ... ... ... ... партиялық тізімдер
негізінде сайланды. Жаңартылған нұсқадағы 51-ші бап бойынша ... ... ... ... оның ... ... ... сайлау жалпыға бірдей,
тең жэне төте сайлау кұқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы жүзеге
асырылады. Ал, Мэжілістің тоғыз депутатын Қазақстан халқы Ассамблеясы
сайлайды. ... ... ... ... өсуі оның ... көтереді, ал тоғыз депутатты Қазақстан халқы Ассамблеясының сайлауы
Қазақстан халқы өкілдігін тағы да нығайтып, ... ... ... саяси партиялардың рөлін көтерді. Мэжілістің
тоқсан сегіз депутатын сайлау партиялық ... ... ... ... ... ... сайлау қүқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы жүзеге
асырылады.
Сенат депутаттарының өкілеттік мерзімі - алты жыл, Мэжіліс
депутаттарының өкілеттік мерзімі - бес жыл. ... ... ... ... ... ... өкілеттік мерзімімен айқындалады.
Кезекті сайланған Парламенттің өкілеттігі оның бірінші сессиясы ашылған
кезден басталады жэне келесі ... ... ... ... басталуымен аяқталады. Парламенттің бірінші сессиясын Республика
Президенті сайлау қорытындылары жарияланған күннен бастап отыз күннен
кешіктірмей шақырады. Ал, ... ... ... ... ... Орталық сайлау комиссиясы сайлау өткізілген күннен бастап он
күннен кешіктірмей бұқаралық ақпарат қүралдарында ... ... ... ... орай ... қызметінің де
екі нысаны анықталған - Палаталардың бірлескен отырысы және бөлек
отырыстары. Олай болса, Парламенттің сессиясы оның Палаталарының бірлескен
жэне бөлек отырыстары түрінде ... ... - бүл ... жүзеге асырылатын оның қызметінің негізгі үйымдық қүқықтық
нысаны.
Парламенттің кезекті сессиялары жылына бір рет қыркүйектің ... ... ... маусымның соңғы жүмыс күні біткенше өткізіледі.
Парламенттің сессиялары аралығындағы кезеңде Республика Президенті өз
бастамасымен, Палаталар Төрағаларының ... ... ... ... ... үштен бірінің үсынысымен Парламенттің кезектен тыс
сессиясын шақыра алады. Онда сессияны шақыруға негіз болған мэселелер ... ... ... ... ... ... ... үшін кворум қажет
етіледі. Кворум - бүл отырысты қүқылы деп тану үшін оған тиісті адамдар
(депутаттар, мүшелер) санының қатысуы. Палаталардың бірлескен жэне ... ... эр ... ... жалпы санының кемінде үштен
екісі қатысқан жағдайда қүқылы ... ... ... ... ... де ... асырады.
Заңнамаға сэйкес ондай органдар бірнешеу. Біріншіден - Парламентінің
үйлестіруші органдары. Парламенттің ... ... ... ... ... ... ... жэне Мэжілістің Бюросы
болып табылады. Оның құрамында Палаталар төрагаларының орынбасарлары,
Палаталардың түрақты комитеттерінің төрағалары кіреді. Мэжіліс ... ... ... ... саяси партиялар фракцияларының
жетекшілері де енеді. Бюро отырыстарын Палаталардың төрағалары қажетіне
қарай шақырады. Екіншіден - Парламенттің ... ... ... ... ... пен ... ... комитеттері, сондай-ақ
Палаталардың бірлескен комиссиялары болып табылады. Палаталардың түрақты
комитеттері заң жобалары жүмысын жүргізу, Палаталардың қүзырына қатысты
мэселелерді алдын-ала қарап, дайындау үшін ... ... ... ... ... шешу үшін Сенат пен Мэжіліс тепе-тең негізде
бірлескен комиссиялар қүруға хақылы. Түрақты комитеттер мен комиссиялар өз
қүзыретіндегі мэселелер бойынша ... ... ... - ... ... ... Олар ... жэне оның
Палаталарының қүзыретіне жатқызылған мэселелер бойынша үсыныстарды талдап
жасау үшін күрылуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... өз күзыретіндегі мэселелер бойынша Парламенттік
тыңдаулар өткізуі мүмкін. Парламенттік тыңдауларды Палаталар Бюроларының
шешімдері бойынша Палаталардың түрақты комитеттері өткізеді эрі олар ... ... ... ... ... Республикасы Парламентінің актілері:
- ҚР заңдары
- Парламенттің қаулылары
- ... ... ... ... мэлімдемелер және заң сипаты болмайтын өзге
де актілер.
Конституцияға сэйкес Парламенттің өкілеттіктерін мынадай түрлерге
бөлуге болады:
- ... ... ... ... ... ... палаталардың бөлек отырысында мәселелерді әуелі - Мәжілісте, ал
содан кейін Сенатта өз ... ... ... жүзеге асырылатын
өкілеттіктер;
- Сенаттың ерекше қарауына жататын мэселелер;
- Мэжілістің ерекше қарауына жататын мэселелер;
- ... эр ... ... ... ... ... ... өкілеттіктер.
Парламент жүзеге асыратын негізгі қызмет - заң шығармашылығы. Заң
шығару процесі келесідей сатылардан түрады:
1. Заң ... ... Заң ... ... ... Заң ... Сенатта қарау.
4. Заңға Президенттің қол қоюы жэне оны жариялау.
Заң шығару бастамашылығы қүқығы субъектінің Парламент қарауға міндетті заң
жобасының және Парламенттің өзге заң ... ... ... ... ... бастамашылығы болып табылады. Заң шығару бастамашылығы қүқығы тек
Мәжілісте ғана жүзеге асырылады жэне ол Республика Президентіне, ... жэне ... ... ... ... ... эр ... депутаттарының жалпы санының
көпшілік даусымен қабылданады. Конституциялық заңдар Конституцияда
көзделген мэселелер бойынша эр Палата ... ... ... ... ... көпшілік даусымен қабылданады. Ал, Конституцияға өзгертулер
мен толықтырулар эр Палата депутаттары жалпы санының кемінде төрттен үшінің
көпшілік даусымен енгізіледі. Республиканың заңдары ... ... ... ... ... ... ... сэйкес Парламент тұтастай немесе Мэжіліс жеке
таратылуы мүмкін. 19.06.2007 жылы Парламент туралы заңға енгізілген
өзгертулерге дейін ... ... ... жағдайларда Парламентті
тарата алатын:
1) Парламент Үкіметке сенімсіздік білдірген;
2) Парламент Премьер-Министрді тағайындауға ... ... екі ... ... ... ... немесе Парламент пен мемлекеттік биліктің басқа
тармақтары арасында еңсерілмейтін келіспеушіліктер нэтижесінде саяси
дағдарыс туындаған жағдайларда. Соңғы өзгертулерге сэйкес ... ... ... ... мерзімінен бұрын тоқтату тэртібіне
жаңалық енгізілді, яғни Республика Президенті Парламент палаталары
төрағаларымен жэне Премьер-Министрмен консультациялардан кейін Парламентті
немесе Парламент Мэжілісін тарата алады. ... ... ... ... ... ... ... Республика Президенті
өкілеттігінің соңғы алты айында, сондай-ақ осының алдындағы таратудан кейін
бір жыл ... ... жэне ... ... ... ... таратылған жағдайда Парламенттің конституциялық заңцар мен заңдар
қабылдау жөніндегі қызметін уақытша, Мэжілістің жаңа қүрамы сайланғанға
дейін Сенат атқарады.
Тақырып №12. қр ... ОНЫҢ ... ... ... - атқару билігін жүзеге асыратын, атқарушы органдардың
жүйесін басқаратын жэне олардың қызметіне басшылық жасайтын алқалы орган
болып табылады.
Үкіметтің ... ... ... - ... ... ... министрлер және Республиканың өзге де лауазымды адамдары
кіреді. Үкіметті Республика Президенті Қазақстан ... ... ... ... ... ... 44 ... 3)-тармақшасына сэйкес ол алдымен Премьер-
Министрді тағайындайды. Премьер-Министрді тағайындау тэртібіне келсек,
Президент Парламент Мәжілісінде өкілдігі бар саяси партиялар фракцияларымен
консультациялардан кейін ... беру үшін ... ... ... ... ... Парламент Мэжілісінің
келісімімен Республиканың Премьер-Министрін қызметке тағайындайды. Премьер-
Министрдің үсынуымен ол ... ... ... ... ... ... Үкіметтің қүрылымы мен қүрамы туралы
үсыныстарды өзі тағайындалғаннан кейін он күн мерзімде енгізеді.
Үкіметтің қүрылымын министрліктер жэне өзге де ... ... ... ... ... халқына жэне Президентіне ант береді. Үкімет
мүшелерінің антын Республика Президенті қабылдайды.
Республика Үкіметінің өкілеттік мерзімі ... ... ... өкілеттік мерзімі біткенше іс-қимыл жасайды жэне жаңадан
сайланған Республика Президенті алдында өзінің өкілеттігін доғарады.
Республика ... жаңа ... ... ... ... Үкіметі өз
міндеттерін атқара береді.
Үкіметтің жаңа сайланған Президент алдында өкілеттігін тоқтату ... ... ... ... ... ... береді, оған Үкімет
мүшелері қол қояды.
Соңғы реформа бойынша Үкімет туралы заңға енгізілген бір жаңалық
-Премьер-Министрдің жаңадан сайланған Парламент Мэжілісінің алдында
Үкіметке ... ... ... ... ... ... ... жаңадан сайланған Парламент Мэжілісінің
алдында Үкіметке сенім туралы мэселе қояды. Мэжіліс ... ... егер ... ... ... ... қабылдамаса, Үкімет өз
міндеттерін атқаруды жалғастыра береді.
Үкімет туралы ... ... ... орнынан түсуі мэселесі
реттелген. Үкіметтің орнынан түсуінің негізі болып келесі жағдайлар
табылады:
- ... пен оның ... ... ... жүктелген функцияларды
одан эрі жүзеге асыру мүмкін емес деп ... ... ... ... ... келіспеуі немесе оны жүргізбей
отыруы;
- Парламент Мэжілісінің немесе Парламенттің үкіметке ... ... ... ... жэне оның ... мүшесі Республика
Президентіне өзінің орнынан түсуі туралы мэлімдейді. Республика Президенті
орнынан түсуді қабылдау немесе қабылдамау ... ... он күн ... ... ... ... Үкіметтің немесе оның тиісті мүшесінің
өкілеттігі тоқтатылғанын білдіреді. Премьер-Министрдің орнынан түсуін
қабылдау бүкіл Үкіметтің өкілеттігі тоқтатылғанын ... ... оның ... ... ... ... ретте, Президент оған өз
міндеттерін одан эрі жүзеге асыра беруді тапсырады.
- Республика Президентінің бастамасымен Үкіметтің жэне оның ... ... ... ... Үкіметі туралы" 1995 жылғы 18 желтоқсандағы
конституциялық заңға 19 маусым 2007 жылы енгізілген өзгертулер мен
толықтырулар ... ... мен ... ... ... ... нәтижесінде кейбір ережелер жойылып кетті. Нақты
айтсақ, соңғы өзгертулерге дейін Республика ... ... ... бір ай ... ... Үкімет бағдарламасы туралы
баяндама табыс ететін. Үкімет Бағдарламасын Парламент қабылдамаған жағдайда
Премьер-Министр екі ай ішінде Парламентке қайталап ... ... ... Парламеңтінің Үкімет Бағдарламасын қайта қабылдамауы Үкіметке
сенімсіздік вотумының білдірілгенін көрсетеді. 2007 жылдың 19 ... ... мен ... ... ... ... норма алынып тасталды.
Заңнамада Үкіметке мүше болуға байланысты талаптар қойылмағанымен,
Үкімет мүшелеріне Үкімет цүрамында болуга байланысты шектеулер белгіленген.
Нақты ... ... ... ... ... ... ... оқытушылық, ғылыми немесе өзге шығармашылық қызметтерден басқа ақы
төленетін қызметтер атқаруға;
3) кэсіпкерлікпен ... ... ... ... ... жарғылық капиталына
мемлекет қатысатын коммерциялық үйымдарды қоспағанда, коммерциялық үйымның
басшы органының немесе байқаушы кеңесінің қүрамына кіруге хақы жоқ.
Қазақстан Республикасының Үкіметінің ... ... ... ... ... оның ... қауіпсіздігінің, қоғамдық тэртіпті қамтамасыз етудің негізгі
бағыттарын эзірлейді жэне олардың жүзеге асырылуын үйымдастырады;
2) Парламентке республикалық бюджетті жэне оның ... ... ... ... ... ... етеді;
3) Мэжіліске заң жобаларын енгізеді жэне заңдардың ... ... ... ... басқаруды үйымдастырады;
5) Республиканың сыртқы саясатын жүргізу жөнінде ... ... ... ... ... өзге де орталық жэне
жергілікті атқарушы органдардың қызметіне басшылық жасайды;
7) Республиканың министрліктері, мемлекеттік комитеттері, өзге де ... ... ... ... ... күшін толық немесе қолданылу
бөлігінде жояды немесе тоқтата түрады;
8) Үкімет қүрамына кірмейтін орталық ... ... ... ... жэне ... босатады;
9) өзіне Конституциямен, заңдармен жэне Президент актілерімен жүктелген
өзге де қызметтерді орындайды.
Үкіметтің актілері. Республика Үкіметі Республика Конституциясының,
заңдарының, ... ... өзге ... ... ... жэне ... орындау үшін нормативтік және жеке қаулылар шығарады.
Үкімет ... ... ... қол ... Премьер-Министрі өкімдер шығарады. Премьер-Министрдің
өкімдері экімшілік-өкімдік, жедел жэне жеке-дара сипаттағы мэселелер
бойынша шығарылады.
Өздерінің қүзыреті шегінде қабылданған Үкімет қаулылары мен Республика
Премьер-Министрі өкімдерінің ... ... ... міндетті күші
болады. ... ... ... ... Президенті мен Үкіметі жоя алады.
Ал, Премьер-Министрдің өкімдерінің күшін ... ... ... ... жоя ... өзінің бүкіл қызметінде Республика Президентінің алдында жауапты
болып табылады.
Үкімет ... өз ... ... өз ... ... ... Премьер-Министрінің алдында өздеріне бағынысты мемлекеттік
органдардың жүмысы немесе өздеріне тапсырылған жұмыс аясы үшін ... ... ... ... ... ... ... жэне Парламенттің алдында жауапты болып табылады. Сонымен қоса,
Республика Конституциясының 57 бабының 6)-тармақшасында көзделген ретте
Үкімет мүшелері Парламент Палаталарына есеп береді.
Үкіметтің ... ... ... бір рет ... ... ... Премьер-Министр не Республика Президенті шақырады. Үкіметтің
отырыстарында Премьер-Министр төрағалық етеді, ол болмаған кезде
міндеттердің бөлінуіне сэйкес Премьер-Министрдің міндетін атқаратын Премьер-
Министрдің орынбасары ... ... ... ... ... ... оның отырыстарында Республика Президенті төрағалық етеді.
Үкімет мүшелерінің кемінде үштен екісі Үкімет отырысына қатысса, отырыс
қүқылы болып саналады. Үкімет ... оның ... ... ... ... отырыстары ашық болады. Президенттің не Премьер-
Министрдің бастамасымен Үкіметтің жабық отырыстары өткізілуі мүмкін.
Республика ... ... мен ... етуінің өзге мэселелері
Республика Конституциясымен жэне "Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы"
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 18 ... ... ... ж. өзгерістермен қоса) бекітілген.
Тақырып №13. ҚР КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ КЕҢЕСІ, ОНЫҢ ҚҮҚЫҚТЫҚ МӘРТЕБЕСІ.
Билік ... ... ... ... ... ... мен
бостандықтарының мызғымастығы, Конституцияның жоғарылығы мен сақталуы
конституциялық қадағалау институты ... ... ... ... ... қадағалау - бұл заңдар мен өзге актілердің Конституцияға
сэйкестігін тексеруді, азаматтардың құқықтары мен болстандықтарын жоғары
деңгейде қорғаудьі, билікті бөлу ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда, конституциялық қадағалау - бұл
эдетте конституциялық соттар немесе арнайы құрылған мемлекеттік орган
жүзеге асыратын, заңдардың жэне өзге ... ... ... ... ... келуін бақылау. Конституциялық қадағалау
билік бөлінісі мен саяси жэне идеологиялық әралуандылық орын ... ... ... ... мен ... кепілдендірілген құқықтық,
демократиялық мемлекет үшін тэн институт болып саналады. ҚР Конституциясына
сэйкес Конституциялық ... ... ... жүзеге асырады.
Конституциялық қадағалау органдарының тагайымы мемлекет пен қоғамның
Негізгі заңын қорғауда болып табылады. Конституциялық қадағалау органдары
конституциялық заңдылық ... және оның ... ... ... ... ... жэрдем жасау үшін қүрылған деп айтуға болады.
Жалпы алғанда Конституцияны қорғау өзге мемлекеттік органдармен де жүзеге
асырылуы мүмкін, бірақ қүқықтың басты қайнар көзі ... оның ... ету - ... ... ... ... қүзыры болып
табылады.
Конституциялық қадағалау доктринасын алғаш рет Джон Маршаллдың
басшылығымен АҚШ Жоғары Соты -қалыптастырып, қолданды. 1803 жылы АҚШ Жогары
Соты "Сот ... ... ... 13 ... АҚШ ... ... деп танып, оның қолданылуына тыйым салды. Бұл конституциялық
қадағалау жүйесінің өмірде қалыптасуының алғашқы қадамы еді. ... ... Соты ... ... ... қалыптастыру қажеттігіне
бастамашылық жасады.
Конституциялық бақылаудың жүйесі туралы айтсақ, қазіргі жағдайда
конституцияны қорғауды жүзеге асыратын органдардың үш үлгісін көрсетуге
болады:
біріншісі - конституциялық қадағалауды ... ... ... ... - ... ... ... Сот болып табылады; екіншісі -
еуропалық үлгі - арнайы ... сот ... ... ... ... ... - сот ... жатпайтын Конституциялық
Кеңестер, бұл органдарды "квазисот" органдары деп те атайды.
Жалпы соттар жүзеге ... ... ... ... ... ... тараған - АҚШ, Дания, Австралия, Бразилия
т.б. (Үлыбританияның өзі бұған кірмейді деп есептеледі). Мысалы, ... 1 ... 3 ... ... сот ... ... Сотқа жэне
төменгі соттарға берілген. АҚШ соты қылмыстық немесе азаматтық істі ... ... ... тарап оған процесте қолданылудағы заңның
конституциялық еместігі туралы арыздануы мүмкін. Бүл ... ... ... немесе кейінгі қалдырылып, басқа мэселе - яғни заңның
конституцияға сәйкес еместігі туралы іс басталуы мүмкін.
Континенталдық Еуропа мемлекеттерінің бірқатарында конституциялық
қадағалауды ... ... ... ... ... ... ... жүйесіне жатқызылғанымен, өзге соттар секілді қылмыстық және
азаматтық істерді қарамайды. Мүндай елдерге Йспания, Австрия, ... ... ... ... ... ... - бүл сот органдарына
кірмейтін арнайы құрылған органдармен жүзеге асырылатын қадағалау. ... ... ... деп ... Мүндай органның классикалық үлгісі
болып Франция табылады. Қазақстан Республикасы да осындай үлгідегі елдердің
қатарына жатады.
1995 ... ... ... ... ... ... құрды. Ол бүрыңғыдай республика Конституциясын қорғау жөніндегі сот
билігінің жоғары органы емес, ешбір билік тармағына кірмейтін, мүшелері
тэуелсіз ... ... ... ... ... болып табылады.
Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі жеті мүшеден түрады,
олардың ... алты ... ... ... ... ... ... бойы Конституциялық Кеңестің мүшелері болып табылады.
Конституциялық Кеңестің Төрағасын жэне екі мүшесін Республиканың
Президенті тағайындайды, қалғандарын екі-екі мүшеден тиісінше Сенат ... ... ... Кеңесті қүру тэртібіне 2007 жылы 21
мамырда өзгертулер енгізілді. Ол уақытқа дейін ... ... ... ... ... пен Мэжіліс емес, олардың төрағалары
тағайындап келді. Төрағадан басқа Конституциялық Кеңес мүшелерінің жартысы
әрбір үш жыл сайын ... ... ... мүше болу үшін келесідей талаптар қойылады:
- отыз жасқа толуы,
- Республика аумағында ... ... заң ... болуы,
- заң мамандығы бойынша кемінде бес жыл жүмыс стажының болуы,
- ... ... ... ... Республиканың экс-Президенттеріне қолданылмайды.
Конституциялық Кеңестің мүшелері өз міндеттерін орындау кезінде тәуелсіз
болады және тек ... мен ... ... ... ... ғана
бағынады. Олардың қызметіне қандай болса да араласуға, сондай-ақ оларға
қандай ... ... да ... ... ... басқадай ықпал етуге жол
берілмейді жэне бүл заң бойынша жауапкершілікке экеліп соғады.
Конституциялық Кеңес туралы заңда Конституциялық Кеңестің ұйымдастырылуы
мен қызметінің қағидалары ... ... ... ... жэне тәуелсіздігі (1 бап 1)-т.)
2. Конституциялық Кеңестің айрықша құзыреттілігі(1 бап 2)-т.)
3. Конституциялық Кеңес мүшелерінің тэуелсіздігі (11 ... ... ... ... ... тиіспеуі (12 бап)
5. Конституциялық Кеңес Төрағасы мен мүшелері қүқықтарының теңдігі ... ... ... өкілеттіктерінің және оған
жолдануға қүқылы түлғалардың шегі анықталған. Конституциялық Кеңес
Қазақстан Республикасы Президентінің, Сенат Төрагасының, Мәжіліс
Төрагасының, Парламент депутаттары жалпы санының ... ... ... ... ... бойынша:
1) дау туған жағдайда Республика Президентінің, Парламент ... ... ... жэне ... ... ... ... шешеді;
2) Парламент қабылдаған заңдардың Республика Конституциясына сэйкестігін
Президент қол қойғанға дейін қарайды.
3) ... жэне оның ... ... ... ... ... ... Республиканың халықаралық шарттарын бекіткенге дейін олардың
Конституцияға сәйкестігін қарайды;
5) Конституцияның нормаларына ресми түсіндірме береді;
6) Парламент тиісінше ... ... ... бүрын қызметінен
босату туралы шешім, Республика Президентін қызметінен кетіру туралы
түпкілікті шешім қабылдағанға дейін - белгіленген конституциялық
рәсімдердің сақталуы туралы қорытынды береді,
7) соттардың ... ... ... 78 ... белгіленген
жағдайда белгілі бір актілердің конституциялығын қарайды.
Конституциялық қадағалау конституциялық іс жүргізу арқылы жүзеге
асырылады. Конституциялық іс ... ... ... ... ... ... ... Кеңеске өтініш беріп жолдануға қүқылы
субъектілердің қатарына келесілер жатады: Республика Президенті, Сенат
Төрағасы, Мәжіліс ... ... ... ... ... ... бір бөлігі, Премьер-Министр жэне тек бір ғана жағдайда соттар.
Конституциялық ... ... ... түскен өтінішті Конституциялық
Кеңестің қарауына енгізеді, оның отырысы ол келіп түскен ... ... ... ... өткізіледі. Конституциялық Кеңес өтінішті тексеріп, егер
1) ... осы ... ... ... ... нысаны мен
мазмұнына сэйкес келмесе немесе тиісті субъектіден туындамаса;
2) өтініштің мәні Конституциялық Кеңестің құзыретіне жатпаса;
3) өтініште көрсетілген мэселенің конституциялылығын Конституциялық Кеңес
бүрын ... ... ... жэне Конституциялық Кеңестің заңды күшін
сақтайтын шешімі бар болса;
4) өтініште көрсетілген мәселе Конституцияда ... ... ... ... тудырып отырған акт тоқтатылған немесе күшін
жойған болса, өтінішті іс жүргізуге қабылдаудан бас тартып, оны қайтарып
береді.
Конституциялық Кеңес іс жүргізуге қабылданған ... ... ... түскен күннен бастап бір ай ішінде ол жөнінде қорытынды шешім
шығарады. Егер мәселені кейінге ... ... ... ... ... ... ... бойынша бұл мерзім он күнге дейін
қысқартылуы мүмкін. Конституциялық Кеңес өтінішті қарау нэтижесі бойынша
шешімдер шығаруы мүмкін немесе конституциялық іс жүргізуді ... ... іс ... кез келген сатыда, бірақ қорытынды шешім
шығарылғанға дейін ... ... ... ... өзі ... ... бас ... конституциялылығы талас тудыратын актілер күшін жойса немесе заңдық
күшін жойса;
3) мэлімделген өтініш Конституциялық Кеңестің қарауына жатпаса.
Конституциялық Кеңес шешімдерді алқалы ... ... Егер ... ... ... Кеңес мүшелерінің дауыстары тепе-тең
бөлінген болса, Конституциялық Кеңес Төрағасының даусы шепгуші дауыс болып
табылады, ол барлық жағдайларда өз даусын ең соңында ... ... ... ... оның ... ... ... Конституциялық Кеңестің
тиісті мүшесі ауыстырған жағдайда бүл ереже қолданылмайды. Бұл жағдайда
Конституциялық Кеңес Төрағасының ... ... ... ... қатыспаған
мүшесінің қатысуымен қайтадан дауыс беру өткізіледі. Конституциялық
Кеңестің мэжілісі кезінде оның отырысқа ... ... ... ... қалуға немесе дауыс беруге қатыспауға хақы жоқ.
Конституциялық Кеңестің шешімдері мынадай нысанда қабылданады:
- қаулылар, ... ... ... қаулылар;
- қорытындылар;
- жолдаулар.
Конституциялық Кеңестің алғашқы шешімі шығарылғаннан кейін белгілі бір
жағдайларда қосымша шешім шығарылуы мүмкін. Нақтырақ айтсақ, Конституциялық
Кеңес өз ... ... ... іс ... қатысушылардың
өтініші бойынша не шешімді орындауға міндетті мемлекеттік органдар мен
лауазымды адамдардың ... ... ... ... ... шешімдеріне түсіндірмелер беру туралы мэселе
қойылса;
2) Конституциялық Кеңестің шешімінде жіберілген редакциялық ... мен ... ... қажет болса, қосымша шешім қабылдайды.
Қосымша шешім Конституциялық Кеңес шешімінің шынайы мазмұнына, мағынасы мен
мақсатына қайшы ... ... ... Конституциялық Кеңес өзінің алғашқы шешімін қайта қарауы
мүмкін.Конституциялық Кеңестің шешімін ол өз бастамасы ... ... егер ... ... қабылданған шешімге негіз болған Конституция нормасы өзгерді деп;
2) Шешім қабылданған сэтте Конституциялық Кеңеске белгісіз болған,
өтініппің мәні үшін жаңа ... ... ... деп ... ... ... ... Конституциялық Кеңестің қорытынды шешімі ол қабылданған
күннен бастап күшіне енеді, Республиканың барлық аумағыдп жалпыға бірдей
мшдетті, түпкілікті болып табылады жэне ... ... ... ... ... Конституциялық Кеңестің шешіміне Президенттің қарсылық
білдіруі мүмкіндігін де бекітеді.
Тақырып №14. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ СОТ БИЛІГІНІҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ
НЕГІЗДЕРІ.
Конституциямыздың 3-бабының 4-тармағына сэйкес Республикада мемлекеттік
билік ... және ол ... мен ... ... заң ... жэне сот ... ... олардың тежемелік әрі тепе-теңдік
жүйесін пайдалану арқылы, өзара іс-қимыл жасау принципіне сэйкес жүзеге
асырылуы тиіс деп белгіленді.
Сот билігінің заң ... жэне ... ... бір деңгейде түру
демократиялық мемлекеттің белгісі. Сот билігін басқа мемлекеттік ... бөлу ... ... жоғарылығы принципін, соның ішінде
бостандық пен әділдік идеясын ... ... ... ... жылжуын көрсетеді.
Сот билігінің негізгі мақсаты - қоғамның мүшелерін кез келген
бассыздықтан қорғау, яғни басқа азаматтардың бассыздығынан, мемлекеттің,
оның органдары мен лауазымды түлғалардың ... ... ... ... ... ... ... шеңберде азаматтар мен заңды тұлғалардың
конституциялық кұқықтары мен бостандықтарын қорғауға іс жүзінде өкілдіктері
бар біртұтас мемлекеттік биліктің түрі.
Сот ... деп ... ... ... ... мен ... ... заңмен қорғалатын мүдделерге қол сұғушы адамдарға
мемлекеттік мэжбүр ету ... ... ... сот ... ... ... ... айтамыз, - деп тұжырымдайды заң
ғылымдарының докторы, профессор ... ... заң ... ... ... ... заң ... олардың қызметі заңға тэуелді: сот Конституция мен заңның
талаптарына (олардың нормаларын қолдануға жэне оларды басшылыққа алуға)
бағынуга тиіс.
Соттар ... ... ... ... ... ... жэне ... қызметпен айналыспайды.
Сот билігі Қазақстан Республикасының атынан жүзеге асырылады және өзіне
азаматтар мен ұйымдардың ... ... мен ... мүдделерін
қорғауды, Республиканың Конституциясының, заңдарының, өзге де нормативтік
кұқықтық актілерінің, ... ... ... ... ... етіп ... ... Республика Конституциясының, заңдарының, өзге де нормативтік
құқықтық актілерінің, халықаралық шарттарының ... ... ... мен ... ... ... туралы конституцкұқықтық нормаларға сүйене отырып сот
билігінің мынадай белгілерін көрсетуге болады:
f. сот билігі конституциялық бекітілген ... ... ... болып табылады.
g. сот билігінің тек арнайы мемлекеттік органдарға - Конституцияда
белгіленген ... ... ... тиесілі болуы.
h. сот билігінің тәуелсіздігі. Сот билігінің тәуелсіздігі оның басқа
мемлекеттік органдарға бағынбайтындығын білдіреді. Сонымен бірге
абсалюттік, ... ... ... да ... ... олар ... Конституциясы мен басқа да заң актілерінің талаптарына
бағынуға ... ... ... ... тек сот ... жоя ... ... кұрылымдар ондай құқықты иеленбейді.
і. сот билігі мемлекеттің атынан жүзеге асырылады: ҚР-ның атынан үкімдер
мен соттардың өзге де шешімдерін жария етіледі.
j. сот ... ... ... өзге де нормативтік құқықтық актілер,
республика халықаралық шарттарының негізінде ... ... ... Сот ... ... қызметтік эдеп нормаларын бұзуға байланысты
жанжалдарда қарамайды және шешпейді.
k. осы билікте оның қызметіне тэн іс жүргізу жүргізіледі (талап арыз ісін
жүргізу, процеске ... жэне ... ... сот билігінің кұқық қорғау сипаты болады. Оның қызметінде осыған
байланысты екі қыры ... ... ... пен заңның үстемдігін
қамтамасыз ету, сондай-ақ азаматтар мен ұйымдардың кұқықтарын,
бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғау.
m. сот ... ... ... ... ... ... енді сот билігінің функцияларына келер болсақ, сот ... мен ... ... қарай оның функцияларын негізгі үш топқа
бөлеміз:
Соттық функцияның бірінші тобы - адамдар мен ... ... ... қорғау, конституциялық құрылысты қорғау -соттардың
қызмет ету бағытын айқындау сот қызметін белгілеу.
Екінші топ - эділ сот, ... ... жеке ... іс ... ... мен ... өзге де ... орындалуын қамтамасыз
ету, т.б. Бұл бірінші топтан туынды ретінде шыққан, яғни бірінші топтағы
қызметтердің орындалуының процедурасын анықтау болып табылады.
Үшінші топ ... ... ... ішкі функциясын
кұрайды.
ҚР Конституциясының 75-бабында және "ҚР сот жүйесі мен судьялардың
мэртебесі туралы" 2000 жылғы 25 желтоқсандағы Конституциялық Заңның 1-
бабында аталғандай, "Қазақстан ... сот ... тек сот ... Сот ... - бұл адам мен ... ... ... емес ұйымдардың, лауазымды адамдардың құқықтары мен заңды
мүдделерін жүзеге асыруға тікелей қатысы бар ... ... ... тұрақты судьялардан тұрады, олардың тэуелсіздігі Конституциямен
және заңмен қорғалады. ... ... ... күштеп экелуге, оған сот
тэртібімен белгіленетін экімшілік жазалау шараларын қолдануға, қылмыс
үстінде ... ... ауыр ... ... ... ... Республика
Жоғары Сот Кеңесінің қорытындысына негізделген Қазақстан Республикасы
Президентінің ... не ... 55 ... 3)-тармақшасында
белгіленген жағдайда, Сенаттың келісімінсіз қылмыстық жауапқа тартуға
болмайды.
Республиканың жиырма бес жасқа толған, жоғары заң ... заң ... ... екі жыл ... ... бар жэне ... емтиханын тапсырған
азаматтары судья бола алады.
Судьяның қызметі депутаттық мандатпен, оқытушылық, ғылыми немесе өзге
шығармашылық қызметтерді қоспағанда, өзге де ақы төленетін ... ... ... коммерциялық ұйымның басшы органының
немесе байқаушы кеңесінің кұрамына кірумен сыйыспайды.
Қазақстан ... сот ... ... ... ... және ... соттары кұрайды. Заңға сэйкес қандай да болмасын
атаумен арнаулы және төтенше соттар кұруға жол берілмейді.
2. ... ... ... ... ... жэне ... ... соттар (Республика астанасының
қалалық соты, республикалық маңызы бар қалалардың қалалық соттары,
мамандандырылған сот - Қазақстан Республикасының ... ... ... соттар жэне басқалар);
2) аудандық жэне оларға теңестірілген соттар (қалалық, ауданаралық,
мамандандырылған сот - ... ... соты жэне ... ... ... ... ... рүқсат
етілген. Мамандандырылған соттарға эскери, қаржылық, экономикалық,
экімшілік, кэмелетке толмағандардың істері жөніндегі жэне басқа соттар
жатады.
Қазақстан Республикасының ... Соты ... ... ... ... да ... қаралатын өзге де істер жөніндегі жоғары сот органы
болып табылады, заңда көзделген іс жүргізу нысандарында олардың ... ... ... сот ... мэселелері бойынша
түсініктемелер беріп отырады. ҚР Жоғарғы Сотының Төрағасын жэне судьяларын
Жоғары Сот Кеңесінің кепілдемесіне негізделген Республика ... ... ... Ал, жергілікті жэне басқа да соттардың төрағалары
мен судьяларын Жоғары Сот Кеңесінің кепілдемесі бойынша ... ... ... ҚР ... Сот ... Қазақстан
Республикасының Президенті жанындағы консультациялық-кеңесші орган болып
табылады. Ол Республика Президенті тағайындайтын Төрағадан және басқа да
адамдардан қүралады.
Қазақстан Республикасының прокуратурасы - Республика ... ... ... ... ... жэне ... ... актілердің дәл жэне бірыңғай қолданылуына, жедел-
іздестіру қызметінің, анықтама мен тергеудің, ... жэне ... ... ... ... қадағалауды жүзеге асыратын, Қазақстан
Республикасының Президентіне есеп беретін ... ... кез ... ... ... ... және жою ... қолданады, Республиканың Конституциясы мен заңдарына қайшы келетін
заңдар мен өзге де қүқықтық актілерге наразылық жасайды, сотта мемлекеттің
мүддесін білдіреді, срндай-ақ заңда белгіленген ... ... ... ... ... жүзеге асырады.
Прокуратура органдарын үйымдастырудың жэне олардың қызметінің
принциптері
1.бағыныштылық принципі. ҚР прокуратурасы төменгі ... ... ... жэне ... ... Бас ... ... мен мекемелердің біртүтас орталықтандырылған жүйесін
қүрайды.
2. тэуелсіздік принципі. ҚР прокуратурасы өз қызметін басқа мемлекеттік
органдар мен ... ... ... партиялар мен қоғамдық
бірлестіктерден тэуелсіз жүзеге асырады.
3. прокуратура қызметіне араласуға жол берілмейтіндігі принципі.
Өздерінің заңда белгіленген өкілеттігін жүзеге асырған кезде ... ... ... ... ... ... ... актілерінің жалпыға міндеттілік принципі. Заңда
белгіленген негіз бен тэртіп бойынша шығарылған прокурорлық ... ... ... ... лауазымды адамдар мен азаматтар үшін
міндетті.
5. прокуратура қызметінің жариялылығы. Прокуратура органдары
Республиканың азаматтардың қүқықтары мен ... ... ... күпияларды сақтау туралы заңдарына қайшы келмейтіндей деңгейде
жариялы іс-қимыл жасайды.
Қазақстан ... ... ... біртүтас жүйесін
Бас прокуратура, облыстардың прокуратуралары, республикалық маңызы бар
қалалар мен Республика астанасының прокуратуралары, ауданаралық, аудандық,
қалалық жэне соларға теңестірілген эскери жэне мамандандырылған
прокуратуралар ... ... ... ... келісімімен Республика Президенті
бес жыл мерзімге қызметке тағайындайды. Облыстық прокурорларды Республика
Президентінің келісімімен Республиканың Бас Прокуроры бес жыл ... ... ... жэне ... ... ... Бас ... бес жыл мерзімге тағайындайды.
Прокуратураның қүқықтық актілерінің жүйесін:
1) ... ... ... ... ... ... ... нүсқау, үсыным, заңға түсіндірме;
2) Прокуратураны үйымдастыру және оның қызмет мэселелерін реттейтін
актілер: бүйрықтар, нүсқаулар, өкімдер, ережелер, нүсқаулықтар күрайды.
Прокуратура органдары жоғары ... ... ... ... Жарлықтарының, өзге де нормативтік қүқықтық
актілердің дэл эрі бірыңғай қолданылуына тексерістер жүргізу арқылы ... ... ... тексерісті прокурор өз өкілеттігі шегінде
тексеріс жүргізу туралы қаулы шығарылғаннан кейін:
1) Қазақстан Республикасы Президентінің тапсыруына;
2) заңды бүзушылық туралы өтініштерге, шағымдарға, ... жэне ... ... заң ... ... ... анықталуына;
4) жоғары түрған прокурордың тапсыруына жэне сүрау салуына байланысты
жүргізеді.
Тақырып №15. ҚР ЖЕРГІЛІКТІ ӨКІЛДІЖӘНЕ АТҚАРУШЫ ОРГАНДАРЫ
Жергілікті мемлекеттік басқару - бұл тиісті ... ... ... оны ... ... заң ... белгіленген қүзырет
шегінде жергілікті өкілді жэне атқарушы органдар жүзеге асыратын, сондай-ақ
тиісті аумақтағы істің жай-күйіне жауапты ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі болып
табылады және Республика үшін біртүтас мемлекеттік қызмет принциптерін
басшылыққа алады. Демек, жергілікті мемлекеттік басқару мемлекеттік
биліктің туындысы, ... ... ... ... ... табылады жэне
белгілі бір дербестікке ие болады. Заңнамада жергілікті ... ... ... ... ... жэне ... органдардың
жүзеге асыратыны бекітілген және олар үшін негізгі талаптар мен шектеулер
белгіленген. Яғни жергілікті ... ... ... өз қызметінде:
1) жалпы мемлекеттік сыртқы жэне ішкі саясатқа, қаржы және инвестициялық
саясатқа сэйкес келмейтін шешімдердің қабылдануына жол бермеуге;
2) үлттық қауіпсіздікті ... ... ... ... сақтауға;
3) қызметтің қоғамдық маңызы бар салаларында белгіленген жалпы
мемлекеттік стандарттарды үстануға;
4) азаматтардың қүқықтары мен заңды мүдделерінің сақталуын қамтамасыз
етуге міндетті.
Оларға Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... тауарлар мен қызмет көрсетуді еркін
алмасуға кедергі келтіретін шешімдер қабылдауға тыйым салынады. Олардың
қабылдайтын аумақты дамыту жоспарлары Қазақстан Республикасының
стратегиялық даму жоспарларына ... ... ... өкілді органдар - мәслихаттар тиісті экімшілік-аумақтық,
бөліністегі халықтың еркін білдіреді және жалпымемлекеттік мүдделерді
ескере ... оны іске ... ... шараларды белгілейді, олардың
жүзеге асырылуын бақылайды. Мәслихаттарды жалпыға бірдей, тең, төте сайлау
қүқығы негізінде жасырын ... беру ... ... ... ... бар ... астананың) немесе ауданның (облыстық маңызы бар
қаланың) халқы бес жыл мерзімге сайлайды. Қазақстан Республикасының жиырма
жасқа толған азаматы мэслихат ... ... ... ... ... бір ... ғана депутаты бола алады.
Маслихат депутаттарының саны заңмен жеке маслихаттар үшін әртүрлі
белгіленген. Мысалы, облыстық мэслихатта, Астана жэне ... ... - ... ... ... мэслихатта отызға дейін; аудандық
мэслихатта - жиырма беске дейін. Депутаттар санын аталған шектерде ... ... ... ... Орталық сайлау комиссиясы белгілеген оның
депутаттары жалпы санының кемінде төрттен үші сайланған жағдайда мэслихат
заңды болып есептеледі.
Мэслихаттың өкілеттігі бірінші ... ... ... ... ... сайланған мәслихаттың бірінші сессиясының жүмысы басталғанда
аяқталады. Әкімшілік-аумақтық бөлініс қайта үйымдастырылған (біріккен,
қосылған, қайта қүрылған, бөліп шығарылған немесе бөлінген) ... ... ... сессиясының жүмысы басталғанға дейін мәслихат
депутаттары өз өкілеттігін сақтайды жэне күрамына өз сайлаушыларының басым
бөлігі кірген, қайта үйымдастырылған ... ... ... Ал, ... ... таратылған жағдайда тиісті
мэслихат таратылады.
Жоғарыда аталғандай маслихаттар жергілікті маңызы бар ... ... ... ... үшін ... ... ... Оның қүзыреті біршама
кең болып табылады. Нақты конституциялық өкілеттіктерін қарастырсақ, оларға
мыналар жатады: ,
1) аумақты дамыту жоспарларын, экономикалық жэне ... ... ... және ... ... ... ... өздерінің қарауына жатқызылған жергілікті әкімшілік-аумақтық қүрылыс
мәселелерін шешу;
3) заңмен мэслихат қүзыретіне жатқызылған мэселелер ... ... ... ... ... ... ... түрақты комиссияларын жэне өзге де жүмыс органдарын қүру,
олардың қызметі туралы есептерді ... ... ... ... өзге де ... ... Республика заңдарына сэйкес азаматтардың күқықтары мен заңды
мүдцелерін қамтамасыз ету жөніндегі өзге де өкілеттіктерді жүзеге асыру.
Маслихаттардың ... шегі осы ... ... ... ... "Жергілікті мемлекеттік басқару туралы" заңда реттелген.
Мэслихат өз өкілеттігін сессияларда тұрақты комиссиялары мен өзге ... ... ... ... ... депутаттары мен
хатшысы арқылы жүзеге асырады. Сессия Мәслихаттың қызметінің негізгі
ұйымдық-құқықтық ... ... ... онда ... ... ... мэселелер шешіледі.
Егер мэслихат депутаттары жалпы санының кемінде үштен екісі сессияға
қатысса, мэслихат ... ... ... ... мэслихаттың бірінші сессиясын осы мэслихат үшін
белгіленген депутаттар санының кемінде төрттен үші болған ретте, мэслихат
депутаттары тіркелген ... ... отыз күн ... ... ... ... ... төрағасы шақырады.
Мәслихат сессиясының екі түрі болады:
1. кезекті сессия;
2. кезектен тыс сессия.
Мәслихаттың кезекті ... ... ... төрт рет ... жэне ... сессиясының төрағасы жүргізеді. Мәслихаттың кезектен тыс сессиясын
осы мәслихатқа сайланған депутаттар санының кемінде үштен ... ... ... үсынысы бойынша мэслихат сессиясының төрағасы шақырады жэне
жүргізеді және кезектен тыс сессияда оны шақыруға негіз болған ерекше
мэселелер қаралады.
Егер мэслихат депутаттары ... ... ... үштен екісі мэслихат
сессиясына қатысса, ол заңды болады.
Сессияның үзақтығын ... ... ... ... мэслихат
өз өкілеттігін өзінің органдары, мэслихат сессиясының төрағасы,
мәслихаттың депутаттары мен хатшысы ... ... ... ... үш ... ... тұрақты комиссиялар;
2. тексеру комиссиясы,
3. уақытша комиссиялар. ... ... ... ... мерзіміне оның өзімен
қүрылады. Олардың саны жетеуден аспауға ... ... ... мен ... өз ... ... ... мәслихат сайлайды.
Түрақты комиссиялар өздерін сайлаған мәслихат алдында жауапты және жылына
кемінде бір рет өз қызметі туралы есеп ... өз ... ... ... қабылдайды.
Мәслихаттың тексеру комиссиясы жергілікті бюджеттің атқарылуын бақылау
үшін мәслихаттың өкілеттігі мерзіміне қүрылады. Мүшелерінің санын ... ... ... ... ... депутаттар арасынан
сайлайды. Тексеру комиссиясының жүмысына мэслихат депутаты емес адамдар да
шарт негізінде тартылуы мүмкін.
Тексерулер мэслихаттың, тексеру комиссиясының не мэслихат хатшысының
шешімдерімен, мәслихаттың ... ... ... ... үштен
бірінің талап етуі бойынша, сондай-ақ Қазақстан Республикасының ... өзге де ... ... ... ... ... ... комиссиясы акт жасап, ол туралы мэслихат пен экімиятқа
хабарлайды. Тексеру жылына ... бір рет ... ... ... ... ... ... эзірлеу
мақсатында мэслихат не мэслихат хатшысы уақытша комиссиялар қүруға қүқылы.
Уақытша комиссиялардың қүрамын, ... ... ... ... ... ... құру кезінде белгілейді.
Мэслихаттың уақытша комиссиялары өз қүзыретіндегі мэселелер бойынша
қорытындылар қабылдайды.
Мэслихаттың үйымдастырылуындағы ... ... - онда ... ... ... ... мәслихат төрағасы емес,
мәслихат сессиясының төрағасы қызмет етеді. Ол ... ... ... ... ... істеуіне байланысты деп айтуға болады. Мэслихат
сессиясының төрағасын мэслихат өз депутаттарының арасынан сайлайды.
Мэслихаттың эрбір кезекті сессиясының төрағасы мэслихаттың алдыңғы
сессиясында сайланады. Сессияның ... ... ... ... мэслихат хатшысы жүзеге асырады.
Мэслихат депутаты мэслихат сессиясының төрағасы болып ... ... екі ... ... ... ... жэне ол өз ... басқа жүмыстан
босатылмаған негізде жүзеге асырады.
Мэслихат сессиясында дауыс беру ... ... ... ... ... ... ... төрағасы шепгуші дауыс құқығын
пайдаланады. Маслихатта түрақты, басқа жүмыстан ... ... ... лауазымды адам болып мэслихаттың хатшысы табылады. Оны мэслихат
сессиясында депутаттардың арасынан ашық ... ... ... беру ... ... ... көпшілік даусымен мэслихат сайлайды жэне қызметтен
босатады. Мэслихаттың хатшысы мэслихат өкілеттігі ... ... ... ... ... ... болуға қүқығы
жоқ. Ол болмаған кезде,- оның өкілеттігін мэслихат сессиясы төрағасының
шешімі бойынша мэслихат түрақты комиссияларының бірінің төрағасы немесе
мэслихат депутаты уақытша ... ... ... 21 ... ... ... Мәслихаттың өкілеттігін
мерзімінен бүрын тоқтату мэселесіне өзгертулер енгізді. Тиісті реформа
бойынша Мэслихаттың өкілеттігін ... ... ... ... ... оған ... маслихатты тарату қүқығы Парламент Сенатының
қүқы болатын. Сондай-ақ мэслихат өзін-өзі тарату туралы шешім қабылдаған
ретте де оның өкілеттігі мерзімінен бүрын тоқтатылады.
Мәслихат өкілеттігін ... ... ... ... ... ... сот ... деп танылған шешімдер қабылдау түрінде бірнеше рет (екі және одан да
көп) бүзса;
2) егер ... ... ... ... ... ашылған күннен бастап
отыз күн өткенше өз күрылымын белгілемесе және тиісті органдарын қүрмаса;
3) тиісті экімшілік-аумақтық бөлініс қайта үйымдастырылса ... ... өз ... ... ... ... ... екісінің жасырын
даусымен өзін-өзі тарату туралы шешім қабылдаса;
5) жергілікті бюджетті, аумақты дамытудың жоспарларын, экономикалық жэне
элеуметтік бағдарламаларын екі рет ... ... ... ... келіспеушіліктер болса;
6) әкімшілік-аумақтық бөліністі басқару схемасын екі рет бекітпеумен
білдірілген экіммен арада еңсерілмейтін келіспеушіліктер болса мерзімінен
бүрын тоқтатылады.
Жергілікті мемлекеттік басқаруды ... ... ... ... атқарушы органдар. "Жергілікті мемлекеттік басқару туралы"
заңға сэйкес жергілікті атқарушы орган (экімият) - бүл облыстың
(республикалық маңызы бар ... ... ... ... ... қаланың) экімі басқаратын, өз қүзыреті шегінде тиісті ... ... ... жүзеге асыратын алқалы атқарушы орган.
Жергілікті атқарушы органдар Қазақстан Республикасының ... ... ... кіреді, тиісті аумақтың мүддесі мен даму
қажеттілігін үштастыра отырып, атқарушы биліктің жалпы мемлекеттік саясатын
жүргізуді қамтамасыз етеді.
Конституцияға сәйкес жергілікті атқарушы органдардың ... ... ... ... жоспарларын, экономикалық жэне элеуметтік
бағдарламаларын, жергілікті бюджетті эзірлеу жэне олардың атқарылуын
қамтамасыз ету;
2) коммуналдық меншікті басқару;
3) жергілікті атқарушы органдардың басшыларын қызметке ... ... ... жергілікті атқарушы органдардың жүмысын үйымдастыруға
байланысты өзге де мәселелерді шеіиу;
4) жергілікті мемлекеттік басқару ... сай ... ... ... органдарға жүктелетін өзге де өкілеттіктерді жүзеге
асыру;
Жергілікті атқарушы органды Республика Президенті мен ... ... ... тиісті экімшілік-аумақтық бөліністің әкімі басқарады.
Облыстардың, республикалық маңызы бар ... және ... ... ... ... ... ... бар
қалалардың жэне астананың мэслихаттарының келісімімен Республика Президенті
тағайындайды. Өзге әкімшілік-аумақтық бөліністердің экімдері қызметке
Қазақстан Республикасының Президенті ... ... ... ... ... ... өзінің үйғаруы бойынша әкімдерді
қызметтерінен босатуға хақылы. Облыстар, республикалық маңызы бар қалалар
жэне астана экімдерінің өкілеттігі ... ... ... ... ... кезде тоқтатылады.
Әкімияттар Республикалық маңызы бар қаладағы (астанадағы) аудандық,
аудандық маңызы бар қалалық, кенттік, ауылдық (селолық), ауылдық (селолық)
округтік ... өз ... ... ... ... ал ... ... бөліністің аумағында орындалуға міндетті
шешімдер мен өкімдер қабылдайды.
Мэслихаттардың жергілікті бюджет кірісін қысқартуды немесе жергілікті
бюджет шығысын ... ... ... ... ... ... болған кезде ғана қарауға енгізілуі мүмкін.
Қазақстан Республикасының ... мен ... ... ... ... күші сот ... жойылуы мүмкін.
Әкімдердің шешімдері мен өкімдерінің күшін тиісінше ... ... ... не ... ... экім жоюы ... олардың күші сот тэртібімен жойылуы мүмкін.
Тақырып №16. Қазақстан Республикасында тікелей демократия нысандарының
дамуы
Демократия ежелгі грек тілінен аударғанда халық, билік ... ... жэне ... ... ... ... қүрай
отырып күрделі құбылыс болып саналады.
Халық өз билігін тікелей жэне мемлекеттік билік арқылы жүзеге асырады.
Халықтың еркін ... ... ... ол ... жэне ... ... екіге бөлінеді.
Өкілді демократия - бұл халықтың билікті сайланбалы ... ... ... ... ... - бұл халықтың мемлекеттік жэне қоғамдық істерді
басқаруға тікелей қатысуы, тікелей ерік ... ... ... ... нысандарда байқалады. Халық билігінің байқалуының ең
жоғарғы тікелей нысаны болып референдум жэне ... ... ... ... болады. Референдум - бүл республиканың мемлекеттік жэне қоғамдық
өмірінің неғүрлым маңызды мэселелері бойынша бүкіл халықтық дауыс беру. ... - бұл ... ... жэне ... өзін-өзі басқару
органдарында өздерінің еріктері мен мүдделеріне сэйкес билікті жүзеге асыру
үшін тиісті өкілдерге дауыс беру арқылы халық билігін жүзеге асыруға
қатысуы ... ... ... ... ... ... мұндай сайлауға көп
тоқталмаймыз.
Референдум халық билігінің аса бір маңызды нысаны болып табылады.
Референдумдар аумағы бойынша бүісіл халықтық (республикалық) жэне
жергілікті ... ... ... референдум мэселесі реттелмеген.
Референдум - бұл қоғамдық өмірдің түрлі маңызды мэселелері жөнінде
дауыс беру арқылы жүзеге ... ... ... ерік ... референдум - бүл мемлекеттік маңызы бар шара. Референдум
арқылы халық мемлекеттік биліктің қайнар көзі ... ... ... ... ... енгізу ісімен республикамыздың заң
шығармашылық қызметіне қатысады.
Референдум белгілі бір шешім қабылдау арқылы тек Қазақстан
Республикасының базасының қатарын толықтырып қана ... ол ... ... ... ... ... ... органының
қызметінің жоғарылауына себепші болады. Өйткені, референдумда
халықбилігінің мынадай элеуметтік қызметі жүзеге асады: өкілді органдардың
қызметіне қоғамдық ... ... ... заң ... жобаларына
өктем баға беріледі. Ал, ол өз кезегінде ... ... ... өз нормашығарушылық қызметін жетілдіруіне эсер етеді. Сондай-
ақ референдум арқылы азаматтардың мемлекет ісіне араласуы ... ... ... ... мен ... ... ... бірнеше маңызды түстарын көрсетуге болады:
1. халық тікелей заң шығарушы ретінде барлық азаматтар, мемлекеттік
органдар мен лауазымды түлғалар үшін аса ... ... ... ... ... азаматтардың күқықтық санасының өсуіне өз ықпалын тигізеді;
3. референдум - бүл қоғамдық пікірді білдірудің бір ... ... ... ... нормашығарушылық қызметінің
жетілуіне өз септігін тигізеді;
5. референдум арқылы қоғамның мемлекеттік және қоғамдық істерге деген
қызығушылықтары дамиды, ... ... ... ... ... қандай да бір мемлекеттік мэселелердің нақты шешілуінің
өзіндік нысаны болып табылады. Ол - халықтың қандай да бір мэселені ... ... ... ... ... ... екі заң
қабылданды. 25 наурыз 2005 жылғы "Республикалық референдум туралы"
Президенттің конституциялық заң күші бар ... ... ... - ҚР мемлекеттік өмірінің неғүрлым маңызды мэселелеріне ... мен ... ... ... ... ... беру. 1995 жылы 2
қарашада қабылданған конституциялық заң референдум ұғымын толықтырды, яғни
республикалық референдум - Қазақстан Республикасы Конституциясының,
конституциялық ... ... жэне ... ... өзге ... ... ... арналған шешімдердің жобалары бойынша
бүкілхалықтық дауыс беру. Демек, референдум - бүл 25 наурыздағы
нұсқадағыдай тек мемлекет өмірінің неғүрлым маңызды мэселелері бойынша
заңдар мен ... ... ... ғана ... беру ... ең ... ... мен конституциялық заңдарының жобалары бойынша
бүкілхалықтық дауыс беру.
Халық билігін жүзеге асырудың бүл жоғарғы нысанын пайдалану тэртібі ҚР
Конституциясының баптарында бекітілген. 1 ... ... ... ... мэселелері демократиялық эдістермен - республикалық референдум
арқылы шешілетіні ашылған, 3 ... ... ... ... жүзеге
асыру нысандары, оның ішінде республикалық референдум арқылы жүзеге асыру
белгіленген, 44 баптың 10)-тармақшасында Президенттің республикалық
референдум өткізу жөнінде шешім қабылдау жөніндегі өкілеттігі ... ... 2 ... ... ... республикалық
референдум тағайындау туралы бастама көтеру жөніндегі құзыреті анықталған,
72 баптың 1 тармағында Конституциялық ... дау ... ... ... ... ... ... шешу құқығы баяндалған, 91
баптың 1 тармағында ҚР Конституциясына өзгертулер мен толықтыруларды
республикалық референдумға шығару тәртібі бекітілген. ҚР ... ... ... ... ... ... ... қоғамда алатын орнының өскендігін, эрбір жеке адамның мемлекет
ісіне шынайы қатысатындығын көрсетеді әрі осынша назардың бөлінуі ... ... ерік ... ... ... ... ... асыруының жоғары нысанының бірі болып табылатындығымен себептелген.
Бүкілхалықтық дауыс беру Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік
биліктің бірден-бір ... ... ... өз ... ... ең ... ... табылады.
Сайлаулар секілді республикалық референдум да келесідей демократиялық
қағидалар негізінде өткізіледі: ... ... ... ... түрде
ерік білдіруі, азаматтардың референдумға жасырын дауыс беру арқылы жалпыға
бірдей, тең, тікелей қатысу ... ... онда ... ... ұзақ та ... процесті
қамтиды. Оны бірнеше сатыға бөліп қарастырамыз:
Бірінші саты - республикалық ... ... ... бастамашылық.
Референдум тағайындау бастамашылығы:
1) Қазақстан Республикасының Президентінде;
2) Қазақстан Республикасының Парламентінде;
3) Қазақстан ... ... сан ... Республиканың барлық облыстарын, астанасы мен
республикалық маңызы бар қалаларын тең мөлшерде білдіретін республикалық
референдумға қатысу ... бар екі жүз ... кем емес ... ... саты - республикалық референдум өткізу (тағайындау) туралы шешім
қабылдау. Мүндай қүқық Республика Президентіне тэн.
Республика Президенті Парламент пен Үкіметтің ... ... ... бойынша референдум тағайындау туралы мынадай
шешімдердің бірін қабылдайды:
1) референдум тағайындау туралы;
2) референдум өткізбей-ақ, оның талқысына үсынылатын мэселе (мәселелер)
бойынша ... ... мен ... ... конституциялық
заң, заң немесе өзге де шешім қабылдау қажеттігі ... ... ... ... ... ... ... тағайындау туралы шешімді Республика Президенті тиісті
Жарлық шығару жолымен қабылдайды.
Үшінші саты — референдумды өткізуге дайындық. Референдумға дайындық пен
оны өткізуді мыналар жүзеге ... ... ... ... ... ... ... Орталық сайлау комиссиясы,
аумақтық референдум комиссияларының функциясын орындаушы Қазақстан
Республикасының аумақтық сайлау комиссиялары, учаскелік референдум
комиссияларының функциясын орындаушы учаскелік сайлау ... саты - ... беру жэне ... ... ... ... беру
мерзімі, орны, үйымдастыру мен өткізу тэртібі "Қазақстан Республикасындағы
сайлау туралы" конституциялық заңда белгіленген ережелерге сэйкес
айқындалады. Дауыс ... ... ... ... ... ... саты - референдум қорытындысын шығарып, оны жариялау. Дауыс
берудің қорытындылары Орталық референдум комиссиясының мэжілісінде
шығарылып, хаттамамен ресімделеді, оған ... ... ... ... ... хатшысы мен мүшелері қолдарын қояды жэне
қаулымен бекітеді.
Егер референдумға қатысу қүқығы бар азаматтардың жартысынан көбі дауыс
беруге қатысқан болса, референдум ... деп ... ... берудің нәтижесінде референдумға қойылған мэселе бойынша
оның оң шешімін жақтап дауыс беруге қатысқан ... ... ... ... ол ... шешім қабылданды деп саналады.
Референдумның қорытындылары туралы Орталық референдум комиссиясының ресми
хабары дауыс беру өткізілген күннен ... жеті күн ... ... ... ... ... саты - ... референдум өткізудің дүрыстығы туралы
мэселені Республиканың Конституциялық Кеңесінің қарауы.
Референдум — бүл заңдар ... ... өзге ... ... бойынша
халықтың бір бөлігінің емес, бүкіл халықтың дауыс беруі болып табылады.
Шынайы демократиялық жэне халықтың шешімін мойындайтын, ... ... ... ... ... еркі әрқашан басым және жоғары болады.
Сол себепті де референдумда қабылданған шешімнің бүкіл республика аумағында
міндетті күші бар жэне мүндай жолмен ... акт ... ... ... ... ... ... органдарының қандай да бір
қуаттауын қажет етпейді. Сондай-ақ, референдум ... ... ... Конституциясының, конституциялық заңдарының, заңдарының жэне
өзге де нормативтік ... ... ... ... ... ... ... мен өзге де нормативтік
қүқықтық актілерді референдум қабылдаған шешімге сәйкес келтіру арқылы
жойылады.
Тэуелсіз Қазақстанда ... ... екі реті ... ... 1995 жылы 30 тамызда ҚР-ң соңғы Конституциясы қабылданып,
1995 жылы 29 сэуірде ҚР Президентінің ... ... - бүл ... демократияның ең бір ықпалды жэне көрнекті
нысанының бірі болып табылады. Ол ... ... ... ... ... ... ... халықтың еркін анықтау мен заңи
рәсімдеуді қамтамасыз етеді.
Тікелей демократияның өзіндік институтының бірі болып жергілікті өзін-
өзі ... ... ... түрдегі жергілікті өзін-өзі басқару дамыған
демократиялық мемлекеттерде негізінен XIX ғасырдағы муниципалдық реформалар
нәтижесінде ... Оның ... ... ... ... ... өту ... байланысты болды.
Бір кездері жергілікті өкілді органдар үкіметке жэне оның ... ... ... ... ... және сот ... "төртінші билік" болып табылады деп есептелді.
Кейінірек, атқарушы биліктің дамуы мен нығаюының нэтижесінде жергілікті
өзін-өзі басқару ақырындап ... ... ... ... саясат
шегінде жүзеге асырылатын түріне айналды.
Сол уақыттардан бері жергілікті өзін-өзі ... ... мен ... ... ... ... ... теория мен
үлгілер жасалса да жергілікті озін-озі басқаруға қатысты мына бір ой
өзгеріссіз сақталып ... ... ... ... - бүл ... өзіндік нысаны, онда тікелей халықбилігінің окілді жүйемен
байланысы корініс береді жэне мұнда жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... тез жэне ... мүмкін.
Жергілікті өзін-өзі басқарудың түсінігін анықтауда оның мазмұнына
кіретін элементтерді анықтау негізгі болып табылады. Жергілікті өзін-өзі
басқарудың мазмүнына кіретін ... ... ... ... негізін мыналар күрайды: адам, өндіріс
жэне оны жасау жөніндегі ... ... ... ... адамдардың бірлескен қызмет үшін бірігуі;
3. муниципалдық, қауымдық меншік немесе енбек ұжымдарының меншігі;
4. негізінен өз ... өз ... ... жэне ... ... құралатын жеткілікті қаржылық база;
5. жергілікті өзін-өзі ... ... күру ... ... ... мен ... органдардың бірлескен
қызметі;
6. жергілікті жэне қоғамдық маңызы бар ... ... ... ... өзін-өзі басқарудың мемлекет пен ... ... ... ... жергілікті өзін-өзі басқарудың мемлекетпен өзарабайланысы;
9. жергілікті өзін-өзі басқарудың функцияларымен өкіленттіктері;
10.өзін-өзі басқарудың заң ... мен ... ... ... ... ... өзін-өзі басқарудың қоғам мен мемлекетке тэуелділігі.
Жергілікті өзін-өзі басқару экономикалық, аумақтық жэне демографиялық
факторларды үйлестіру негізінде қалыптасуы тиіс.
Жергілікті өзін-өзі ... ... ... заңнамасында
реттелуі мэселесіне келсек, 1993 жылғы ҚР Конституциясында жергілікті өзін-
өзі басқару туралы ештеңе де айтылған жоқ. 90 бабының 2 тармағында
"жергілікті маңызы бар ... ... ... ... және атқарушы
органдармен жүзеге асырылады" деп бекітілді. 1993 жылғы 10 желтоқсандағы
"ҚР ... ... және ... ... ... заңда "жергілікті
өзін-өзі басқару" термині тіпті еске алынған да жоқ. Тек тиісті аумақтың
түрғын халқының мүдделеріне қатысты аса маңызды мәселелерді қарау ... ауыл ... ... ... ... 18 жасқа толған
азаматтарынан түратын азаматтардың өкілдерінің жиналысын ... ... ... және ... ... реттелді.
1995 жылғы Конституция 1993 жылғы Конституцияға қарағанда 89 бабын
жергілікті өзін-өзі ... ... ... рет ... ... ... ... норма көрініс тапты. Олардың өз өкілеттіктері
шегінде дербестігіне кепілдік ... ... ... ... ... басқару жүйесін қалыптастыру мен дамыту үшін алғышарттар түзілді.
ҚР Конституциясы Қазақстан Республикасында жергілікті ... ... ... халықтың өзі шешуін қамтамасыз ететін жергілікті өзін-
өзі басқару танылатынын ... (89 бап., 1 т.). Осы ... ... ҚР ... ... сөздігі жергілікті өзін-өзі басқаруды
былай анықтайды: "жергілікті өзін-өзі басқару - 1995 ... ... ... ... жергілікті мэні бар мәселелерін дербес шешетін
демократиялық институт".
Жергілікті өзін-өзі басқаруды түрғын халық тікелей жүзеге асырады,
сондай-ақ ол мэслихаттар жэне халық ... ... ... ... ... ... ... да жергілікті өзін-өзі басқару
органдары арқылы жүзеге асырылады.
Жергілікті өзін-өзі басқару органдарына мемлекеттік функцияларды жүзеге
асыру заңға сэйкес берілуі мүмкін.
Конституцияда ... ... ... ... ... мен олардың қызметі заңмен реттеледі. Алайды, эзірге мүндай заң
қабылданған жоқ.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Информатикада Adobe Photoshop программалық оқыту құралын үйрету технологиясы66 бет
Электрондық оқу-әдістемелік кешендері53 бет
«Вокалдық-хор тәрбиелеу» пәнінен дәрістің қысқаша конспектісі32 бет
«Статистика» пәнінен дәрістің қысқаша конспектісі22 бет
Информатиканың теориялық негіздері пәнінен дәрістік конспектілер67 бет
Дәрістік кешен87 бет
Конституциялық құқық құқық саласы ретінде6 бет
Конституциялық құқықтың негіздері44 бет
Мектеп оқушыларына кәсіптік білім беруде инновациялық әдістерді қолдану65 бет
Технология пәнінде киім конструкциясын оқытуда ақпараттық оқыту технологияларды қолдану4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь