Әмір темірдің мемлекетті құру және нығайту барысында жүргізген саясаты

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І.тарау. Әмір Темірдің мемлекетті құру және нығайту барысында жүргізген саясаты ... ... ... ... ... ... ... .11
1.1. Шағатай ұлысының ыдырауы. Әмір Темірдің билікке келуі және мемлекетін нығайту мақсатында жүргізген саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.2.Әмір Темірдің өзге мемлекеттерді жаулап алуда жүргізетін әскери, саяси және әкімшілік басқару ережелері (деректемесі) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25

2.тарау. Әмір Темірдің көрші мемлекеттердің саясатына ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.1. Әмір Темірдің Алтын Орда, Моғолстан және Ақ Орда мемлекеттерімен қарым.қатынасының тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.2. Әмір Темірдің Кавказ халықтарына жүргізген саясаты ... ... ... ... ... ... ... .33
2.3. Иранға, Үндістанға, Қытайға жасаған жорықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47

Пайдаланған әдебиеттер мен деректер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Еліміз егемендік алғаннан бері Қазақстанның геосаяси жағдайы күрт өзгерген кезде тарихымызды зерттеу саласында үлкен бетбұрыстар болды. Әсіресе, бүгінгі күні Қазақстан Республикасы өз алдына тәуелсіз мемлекет болып өмір сүріп тұрған тұста, қазақ халқының рухани өрлеуі мен тарихи санасының қалыптасуы дәуірінде өзінің көршілес және алыс-жақын халықтармен, мемлекетермен ғасырлар бойы орын алған қарым-қатынастары мен байланыстарына деген қызығушылық уақыт өте артып отыр. Осы орайда, әлем тарихында үлкен маңызы болған, орта ғасырларда Орта Азияда құрылған Әмір Темір мемлекетінің жүргізген сыртқы саясатын жан-жақты талдау кездейсоқтық емес. Өйткені, бұл мемлекет ортағасырдың ең ірі империяларының қатарына кіріп қана қоймай, өзінің көрші мемлекеттерінің, сондай ақ Иран, Үндістан, Қытай сияқты ірі мемлекеттердің, Еуразия мен Орта Азия аймағындағы бірсыпыра этностар мен мемлекеттердің тарихында өзінің өшпес ізін қалдырды. Олардың ішінде халықтардың тарихына өзіндік әсерін тигізген, тарихи оқиғаларда өшпес із қалдырған - Әмір Темірдің жасаған жорықтары және оның жүргізген сырты саясаты болды. Осы оқиғаларды талдау барысында біз өзімізге зерттеу нысанасы ретінде Әмір Темір мемлекетінің жүргізген сыртқы саясаты тақырыбын таңдап алдық. Себебі осы мәселені жан-жақты қарастыру барысында осы мемлекеттің тарихы талданады.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Әмір Темір өзінің халқына және хандығына мемлекеттік билік пен заңдар жобасын жасап берді. Бірақ бұл оқиғалар халықты жаппай қыру және қиратумен қатар жүріп отырды. Бұл оқиғаларды талдап, баға беру үшін біз бірінші кезекте осы оқиғаларға деректік негіз бола алатын шығармаларға тоқталып өтейік.
Әмір Темірдің өміріне байланысты деректік материалдар жылнамалық және мемуарлық сипатта жазылған деп топтауымызға болады. Бұл кезеңге байланысты бай мәліметті сонымен қатар заттай деректерден, эпиграфикалық ескерткіштерден де байқауымызға болады. Бұл дәуірге байланысты көп деректің бізге жетуіне Әмір Темірдің жанында арнайы хат танитын сауатты жылнамашыларының болғандығы да септігін тигізді («дабиран-и хас» - жеке хатшы, «фадилан-м аср» - заманының білімді адамы). Осындай адамдарының бірі Омар деген ғалым адам болды. Ол Темірдің Үндістан сапарына қатысып, жанында болып, көрген білгендерін қазғазға түсірген. Осы сапардың негізінде «Үнді жорығының күнделігі» жазылды /1/.
Сондай-ақ осы сапар нәтижесінде жазылған Гиас ад-дин Алидің күнделіктері белгілі. Бұл шығарма В.В.Бартольдтың зерттеуі бойынша 1403 жылы жазылғандығы анықталды.
Низам ад-дан Шамидің «Зафар намесінде» де Темірге байланысты маңызды мәліметтер кездестіреміз /2/. Әмір Темір оқуды және жазуды білмесе де, өз заманының білікті адамдарының бірі болғандығын айтады. Сонымен қатар, деректе бұл еңбек жазылғанға дейін де бізге жетпеген басқа деректердің болғандығы туралы мәлімет бар. Бұл еңбектің Гиас ад-дин Алидің еңбегінен ерекшелігі, еңбектің тілінің жеңілдігі және онда Темірдің бүкіл саяси қызметінің толық қамтылуы. Низам ад-дин Темірдің 1360 жылға дейінгі тарихына да тоқталған. Бұл еңбек 1405 жылға дейін жазылып аяқталған. Бұл еңбектің деректік маңызы зор. Сондықтан осы еңбекте келтірілген фактілер Әмір Темір дәуірінің тарихына байланысты кейінгі кездері жүргізіліген барлық зерттеулердің желісінің негізгі арқауы болды.
Әмір Темір мемлекетінің әскери жорықтарына қатысты әдебиеттер саны жағынан көп болып есептелінеді. ХІҮ-ХҮ ғасырлардағы деректер ішінен мәселеге қатысты Шараф ад-дин Али Йездидің «Зафар-нама» атты еңбегіне ерекше тоқталуға болады. Ол Әмір Темірдің өмірінің соңғы жылдарында оның кеңсе бөлімін басқарып, билеушінің Кіші Азияға жасаған жорықтарына тікелей қатысқан адам болды. Йездидің сөзіне сүйенсек, ол бұл туындысын Әмір Темірдің ұлы Шахрухтың баласы,өзінің немересі сұлтан Ибрагимнің тапсырысымен жазған.
Пайдаланған әдебиеттер мен деректер тізімі
1. Гийасаддин Али. Дневники похода Тимура в Индию // Тамерлан: Эпоха. Личность.Деяние. –М., 1992. –С.188.
2. Низам ад-дин Шами. Зафар наме // СМИЗО /Собранные В.Г.Тизенгаузеном и обработанные А.А.Ромаскевичем и С.Л. Волиным - Т.ІІ.-М.-Л., 1941. -С.100-201.
3. Якубовский А.Ю. Тимур // Вопросы истории. – 1946. №8-9.- С.66.
4. Муминов И. Роль и место Амира Тимура в истории Средней Азии. – Ташкент, 1968. –С.34.
5. Бартольд В.В. Определение анонима Искандера» - Соч. Т.8.- М., 1973.-С.481-482; Соныкі. Еще об анониме Искандера. – Соч. Т.8.- 491-503.
6. Қазақ Совет энциклопедиясы. – Алма-Ата, 1974. – Б. 621.
7. Руи Гонзалес де Клавихо. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403-1406). М., 1990. – С.5.
8. Бартольд В.В. Собр. Соч. –Т.І. – М., 1963.
9. Строева Л.В. Возникновение государства Тимура // История и филология стран Востока. – 1952. С.64-87
10. Якубовский А.Ю. Феодальное общество Средней Азии и его торговля с Восточной Европой в Х-ХҮ века.- Л., 1932.- С.53-60
11. Греков Б.Д., Якубовский А.Б. Золотая Орда и ее падение. – М-Л., 1950. –С. 336-373.
12. Абдираимов М.А. Обзор литературы, посвященный Тимуру и Тимуридам, изданный в Узбекистане в 60-х годах // История СССР. – 1973. №5. – С.83-90.
13. Умняков И.И. Внешнеполитические связи Самарканда с государствами Западной Европы // История Самарканда. –Ташкент, 1969. Т.І. –С.173-195.
14. Набиев Р.Н. Восстание сарбодаров // История самарканда. –Ташкент, 1969. – Т.І. –С.158-162.
15. Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в середине ХІҮ-ХҮІ веков. – Алма-Ата, 1977. –С.28.
16. Тамерлан: Эпоха. Личность. Деяние / Сост., обр. и подг. текста Р.Рахманалиева. – М., 1992.- 544с.
17. Рашид ад-Дин. Сборник летописей. – М., 1998.- С.238.
18. Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в ХІҮ начале ХҮІ века.- Алма-Ата, 1977. – С.65 .
19. Бартольд В.В. Очерки Семиречья. – Соч. Т. ІІ. – М.,1963.
20. Автобиография Темирлана // Тамерлан: Эпоха. Личность. Деяние / Сост., обр. и подг. текста Р.Рахманалиева. – М., 1992.- С.48.
21. Муминов И. Роль и место Амира Тимура в истории Средней Азии // Тамерлан: Эпоха. Личность. Деяние / Сост., обр. и подг. текста Р.Рахманалиева. – М., 1992.- С.532.
22. Клавихо. История Великого Темирлана // Тамерлан: Эпоха. Личность. Деяние / Сост., обр. и подг. текста Р.Рахманалиева. – М., 1992.- С. 186.
23. Г.А.Пугаченкова., Л.И.Ремпель. История искусств Узбекистана. С древнейших времен до середины двенадцатого века. – М., 1955. - С. 309.
24. Уложение Тимура // Тамерлан: Эпоха. Личность. Деяние / Сост., обр. и подг. текста Р.Рахманалиева. – М., 1992.- С. 46.
25. Тамерлан и Запад // Тамерлан: Эпоха. Личность. Деяние / Сост., обр. и подг. текста Р.Рахманалиева. – М., 1992.- С.515.
26. Умняков И.И. Из истории международных отношений Средней Азии с Западом в начале ХҮ века (доклад на ХХҮ международном конгрессе востоковедов, отд. Оттиск), М., 1960. – С.6-7.
27. Бартольд В.В. Сочинение. Т.2. ч.1. –М., 1963. – С. 159-160.
28. Муминов И. Роль и место Амира Тимура в истории Средней Азии. –Ташкент, 1968.-С.32.
29. Муминов И. Роль и место Амира Тимура в истории Средней Азии. –Ташкент, 1968.- С.33.
30. Лянглэ. Жизнь Тимура. Сочинение Лянглэ. / Перевод Н.Суворова. – Ташкент, 1890. – С.38-41.
31. Всемирная история. Т.8. – Спб., 1870. – С. 503-504.
32. Вамбери. Характеристика Тимура // Тамерлан: Эпоха. Личность. Деяние / Сост., обр. и подг. текста Р.Рахманалиева. – М., 1992.- С.396.
33. Иванин М. Состояние военного искусства у среднеазиатских народов при Тамирлане // Тамерлан: Эпоха. Личность. Деяние / Сост., обр. и подг. текста Р.Рахманалиева. – М., 1992.- С. 412.
34. Бартольд В.В. Царствование Тимура // Тамерлан: Эпоха. Личность. Деяние / Сост., обр. и подг. текста Р.Рахманалиева. – М., 1992.- С.472.
35. Савельев П.С. Монеты джучидов, джагатаидов и другие, обращавшиеся в Золотой Орда в эпоху Тохтамыша. Вып.2. СПб., 1858. – С. 227-229.
36. Қазақстан тарихы.- Алматы: Атамұра, 1997. – Б. 110.
37. Низам ад-дин Шами. Зафар-наме. // СМИЗО.- Т.ІІ.- М-Л., 1941.- С.107.
38. Греков И.В. Восточная Европа и упадок Золотой Орды., С. 208-215.
39. Мырза Мухаммед Хайдар Дулат. Тарихи Рашиди. –Алматы:Санат,- 1997.
40. Федоров-Давыдов Г.А. Общественный строй Золотой Орды.- С. 156-157.
41. Походы Темирлана в Грузию // Тамерлан: Эпоха. Личность. Деяние / Сост., обр. и подг. текста Р.Рахманалиева. – М., 1992.- С.472-489.
42. История Ирана с древнейших времен до коца 18 века.-Л., 1958. – С. 231.
43. История Самарканда. –Т.1. – Ташкент, 1969. –С. 235.
44. Жумагулов Т.К. Проблемы исследования евразийской истории // Историческая наука в ХХІ веке (материалы международных Бекмахановских чтений). – Алматы, 2001.-С.120.
45. Жумагулов К.Т. 10-летие кафедры истории древнего мира и средних веков КазНу им. Ал-Фараби и проблемы всемирной истории в Казахстане // Проблемы всемирной истории в контексте современной науки (Материалы Республиканской научно-теоретической конференции). – Алматы, 2001. – С.3-13.; Соныкі. Проблемы изучения всемирной истории в Республике Казахстан // Отан тарихы.- 2001, №3.- С.78-80.; Соныкі. Казахстан в евразийском прстранстве (история и современность) // Казахстан и страны евразийского континента (история и перспективы развития). (Материалы международных Бекмахановских чтений 24-25 мая 2002). – Алматы, 2002. – С. 5-10.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
................................................3
І-тарау. Әмір Темірдің мемлекетті құру және нығайту барысында жүргізген
саясаты .............................11
1.1. Шағатай ұлысының ыдырауы. Әмір ... ... ... және ... ... ... ... өзге мемлекеттерді жаулап алуда жүргізетін әскери, саяси
және ... ... ... Әмір ... көрші мемлекеттердің саясатына ықпалы
............................................................................
...29
2.1. Әмір Темірдің Алтын Орда, Моғолстан және Ақ Орда ... ... ... Әмір ... ... ... жүргізген
саясаты.............................33
2.3. Иранға, Үндістанға, Қытайға жасаған
жорықтары.....................................43
Қорытынды...................................................................
.........................................47
Пайдаланған әдебиеттер мен деректер
тізімі......................................................50
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Еліміз егемендік алғаннан бері ... ... күрт ... ... ... ... ... үлкен
бетбұрыстар болды. Әсіресе, бүгінгі күні Қазақстан Республикасы өз ... ... ... өмір ... ... тұста, қазақ халқының рухани
өрлеуі мен тарихи санасының ... ... ... ... ... ... мемлекетермен ғасырлар бойы орын ... ... мен ... ... қызығушылық уақыт өте артып отыр. Осы
орайда, әлем тарихында үлкен маңызы ... орта ... Орта ... Әмір ... ... ... сыртқы саясатын жан-жақты талдау
кездейсоқтық емес. Өйткені, бұл мемлекет ортағасырдың ең ірі империяларының
қатарына кіріп қана қоймай, ... ... ... ... ақ ... ... ... ірі мемлекеттердің, Еуразия мен Орта ... ... ... мен ... ... ... өшпес
ізін қалдырды. Олардың ішінде халықтардың тарихына өзіндік әсерін тигізген,
тарихи оқиғаларда өшпес із қалдырған - Әмір ... ... ... оның жүргізген сырты саясаты болды. Осы оқиғаларды талдау ... ... ... ... ретінде Әмір Темір мемлекетінің ... ... ... ... ... ... осы ... жан-жақты
қарастыру барысында осы мемлекеттің тарихы талданады.
Мәселенің зерттелу ... Әмір ... ... халқына және
хандығына мемлекеттік билік пен ... ... ... берді. Бірақ бұл
оқиғалар халықты жаппай қыру және ... ... ... отырды. Бұл
оқиғаларды талдап, баға беру үшін біз ... ... осы ... ... бола алатын шығармаларға тоқталып өтейік.
Әмір Темірдің өміріне ... ... ... жылнамалық
және мемуарлық сипатта жазылған деп топтауымызға ... Бұл ... бай ... ... ... ... ... эпиграфикалық
ескерткіштерден де байқауымызға болады. Бұл дәуірге байланысты көп деректің
бізге жетуіне Әмір ... ... ... хат ... сауатты
жылнамашыларының болғандығы да септігін тигізді («дабиран-и хас» - жеке
хатшы, ... аср» - ... ... ... ... ... Омар деген ғалым адам болды. Ол ... ... ... ... ... көрген білгендерін қазғазға түсірген. Осы сапардың
негізінде ... ... ... ... ... осы сапар нәтижесінде жазылған Гиас ад-дин ... ... Бұл ... ... ... ... 1403
жылы жазылғандығы анықталды.
Низам ад-дан Шамидің «Зафар намесінде» де Темірге байланысты ... ... /2/. Әмір ... оқуды және жазуды білмесе де, ... ... ... бірі болғандығын айтады. Сонымен қатар,
деректе бұл еңбек жазылғанға ... де ... ... ... ... ... ... бар. Бұл еңбектің Гиас ад-дин Алидің
еңбегінен ерекшелігі, ... ... ... және онда ... бүкіл
саяси қызметінің толық қамтылуы. Низам ад-дин Темірдің 1360 жылға ... да ... Бұл ... 1405 ... ... ... аяқталған. Бұл
еңбектің деректік маңызы зор. Сондықтан осы еңбекте келтірілген фактілер
Әмір Темір ... ... ... ... ... ... зерттеулердің желісінің негізгі арқауы болды.
Әмір Темір мемлекетінің әскери ... ... ... ... көп ... есептелінеді. ХІҮ-ХҮ ғасырлардағы деректер ішінен
мәселеге қатысты Шараф ад-дин Али ... ... атты ... тоқталуға болады. Ол Әмір Темірдің өмірінің соңғы жылдарында оның
кеңсе бөлімін басқарып, билеушінің Кіші ... ... ... ... адам болды. Йездидің сөзіне сүйенсек, ол бұл ... ... ұлы ... ... немересі сұлтан Ибрагимнің
тапсырысымен жазған.
ХІҮ-ХҮ ғасырлардағы Әмір ... ... ... ... ... болады: біріншілерінде Темірдің жүргізген саясатын
құптау, қолдау байқалады; екіншілерінде бұл ... ... ... /3/. Бірақ, соған қарамай бұл екі ... ... ... ... ... мәселеге, сол оқиғаларға байланысты бай
мәліметтер алуға ... бар. Атап ... жай - әлі ... ... осындай
бай материалдар толығымен жүйеленіп, бір ізге келтірілмегендігі байқалады.
Бұл деректерде Орта Азия ... мен Әмір ... ... дәуірі
арасындағы тарихи сабақтастық толық орын ... Орта ... ... ... елдердің тарихын қазіргі уақыттағы зерттеушілер Темір мемлекетінің
ықпалының әлі де толық зерттелмегендігін атап өтіп, деректерді ... ... деп ... /4/.
Шараф ад-ин Али Йездидің «Зафар-намесына» тоқталайық. ... ... ... ... деп атап ... де, оны хижра жыл
санағы бойынша 840 жылы (1437 ж.) ... ... ... ... Осы
қолжазбаны зерттеген Өзбекстандық зерттеушілер еңбек 1419 жылы ... жылы ... ... ... ... ... автордың осы еңбекті 18
жыл көлемінде жазғандығын байқаймыз. Бұл еңбектің ерекшелігі, автор өзінің
еңбегінде ... ... ... ... ... орнын анықтай отырып,
оның өткенді саралап, болашақты болжау, мемлекеттің гүлдену ... алу ... атап ... ... фактілік
материалдардың көп болуы оның құндылығын арттырады. Бұл еңбектің жазылуына
Темірдің өзінің қадағалауы және жағдай ... оның ... ... Бұл ... ... оның ... ... жазылғандықтан автор
Темірді көрген, білген, оның жорықтарына қатысқан адамдардың мәліметтеріне
сүйенген. Бұл еңбектің алғы сөзі ... ... ... ... ... ... ... атты шығармасы да Әмір Темір
жорықтарына қатысты құнды дерек болып есептелінеді. Бұл еңбектің ... ... ... ... Муин ... ... ... мүмкіндігі
туралы өзінің ойын айтып кеткен /5/. Бұл ... ... ... ... ... ... терминдерін, атауларын қолданғандығын байқаймыз.
Бұл ... ... ... ... Еңбекте өзге шығармаларда
кездеспейтін көптеген фактілердің келтірілуі оның құндылығын арттырады.
Әмір Темір мемлекетінің ... ... ... ... ХҮ ғасырдың
тарихшылары Хафиз Абру, Абд ар-Разак Самаркандидің және ... да ... ... ... тарихнама кезінде жазылған, бізге жеткен
деректер ... ... ... Олар ... ... ... немесе
оның ұрпақтарының тапсырысы бойынша жазылды.
Ал енді ... ... ... Әмір ... ... ... ашық ... оны ұнатпаған топ өкілдерінің мәліметтерін
жатқызуымызға болады. Осындай топ ... Ибн ... және ... ал- макдур фи наваиб ал-Тимур» атты еңбегін қарастыруымызға болады.
Жас кезінде Дамаскіде тұтқынға түсіп, ... алып ... ол, ... ... және оның ... жою саясатына деген өзінің теріс
көзқарасын ұстанды.
Ибн ... ... ... ... ... ... Темірге қатысты көптеген фактілер келтірілген /6/. Бұл еңбекте
автор сол оқиғаларға қатысып қана ... оны ... ... ... та ... ... ... деректің авторы Абд ар-Разак Самарканди атты
тарихшы. Оның «Матла'ас-са' дайн ва ... ... ... екі
жұлдыздың қосылған және екі теңіздің түйіскен жері» атты еңбегі ... ... ... ... ... Оның ... томында Темірдің
өліміне дейінгі кезеңнің тарихы баяндалады. Еңбек Темір мен оның әулетінің
тарихын зеттеу үшін ... ... ... ... ... және оның жеке тұлғасына байланысты құнды
мәліметті Руи Гонзалес де ... ... ... сарайына
жіберілген елшілігі кезінде көрген білгендерін жазған мәліметтері де бере
алады /7/. Бұл елшілік 1403 жылы ... ... ІІІ ... ... ... ... 1404 жылы Клавихо Темірдің ... ... ... ... мемлекеттің өзге де ... Өз ... ... ... ... ... ... отырған.
Бұл дерек те Темір мемлекеті және оның сыптқы саясатының тарихын зерттеуде
көмегін тигізетін бағалы шығарма болып ... ... ... өзге елдермен жасаған қарым-қатынасына
байланысты құнды мәліметтерді материалдық ... ... ... ... ... бар. ... осы кезеңде дүниеге келген мәдениет және
өнер туындыларында осы ықпал анық ... ... ... ... ... ... Шахризабс, Түркістандағы мешіттер,
мавзолейлер, сарайларды жатқызуымызға болады. Осы құрылыстарды салу ... ... ... ... шеберлер, қолөнершілер жиналды. Олар көп
жағдайда өздері тұрғызған ғимараттарға ... ... ... ... ... арқылы бұл мемлекеттің өзге де елдермен жасаған қарым-
қатынасы, ықпалын ... ... ... мемлекетінің тарихын зерттеу барысында негіз ... ... ... деректер, жоғарыда аталған еңбектер.
Енді осы мемлекеттің тарихының зерттелу деңгейіне тоқталатын болсақ,
бұл мәселеге байланысты ең ... ... ... атап ... /8/. ... ... аталған деректер негізінде ... ... ... ... ... әмір ... жүргізген
саясаты талданған. Осы мемлекеттің Орта Азия халықтарының тарихындағы
орнын анықтаудың ... ... ... Л.В. ... еңбектері және ізденістері, мақалалары ... ... /9/. ... ... ... Әмір ... ... алғышарттарына талдау жасай отырып, ... ... ... ... ... ... тырысады.
Әмір Темір мемлекетінің тарихын зерттеуде А.Ю.Якубовскийдің де қосқан
үлесін атап өтуіміз керек. Ол ... ... ... ... қатысты құнды ойлар мен болжамдарын ... /10/. ... ... ... ... де осы ... тарихы
баяндалған /11/. 1960 жылдарға дейін бұл ... ... ... ... болмады.
1960 жылдары Өзбекстанда атап өтілген Әлішер Науаидің туғанына 525 жыл
толуы және ... ... 2500 ... ... атап ... байланысты
жиындар мен конференциялар ұйымдастырылды. Осы оқиғаларға ... Әмір ... мен ... ... заманындағы Орта Азияның
әлеуметтік, экономикалық, саяси және мәдени өмірінің мәселелеріне арналған
зерттеулер ... ... Абд ... ... ... ... ... /12/. Біздің тақырыбымызға қатысты жарық көрген зерттеулердің
ішінен И.И.Умняковтың /13/, Г.Н.Набиевтің /14/ зерттеулерін де атап ... ... ... мен ... ... ... ... баяндалған /15/.
Соңғы жылдары Әмір Темір ... ... және оның ... ... ... зерттеулер де жарық көріп жатыр. Олардың
қатарына ... ... ... ... атты ... кірген
зерттеулерді қосуымызға болады /16 /.
Қазақстан ғылымына тоқталатын болсақ, біз бұл салада ғалымдардың әлем
тарихы бағытындағы ... ... ... ... ... ... маңызды міндеті ретінде қазақстандық ғылымды қалыпты
оқшаулану жағдайынан әлемдік ... ... ... ... отыр. Осы
мәселеге байланысты Қ.Т.Жұмағұловтың айтқан ойлары біздің мәселені де
зерттеуде ... ... бола ... Ол: ... ... және ... жағдайлары, интеграциялық
үрдістердің ғасырында маңызды теориялық және ... ... жаңа ... ... ... жасау керек. Өйткені
жалпы ... ... ... ... мен жоғарғы оқу
орындарында ... - ... ... ... /44/. Бұл пікірдің Әмір
Темір мемлекетінің жүргізген саясатына да объективті баға беруде маңызы зор
деп ... ... әлем ... ... ... ... де маңызы үлкен. Бұл ізденістегі теориялық, ... ... ... Еуропа мен Еуразияда жаңа идеологияның
таралуына үлкен ықпал береді /45/.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Біздің ... ... Әмір ... ... ... ... ... барысында, осы
мемлекеттің әлемдік тарихтағы орнына баға беру және маңызын ашып ... ... жету үшін ... ... қойдық:
- Әмір Темірдің билікке келу жолдарын қарастыру ... оның ... ... ... ... кейбір тұстарына түсініктеме беру;
- Жаулап алған мемлекеттерде жүргізген саясаттарының аясын анықтау;
- Әмір ... ... ... ... ... алу ... анықтау арқылы осы мемлекеттің сыртқы саясатындағы бағыттарды
көрсету.
Зерттеу жұмысының методологиялық және ... ... ... ... ... ғалымдардың іргелі теорялық пікірлері қолданыс тапты. Ғылыми
зерттеуде жалпы тарихи, тарихи ... ... ... ... ... ... мен міндеттерін жүзеген асырудың әдістемесі
ретінде салыстырмалы тәсіл таңдап алынды. ... ... ... ғылыми
әдістер – талдау мен ... ... және ... суреттеу және
түсіндіру сияқты әдістер де қолданылды.
Бітіру жұмысының ... ... ... ... әдебиеттерді қамтуда
тілдік, хронологиялық, ұлтты, ... ... ... жаңа ... ... ... теориялық
мәселелерге көңіл аударылуында.
Жұмыстың құрылымы кіріспеден, екі ... ... ... әдебиеттер мен деректер тізімінен тұрады.
І-тарау. Әмір Темірдің ... құру және ... ... ... ... ... мен тарихнамасы
1.1. Шағатай ұлысының ыдырауы. Әмір Темірдің билікке келуі және мемлекетін
нығайту мақсатында жүргізген ... ... ... ... қарайтын Орта Азия территориясы аз
уақытқа олардың қол астынан шығып кетті. Алтын Орда ханы ... ... ... бірігіп, Үгедей мен Шағатайға қарсы одақ құрған еді. ... ... ... құрылтайда Батыйдың қолдауына сүйенген Мөңке,
моңғол империясындағы билікті қолына алады (1251-1259 жж.). ... ... бұл ... егжей-тегжейлі, жан-жақты сипатталған /17/. Өзіне қарсы
шыққан Шағатай және Үгедей ұрпақтарын Мөңке хан қырып ... ... ... ... хан және Берке хан (1256-1266 жж.) тұсында
Мауереннахр территориясы ... ... бір ... ... ... ... монғол империясында болған ірі саяси оқиғалардың қатарына оның
бауыры Хулағудың Иранға жасаған жорығы ... Ол 1254 жылы ... ... түбіне тігіледі. Жергілікті ақсүйектер 40 күн бойы оған ... ... ... ... ... осы жорығының нәтижесінде Иран
бағынады. 1258 жыл Хулағу хан Бағдатты басып алып, аббасидтік ... ... Көп ... Иран орталығы Тербезде орналасқан Хулағу
мемлекетіне бағынышты ... Ал 60 ... ... ... ... билеушілерді қуып жіберіп, Шағатай ... ... ... ... ... ... ... Мауренахрдағы билікті Масудбекке береді. Оған ... ... ... қалалары, Ферғана және Хорезм қалалары ... ... Ол осы ... салықтарды шағатайлықтарға жылма-жыл
ұқыпты жинап ... ... ... ... оң ... қарамады.
Мубарак-шах тұсында осы өңірлерге ... ... ... қоныстана
бастады. Жалайрлар Ангрен, барластар Кашка-Дария өңірлеріне ... олар ... ... көшіп, өздеріне тән мәдениеттен, ... ... ... бастады. Оларды Жетісуда қалған көшпелілер
«қараунас» деп ... олар енді ... ... тағы ... деп атай ... Осындай ой алшақтығының нәтижесінде Шағатай ұлысы
екі бөлікке: Мауереннахр және ... ... ... /18 /. ... ... ... ХҮ ... басы Орта Азия мен Шығыс халықтарының
тарихында орын алған ... ... ... -Әмір Темірдің жаулап алу
жорықтарымен тығыз байланысты болды. Бұл ... ... ... шаруашылығына, саяси ақуалына, экономикасына, мәдениетіне
қатты әсерін тигізді. Әмір Темірдің алғашқы ... алу ... ... көршілері Алтын Орда, Ақ Орда мен Моғолстан ... /19/. ... бұл ... орын ... түрік және түріктенген
монғол ақсүйектерінің ... ішкі ... бұл ... және ... ... берік болмауы, ішінара осы мемлекеттерде
орын алған монғол үстемдігіне қарсы ... ... ... ... әкеп ... ... ұрпақтары мемлекетінің батыс
бөлігі – Мауереннахрда ХІҮ ... ХІҮ 50-60 ... ірі ... ... ... күрес өршіді. Билеушілер арасындағы қырқыс
әсіресе қарапайым халыққа қатты әсер етті. Шағатай ұлысының бұрынғы ... ... ... келмеске кеткен ескі мемлекеті қалпына келтіруді
көздеген Моғолстан хандарының Мауереннахрға ... ... ... ... туғызып, сарбадарлардың шынайы патриоттық
қозғалысына ұласты /20/. ... ... ... ... мен ... саудагер топтарын сарбадарлардың халық-азатық
қозғалысын басып, орнықты саяси билік орната ... ... ... етті. Олар монғолдың түріктенген барлас тайпасынан шыққан ... ... әмір ... осындай басшы деп таныды.
Мауереннахрда ХІҮ ғасырдың 50- 60 ... ... ... аренаға
Темірдің тұлғасы ерекшеленіп, көріне бастайды. Бұл кезде ... ... үшін ... осы ... ... ... Шыңғыс ұрпағы Қазан-хан
қайтыс болып, оның орнына әмір ... ... ... еді. Ол ... билік құрды. Бірақ көп ұзамай ол ... ханы ... ... ... қаза ... Бұл ... ... фоедалдың
бытыраңқылық басым болды. Шахризабс, ... ... ... ... ... бірін-бірі мойындамай, араларында қырқыс орын ... ... ... ... ... ... мемлекеттің
әлеуметтік жағдайына қатты әсерін тигізді. Осындай қырқыстарға ... ... ... тұла ... тән ... және ... ... өзін
шебер әскери басшы ретінде мойындата алды.
Әмір Темір бин Тарагай Бахадурдың ... мен ... екі ... ... қарауға болады: бірінші кезең 1360-1386 жылдар. Бұл ... ... ... ... түрік және тәжік ақсүйектерімен бірігіп,
Мауереннахрды Монғол империясының ... ... ... ... ... бір ... ... мықты мемлекет құруға қарсы майда бектер
мен сұлтандарды да бағындыра алды. Екінші кезең: ... ... ... Бұл ... оның ... ... Али ... дерегіне сүйенсек тарихта үш жылдық, бес жылдық, жеті жылдық
деген атпен қалған жорықтары ... ... ... жылы ... ... Бұл ... ... мен билеуші
тап өкілдері жиналып, хан ... ... ... ұрпағы Құбыла Шах
Оғланды отырғызады. Бірақ көп ұзамай ... ... ... ... Бұл ... ... ол ... әскерін біршама күшейтіп, санын
арттырып алған еді. Оның әскерінің құрамында ... саны да ... Енді ол өзін ... ... ұсына бастады.
Сол 1370 жылы Темір Мауереннахрдың әмірі атағына ие болған ... ... ... Сыр мен ... өңірлерінде өзінің билігін
жүргізу құқығына ие болды. Оның бұл өңірдегі негізігі тірегі жергілікті
ақсүйектер, ... ... және ... дін басылары болды. Өзінің
астанасы етіп Самарқанд қаласын таңдады.
Жаулап алу ... ... ... ... өзіне сенімді мықты
әскер құруды мақсат етті. Осындай әскер құруда ол ... ... ... және әскери іске қоятын талаптарына сүйеніп,
өзінің негізгі ұстанымына айналдырды /22 /.
Темір ... ... үшін ... ... ... 313 ... және ... арқа сүйеген болатын. Сол ... ... ... ... қолбасшылық бөлімінің негізін құрады. Олардың жүз адамы
ондықтардың, жүз адамы жүздіктердің, жүз ... ... ... ... тұрды. Темірге адал қызмет еткен және сенімді, ... ... ... ... көтерілді. Темір ... ... ... өте ... ... оған үлкен мән
берді. Ондықтардың ... ... ... ... ... арасынан
шыққан ең мықтыларын тағайындап отырды. Ал бірақ жүз басы және ... ... ... ... ... «Билігі қамшы мен таяқтан әлсіз
билеуші, билік құруға тұрмайды» - деп есептеді ол.
Оның әскерінің ... мен ... хан ... ерекшелігі, оларға
жалақы төленіп отырды. Қатардағы әскер екіден төртке дейінгі ... ... ... алып отырды. Әскери қызметтің бағасы жүргізіліп жатқан ... және ... ... анықталып отырды. Онбасына төленетін жалақы,
оның ондығының алатын жалақысына байланысты болды. Сондықтан олар өздерінің
әскерлерінің жақсы ... ... ... ... ... Жүз ... алты ... жалақысына тең болды. Барлық әскери құрылым ... ... ... ... ... және ... қызметте ерекше көзге түскен адамдар
әмірдің қолынан ... және ... алу ... ... ... ... қосуға, құнды асыл тастармен өрнектелген қару жараққа, батыр немесе
бахадур атағына ие болды. Тәртіп ... ... ... оннан бір
бөлігі ұсталып отырды. Бұл тәсілмен жазалау кең орын алған еді.
Әмір ... ... ... атты ... құрды. Олар ішінара ауыр
және жеңіл атты әскерге ... Жай атты ... ... ... ... 18-20 ... 10-ға жұық жебенің үшын, балта, ара, бігіз, ине,
арқан, су құятын торсықтар және астыларында ... ... ... еді. ... ... ауыр атты ... ... өтеді. Оның әрбір мүшесінде
міндетті түрде қалхан, темірден тоқылған киім және ... ... ... садақ және артық екі аты ... тиіс ... ... бес
әскерге бір шаңырақ берілді. Өздеріне жорықта керек болатын ... ... олар ... ... ... әскерінде Темір тұсында жеңіл жаяу әскер пайда болды. ... ... ... ... ... ... қарсыластарына
садақтан оқ жаудыратын еді. Бұл тәсіл ... ... ... ... ... өзінің тиімділігін көрсетті. Олар мерген садақ ... ... тән ... - олардың тәртіпті қатал ұстануы
және алдын ала ойластырылған әскери әдістерге ... ... ... ... ... ... шеп ... және шайқас кезінде өзінің орнын жақсы
білді. Жекелеген әскерлерді олардың киімдерінің түсіне, астындағы аттарына,
туына, әскери сауытына ... ... ... болатын еді. Шыңғысханның
заңына сәйкес әрбір жорық басталар алдында ... ... ... ... ... ... болды.
Әскери жорықтары кезінде Темір күтпеген шабуылдарға ұшырамас үшін
ескери қорғаныс ... көп ... ... Бес ... ... арнайы
кезекші күзет қойды. Бұндай күзет жорық кезінде де әскердің алдында жүріп,
барлап отырды. Олардан бөлек бақылау ... ... ... ... және ... ыңғайлы жерді таңдауға көп
көңіл бөлді. Ол шайқасқа үнемі мүмкіндігінше тегіс және суы жақын, ... ... ... ... Әскер шебін орналастырғанда садақ атқыштардың
көзіне күн сәулесі ... ... ... ... көп көңіл
бөлді. Себебі атқыштардың көзіне күн сәулесі шағылысса, олардың нысанаға
дәл тигізу мүмкіндігі ... ... ... кезінде міндетті
түрде қосымша флангта әскер ұстап тұру оның ... ... бірі ... ... ... алдында ол міндетті түрде жеңіл атты ... ... олар ... оқ жаудырды. Одан кейін атты әскерді үстін-
үстіне шабуылдатып жіберіп отырды. ... жақ ... ... кезде,
шайқасқа қосылмай тұрған әскерді қосатын ... Ол ... ауыр ... ... еді. ... «Тоғызыншы шабуыл жеңіске жеткізеді» деген
сөздері, негізігі ережелерінің қатарына қосылды.
Темір өзінің жаулап алу ... 1371 ... ... 1380 ... ол ... үлкен жорық ұйымдастырды. Осы жасаған жорықтарының
нәтижесінде көршілес ... елді ... ... ... бір бөлігі Темір империясының құрамына қосылды. Кез келген
қарсылық қатты және қатал ... ... ... ... ... ... ... жасау Темір жорықтарына тән құбылыс болды.
Темірдің Индияны, Иранды, Закавказьені, ... ... ... өңірлеріне жасаған жорықтары ... ... ... Оған ... - осы кезеңге байланысты халық жадында сақталған
халық ауыз әдебиетінің ... ... ... ... ... Али ... шығармасында Әмір Темірдің жорықтары
кезінде қиратылған қалалар, елді мекендер, қырылған ... ... ... ... Бұл ... шығармасы кейінгі ұрпақ осы
оқиғалармен танысу барысында өзі әділ бағасын бере ... ... Али ... мүмкіндігінше шынайы баға беру арқылы оқиғаларды
баяндауды өзіне мақсат ... /22 / ... ... Қашқар оазисінің билеушісі Әмір Хаджа Барлас Тоғлық
Темір әскерінен жеңіліс тауып, Хорасанға қашып бара ... ... ... ... елін ... кету ... ... емес екендігін түсінеді. Ол Әмір
Қожа Барласқа өзінің осында қалғаны, уәлаятты қираудан аман алып ... ... ... ... айтады. Елде билік әлсіреп кетпеу
үшін ханның қол астына қызметке кіргені дұрыс екендігіне ... ... ... ... ел жансыз денемен тең, ал жансыз дене өліммен тең деп
есептейді. ... ... ... тән ... ... ... көзқарасы 25 жасар жас жігіттің билікке келуіне үлкен
септігін тигізді. Осы ... оның ... Әмір ... ... болады. Ол
жергілікті түркілік билеушілердің ішінде өзіндік беделі бар адам еді.
Шараф ад-дин Әли ... ... ... Әмір Темір мен
Қазағанның немересі Әмір Хусейн арасында одақ ... Бұл одақ ... ... үйленуімен бекітіле түседі. Ол Мауереннахрға басып
кірген Тоғлық Темірдің ұлы ... ... ... тұру үшін ... жағына тарта біледі. Темірдің әйелі ... ... ... ... ... үзіле бастайды. Ол енді Хаттулянның ... ... ... ... ... мақсат Әмір Хусейн мен
Кайхисроф арасындағы қақтығысты шешу еді. ... ол ... Әмір ... ... ... ... ... Мавлон-заденің
өмірін алып қалады. Темірдің Сарбадарлардың кейбір басшыларымен байланысы
болғаны туралы тарихнамада айтылады. Бұл байланыс негізінен екі ... ... ... ... ... ... ... да мүмкін еді.
Сарбадарлардың идеологы және ... ... ... ... ... ... жылдарында қолдап, көмек көрсетіп отырды. Темірдің алғашқы
саяси аренаға шыққан тұстағы негізігі мақсаты, ... ... ... ... ... бір орталыққа бағынған мықты мемлекет орнату
болған. Осы мақсатқа жету үшін ол ... ... ... ... ... ... ... Қарабақта, Самарқандта болған
құрылтай жиналыстары жақсы ... Бұл ... ... ... ... ... қатысатын болды. Бұл құрылтайларда
мемлекеттің өмірінде ... бар ... ... ... іс-шаралар,
шаруашылық мәселелері талқыланды. Үлкен мәселелерді шешу барысында ... ... ... ... ... ... айтқан ойларын ақыл
таразысына салып ... ... ... ... ... тіл ... теологтармен мемлекеттік
мәселелерді шешу барысында, мемлекетінің ... ... ... ... алған. Ғалымдар Темір сарайында үлкен құрметке ие
болған /22/. ... ... ... ... ... Оның ... ... ақындары Атоий, Саккоки, Лутфи секілді ... ... Олар ... ... құрметпен Әлішер Науаи еске ... ... ... ... ... ... ... әдебиет, поэзия жан-жақты
дамыған.
Осы кезеңде Самарқантта үлкен архитектуралық ғимараттар дүниеге
келді. Бұл жағдай осы ... ... ... ... ... мәдениетті зерттеуші мамандар Л.И. ... ... ... ... осы ... ... әсіресе
Самарқандта Орта және Таяу Шығыс елдерінің мәдениетінің синтезінде ... жаңа ... ... ... деп ... ... өзгерістер сол дәуірлерде Мауереннахрдың Орта және Таяу ... ... ... ... ... ... ... өнеріндегі
осындай өзгерістер заманының ең алдыңғы қатарлы ойларына негізделіп
құрылды. Сәулет өнерімен ... ... өнер де ... Әмір ... ... Көк-Сарай, Бибіханым медресесі, ... ... ... ... ... Баги-Дилькушо,
Баги-Бехишт, Баги-Нов сияқты керемет бау-бақшалар дүниеге келді. Бұхарада,
Ферғанада, Шахризабста, Туркестанда ... ... іске ... салу ... өсті. Бұл іс-шаралардың барлығына тек жергілікті
қолөнер және сәулет өнерінің ... ... қана ... жоқ, ... ... алып ... ... шеберлердің де еңбегінің нәтижесі
болды. Бартольдтың айтуы бойынша Темір Самарқандты әлемдегі бірінші қала
дәрежесіне көтеруді ... ... ... ... ... ... ... бөлінгендігі байқалады.
Мемлекетте бас кеңседен бөлек жергілікті жерлерде басқару ... ... ... Оларды дивандар деп атады. Дивандар басқару мәселесіне
қатысты бөлімдерге басшылық жасады. ... ... ... жүргізілді.
Дафтарларға кіріс және шығыс шығындарға байланысты ... ... Олар ... және тәжік тілдерінде толтырылып отырды. Бұл
мағлұматтар тек ... ғана ... ... де ... ... ... ... Белгіленген кездерде тексеру орын алып отырған.
Мемлекеттің мүддесін ... жеке ... қамы үшін ... ... ол ... ... жақын адамдары болсын, қатал жазалап отырған.
«Тюзик-Тимур» атты деректе Темірдің мемлекетті басқаруға байланысты негізгі
ойлары ... /24/. ... ... ... ... ... ... әскері болды. Әскери тарих Темірді әлем тарихында ерекше орны ... ... ... ... ... Әмір қожа ... Әмір
Сүлеймен хаш, Әмір Оқ Бұға, Әмір Сарыбұға, Әмір ... ... ... Шей Әли ... ... Тош, ... әмір Дауат Барлас, Омар
Аббас, Махмудшах ... Әмір ... ... ... ... және ... басқарды. Әмір Темір мемлектінің нығаюына, аяққа тұруына оның
ұлдары Әмірзада Мұхаммед Жехангер, ... ... ... ... Әмір Заде ... ... Сұлтанның да қосқан ... ... Оның ... ... ... мұрагер болып есептелді. Оның
әскерінің ең үлкен жеңістерінің бірі 1402 жылы ... ... ... ... ... ... ... оны Батыс Еуропа елдерінің
мойындауына ... ... / 25 ... зерттеулерінде Темірдің Англия және Франция
корольдеріне және олардың ... ... ... жазылған дипломатиялық
келісімдеріне көңіл бөледі. Корольдар Темір мемлекетімен дипломатиялық
қатынастар және сауда-саттық ... ... ... танытқанын
аңғартады /26/. Сол дәуірлердегі негізігі сауда, халықаралық қатынас ... ... ... Жолының негізігі трассаларына бақылау орнатқан
Темір, бұл жол ... өтіп ... ... ... ... ету ... ... тырысады. Бұл жол өзінің бастауын Үндістан
мен Қытайдан бастап, Шығыс және Батыс Еуропаға дейін ... ... ... ... өзін ... ... ... байқатып, Византия, Венеция,
Генуя, Испания, Франция сияқты заманының ... ... ... орнатуға талпынады. Биязидті жеңуі оның осы ... ... ... ... ... ... саясаткер бола отырып, ол өзінің мемлекетін басқаруда негізгі
тірегі ислам екеніне аса көңіл бөлді. Мемлекеттің негізі ... ... ғана ... ... ... ... билігін нығайту үшін де
діни басшылыққа арқа сүйегені мәлім.
В.В. ... ... ... ... Әмір ... ... өңірдің өркендеп гүлденуіне ешқандай септігін тигізбеген деген ой
ішінара қалыптасқан /27/. Бірақ бұл оймен ... ... ... ... ... Әли ... мәліметтеріне сүйенсек Темір Бағдат қаласын
қалпына келтіріп, гүлдендіру жұмысын Әмір заде Әбубәкірге бұйырады. ... ол ... ... бір ... ... ... келтіргені туралы мәлімет
бар. Кабул және Муган даласында суару жүйесінің салынуына да өзінің септіін
тигізеді.
Әмір Темір ... ... ... ... ... зор. Осы ... кейбір зерттеушілердің пайымдауынша жазған
Темірдің өзі ... ... ... ... ... ... ... деген пікірлер бар. Осы мәселені зерттеген ғалымдардың бірі
Н.П.Остроумов. ... ... бұл ... ең ... түрік
тілінде жазылған, оның алғашқы атауы «Тюзик-и Тимур» деп аталған дейді.
Түрік тілінде жазылуының себебі, ... бұл ... ... басында
болған. Онда қолданылған көп терминдердің де түрік ... ... ... /29/ Әбу-Талиб Хусейннің ... ... ... ... пашасы Жафардың кітапханасындағы түпнұсқасынан 1610 жылы
Әбу-Талиб парсы тіліне аударған. Оның аудармасын 1783 жылы ... ... мен ... Уайт ... Осы ... аудармасынан Лянглэ оны 1787
жылы француз тіліне аударады. Осы француз ... ... ... ... тарихи шығарманы Н.П.Остроумовтың орыс тілінде ... ... ... ... ... сепігін тигізді. Бұл шығарманың ... ... осы ... ... ... оның ... ... Себебі бұл еңбек арқылы Темірдің жеке тұлғасын, оның ... ... ... ... баға ... мүмкіндік туады. Себебі ол
басып алған жерлердің өкілдері ол туралы мейлінше жек көрінішпен, оны ... ... Ал бұл ... басқа деректерде кездеспейтін
мәліметтер табамыз. Мысалы: «Утомленный трудами ... дня, ... лег ... ... ... в его ... Баязеда со связанными рукми и ногами.
При неожиданном виде ... ... ... ... не ... от слез: он пошел к Баязеду навстречу и , ... ... от ... ввел его в приемную залу
Тогда посадив своего пленника около себя Тимур ... ... ... себя за свои ... это –шипы того дерева, которое вы
посадили. Я просил у вас только легкого ... а ваш ... меня ... с вами так, как я ... не ... Я не только не
хотел вредить вам, но и ... ... вам в ... ... ... Ваше ... все ... Увы! Если бы ... был на ... то я ... как бы вы ... со мной и с моей ... Тем не
менее будьте спокойны: вам нечего бояться; спасением вашей жизни я ... небо за свою ... - ... ... бар /30/. ... ... Темір Баязедке өзінің шатырының жанынан ... ... ... ... ... сый ... ... Ал араб, грек және түрік
авторларының мәліметтері бұл келтірілген деректерге ... ... ... өз ... ... қытыгездіне күйініп, ол жайында тек ... ... ... мәліметтерінен Темірдің ғалымдарға, шын
сөйлеген адамдарға, тарихшылар мен философтарға үлкен құрмет ... ... ... Ф.Шлессер: «Счастливый воин, новый
завоеватель ... ... в то же ... ... ... ... ... в Азии тактические и стратегические познания с ... к себе ... ... ... предводителям средневековых
наемников, он возвысился тем, что, продовая услуги князьям, ... к ... ... ... в ... ... ... возвращался в Бухару и Самарканд
и дал своему новому государству Уложения и ... ... ... со ... ... и ... по его повелению татарскими ордами.
По нашему мнению, не стоит даже обращать внимание на то, что говорят о
государственной ... ... о ... и ... ... и о ... содержащих в себе его гении Мы ... ... ищем ... ... и историю, а не поэзию и романтизм, и
призираем то, что ... ... Не ... что Тимур возбуждал в своих
ордах кровожадность и ... что его ... ... ... истребляли людей тысячами, что его сыщики шныряли во всех странах,
что у него была ... ... ... ... ... ... ... помагали всякие дервишы, факриы и и ... ... ... ой ... ... ... Г.Ваберидің Темірге қатысты айтқан ойларына тоқталайық ... был ... ... с ... но имел ... таланты
полководца, правителя и законадателя, ненавидел ложь, не был лишен любви к
знаниям; в его стане ... ... ... ... ... и мистиков
(суфи).... Тимур прошел по Азии как ... ... ... ... им. Он оставлял за собой пепелища и пирамиды, сложенные ... ... Но в ... ... духа он был ... другом образованности, покравителем художников и ученых, с которыми
любил беседовать. Залитое кровью царство Тимура скоро распалось.
Тимур был ... ... ... ... он и как ... и ... стоял выше Баязеда, ... ... ... о ... ... ... ... предоставил управлеие государством
своему алчному и ... ... ... Йли ... ... ... на
произвол корыстолю бивых и продажных судей и правителей» - ... ... ... ... ... оның қас жауы тарихшы Арабшах төмендегідей мәлімет
қалдырған: «Темірдің дене бітімі сымбатты, бойшаң, ашық ... ... үні жуан және ... дауысы оның күшіне сай болды. Ақ құба ... ... ... өңі ... ... Ол кең иықты, жуан саусақты,
бұлшық еті күшті еді. Ол үнемі ұзын сақал қойып ... оның оң аяғы мен ... ... ... ... ... Ол ... қорықпады, 80 жасқа сәл жетпей қайтыс болды,
бірақ ол өзінің жігері мен қайратын сақтап қалды. Ол ... ... оны ... Өзі ... ... қарақшылық, ұрлық, зорлық
жайында әңгіме қозғағанды ұнатпады. Қандай ашшы ... да ол ... ... ... етті. Оның көңіл күйіне жақсы да жаман да ... ... ... Ол өзі ... ... досы бола ... оларды өзіне
мүлтіксіз бағындыра алды және өзін өзгелерге құрметтете алдыратын қабілеті
болды.» деген мәліметтер береді.
Барлас руынан ... бек ... ... ... ... ... келуі кездейсоқ оқиға болды. Бірақ дәл осындай
тұлға сол заманның, мемлекеттің ... сай ... Оның ... қайраткер ретінде өзі өмір ... ... ... ... ... ... ... тигізді. Темірдің
жүргізген саясатының нәтижесінде осы өңірде ... ... ... Бұл ... ... ... ... ғылымы мен
өнерінің, әдебиетінің дамуына септігін тигізді. Осы ... ... Орта Азия ... ... орнын айқындай түсетін сияқты.
Өздерінің мемлекеттеріндегі экономика мен мәдениетті дамытуға
бағытталған үрдісті одан кейін билікте ... ... ... Абу ... ... ... ... Бабыр және Үндістанда билік құрған Ақбаршах
сияқты билеушілер жалғастырды.
Әмір ... ... ... ... ... бар. Темірдің
өмірінен мәлімет беретін барлық деректер ыждахаттықпен жинақталған. Бірақ
сонда да Темірдің кезеңі оның ... ... ... ... жауабын
толық тапты деп айту әлі де болса ерте. ... ... ... оның әлемді билеуге деген құштарлығы себеп болды деп біржақты
түсіндіреді. ... бұл ... ... ... ... тән
ерекшеліктерді ескеріп қорытындылар жасағанымыз дұрыс. Біз әлі күнге дейін
сол ... ... ... алған орны қандай болды деген ... таба ... ... ... Оған ... ... мемлекеттерді жаулап
алса да, Темір өзін әмір деңгейінен ары қарай ... ... ... ... өкілдерімен бөлісіп отырған. Шыңғысханның заңына сәйкес
тек шыңғыс ұрпақтары ғана ... бола ... ... ... әмір ... қанағат тұтты. Оның тұсында хан ... ... ... ... жж) және оның ұлы ... отырды.
Орта ғасырлық тарихтың әлі де болса аз зерттелген мәселелерінің бірі
генеология және ... ... ... ... Осы мәселе жан-жақты
зерттелсе, онда Әмір Темір дәуірі және оның билікке келу ... неге ... хан ... ... ... еді. Қазіргі таңда Алтын Орда
мемлекеті және ... ... ... ... ... ... байланысты азды-көпті зерттеулер орын алуда. Бұл мәселенің
шешілуі Әмір ... ... келу ... де ... ... бере ... деп ... Темірдің өзге мемлекеттерді жаулап алуда жүргізетін әскери, саяси
және әкімшілік басқару ережелері
Әмір Темір өзге мемлекеттерді жаулап алуда ... ... ... ... Егер ... көмегінсіз мақсатқа жетуде саясатты
қолдануға мүмкіндік болса, сол ... ... ... деп есептеді. Кез-
келген мемлекетке шабуыл жасамас бұрын сол халықтың әдет-ғұрпымен, халықтың
қалауымен ... ... көп ... ... ... ақ соғыс жүргізген
жағдайда өзінің әскерінің ерекшеліктерін ... ... ... ... ... қаншалықты қажет екеніне көп назар аударды.
Халық пен әскер арасындағы жанжалды шешу үшін ... ... ... ... ... жерлерде әскерлер орналасса ол өңірлер әскерді қамтамасыз
ету үшін аймақтарға бөлінді. Әскерлерге ... ... ... ... артық талап етуге тиым салынды. Осы ережелерді қадағалау
үшін әрбір аймаққа екі бақылаушы тағайындады. ... бірі ... ... ... күш көрсетуден қорғау үшін кез-келген заттың
есебін жүргізсе, екіншісі әскерлердің мүддесін ... үшін ... етті ... әмірге, мыңбасына берілген үлестік жер ... ... ... ... Үш жыл ... ... осы жердегі халықтың жағдайын ... ... ... адамды жіберіп отырған. Ол халықтың көңіл-
күйімен, әлеуметтік жағдайымен ... ... ... ... ... Егер ... ... басшының билігіне ризашылығын
білдірсе ол тағы да үш ... ... Ал егер ... разы ... ауыстырып, ол үш жылға күн-көріс мүмкіндігінен, мүлкінен
айырылған. ... ... ... ... ... тәндік жарақатқа орын
бермеу тұралы нұсқау берді. Егер билеушінің билігі таяқ пен ... ... ол адам ... ... ... емес деп есептеді Темір. Халықты тонау
мемлекеттің кірісіне кері әсерін тигізетінін ... ... ... ... және мүліктеріне қол сұқпауын қатты қадағалады. ... ... ... азаюы - әскер санының азаюына, биліктің
әлсіреуіне алып келеді деп есептеді. Халықтан салық ... ... ... ... құнарлығын ескере отырып салық мөлшері ... ... ... ... ... және ... қолданып жаза
тағайындауға тиым салған.
Әскердің екі түрі болған: ... бірі ... ... ... ... ... ... дайындық жағдайында
қолбасшыларына бағынышты болған. Олар тек ... ... ғана ... қамтамасыз етіліп отырған. Жергілікті халықтан азық-түлік алуға
тиым салған. Жаулап ... ... ... қару ... бар ... олар ... әскерінің құрамына қабылданып, оларға өзгелермен тең
дәрежеде жалақы төленіп отырған. Егер жай ... ... ... ... деп ниет ... ... оларды да тең дәрежеде қабылдап
отырған және қызметіне сай шенін ... ... ... Егер ... ... әскер ерлік көрсетіп қаза тапса, оның ... ... ... ... ... да ол өте қатты көңіл бөлді. Ол: ... ... ... ... ол – егер ... дін және ... ... шатыры жоқ, есік терезесі бекітілмейтін үйге тең. Ондай үйге кез ... ... адам ... ... ... ... келгенін жасап кетеді» -деп
есептеді / 33., С 435/ . Өзі ... ... ... діни ... ... сол ... бекіту мақсатында Мұхаммед ұрпақтарынан муфтилерді
тағайындап отырды. Оларды қорғап жүретін арнайы ... ... ... ... ... ... Олар мешіт, мектеп, ауруханалар салу
ісіне, қаланы басқару, сот шешімдеріне, керуен сарайларын салуға ... ... ... ... ... ... ... әңгімелесуді,
оған дейін өмірден өткен жаулаушылардың іс-әрекеттерімен жан-жақты танысуды
ұнатқан.Осы арқылы олардың жіберген қателіктерін жібермеуді мақсат етті.
Мемлекеттік деңгейдегі істерді ... ... ... Ол ... ... ... ... адамдар, қалалар әмірлері, тайпа және әскер
басшылары, уәзірлер мен министрлер кірді. Бұл ... ... ... ... ... ... жылнамашылары болды.
Әмір Темірдің тағының айналасына оның ұлдары, немерелері және ... ... ... ... ... ғалымдар, ақсақалдар, ақсүйектер
оның оң ... ... ... ... қарай оның сол жағына орналасты. Кеңестің
басшысы ... ... ... ... ал ... ... артына орналасты. Ауыр атты әскердің бахадурлері тақтың артында оң
жақта, ал ... атты ... ... сол ... ... Негізгі
әскердің басшылары таққа қарама-қарсы орналасты. Ал сарай күзетшілерінің
басшысы ... ... ... ... ... қарсы жерде тұрды.
Осы кеңес басталғанан кейін адамдарға арнап арнайы ас берді. Бұл ... ... ... орын ... еді. Орта Азия ... ... мәліметтер оның шебер саясаткер және ұлы билеуші екендігін
дәлелдейді. Ол ... ... ... да шебер тарта алған. Кейіннен
олар Темірге шын берілген, адал қызметкерлеріне айналып отырған / 34 ... ... ... Темірдің жаулап алған мемлекеттеріне
жүргізген саясатын көрсетеді. Әмір Темір мемлекетінің жүргізген ... ... ... оның ... ... мем ... жүргізген
экономикалық, әкімшілік-әміршілік, діни реформалырын зерттеудің маңызы зор
деп есептейміз. Бітіру жұмысын жазу барысында біз пайдаланған еңбектер ... ... бұл ... бір жақты ғана ... ... Егер ... осы ... ... ... онда Әмір Темір мемлекетінің сыртқы саясаты ғана айқындалып
қоймай, сол дәуірлердегі әлем ... әлі де басы ... ... ... еді деп ... Ислам дінінің эткноконфессиялық күшін
зерттеуде де бұл мәселенің қосары көп. Себебі, Әмір ... ... ... – ислам және құран болғаны ... ... ... ... ... ... Әмір ... халықтар тарихында үлкен орны
болуына септігін ... ... ... ... еткен болуы мүмкін.
2. Әмір Темірдің көрші мемлекеттердің саясатына ықпалы: дерек көздері және
тарихнамасы
2.1. Әмір Темірдің Алтын ... ... және Ақ Орда ... ... хан ... болғаннан кейін Алтын Ордада кезекті аласапыран
кезең мен сарай төңкерістері басталды, бір мезгілде ... ... ... ... ... өз ... ... /35/. Жергілікті
тайпалардан беделді билеушілер шығып, өз ... ... ... ... ... билікке әсіресе сол қанаттың билеушілері ... ... ... ... ... бастап (1359-1361) Алтын Орда
тағына ... ... ... кей ... бір ... ... ... талас жүргізді. Темір-Қожа, Орда-Шейх, ... және ... ... ... Ақ Ода ... осы ... пайдаланып,
Жошы ұлысының екі бөлігін өз билігінде саяси ... ... ... ... ... хан ... кейін Сарай тағына Ақ Орда ханы
Шымтайдың ресми түрде ... бұл ... сол ... ... ... ... Бірақ ол тақтан бас тартады.
1368 жылы Ақ Орда ... Ұрыс хан ... Оның ... Орда тағы ... ... сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Сырдария жағасына
қайта оралады. Ақ ... ... ... Орта ... ... әмір Темір
өзінің агрессиялық қимылдарын өрістетіп жатқан еді. ... ... Ақ ... ... ... алған Тоқтамыс Жошы
ұлысының шығыс және ... ... ... ... ... ... ... Русь пен Орта Азияға шапқыншылықтары, Ақ
Ордадағы тартыстар оның ... мен ... ... ... ... 1395 жылы ... Темірден күйрей жеңіліс тауып, Сібірге қашып
кетті. Бүліктер мен қырқыстар, орыс халқының азаттық үшін күресі, ... ... ... ... ... ... ... оны екінші
дәрежелі мемлекет ... ... ... ... Орда ... өзіне
сенімді Ұрыс ханның ұрпақтары Қойыршақ пен Темір-Құтлықты отырғызды.
Ноғай Ордасының ... ... ... қолдап Тоқтамысқа қарсы жорыққа
шықты. 1419 жылы Едігенің өлімінен кейін Алтын Орда шын ... ... бар ... ретінде өмір сүруін тоқтатып, ХҮ ғасырдың ортасына
қарай ... Оның ... ... ... Қырым хандықтары пайда
болды, ал Хорезм Темір ұрпақтары мемлекетінің ... ... ... күйретпестен бұрын Темір семсерін ... ең ... Ақ Орда мен ... ... олар Темірдің Орта Азиядан тыс
жерлерге жасаған ... ... ... ... ... ... оннан аса жорықтар жасады.
Алтын Орданың астанасы Сарайды жаулап алудан бас тартқаны үшін Ақ ... Ұрыс хан ... ... үлесті билеушісі, Жошы ұрпағы Түй-
Қожа оғланның баласы Тоқтамыс, Ақ Ордадан Темірге қашып барады. ... ... хан ... ... ... ... Ақ ... орнығып алуы үшін әскер
береді. Тоқтамыстың бұл мақсаттағы ... ... ... Темірден тағы да қосымша әскер алып, Тоқтамыс Сауранға дейін
жетті. Бірақ Ұрыс ханның үлкен ұлы ... оны тағы да ... ... Ақ Орданың оңтүстігіндегі әрекеттері, оның әулет ішіндегі
араздық пен ... ... Ұрыс ... ... асығыс шығып,
өзінің байырғы жұртына қайта оралуына ... ... ... Ақ ... ... үшін Тоқтамысты үшінші рет әскермен жасақтады. Сол ... ... ... ұрыс ... ... ... еткен және оның ... ... таяп ... ... хабар келді. Ұрыс хан
әскеріне қарсы жорықты Темірдің өзі бастап, әскерін ... ... ... ... Ал Ұрыс хан ... Сығанақ қаласының маңына
тоқтайды. Екі жақтың да әскері бір-біріне жақындамай 3 ай ... /37 ... хан ... ... кейін Темір оның ұлы Тоқтақия басқарған
әскерін жеңеді. Дерек мәліметтеріне ... Ұрыс хан және оның ... 1376 жылы ... ... ... Сауранда Тоқтамысты таққа
отырғызып, оны Дешті-Қыпшақтың және әлі де ... ... ... ... етіп тағайындайды. Сөйтіп өзі қайтадан
Мауренахрға оралады. Ұрыс ... ұлы Ақ ... жаңа ханы ... Мәлік 1377
жылы Сауранда Тоқтамыс әскерін талқандайды. ... енді оған ... ... жауынгерлерімен қосып тағы да жорыққа аттандырады. Ол Ақ
Орданың астанасы Сығанақты ... ... ... өзге ... ... ... Темір енді ... ... ... Ол енді өзін Ақ Орданың билеушісімін деп есептейді. 1380 жылдары
Тоқтамыс Сарайды, Қажы-Тарханды, Қырымды, Мамай ... ... ... ... ... Орда ... Мамай Куликова даласында Дмитрий Донской
әскерімен шайқасып, жеңіліске ұшыраған ... Осы ... ... ... билігіне мойын ұсынудан бас тартады. Осыдан кейін Алтын Орда аумағы
Темір мен Тоқтамыс арасында орын алған ұрыс ... ... ... ... ... ... ... Ол бұрынғы шағатай ұлысын
біріктіріп, бір орталыққа бағынған мықты мемлекет құруды көздейді. Ол ... ... қосу ... ... жыл бойы ... ... Дешті-Қыпшаққа, Хорезмге, Таяу және Орта Шығыс елдеріне де
жорықтар жасады. 1371-1372 ... ол ... ... ұйымдастырды. Бұл
жорықтарға байланысты мағлұматтарды Мұхаммед Хайдар Дулатидің ... ... ала ... /39/. ... ... сүйенсек Темір
әскерлері Моғолстанға жасаған жорықтардан көп ... ... ... 1375-
77 жылдары Моғолстанның ең ірі билеушісі Камар ад-дин дуғлатқа ... ... ... 1375 жылы ... ... ... дейін жетеді.
Сайрам, Талас өңірлері арқылы өтеді. Темірдің Моғолстанға ... тән ... – оның ... ... ... ... ... жылы Хорезге қарсы жорық ұйымдастыру барысыныда да ол Камар ад-
динге қарсы әскерін жібереді. Бұл ... ... ... пен ... еді. ... ... ... сапарын пайдаланып, олар
Моғолстанға ... ... мен ... тайпаларын бастап бүлік
ұйымдастырады. Олар жеңіліске ... Ақ Орда ханы Ұрыс ... ... ... Қыпшаққа қашты. Олар Моғолстанға барып Камар ад-динді Темірге ... ... ... ... ... ... ... Бірақ Мауереннахрға
жорықтан оралған Темір әскері Камар ад-дин әскерін ... ... ... ... да ... көп ... оралады. Қаратау етегінде және Шу
алқабында орын алған шайқастарда да Камар ад-дин әскері ... ... ... ... ... айырылады. Бүкіл Моғолстан ұлысы осы
жорықтардан кейін ұзақ ... есін жиа ... ... 1383 жылы ... ... ... ... тайпасынан
жеңіліске ұшырайды. Камар ад-ди ... ... ... ... пен ... қатынас барған сайын шиеленісе бастаған ... ... ... Ақ Орда мен ... Орда аумағында Жошы әулетінің
билігін қалпына келтіру еді. ... сол ... ... жағдайды
пайдаланып Алтын Орда тағын басып алуы Темірге ұнамады. 1387 жылы ... Кура ... ... ... ... әскерлерінен жеңіліс
табады. 1389 жылы оның әскерлері Тоқтамысты қуып Сырдариядан өтті. Тоқтамыс
далалы өңірге қашты. ... ... ... оның одақтасы Моғолстанға тағы
жорық ұйымдастырды.
Моғолстан мен Ақ Орда ... 80- ... ... ... ... ... Енге төре, Қызыр-қожа және Тоқтамыс
кірген саяси одағы олардың бытырап ... ... және ... ... ... ... Бұл ... қарсы жауап ретінде Темір 1389
жылы Моғолстанға, 1390-91 ... Ақ Орда мен ... ... жойқын жорықтар
ұйымдастырды.
Темірдің Моғолстанға жасаған жорықтарын сипаттайтын ... оның ... көп ... қой, ... ... ... талай рет аталып өтті.
1391 жылдың қаңтарында Темір 200 мың әскерімен ... ... ... ... ... Қарашықты, Сауранды, алып, Сарысуға
жетіп, Ұлытауға жақындады. Тоқтамыс ... ... ... ... Бұл ... Тоқтамыс жеңіліс тапты. Темір мол олжамен ... ... ... ... Мол ... ... 1393 жылы ... Алтын
Ордадағы билігін қайтадан қалпына келтіеді. Бірақ Ақ ... көп ... ... ... ... Ақ Ордаға Едіге Жошы ұрпағы Темір-Құтлықты
таққа ... Оны ... Ақ Орда ... қолдайды /40/. 1395 жылы
Тоқтамыс Солтүстік Кавказда Терек өзенінің ... ... ... ... табады. Оны қуған Темір орыс жеріне кіріп Алтын Орда қалаларын,
Сарай-Беркені басып алып ойрандады. ... ақ ... ... ... және ... да қалалар қиратылды. Осы жойқын жеңілістен кейін Алтын
Орда тарихында құлдырау кезеңі орын алды.
Сансыз көп ... ... ХІҮ ... 90 ... ... ... ... құрды. Бұл империяға Мауереннахр, Хорезм,
Каспий өңірі, Ауғанстан ... ... ... ... ... ... Батыс Азияның бірқатар елдері кірді. Бұл жорықтардың барысына
байланысты әр-қилы еңбектер бар. Олардың көбінде Әмір ... ... ... ... Бірақ оның халықтарды ... ... ... ... ... ... ойымызша бұл
мәселеге әлі де болса мұқият қарап, объективті бағасын беру керек сияқты.
2.2. Әмір ... ... ... ... ... ... Грузияға жасаған жорығы осы мемлекеттің әскери
тарихындағы ең қиын ... бірі ... 1386 жылы ... әскерлері Армения
аумағына басып кірді. Гарни, Карс, Джавахетияны ... ... ... ... Осы ... 21 ... бұл қалаға шабуыл басталды.
Грузияның патшасы Ү Баграт шебер әскери қолбасшы ... Ол ... ... үшін мүмкіндігінше барлық жағадайды қолайлы қолдануды
жоспарлады. ... ... және оның ... ... ... мүкіндігінші қорғанушыларға көмек ретінде қолданылуы керек ... ... ... ... ... көп көңіл бөлді.
Тифлиске жасалған ең алғашқы шабуылға тойтарыс беру үшін әскерді ... ... ... күні ... шабуылға Темірдің өзі басшылық жасады.
Оған қарсы әскерді бастап ... ... ... әскерлерін көп шығынға
ұшыратып, қатты соққы береді. Қаланы ... ... ... ... ұшырағаннан кейін, Темір қаланы қоршап тұру тұралы
шешімге келеді. Қаланың ... дуал ... ... техникалар
алдыртады. Оларды қолдану да үлкен нәтижеге алып келмеді. ... ... ... ... отырып Темір әскері қаланы алады. ... ... ... қаланың орталығындағы бекініске бекінеді. Темір оған
өз еркімен берілуге ... ... ... ... Ү ... ... дініне өз еркімен өтуге үгіттейді. Орын алған саяси және
әлеуметтік жағдайды ескере ... ... ... ... ... ... ... айтып, өзінің «келісімін» береді.
Бірақ қойған шарты – оны еркіндікке босату болды. ... ... ... өз ... ... ... өте қиын іс ... түсіндірді.
Бұл халықты исламға өткізу үшін басшылары осы дінді қабылдаса, халқы да
өтеді деп жоспарлады.
Баграт Темірдің бұл ... ... ... іс ... ... оның ... іске ... көмектесетіндей сыңай танытып, оны
жанұясымен Грузияға жіберуін өтінеді және жанына ... ... ... Бұл ... ... ұнап, ол Багратқа 12 000 әскер беріп, ... ... ... ... ... ... Баграт, өзінің сенімді
уәзірі Егнаташвилиге осы ... ... ... жойып жіберуге ыңғайлы
орынды табуды бұйырады. ... ұлы ... ... хатында ол оған
шайқасатын жерді таңдауда өте ыңғайлы, жақсы ... ... ... ... ... басы мен ... құртуға ыңғайлы орын болуына
көп көңіл бөлуді бұйырады. Барлық нұсқалар дәл ... ... ... ... ... ... ... ал оның ұлы басқарған грузин
әскері бұл ... ... ... ... ... билеушісінің Темірді осылай алдауы, оның зығырданын қайнатады.
1387 жылдың көктемінде ол Грузияға жаңа жорық ұйымдастырып, өзінің ... ... ... ... Оның ... мұсылмандықты қабылдаған Ширван-
шах бастаған грузиндердің бір ... ... ... ... ... және ... бастайды. Өзінің халқын жаппай шапқыншылықтан ... үшін олар ... ... ... қоныстандырады. Екі жақтың әскері де
соңғы күші қалғанша шайқасады. Әмір Темір жаяу ... ... ... ... ... ... арнайы әскер қояды. ... ... ... демі ... шайқасады. Шайқастың барысын бақылап отырған
Темір, әскерінің әлсірей бастағанын байқап, шабуылға ... өзі ... да ... жетеді. Грузиндердің көбі тауды паналып, кетіп қалады.
Грузин жерлеріндегі шіркеулерді, монастырьлады өртеп, халқын ойрандайды.
1393 жылы Темір Грузияға ... ... ... ... ... ... ... Ахалцихе және өзге де бекіністерді жаулап алып, жағып
жібереді. Оның ... ... ... ... кейін ол Грузия
территориясын тастап кетіге ... ... жылы ол ... ... ... ... ... Темір әскерлерін Араг
тау қуысы арқылы Дарьял қақпасына бағыттайды. Бірақ арагиялықтар қатты
қарсылық көрсетеді. ... ... ... да ... өзі ... Тоқтамыс
әкерлерін де қуып жете алмайды.
1398 жылы ҮІІ Георги грузин халқын Темір қанауынан азат ... ... Бұл ... Әмір ... ... ... ... кеткен
болатын. Грузин әскерлері осетиялықтармен бірігіп, әзірбайжан бағытында
әскери іс-қимылдарға көшеді. Георги мен Нахичивани ... ... ... таяп ... Бұл ... он ... бері Темір әскерлері
бағындыра алмай келген еді.
Бекіністі ... ... ... ... ... ... Георги
әскерімен біріккен бекініс әскері уақытша жеңіске жетеді. Бірақ көп ... ... ... ... ... ... де олар ... бекінісіне өзінің адамдарын отырғызып, Георги күрд әскербасы
Тахир Джалайрианмен Грузияға ... ... ... ... грузин халқы мен Грузияны толық жою жайында
шешім қабылдайды. Олардың тұрғын үйлерін, ... ... ... ... ... жексен етуге бұйрық береді. Бұл мемлекетті жою үшін
ең ... бай ... ... ... 1399 жыл бай ... болып
есептелетін Кахети мен Эретияны жою үшін ... ... ... Кахетия мен Эретияның билеушісі Химшия ... ... ... ... тәсілде жүреді. Ол алғашында өзіне ыңғайлы
позициялардан ашық ... ... ... тағы шегініп кетіп,
партизандық әдіске көшеді. Жергілікті халықтың ... ... ... ... ... ... Темір әскерінің және аттарының
ашығуына, үсікке шалдығуна себеп болады. Ол Кахети мен Эретияны екі аптада
жаулап ... ... ... ... бұл процес біраз уақытқа созылып
кетті. ... ... ... ... ... ... ... әскері Кахети мен Эретияны тастап кетуге мәжбүр болады.
1400 жылы Темірдің Грузияға жорық жасауына ... ... ... ... ... ... батыр Тахир Джалайрианды қолға ұстап
беруін Георгиден талап етеді. Ол Георгидің ... ... ... ... дайындығын бастап қойған болатын. Георги де көп күттірмей өз
әскерін жасақтай бастады. Ол ... ... ... ... ... ... ... Ол халқына тауға, алыс ... ... ... ... ... ... жеңістерінің негізі адам санының
көптігіне байланысты екендігін ескереді. Георги әскерін бір ... ... ... ... ... көптеген шайқастарға жарайтындай етіп
дайындады және осы әдіс ең тиімді екенін түсінді. ... ... ... ... Керек жағдайларда жаулары арнайы лагерлер тігу үшін, өзінің
әскерінің сол жерлерде орналасқандығының көрінісін жасап отырды. Ал негізі
әскер ... ... ... Тау ... ... іс-қимылдар жүргізуге тура
келді. Темір әскерлері ... ... ... ... ... еді. Араг
шатқалының барлық жері әскери соғыс аренасына айналып кетті.Жергілікті
халық қатты ... ... ... көп ұзамай Темір әскерлері де ... ... де ... ... Олар ... ... адамдарды
жою үшін ойламаған жерлерден үңірлерге корзина сияқты тоқылған қаптармен
адамдарды түсіріп, олар алдымен ... ... оқ ... ... ... ... болған. Отқа шалыққан адамдар ... ... ... ... Картлиді жермен жексен етіп, патша Георгиді қолға ... ... ... шатқалында Темір әскері Виршел Эристави бастаған
жергілікті жасақтардың кескілескен ... тап ... ... де жеті күн бойы берілмей қарсылық көрсетеді. ... ... ... ... ... бағыттап бара жатқан кезде Темір әскрімен
кескілескен шайқасқа түседі.
1400 жылы Темірлан мен ... ... келу ... шарт ... ... ... ... төлеп тұруға және қажет жағдайда әскер бөлуге
міндет алады.
1401 жылы Темір Грузияға қарсы бес әскери ... ... ... Олар Алинджи бекінісін бағындырады.
Георги Темір әскерімен келісімге келу мақсатында алдарынан
елшілік жібереді. ... ... өзі ... ... ... ... бағынып, бас ұрғанына қуанған Темір бұл хабарды жақсы
қарсы алады да ... кері ... ... жолда оларға Тао аумағының Тартум
бекінісінің халқы қатты қарсылық көрсетеді. 25 мың ... ... ... 5 күн ... шабуыл жасайды.
1403 жыл Георгидің салықты уақытында ... ... ... қарсы тағы да әскер жасақтайды. Георги халқына жинаған барлық азық-
түлікті алып тауға бекінуге бұйрық ... Бұл ... ... ... ... ... ... Битвиск бекінісінің тұрғындары мен
әскерлері де қатты қарсылық көрсетті. Бекіністің ... мен ... да ... ... ... ... бекініс ұзын екі жақты жардың
үстінде орланасқан еді. Оған баратын жалғыз-аяқ ... ... ... еді. ... сәтсіздіктерге ұшырағаннан кейін әскербасылар ... өзі ... ... Ол бекініс қабырғаларының жанынан ... ... ... ол жерге 3000 әскерді жинақтайды. Бірақ
лақтырылған тастар төбеге жетпей, қабырғаға ғана тиіп отырды ... ... ... ... дыбыс шығарып, мазалады. . Осы ... ... ... ұйқы ... тас ... ұсынады. Темір әскерінің құрамында
арнайы биік бекіністерге өрмелей алатын адамдар даярлады. ... ... ... ... ... ... ... төменге тастауы
керек болды. Төрт әскер бекініске көтеріліп, бекіністе барлық әскердің
ұйықтап ... ... ... ... ... Торели бұл әрекетті сезіп
қояды да, әскерлеріне ұйықтамай, сақ болуға бұйрық береді. Сонда ... ... бойы тас ... ... ұйқы ... ... ... 12-
тамыз күні шу кенеттен тоқтайды. Сонда Торели Темірге ... ... ... екен деп ... ... созылған шудың басылғанынан кейін
бекініс ішіндегілер қатты ұйқыға кетеді. ... ... ... ... ... ... орын бойынша қамалға кіріп, қақпаны ашады. Темірдің
негізігі әскері ішке кіріп, ... ... ... Әмір ... өз ... ... ... бөлігіне бұрады. Бұл
өңірде 700 –ге жуық ... ... ... ... мен ... мен ... жермен-жексен етіп қиратылады. Халық
басқыншыларға қарсы партизандық ... ... ... ... ... солтүстік бөлігін де қамтыды. Бұл кездегі соғысты үңгірлік соғыс
деп те атайды. Ең ірі үңгірлер: Мигария, Када, Шакурани, ... ... ... Грузиндер көне дәуірлерден осындай соғыс тәсілдерін жақсы
меңгерген еді. Антикалық дәуірден ... ... ... 5-6 қабатты
үйге тең Вардзия, Самарлық үңгірлік монастырьдың ... ... ... ... ... ... жары да бекініс ретінде қолданылды.
Соғыс ұзаққа ... ... ... енді ... ... ... келу
жолдарын іздеді. Ол Георгиге правокациялық хат жолдайды. ... ... ... ... ... көнбесе, ол армян ... ... ... ... ... ... қымбат бағалы сыйлықтар жіберіп,
бағынғандығын білдіреді. Темір Арменияға шабуыл жасамай әскерін ... Екі ... ... Әмір ... ... ... 17 жылға созылған жаулап алу жорықтарының нәтижесінде қатты
күйзеліске ұшырайды. Қираған мәдениет пен экономиканы қалпына келтіру ... ... ... мәліметтеріне сүйенсек, кішентай ғана
Грузияда үлкен Үндістаннан көп қалалар мен елді ... ... ... Үндістанды жаулап алу не-бары төрт айға созылған еді.
Ал Грузияға Темір 17 ... ... 8 ... ... ... ... осы елге ... жорықтары ең сұрапыл жылдар ретінде орын алады.
Осы жорықтар нәтижесінде Грузияда мұсылман дінін қабылдаған елді ... ... ... ... ... ... өңірі Орта Азиялық Әмір Темір
мен Алтын Орда ханы Тоқтамыс арасында орын ... ... ... ... 1387 жылы ... ... жорығын бастаған болатын.
Алтын Орда ханы Тоқтамыс бірнеше рет Темір әскерлеріне Әзірбайжан жерінде
тойтарыс ... ... ... бұл әрекеттері сәтсіз аяқталып, Дербентке
шегінуге мәжбүр болады. 1395 жылдың ... ... ... қол ... қарсы соғысқа аттанады. ... ... ... ... ... ... ... Кавказға бұрады. Терек
бойындағы шайқаста Темір Тоқтамыс әскерлерін тағыда күйрете жеңеді.
1396 жылдың көктемінде ол Алтын Ордаға тағы да ... ... ... ... Дағыстанға келеді. Себебі ... ... ... олардың жерлері арқылы өтіп жатқан ... ... ... Егер ... ... ... билігіне бірден бас ұрса, ол ... ... ... еді деп ... ... ... Темір
әскерлерімен ең ірі қақтығысы Үшкүджі елді мекенінде болды. Бұл шайқасқа
байланысты мәліметтерді сарай тарихшысы ... ... ... ... ... Бұл деректе Темірдің 1396 жылы Темірдің Тоқтамыс ... ... ... ... және ... ... мекеннен өтіп,
Үшкүджанға жеткендігі айтылады. Өз әскерлерін жан-жаққа жіберіп өзі ... ... ... ... ... жайында мәлімет бар. «Кұмқұдық
деген жерде Аухар әскерінің кәпірлермен шайқас ұйымдастыру рәсімі бар еді.
Темір оған осы ... ... ... ... ниетін білдірді.
Темір жақсы қаруланған 500 әскерін ... ... ... Ал ... ... ... ... деген Темірдің әскербасшысы
тұтқынға ... ... ... ... алып ... ... ... Темірдің алдына алып келгенде оның оларға
қойған негізгі ... ... ... ... әрі ... ... ... өздерінің іс-әрекеттерінің дұрыс
емес екендігін мойындап, әміршіден ... ... ... ... Сонда Темір оларды жақсы құрметпен күтіп, шапандар жауып, енді
бұндай қателікке бармауларын ... ... ... әлі де ... ... ... ... сәлемдеме айтып жібереді. Егер олар ... ... ... ... бас ұрып ... оларға қайырым
көрсетіп тимейтінін және оларды өздерінің билік жүргізіп отырған ... ... ... ... Ал, егер ... көрсетсе ешқандай
қайырым болмайтынын ұғындырады. Сонда казихумдар, билеушілер Темірге бас
ұрып ... ... ... ... ... ... ... қарсы алып,
өздерінің биліктерін жергілікті жерлерде сақтап ... Оған ... ... ... шын ... ... ... айтады.
Әмір Темір оларға қойған негізгі талабы – ... ... ... Осы ... ... қолдауына сүйенген олар өздеріне жаңа тірек
тапқандықтарын түсінеді .
Лактықтардың Әмір ... ... ... ... ... тағы ... жылнамашысы Шараф-ад-дин Иездидің дерегінде де көптеген мәліметтер
кездестіруімізге болады /2 /. Оның ... ... ... ... лагер құрып тұрады. «Бұл кезде казикумдық және ... ... ... ... ... ... келе жатты. Олар бұрын үнемі осы
өңірдің кәпірлеріне қарсы соғысымен көзге түсетін. Бұл ... ... оны ... ... ... ... Ол 500 ... атты
әскерлерімен олардың алдынан шықты.Олар төбеге орналасып аттарын ... ... өзі ... ең биік жеріне орналасты. ... ... ... оларды күйретіп, жеңіске жетті» - деген мәлімет береді / ... ... ... ... ... басқаша мағлұматтар
келтірелгенін байқаймыз. Бұл автордың мәліметі ... ... ... ... Шаукалды төбеге қашып бара жатқан жерінен
садақпен атып тоқтатып, оның ... ... алып ... Ал оның ... ... билеушісіне алып келеді деген мәлімет сақталған.
Шами мен Иезди деректеріне салыстырмалы талдау жүргізу арқылы біз ... ... ... ... ... мәліметтер алуымызға болады. Біз
біріншіден Темір әскерлеріне қарсы лактар мен аухарлар бірлесіп ... ... ... ... бұл ... ... шамхал
жайында мәліметтер ала аламыз. Сондай-ақ казикумухтықтардың Темір бұл
өңірді ... ... ... ... ... ... жүргізіп
отырғандығы және 1396 жылы шахмалды казикумхтық және аухарлық деп ... ... ... Яғни шахмалдың орналасқан жері Кумух болғандығы жайында
мәлімет аламыз. Тарка өңірінің Казикумх ... ... ... ... ... ... байқаймыз.
Кейбір мұсылман деректерінде Үшқұджа шайқасынан кейін дағыстандықтар
Темірге қарсылықсыз ... ... ... ... Ал жергілікті
халық арасында сақталған мәліметтерге сүйенсек, Темір ... ... ... ... ... ... аламыз. Үшқұджаны
бағындырғаннан кейін Кули және Таус ... ... ... ... ... ... ... қатты қарсылық көрсетеді. ... ... ай ... ... Темір әскерінің әскери күшінің
санының басымдығының нәтижесінде олар жеңіске жетеді. Тауас бекінісі жермен
жексен етіп ... Кули және ... ... тұрғындарының басым
бөлігі өлтірілді. Шамидің мәліметі ... ол ... ... төбе ... ... ... ... жайында ешқандай деректерде мағлұматтар жоқ.
Лактықтардың халық ауыз әдебиетінде ХІҮ ғасырда осы Темір ... ... ... әйел ... ... аңыз сақталған.
Темір Шыңғыс ұрпақтарын жек ... ... ... ... ... ... ол таққа казикумух Шахмалын тағайындап, осы өңірде
билік жүргізіп отырған шыңғыстықтарды ығыстырады.
Бірақ Лакидағы Темірдің билігі берік және ұзақ ... 1405 ... ... ... ... тарихында елеулі орынға ие болды. Темір
ұрпақтары арасында ұзаққа созылған ... ... ... ... ... Дағыстандағы жағдайды қадағалап, бақылауларына
мұршалары келмеді. ... ... ... ... ... ... ... көтерілді. Халық көтерілісінің ... ... ... тақтан тайдырылды. Оның орнына Шамхъул әлетінен бір билеуші
тағайындалады.
Әмір Темірдің ... ... ... оның ... ... ең бір ... ... бірі болды. Бұл мәселені
зерттеуде тарихнамада тек бір ... ой ... ... ... осы
халықтарды бағындыру саясаты әлі де ... ... ... деп ... ... ... жаулап алуда Әмір Темірдің жүргізген саясатын
болашақта зерттегенде ... ... ... ... ... ... ... бағасын бере отырып қарастыруымыз тиіс деп
есептейміз.
2.3. Иранға, Үндістанға, ... ... ... ... мемлекеттік билігінде негізінен түрік-монғол ақсүйектеріне
арқа сүйенді. Олардың басын қосып, араларында орын алған ... ... ... берік және мықты мемлекет құра ... ... ... топ ... ... басқа жаққа аулау керек ... да ол ... өзге ... жаулап алу жорықтарын бастады /42/.
Осындай жорықтар Алтын ... Ақ ... ... ... ... ... және ... Азия елдеріне де ұйымдастырылды.
Темір сол ... ... ... негізгі жолдарына өзінің
бақылауын орнатуды ... ... Бұл оның ... ... ... тигізетінін ол жақсы түсінді. Сондықтан ол ... ... ... ... және ... Азия ... ... алуды жоспарлады.
Себебі осы мемлекеттер арқылы Шығыс пен Еуропаны ... ... ... ... өтіп ... Ал ... өңір ... өтетін сауда керуен
жолдарының өмір сүруін тоқтату ... осы ... ... ... ... ... ... Азов қалаларын қиратты. ... ... ... керуендер ирандық трасса арқылы өтетін болады ... ... ... ... ... жаулап алу ғана болып
қоймай, сол мемлекетте орын алған көтерілістерді ... ... ... Темірді сол елдегі көшпелі монғол-татар билеушілері қолдады. Себебі
олар Ирандағы халық көтерілісін өз күштерімен баса ... ... ... ... ... нығайту үшін күрес жолында ... ... ... ... ... құлатқандығын айтып
өткенбіз.Олар астанасын Самарқанд қаласы деп белгілеген болатын. Орта
Азияда ... ... ... ... Темірдің бірінші жорығы
Хорасанға ... Осы ... ... ол херт меликтерінің Курт
мемлекетін ... ... ... Али ... ... ... ... көмек беруін сұрады. Бұл Темірдің осы
мемлекетке басып кіруіне ... ғана ... ... ... ... ... ... өзі тағайындаған адамдарын бекітіп кетеді. Олар хераттық
Гийас ад-дин Курт пен Али Муайяд еді.
1383 жылы Себзеварде Темір ... ... ... ... ете түсті. Осы жылдың қараша айында ... ... ... ... ... 2000 көтерілісші жазаланды. Оларды тірідей қамал
қабырғаларына ... дуал ... Сол жылы ... ... мен ... /42 / 1384 жылы ... ... ... әмір Валидің
мемлекетін қиратады. Солтүстік Иранда Дамганнан Сұлтанийеге дейінгі ... ... ... ... ... Темірге ешқандай қарсылық
ұйымдастыра алмады. Бұл мемлекеті Темірге дейін Тоқтамыс та 1385 жылы ... ... ... ... Ал ... 1386 жылы ... Тебризді басып алады да ондағы ең ... ... алып ... жылы Закавказьеге жорық жасағаннан кейін Темір Музафаррид
мемлекетіне ... ... ... ... оған ауыр кантрибуция
жариялайды. ... қала ... ... ауыр ... ... ... ... ол аяусыз басылып, тоқтатылды. Иранның оңтүстік өңірін
бағындыру 1393 ... ... ... Ал оған ... Темір 1392 жылы Гурганда
орын алған халық наразылығын басып, Мазендарандағы сеийдтер ... ... 1393 жылы ... ... территориясы Темір империясының
құрамына кірді.
Темір өзін қолдаған ... ... ... әскерлеріне
көптеген сойырғалдар беріп, биліктерін орнатып берді. Солтүстік Иран ... Орта ... алып ... ... ... ... тайпаларды
қоныс аударып, өзінің ұлдарына бөліп ... ... ... ... Гурган, Мезендеран және Систанды орталығын Херат етіп беруді,
Мираншахқа орталығын ... деп ... ... ... ... ... ойлады.
Парсы халықтары мен Кавказ халықтарын жаулап алу ... ... ... ... жылы ... ... ... кірді. Сол жылы ол үндістер
алынбайтын қамал деп ... ... ... алады. Келесі шешуші
шайқастардың бірі Ганг ... ... орын ... жылдың соңына таман Әмір Темір әскері Делиге жақындады. 17
желтоқсанда ол ... ... ... ... ... әскермен шайқасады.
Қорғанысшыларды қамалға құып тығып, қаланы алады. Темір әскерлері қаланы
тонап, бар байлығын Самарқанға алып ... Бұл ... ... ... ... ... жылдар кетті.
1400 жылы ол әскерін ... ... ... ... ... ... тарихта белгілі. Бұл соғыста да Темір әскері үлкен
жеңіске жетеді. Елдегі бар ... ... ... ... басып
алғаннан кейін оның әскері түрік сұлтаны Баязид әскерін ... жылы ... ... ... ... ... Әмір ... Хафиз бастаған елшлігі жіберілді. / 43/ Мұның алдынды ... ... Орта ... ... рет келген Қытай елшіліктеріне жауап ретінде барған
болатын. Елшілікпен бірге үлкен сауда керуені де сапар шекті. «Мин-ши» атты
Қытай ... ... ... ... ... (1392 ж.) жіберлген,
Қытай императорына шамамен 1394 жылы жеткен хатының мазмұны ... екі ... де ... ... ... ... шешуге,
уақыт ұтуға деген ұмтылысы байқалады. Хатта Әмір Темір тарапынан ... ... ... ... сауда қатынасын қолдау ниеті
білдірілгендігі жайында айтылады. Әмір Темір өзінің Иранға ... ... ... ... ... ... бейбіт қарым-қатынас
сақтауды көздеді. Темір мемлекетіне әсірсе Самарқанда Қытайдан ... шай, ... ... ... тастар көпшілік сұранысына ие болды.
Темірден кейін олардың ... ... ... ... Ұлықбек тұсында
Қытаймен елшіліктер алмасып, сауда қатынасы дамыды.
Темірдің осындай жеңісті ... ... ... сол ... ... секілді мемлекеттері өз еріктерімен оған 1404 жылы үлкен
салық төлеп тұратындығын ... ... ... Әмір Темір империясына Мауренахр, Хорезм,
Закавказье, Парсы елдері, Пенджаб және өзге де өңірлер кіреді.
Темір 1405 жылы ... ... ... ... ... ... ... Темірдің Иранмен, Үндістанмен, Қытаймен жүргізген сыртқы саясаты
өте ... ... бірі ... Бұл ... әлі де ... ... ... мәселердің бірі деп есептейміз.
Қорытынды
ХҮІ ғасырдың 70-ші жылдары Орта ... ... ... ... мемлекеттің
дүниеге келуі кездейсоқ оқиға болған жоқ. Оны ХІІІ-ХІҮ ... ... орын ... ... және ... ... ... деп қарастыруымызға болады. Өйткені Мауренахр алқабында
ежелден жалғасын тауып келе жатқан процесс ... ... ... бір ... ... ХІІІ ғасырдың екінші жартысынан бастап
жандана бастады. Елдің экономикалық дамуы бір қалыпқа келіп, ... ... ... ... ... ... ... бәсеңсіп, жергілікті
халықпен сіңісіп кетеді. Ассимиляцияға монғол ... да ... ... ... ... ханның ХҮІ ғасырдың І-ші жартысында астанасын
Орта Азияға көшіруін және әлеуметтік тірек ... ... ... сүйенін айтуымызға болады. Монғола феодалдарының бұл саясаты ... ... ... ... ... туғызады.
ХҮІ ғасырда Шағатай ұлысында орын алған ... ... ... оқшаулануына алып келді. Жетісуда Моғолстан мемлекеті
құрылса, Мауренахрда бірнеше дербес әмірліктер ... ... ... ... Орта ... ... мықты бір орталыққа бағынған ... ... ... Бұл ... ... ақсүйектерге, дініи
қызметкерлерге, ірі саудагерлерге бір орталыққа бағынған мықты мемлекеттің
қажеттігін тағы да ... ... ... осы ... ... ... ... келіп, жоғарыда аталған әлеуметтік топтардың қолдауна ... ... бір ... бағынған, бір экономикалық тұтастыққа негізделген
мемлекет құрады. Бұл осы ... ... ... ... ... ... деп есептейміз. Ал осы мемлекеттің құрылуы сол
дәуірлердегі басқа да мемлекеттердің ... ... ... ие ... Әмір
Темірдің жүргізген сыртқы саясаты мемлекеттердің әлеуметтік, экономикалық
құрылымына, саяси ахуалына белгілі бір ... әсер ... ... 70-ші ... оның ... ... ... ашылып, атақ-
даңқы жер-жүзіне тарады. Осман империясы мен Орталық Азия ... ... ... ... ... ... ... есімімен
белгілі болды. Әмір Темірдің әскерлерінің тегеурінді шабуылдары ... ... ... ... ... (1376), ... (1381), Хорасан
(1381), Қандағар (1383), ... (1384), ... (1384), Иран ... ... ... Бірнеше дүркін жорықтардан соң Алтын Орда
күйреді.1370-90 жылдар аралығында Едіге әмір мен Тоқтамыс ... ... ... ... пайдаланып, Дешті-Қыпшақ, Ақ Орда, Моғолстанға оннан
астам жорық жасады. Әмір Темірдің Алтын ... ... ... ... халқы тәуелсіздігін алды. 1390-жылдары Дағыстан, Грузия,
Ирак мемлекеттері Әмір Темір империясының ... ... 1380 жылы ... ... ... мен ... ... мәмлүктері бағындырылды.
Алдыңғы Азияның басқа мемлекеттері де Әмір Темірдің билігін мойындады. 1402
жылы жазда Анкара ... ... ... ... ... ... түрік сұлтаны Илдырым Баязиді (Бязид І) тұтқындады. Әмір
Темірдің үздіксіз соғыстарының нәтижесінде алып ...... ... ... ... 14 миллион километр квадратқа жетті. Әмір ... жылы ... ... ... ... ... қайтыс болады. Сүйегі
Самарқандағы ... ... ... Әмір Темірдің 4 ұлы болды:
Жиһангер (1356-76), Әмір Шейх ... ... ... Шаһрух
(1377-1447). Темір әулетінен ұлы ғалым Ұлықбек (1394-1449), Үндістандағы
Ұлы Моғолдар империясының негізін қалаған ... ... ... атақты
адамдар шыққан.
Әмір Темір әлемдік тарихта талантты ... ... ... қалған. Орталық Азиядағы бірқатар сәлетті ғимараттардың пайда
болуы, қалалардың өркендеуі, шөл ... жер ... ... ... мен ... дамуы Әмір Темір есімімен тығыз ... ... оның қол ... ... ... парсы, араб
мәдениеті мен өнерінің өкілдері , ғалым-ойшылдары Әмір Темірдің тарапынан
үлкен ... ... ... ... осындай аз уақытта әлемдік тарихта өзіндік ерекше орны
бар мемлекет құра алуы, оның ... ... ... ... ... қаиеттеріне және өзінің жорықтарында шебер
әскербасы болып қана қоймай, әскекри өнерде сол ... ... ... да қолдана ала білгендігінде деп ойлаймыз. Бітіру жұмысын
жазу барысында біз Әмір Темірдің ... ... ... ... ... экономикалық саясатына ерекше тоқтадық. Оның осы саясаты да Темір
империясының құрылуына өзіндік ... ... ... Әмір ... ... және оның жүргізіген
саясатын біржақты тек теріс ... ... ... ... ... ... ... тарихы әлем тарихынан әлі де өзінің дұрыс бағасын ала алмай
келе жатқан тақырып секілді. Әсіресе бұл ... ... өзі ... ... жүргізген саясаты, қазіргі таңда көптеген ... ... үлгі бола ... ... көп деп ... әдебиеттер мен деректер тізімі
1. Гийасаддин Али. Дневники похода Тимура в ... // ... ... –М., 1992. ... ... ад-дин Шами. Зафар наме // СМИЗО /Собранные В.Г.Тизенгаузеном и
обработанные А.А.Ромаскевичем и С.Л. ... - ... ... Якубовский А.Ю. Тимур // Вопросы истории. – 1946. №8-9.- С.66.
4. Муминов И. Роль и место Амира Тимура в ... ... ...
Ташкент, 1968. –С.34.
5. Бартольд В.В. Определение анонима Искандера» - Соч. Т.8.- М., ... ... Еще об ... ... – Соч. Т.8.- ... Қазақ Совет энциклопедиясы. – Алма-Ата, 1974. – Б. 621.
7. Руи Гонзалес де Клавихо. Дневник путешествия в ... ко ... ... М., 1990. – ... Бартольд В.В. Собр. Соч. –Т.І. – М., 1963.
9. Строева Л.В. ... ... ... // ... и ... Востока. – 1952. С.64-87
10. Якубовский А.Ю. Феодальное общество Средней Азии и его ... ... ... в Х-ХҮ ... Л., 1932.- С.53-60
11. Греков Б.Д., Якубовский А.Б. Золотая Орда и ее ... – М-Л., ... ... ... М.А. ... литературы, посвященный Тимуру и Тимуридам,
изданный в ... в 60-х ... // ... СССР. – 1973. №5. –
С.83-90.
13. ... И.И. ... ... ... с ... Европы // История Самарканда. –Ташкент, 1969. Т.І. –С.173-
195.
14. Набиев Р.Н. Восстание сарбодаров // ... ... ... – Т.І. ... ... К.А. ... Казахстан в середине ХІҮ-ХҮІ веков. – Алма-
Ата, 1977. –С.28.
16. Тамерлан: Эпоха. Личность. Деяние / ... обр. и ... ... – М., 1992.- ... ... ... Сборник летописей. – М., 1998.- С.238.
18. ... К.А. ... ... в ХІҮ начале ХҮІ века.- Алма-
Ата, 1977. – С.65 ... ... В.В. ... ... – Соч. Т. ІІ. – ... Автобиография Темирлана // Тамерлан: Эпоха. ... ... ... обр. и ... ... Р.Рахманалиева. – М., 1992.- С.48.
21. Муминов И. Роль и место Амира Тимура в истории ... Азии ... ... ... ... / Сост., обр. и подг. текста
Р.Рахманалиева. – М., 1992.- С.532.
22. ... ... ... ... // Тамерлан: Эпоха. Личность.
Деяние / Сост., обр. и ... ... ... – М., 1992.- ... ... ... ... искусств Узбекистана. С
древнейших времен до середины двенадцатого века. – М., 1955. - ... ... ... // ... ... ... ... / Сост., обр. и
подг. текста Р.Рахманалиева. – М., 1992.- С. 46.
25. ... и ... // ... ... ... ... / ... обр.
и подг. текста Р.Рахманалиева. – М., 1992.- С.515.
26. Умняков И.И. Из ... ... ... ... Азии с ... ... ХҮ века (доклад на ХХҮ международном конгрессе востоковедов,
отд. Оттиск), М., 1960. – С.6-7.
27. ... В.В. ... Т.2. ч.1. –М., 1963. – С. ... Муминов И. Роль и место Амира Тимура в ... ... ... ... Муминов И. Роль и место Амира ... в ... ... ... 1968.- ... ... Жизнь Тимура. Сочинение Лянглэ. / Перевод Н.Суворова. –
Ташкент, 1890. – ... ... ... Т.8. – Спб., 1870. – С. ... ... ... ... // Тамерлан: Эпоха. Личность. Деяние /
Сост., обр. и подг. текста Р.Рахманалиева. – М., 1992.- ... ... М. ... ... искусства у среднеазиатских народов при
Тамирлане // Тамерлан: Эпоха. Личность. Деяние / ... обр. и ... ... – М., 1992.- С. ... ... В.В. ... Тимура // Тамерлан: Эпоха. Личность.
Деяние / Сост., обр. и подг. ... ... – М., ... Савельев П.С. Монеты джучидов, джагатаидов и другие, обращавшиеся ... Орда в ... ... ... СПб., 1858. – С. ... ... ... Алматы: Атамұра, 1997. – Б. 110.
37. Низам ад-дин Шами. Зафар-наме. // СМИЗО.- Т.ІІ.- М-Л., 1941.- С.107.
38. ... И.В. ... ... и ... ... ... С. ... Мырза Мухаммед Хайдар Дулат. Тарихи Рашиди. –Алматы:Санат,- 1997.
40. ... Г.А. ... ... ... ... С. ... ... Темирлана в Грузию // Тамерлан: Эпоха. Личность. Деяние /
Сост., обр. и ... ... ... – М., 1992.- ... ... ... с древнейших времен до коца 18 века.-Л., 1958. – С.
231.
43. История Самарканда. –Т.1. – ... 1969. –С. ... ... Т.К. Проблемы исследования евразийской истории //
Историческая наука в ХХІ веке ... ... ...... ... ... К.Т. 10-летие кафедры истории древнего мира и ... ... им. ... и ... ... ... в ... //
Проблемы всемирной истории в контексте современной науки ... ... ...... 2001. ... ... ... изучения всемирной истории в Республике
Казахстан // Отан тарихы.- 2001, №3.- С.78-80.; ... ... ... ... (история и современность) // Казахстан и
страны евразийского континента (история и ... ... ... ... ... 24-25 мая 2002). ... 2002. – С. 5-10.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халықтың тұрмыстық деңгейінің статистикасы7 бет
1867-1868 жылдары патша үкіметі жүргізген реформалардың Қазақстандағы ұлттық білім беру жүйесі82 бет
8 сыныптың бағдарламасына сай MS Windows-тың стандартты бағдарламаларын оқыту барысында қолданылатын оқыту бағдарламасын жасау86 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
«Бобровка + » ЖШС-ның қызметі барысында қалыптасатын жағдайды және шығындарын талдау56 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Адамзаттың дамуы барысында діннің қалыптасуы5 бет
Алдын ала тергеу барысында кылмыстык істі қысқарту40 бет
Аударма түрлері. Мәтінді аудару барысында аударма түрлерін23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь