Ислам діні және Қазақстан мәдениеті

I ИСЛАМ ДІНІ ЖӘНЕ МӘДЕНИЕТ 6
1.1 Исламның өнерге көзқарасы. 6
1.2 Мұсылмандық бейнелеу өнері, сәулет өнері және поэзиясы 22
II ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИСЛАМ МӘДЕНИЕТІНІҢ АЛАТЫН ОРНЫ 34
2.1 Қазақстан Республикасындағы ислам мәдениеті мен мешіттердің монументальды . сәндік безендірілуі 34
2.2 Ислам және Қазақстан мәдениеті. 45
ҚОРЫТЫНДЫ 52
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 55
Ұлт тәрбиесінің басты құралы - өнер. Жас ұрпақ ислам дінінің негізінде қалыптасқан тәрбиенің құнды қасиеттерін бойына сіңіріп, бүгінгі өмір талабына керекті жақтарын іздестіреді. Ислам дінінің берік орын алып күш қуатының дамуына, оның жас ұрпақ тәрбиесіне деген ізденістердің тәжірибелік ғылыми көзқарастың жақындасуына әсерін тигізетін тіке жол, ол - өнер, яғни музыка арқылы ислам дінінің негізінде көптеген табыстарға жетуге болады. Ислам дінінің «түпкі сырының өзі адамгершілікті, шыншылдықты, қамқорлықты, аяушылықты, жанашарлықты, біліктілікті, еңбекқорлықты, өнерпаздықтарды қалаған. Ал қатыгездік пен зұлымдықтардан арылудың жолын уағыздаумен келді. Адамзаттың құндылығын сақтайтын қасиеттерді іздестірген ислам діні тудырған құран сүрелерінің бәрі дерлік ауызекі әуеннің негізінде жатталып айтылды. Құран сүрелері саф тазалығымен ауыздан - ауызға әуен негізінде жетіп, халық арасына кең тарады. Құран оқылған кезде жігерлі дауысқа салып, жоғары диапазондағы регистрмен әрбір әріптің нақты естілуін салақты қадағалаған. Жатталған сүрелер тыңдаушылардың құлағына тез жетіп сіңімді болу үшін әуеннің атқарған ролі өте жоғары болды.
«Аңыздарға қарағанда, Әбу Бәкір Құранды жылап отырып, әндетіп оқығанда, естушілер еріксіз денелері балқып, көздеріне жас алатын болыпты.» Құран сүрелерін әуен негізінде вокалды қойылым арқылы жүзеге асырса, дауыс ерекшелігі тұрақталып оның тез жатталуына мүмкіндік беріп отыратын көмекші құрал бола алады. «Бірде мерекелік намаздан кейін біздің әулие пайғамбарымыз өзінің жақын досы Әбу Бәкірмен бірге отырады. Осы уақытта Мұхаммедтің (с.ғ.с.) жұбайы Айша қурайда сол кездегі ұлттық әуенді ойнайды. Әбу Бәкір: «ойнауды тоқтат, пайғамбардан ұялсаңшы» деп оған ашуланады. Сонда пайғамбар: «әр тайпаның өз қуанышты күні бар, ал бізде осындай үлкен, қуанышты мереке» деген екен.
1. Ибрагим Дамира Өмірзаққызы. Адамзаттың асыл тәжі Мұхаммед (с.а.у.) Пайғамбардың өмірі. Мәдина кезеңі. Алматы 2003 ж.
2. Ислам және Қазақстан мәдениеті, - Алматы 2003, 12-15 беттер.
3. Жоржи Зейдан "Ислам мәдениеті тарихы" Москва, 1986, 187 бет.
4. Қазақстан Діни Басқармасы “1001 Хадис”, - Алматы 1991, 77 бет
5. Красковский. Коран, 686-709.
6. Исламның өнерге көзқарасы қандай? // Ислам әлемі №1 - 2004 ж. 5 - б.
7. Н. Өсеров, Ж. Естаев. Ислам және қазақтардың әдет-ғұрпы. – Алматы, 1992, 40-41 беттер.
8. Мунчаева Ш.М. Религия история и современность. - Москва, 1998 г. 41-45 – стр.
С.С. Валериус "Монументальная живопись. Современные проблемы." - Москва, изд-во "Искусство", 1979 г. 89 б.
9. А.Х. Маргулан "Казахское народное прикладное искусство", т.1, - Алма-Ата, изд-во "Өнер", 1986 г. 123 б.
10. А.Х. Маргулан "Казахское прикладное искусство" т.2, - Алма-Ата, изд-во "Өнер", 1987 г. 93 б.
        
        МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ 3
I ИСЛАМ ДІНІ ЖӘНЕ МӘДЕНИЕТ ... ... ... ... ... ... бейнелеу өнері, сәулет өнері және поэзиясы ... ... ... ... ... ОРНЫ ... ... Республикасындағы ислам мәдениеті мен мешіттердің
монументальды – сәндік безендірілуі 34
2.2 Ислам және Қазақстан мәдениеті. 45
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... өзектілігі.
Ұлт тәрбиесінің басты құралы - өнер. Жас ұрпақ ислам дінінің негізінде
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... керекті жақтарын іздестіреді. Ислам дінінің берік орын алып ... ... оның жас ... тәрбиесіне деген ізденістердің тәжірибелік
ғылыми көзқарастың жақындасуына әсерін тигізетін тіке жол, ол - ... ... ... ислам дінінің негізінде көптеген табыстарға жетуге болады.
Ислам дінінің «түпкі сырының өзі адамгершілікті, ... ... ... ... ... өнерпаздықтарды
қалаған. Ал қатыгездік пен зұлымдықтардан арылудың жолын уағыздаумен келді.
Адамзаттың құндылығын сақтайтын қасиеттерді іздестірген ислам діні ... ... бәрі ... ... ... ... жатталып айтылды.
Құран сүрелері саф тазалығымен ауыздан - ауызға әуен негізінде жетіп, халық
арасына кең тарады. Құран ... ... ... ... ... жоғары
диапазондағы регистрмен әрбір әріптің нақты естілуін салақты қадағалаған.
Жатталған сүрелер тыңдаушылардың ... тез ... ... болу ... атқарған ролі өте жоғары болды.
«Аңыздарға қарағанда, Әбу Бәкір Құранды жылап отырып, ... ... ... ... ... көздеріне жас алатын болыпты.» Құран
сүрелерін әуен негізінде вокалды ... ... ... ... дауыс
ерекшелігі тұрақталып оның тез жатталуына мүмкіндік беріп ... ... бола ... ... ... ... ... біздің әулие
пайғамбарымыз өзінің жақын досы Әбу Бәкірмен бірге отырады. Осы ... ... ... Айша ... сол ... ұлттық әуенді ойнайды.
Әбу Бәкір: «ойнауды тоқтат, ... ... деп оған ... ... «әр ... өз қуанышты күні бар, ал бізде осындай үлкен,
қуанышты мереке» деген екен. ... ... сөз ... құралды пайдалануға болатындығын анық
дәлелдей алатын шығар. Егер бұл күнә болса, оны ... ... ... ... еді. Діни әдет - ... белгілі бір музыкалық мақаммен
орындау ежелден келе жатқан діни - ... ... ... өз ... көруге болады. Музыка мен өлеңнің яғни сөздің ... ... әнші ... ... ... ... ... қатар әнші,
бата оқу, жыр, терме, күйші, сазгер, би өнерлерін дамытып, құран сүрелерін
қоса жаттап ... ... Жеке ... дамытып қалыптастыруда музыканың
атқарар қызметі үлкен. Ол ислам дінінің жалпы заңдылықтарына сүйене отырып,
ұлттық ... ... ... Бұл ... ... ... өнерінің
синкретті сипаты аса қолайлылық туғызды, ... ... ... ... ... ... ізгілік мұраттарды шешуде тиімді жол
болып табылады. Жас ұрпаққа ислам дінінің негізінде тәрбие беру ... ... тек ... ... түрлерімен, соның ішінде Құранмен тығыз
байланыста екенін ... ... ... мен ... жұмысымның негізгі мақсаты - ислам ... сөз ... ... ... ... ... ... көрсету. Мұсылман
сөз өнері, мұсылман поэзиясы ретінде дүние жүзілік ... ... жоқ үлес ... ... ... ... әділетсіздік пен
зұлымдықты құр бос уақыт өткізумен, жалқаулықты ... ... алып ... ... ... ... ... имандылығын жабуға, өз
өлеңдерімен мұсылман ақындары өз үлестерін қосқанын баса ашып көрсету.
Осы мақсатқа жету ... ... ... ... ... міндеттер
қойылды:
- өнерге исламның көзқарасы қандай?
- ислам өркениеті, әдет – ғұрпы және бүгінгі ислам;
- исламның діни – ... салт – ... ... бейнелеу өнерін, сәулет өнерін, мұсылман поэзиясы негізгі
құндылық ретінде ... ... ... ... ... ... ашып ... жұмысымның жаңалығы.
Зерттеген бітіру жұмыстың ғылыми жаңалығы – ислам өнерінің ... ... мен ... ... ... ... ... өнер бір
келкі арабтық пен ... ... ... ... ... бар ... жұмысының құрылымы зерттеліп отырған тақырыптың мазмұнына ... ... ... және ... әдебиеттер тізімінен
тұрады.
I ИСЛАМ ДІНІ ЖӘНЕ ... ... ... көзқарасы.
Дін мен мәдениеттің арақатынасы жөнінде қыруар пікірлер айтылуда. Соңғы
кездері дін ... ... ... ... ... ... өзгерсін,
ал мәдениетіміз өзгермесін" дейтіндей орашолақ пікірлер де айтылуда. Осы
мәселеге байланысты ғылыми ... ... үшін ... ... ... ... ... саналатын дін мен мәдениеттің арақатынасын ... ... ... және ... ... теоретиктері
дінді мәдениеттің ең маңызды құрамдас бөлігі деп санайды. ... ... ... ... те ... Дін әлеуметтік құбылыс,
қоғамды қалыптастыратын ұйытқы ретінде ... ... аса ... ... ... ... мен саяси ағымдар діннің осы ... ... ... күні ... ... орын алып ... саяси,
әлеуметтік, мәдени, экономикалық уақиғалардың негізінде діни ... ... айту ... ... ... дін - осы салаларға бағыт - бағдар
беретін күштің бірі, ... ең ... ... ... ... ... орны ... Қоғамдарды басқа қоғамдардан ажырататын ең
негізгі қасиеттің бірі осы ... өзі ... ... ... ... ... ... психология,
антропология, мәдениеттану, ... ... ... ... ... Бұлар әлеуметтік феномен, қоғамдық уақиға және
қоғамға пішін беретін құдірет ... ... ... ... ... ... хұрафи сенімдер мен ырым - секемдердің қаншалықты әсерлі ... ... ... ... ... басты күш екеніне дау
жоқ. Әсіресе, бүгінгі өтпелі кезеңде азаматтардың өзін - өзі ... ... ... ... ... және XXI ... халқымыздың өсіп -
өркендеуінің басты құралы - дініміз.
Әлеуметтану ғылымдары ішінде ең көп дау - ... ... ... болып табылады. Мәдениет дегенде кейбіреулердің есіне ... ... ... ... Ал, ... ... шынында, өте кең
ауқымды қамтиды. Әр қоғамның қоғамдық қасиеттерінің материалдық және ... бар. ... ... осы ... және ... ... бойы етене араласуы нәтижесінде қалыптасатын нәрсе. Сондықтан,
заман өзгеріп, мәдениеттің кейбір ... ... ... ... ... сақтап қалуға тырысады. Ислам дінінің көшпелі және
руларға бөлінген араб ... ... ... белгілі. Дегенмен, Ислам діні
негізінен отырықшылықты, қалалық мәдениетті ... ... ... ... ... ... - ... рулар мен тайпалардың басын қосқан
күш осы Ислам діні болған. Ислам діні ... ... ... ... ... басқа мәдениет тобына қосылып, мүлдем басқа
қоғамдарға айналған. Бұған ... ... ... ... т.т. ... ... ... зорлықпен шоқындырылған қараларды,
африкадағы халықтарды, Оңтүстік Америкадағы ... осы ... ... Демек, әр халықтың мәдени ортасын анықтайтын басты фактор
дін екені анық. Біздің мұсылман ... тән ... ... ағайынмен тату болу, ораза айт пен құрбан айт кезінде ... ... ... ... ... мұсылман үмметіне
уағыздаған қасиеттері.
Әлеуметтік тұрғыдан алғанда Ислам діні:
1. қоғамға ...... ... ... ... ... және мәдени ұғымдарды бүкіл қоғамға
телиді;
4. жеке тұлғаның мүдделерін қорғайды;
5. ... ... гөрі ... ... ... мән
береді.
Діннің мәдениеттің құрамдас бөлігі екені ... ... ... ... жеке ... және ... ... нақты
функциялары бар;
2. дін әр адамға сол адам бағынышты болуға
міндетті ... ... жеке ... сезімін береді;
3. дін адамға өзінің төңірегіндегі әлемді ... ... жүйе ... дін ... ... қалыптасуында ... ... ... ... ... ... қақтығыста
жеңіске жеткен мәдениеттің өзі жеңіліске ұшыраған мәдениеттің белгілі ... ... ... ... болады. Мұның нәтижесінде ... ... ... ... діні ... ... ... дін. Нәсілдер мен тілдердің, тіпті діндердің әртүрлілігін ... ... ... ... ... ... ... әркімнің
діні езіне екені туралы айтылған және Құран мүны Жаратушының шешімі ретінде
көрсеткен. Қоғамдар арасындағы парықтар ... ... - бірі ... ... қарым - қатынас орнату жағынан жағымды роль атқаруы да мүмкін. Бүл -
біздің қолымыздағы нәрсе. Сондықтан, Ислам ... ... ... деп ... жөн. Тарихқа қарағанымызда сан жағынан аз
мұсылмандардың ... ... ... ... ... ... дін ... де қорғаумен шұғылданған. Мұсылмандар негізінен бір
мемлекеттің туының астында біріккен басқа тілдегі және діндегі ... ... хош ... ... ... ... ... болмаған. Алғашқы қоғамдық
құрылымнан бері ... ... ... ... ... ... да діни
сенім негізінде қалыптасқан. Ал, сенім жүйесі ең жоғары деңгейдегі ... ... ... ... діні осы ... ... ... орасан зор ықпал жасаған, түбегейлі өзіндік қалыпқа салған.
Дін - адамдардың іс - ... ... ... ... ... ... бола тұрғанмен, дін мәдениеттің негізгі салаларымен
шұғылданады да, ... - ... ... ... дін ... киіну
мәселесінде негізгі қағидаларды белгілейді, бірақ дәл қандай киім үлгісін
киюді ұсынбайды. Ислам діні адамдардың халал тағам жеуін ... ... ... және қабылдау салтына араласпайды. Мәселен, Қытайдағы
мұсылмандар қасықпен, араб елдеріндегі мұсылмандар қолымен тамақ іше ... ... ... яғни ... етілген таза тағамдарды жеу./2/
Кейбір әдебиеттерде, мәселен Жоржи Зейданның "Ислам мәдениеті тарихы"
атты еңбегінде мәдениет былайша ... ... ... ... жамағатты, ұлтты ұлт жасайтын, оныөзге ұлттардан ажырататын
өмірлік көріністердің ... Осы ... ... әр улттың өзіне
тән болып келеді." Қысқаша қайырып ... ... "әр ... ... ... және өмір сүру ... ... болып табылады. Мәдениеттің негізгі
қасиеттері мыналар:
1. Ұлттық ... ... ... және ... ... және ... Ұлттың ортақ мүрасы болып табылады.
5. Өзегі өзгермейді.
6. Үйлесімді тұтастық болып табылады.
7. Ұрпақтан ұрпаққа жалғасады.
Міне, осы қасиетердің барлығын зер сала ... ... ... ... ең ... бөлік екенін көреміз. Ендеше,
"дін - мәдениеттің құрамдас бөлігі емес екен, ... ... ... ... ғылыммен үш қайнаса сорпасы қосылмайтыны анық болады. Ал,
мәдениет пен еркениеттің парқы неде? Мәдениет ұлттық ... ... ... ... ... ... Бір мәдениетті екінші
мәдениетке тұтастай аударудың мүмкін еместігін жоғарыда айтқанбыз. Өркениет
болса жаппы адамзатқа тән байлық.
Мәдениеттің негізгі факторлары мыналар:
1. Дін: Әр ... ... тән иман және ... жүйесі.
2. Тіл: Әр ұлттың өзіне тән сөйлеу және түсінісу құралы.
3. Өнер: Әр ... ... тән сән, ... және ... және ... ... Әр ... өзіне тән өмір сүру ... ... ... ағымындағы көрінісі, іс - әрекеттердің даму
барысы.
5. Әдет - ... ... - ... ... ... қоғам тарпынан есепке ... іске ... - ... - ... ұнатып, барлық нәрседен көркемдік пен сыматтылыққа
үндеген дін болып есептеледі. Пайғамбар (с.ғ.с.) ... ... өзі ... болу ... сымбаттылықты жақсы көреді!” /4/–
деген (хадисті имам Муслим ”Әл - Иман” кітабында ... ... - ... ... ... ... оған қарсылық
білдірмейді. Ислам эстетикалық ... ... ... басым мән береді, яғни эстетикалық негіздер ... ... ... ... тығыз байланыста болады. Бұл Исламның
өнердың барлық тұріне қатысты көзқарасы. Өнердің қай түрінде болмасын, оның
құндылық ... ... ... - ... ... -
жамандық бар” деген Исламдық ұстаным басшылыққа алынады.
Мұсылмандардың Киелі кітабы болғандықтан Құран осы ... ... ... ең ... діни ... ... маңызды роль
атқарып келеді. Құран әралуан оқу орындарында оқытылады. ... ... ен ... ... ... орын ... Ол ... бұқаралық ақпарат құралдарында, қоғамдық – ... кең ... ... ... ... ... және ... негізгі өрнектік міндет атқаратын мәнін де сақтап қалған. Құран
идеялары мен бейнелері осы ... ... оқыл – ... ... ... әсер ... тұра алмайды. /5/
Құран Кәрімде әлемдегі барлық жаратылыстың бір - бірімен үйлесімділігі
мен оған ... адам ... ... ... ... ... асқан әдемілікке назар аударатын аяттар баршылық (қараңыз - ... 16 - аят, Нахл ... ... Фуссилат сүресі 12 - аят). Демек
ислам әсемдік пен сымбаттылықты ... ... өнер ... ... алмайды
деу қисынсыз. Ислам тек ... және ... жат ... ... қабылдамайды.
Ислам ақыл - ойды ләзаттандырып, ... ... ... ... ... ... ... өнердың түріне қарсы емес. Алайда
өнер өз шекарасынан шығып, жағымсыз нәрселерге, құмарлық пен ... ... ... ... ... ... ... оның жойылуына
себепші болады, сөйтіп жағымсыз ермектің түріне ... ... ... ... ... және ... әуен, жоғары өнегелі сөз әсем дауыспен орындалар саз бен әнге
Ислам қарсы емес. Тек өлең мағынасы адамгершілік пен ... ... ... ... сезімдер мен жан дүниесін байытуға қызымет етуі
тиіс.
Мысалы, Әбу Муса Әл - ... ... ... ... оқыған уақытта,
Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) оның дауысын мақтайтын. Пайғамбар ... ... ... ... ең ... ... азан айтуға
бекітетін. Сонымен бірге Пайғамбар (с.ғ.с.) тамбурин (барабанның бір түрі)
мен сырнай тыңдауға құлықсыз емес-ті.
Айт ... ... ... Әбу ... ас - ... ... ... кірген уақытта екі күңнің тамбурин соғып, өлең айтып, билеп
жатқанын көріп ... Сол ... ... ... „Ей, ... ... қоя бер, ... айт күндері емес пе!” - деген сөзбен,
хазіреті Әбу ... ... ... ... ... (хадисті имам әл -
Бухари және имам Муслим риуаят еткен).
Айшаның (р.л.ғ.) туысы ансарлардың ... ... ... ... өзі ... ... ... үйленуі тойына өлең айтатын
біреуді жіберуін сұраған болатын.
Айшаның (р.л.ғ.) туысы ансарлардың ... ... ... ... (с.ғ.с.)-нің өзі Айшаға (р.л.ғ.) үйленуі тойына өлең айтатын
біреуді жіберуін сұраған ... ... ... ... ... көп ... адамгершілік
көзқарас тұрғысынан айыпталмайтын ән мен сазға Исламның қарсы ... ... ... келер болсақ, Ислам биді екі түрге бөледі. Ол - ... ... биі. ... ... ... билерін тамашалауға барлық адамға
рұқсат етіледі. Мысалы, Пайғамбар (с.ғ.с.) Айшаға ... ... ... биін көруге қарсылық жасамаған. Әйелдерге әйелдердің алдында
билегенге шек қойылмайды. Алайда Ислам әйелдердің ерлер алдында ... ... одан ... ... көп.
Театр, яғни, сахнада ойнау мәселесіне келер болсақ, егер адамгершілік
пен саналылылықтың шегінен шықпаса ... оған ... ... Қоғамдағы
түрлі келеңсіздіктер мен алуан мәселелерді шешу мақсатындағы қойылымдардың
мәнін ... де ... ... ... ... әдептілікке қайшы болмаған
қаджың, әзіл мағынадағы комедиялық рөлдерге де жол ашық. Қазіргі ... ... сай ... ... де ... ... мен үлкен ескерткіштерге келмек, оған анық түрде тыйым салынған.
Мұның негізгі себебі мүсіндерді шамадан тыс ... ... ... ... замандағы халықтар сияқты мүсіндерге табыну ықтималының болуында.
Қазіргі дәуірде ... ... ... ... ... ... мүмкін, бірақ салынған тыйым өз күшінде қалып отыр. Әрі, болашақта
мүсіндерге табынудың ... ... ... ... өз ... барлық заман және ұрпаққа тиісті өз шариғатын ұсынады. Себебі бір
қауым жат көрген нәрсенің басқа ортада ... ... ал бір ... ... ... ... осы немесе келер ғасырларда ақиқатқа
айналуы мүмкін. /6/
Ислам өркениеті, әдет – ғұрпы және ... ... ... ... ... секталары болумен қатар Ислам -
біркелкі түтас діни жүйе. Шығыс пен Европа мәдениетінің ... ... ... және ... грек ... римдік құқық, ескі парсы
империясының және индуизм мен буддизмнің мистикалық - ... ... ... ... ... бұл жүйе көп салада
синтезден өткен күрделі қорытынды еді. Бұл ... ... - ... араб этносы, араб мемлекеті.
Шығыстың көлемді территориясында кішігірім, ... ... ... ... ... ... ... саяси жүйесімен, өрбіген
өркениетімен, көп ... ... ... ірі ... ... ... ... ислам - діни мәдениетінің әдет - ... тез ... және ... ... ... ... мемлекеттер мен халықтарға,
оның ішінде ерте ... ... ... ... ... ... ... Қысқаша айтқанда, араби ислам екігіні қысқа ... ... ... және ... ... ... көп тайпалы, өзінің ертеден келе
жатқан әдет - ғүрыптары бар халықтарды өз ішінде ерітіп, ... ... ... ... толқыны өзіне сай екпінді қарсы күшті тудырды.
Нәтижеде Египет, Месопотамия, Индия, Иран, Орта Азия, ... ... ... елдердің мәдениетін жинақтаған ,,халықтарынын рухани әдет -
ғұрыптарымен ... ... ... ... ... әдет - ... салт - ... болды. Бұл әдет - ғұрып өсіп - өрбіп келе ... ... ... алып күш ... әрі ... ... ... тигізді. Мұның өзі
орта ғасырдағы араби мұсылман мәдениетінің аз уақыттың ... ... ... ... алып ... ... әсерін тигізген күрделі
мәселе - ҮІІІ ғасырдан бастап Европа мәдениеті құлдырау жолына түсіп, ... және жаңа ... ... ... еді. Европада христиан мәдениеті,
Батыс Европада католик, Византияда православие діні өрбіп ... кез ... ... ... ... ислам өркениетінің алдында нашарлана бастады.
Араби ислам мәдениетінің жетістігі көп ... оның ... орта ... елдерінің мәдени орталығына үлкен әсерін тигізді. Бұл, ... ... ... ... орында болды. Кордов халифаты
(Испания) ҮІІІ - ХІІ ғ. ... ... ... ... ... ... ... әлемдегі ірі тұлға, ойшылдар Авиценна, Аверроэс, әл -
Газалидің ... ... қолы ... ... Аристотельдің ғылыми
мұраларына берген Аверроэстың түсініктемесінің төңірегінде ... ... ұлы ... ... Брабантский, Фома Аквинскийлердің арасында
дау - дамай пікірталастар ашылып кетті.
Кейін араб ... ... ... күйреуімен\ жалпы араб
мемлекеті мен өркениеті құлдырап кетті. Бірақ исламның тараған аудандары,
түкпір - ... ең ... ... де ... ... әдет - ғұрыптарын
ұстап, Құран оқып, Сунна ... амал ... ... осы ... ... ... жерлердегі араби ислам мәдениетінің (құдайшылдық, фикх,
шариат, әдет - ғұрып, ... ... ролі ... ... бұл ... ... - ... жүйесін өзгерткені
сонша, арабтар қашықтап кеткен жағдайға қарамай, араб мәдениетінің көптеген
ықпалы халық арасында қалып қойды. Діни ... да ... ... ... ... ... ... алуға болады. Мұның барлығы, Құран ... бойы өзге ... ... араб ... ... өзі ... ... құрмет туғызды. Сондықтан араб тілі католиктер үшін латын тілі
сияқты бүкіл ислам әлеміне тарады Осы ... ... ... осы тілді
мешіттерде, медреселерде оқытты. Ислам елдерінде ... ... ... ... араб ... оқып, араб тілінде жазады.
Сонымен, араб тілі, араб мәдениеті және мемлекеттері ислам әлемін
құруда, бүкіл ислами ... бір - ... ... - ... ... роль атқарды. Қасқаша айтқанда, араби ислам салт – ... ... ... ... элемент деген теокин - заңдылық, ұл шынайы
болмысқа әсерін тигізетіні хақ. ... де ... ... ғасырдан бері
өзіндік салт - дәстүрімен Еуропаны; Азиядан, ... ... ... ғана ... ... діни ... ... да бөліп
тұрды. /7/
Исламның діни – мәдени салт – ... ... ... және ... бірігу, саяси әкімшілік пен
діни биліктің бірігуі мен ... бар. ... да ... ... ... ... мемлекет ісіне қарсы тұратын шіркеу сияқты қауым жоқ. Бұл
мұсылман орындарының басшыларында, шейх, имамдарда мемлекет ... - ... ... қарау бар немесе келісім бар, келіспеушілік
болмайды деуге болмайды. Ондай ... ... ... де ... ... ... шіркеуі сияқты шіркеудің және діни қызметкерлердің
пайдасы үшін мемлекетпен айтысу және бір - ... ... ... ... ... ... дінінен ислам дінінің айырмашылығы онда дін
мен саясат бірлескен түрде, оның ... әрі діни ... ... - ... ... әмірлер және жергілікті көмекшілер.
Бұл зайырлық және діни бірігу бір ... ... ... ... жағынан әкімшілік - бюрократиялық иерархияның маңызы төмендей
түседі. Қандай да ... ... ... өз ... ... ... Құранға негіздеуі қажет. Олар муджтахидтермен және
мутакаллимдермен ақылдасып, молдалардың, шейхтардың, сопылардың жөне басқа
діни ... ... ... алып ... ... жолын, Құран
аяттарын, хадистерді әкімшілік қызметкерлері ... де ... ... Ол ... ... дін ... ... аулақ деген сөз. Әкімшілік
қызметкерлерді қадағалауға алып, олардың өзінше шариат жолын, адам ... жол ... ... бір түп - түзу ... ... деген сөз. Әр
деңгейде әр қилы қалыптасқан тәртіп болады. ... ... ... ... Иран шахына өзінің қол астындағы қандай да ... ... ... ... жаза ... оны ... тоқтатуға, ара түсуге қақысы
жоқ. Ал, қаншалықты ... ... ... ... олар діни ... байланыста болып, олармен кеңесіп отырады. Міне, бұл әкімшілік
орындардағы шенеуніктерді ... ... ... яғни ... және ... ... ... өктемдік
танытып, діни мәдениеттің нығаюына себепкер болды. Дін шынайы ... ... ... ... жанмен қоса дін салады екен. Алдымен дін, ... ... пен ... Осы екеуін ауыстырмай орын - ... ... ғана адам ... болмыстық тұрмыс етеді. Мұны түсіне алмаған әкім
қол астындағыларға, жай ... ... ... ... өз ... жоғары қойып, өз қызмет әрекетін Құран мен Сунна ... ... ... ... ... ... ... болып
есептеліп, Алла алдында жауап беретіні белгілі еді. ... ... ... Алла алдында деп білді. Міне, бұл Ислам дінінің таза
дін екендігін ... оның ... ... тез ... ... ... тез ... себепкер болған Исламның қасиеті, оның
халықтарды сабырлылыққа шақырып, барлық іс, яғни жақсылық та, ... ... ... сендіре білуінде еді. Адам бұл жағдайда өзінің неше түрлі
қызығушылық (зинақорлық, әуесқойлық, құмарпаздық) және ... ... оның ... ... ... күш алдыңғы кезекке шығады да, шынайы
тұрмысқа алып келеді. Бұл, ... ... ... ... ... жетті. Крестшілермен соғыста болсын, өз мемлекетінде ... ... ... өз ... ... ұстаған, өз сеніміне берік мұсылмандар
өз саясатын дұрыс ... ... ... норма тұрмыста мүлтіксіз орындалу
шарты негізге ... Жеке ... ... ... ілім жолында,
тұрмыста жаңалық, кәсіпқойлық белсенділік көрсетуіне исламда ешқашанда
тыйым салынған емес. Әлеуметтік - ... ... ... ... сақталды.
Діни әдет - ғүрыптарды қалтқысыз орындап, яғни Алланың ... ... ... яғни ... ... пайғамбарларына сену, бес
уақыт намаз оқу, ораза тұту, жегім - ... ... ... ... ... ... ... исламның біркелкі діни мәдениетін
қалыптастырды. Бұл мұсылман ... ... ... ... ... ... Ең ... шариатқа, Құран Кәрімге, хадистерге жеке
тұлғаның ... ... ... ... ... ... одан ... қатаң тыйым салып, оны қадағалады. Бұл парыздарды орындауда
ешқандай бастық, ... күш ... ... бере ... яғни ... орындалуына ешқандай күш кедергі бола алмайды, 30 күн ораза
міндетті түрде ... егер ... да ... ... ... ... міндетті түрде кейін орындайды. Сол сияқты зекет беру міндетін
ешқандай күш ... ... Бұл ... ... ... құлына
міндеттеген парызы, оны орындау - мұсылманға ... ... осы ... ... адам ... әр ... ... сайын өзінің Алла алдындағы
жауапкершілігін, өзінің Алланың құлы екенін ... Алла ... ... ... ... біркелкі рухани тазаруға алып келді.
Шындығында, мұсылманға парыздарын орындау, оның ... ... ... алып ... оның ... ... ешқандай қызметтен, ол жай қара
жұмыс болсын, одан оны ... оған ... ... ... бұл ... ... сыйлауға алып келді. Бұл жағдай діннің тез тарауына,
оның нығаюына алып келді.
Ислам діні де ... ... ... теңдікті қадағалайды.
Бірақ христиан дінінде сөзбен ғана айтса, ал ... ... ... ... ... ... беру әрбір мұсылманға парыз. Алла
алдында әрбір адам тең, ... ... көп ... ... беру ... жоқ
адамға көмектеседі. Мұсылман - әлемінде туыстық ... ... да ... ... ол ... тек ... шеңберінде ғана емес, бүкіл
адамзатқа бірдей деген исламдық нормада тарап, жиналған зекет ... ... Бұл да дін мен ... ... үлкен себепкер болды.
Муджтахидтер мен мутакаллимдердің жетістігі, олардың әулеттік негізінде
немесе әлеуметтік ... ... оның ... ... имандылығына қарай бағаланады.
Мұсылман халифатында ХҮ - ХҮІ ғасырда сырттан келі - егі басып алушылар
әскерлерінің келуімен біркелкі ... ... ... XVI ... көп жері ... ... қол ... енді. Жекеленген күшті
Сефевид мемлекеті шииттер орталығы болған Иран болып ... ... ... ... ... Ұлы ... империясы еді. Бұл үш империяда
ислам ... жеке ... ... күш ... әр ... ... тәртіпке
қарай өрбіді.
Индияда индуизммен қатар енуге қалыптасса, Иранда шиизмнің нығаюымен
санасуға тура келді. Осман империясының қол ... ... араб ... де, ... да енгендіктен бұл жерде ислам бұрынғы қалпында ... ... өріс ... Халифа орнына сұлтан келді, ислами тәртіп әрі қарай
өркендеді.
Келесі ... ... ... XIX ... еді. Ол ... ... мен
Индонезияда еді. Ол өз жолымен жүрді. Ескертетін жай, ... ... ... ... ... ... капиталистік жүйе
өркендей бастаған шақта Шығыс елдері терең тамырдан жарылуға кезікті. ... ... де ... ... Дінге көп кесірі тимегенмен, бұл күйзеліс XIX
ғасырдың өзінде - ақ ... ... ... ... ... ... ... төнген қауіптен құтылу жолын іздеді. Діннің тазалығын,
оның мәдениетін, әдет - ғұрпын сақтауға тырысты. ... ... ... ... Оған ... ... енген сыртқы күштер де әсер етті. ... тез ... ... Европа елдерінін ислам әлемінің бөлшектенуіне
әрекет ... ... ... ... да ... ... ... көп жеріне өзінің қоластында ұстаған Англия
империализмі және сол ... ірі ... ... ... ... Сондай жолда, яғни Англия мемлекетінін қауіпсіздендіру орнының көп
жылдар бойы араласуымен ХҮІІ - ХІХ ғасырда араб ... ... ... ... Бірақ ол араб елдерінен әрі асқан жоқ, оны діннін өрбіген және
жақсы сақталған аймақтарында қолдамады. Ал ... ... ... ... ... он ... ... ғайып болғанынан кейін мың жыл өткенде
бабтар және бехаистер ағымы пайда болды. Өзін он екінші имам ... ... ... ... оның соңынан ерушілер де аз болмады. Ол ... ... ... ... ағым еді. Оның жолы ... әйелдердің теңдігін қорғау еді. Міне, осы үрандардың өзі ... ... ... ... ... ... діндегілердің араласуымен
құрылғаны белгілі. Бостандықты кімнен ... ... ... берілгенін
шын мұсылман біледі. Теңдік - қандай теңдік? Алла алдында барлық адам тен.
Ал, әйелдердің ... ... ... бұл ... ... ... яғни еркін ойшылдардың ықпалы екені белгілі. ... ... ... ол ... айтылған. Баб 1850 жылы тұтқынға алынып, ату
жазасымен өлтірілді. Оның жақтастары жан-жаққа ... ... ... ... ... ... оның ... Бехаулла деген өзін ... ... Бұл ағым ... деп ... ... ... қабылдап, соғысқа,
әлемдік бірігуге, шыдамдылыққа, махаббатқа, теңдікке, ... ... ... ... ... күресгі. Бабизм, бехаизм соншалықты үлкен нәтижеге
жете алған жоқ, бірақ интеллигенттер арасында біршама қозғалыстар ... ... ... ... туғызуға әсерін тигізді.
Тарихқа көз жүгіртсек орта ... орта және таяу ... ... ... деп ... мәдени - саяси қауымдастықтан,
қазақ тектес тайпалар географиялық орналасуы жағынан шалғай ... ... ... Сонымен қатар, Қазақстан ... ... де әр ... болды. Негізінен бұл әрекет Оңтүстік
аймақтардан Солтүстік аймақтарға қарай бәсеңдеу ... ... ... ... қазақ даласына тереңірек бойлай түсті. Ең
алдымен, бұл өрекеттер араб жазуымен араб ... ... ... ... ... ... ... тілі негізінен ҮІІІ – ІХ - шы ғасырларда дамыған ірі қалаларда,
мемлекетті басқарушы ... діни ... ғана ... ... - ... ... жазуда да қеңінен қолданылды.
Бүкіл ислам әлемінде түгелдей дерлік араб тілі жергілікті аристократия,
діни қызметкерлерге, ғылыми ... ... ... ... әдеби тіл қызметін атқарды. Осы араб тілінің ... ... ... ... еңбектері бүкіл ислам дүниесіне ... ... ... біразы Әл - Фараби, Әл - Хорезми тағы басқалары.
Ислам ... ... ... ... ... ... ... әдеби поэзияға да елеулі әсерін тигізді. Осы жанрдың ең ... ең ... бірі IX ... ... ... ... ... еңбегі. Э. Наджиптің айтуынша: "бұл еңбек түркі дүниесінде ең алғаш
ислам діні ... ... діни ... дәріптеуші көлемді шығарма болып
табылады". Алайда мұнда араб - парсы тілдерінен енген сөздер де аз емес.
Ал ... - ... ... ... ... түркі
тайпаларының арасында Ислам дінін дәріптеуші мистик, ақын әрі ... ... ... ... ... Оның ... Хикмет" еңбегінде
берілген өлеңдер жинағы көне түркі тілінің оғыз – ... ... ... бұл ... "Құтты білікке" қарағанда араб - парсы сөздері
көбірек қолданылған. Сонымен қатар, бұл шығарма араб - ... ... өлең сөз ... аруз ... жазылған. Ең соңғы XIV ғасырларда
"Алтын Орда" тұсында жарық көрген түркі поэзиясының ескерткіштері ... екі ... ... ... ... ... "Мұхаббат нәме"
шығармасы жатады. Бұл әдеби ... араб - ... ... ... "нәме"
жүйесімен жазылған.
Қазақ халқының поэзиялық және қара сөздік дәстүрін толық қамтитын, этно
- мәдени танымды, даналар сөзін ұрпақтан - ұрпаққа жеткізудің ... ... ең бір ... ... ... түрлерінің бірі ауыз әдебиеті. Қазақ
халқының поэзиялық және қара ... ... ... ... ... ауыз
әдебиетіне де Ислам дінінің өзіндік әсері болды. Бұл жайлы Шоқан Уалиханов
өз еңбектерінде кеңірек қарастырған. Оның ... ... ... ... ... ... ... халық әндеріне салып
айтады. Қазақтың ... салт - ... ... да, оның ішінде бата
жанры Құран аяттарымен кеңейтіліп, исламдандырылған. ... ... ... ... Ислам дінінің кейіпкерлері — олар бірінші кезекте ... және ... ... ... Сүлеймен, Дәуіт Пайғамбарлардың
есімдері. Сонымен қатар Ислам әл - ... жиі ... адам ... ... ... ... - қорғаушы періштелер, шайтандар.
Қазақ аңыздарына Құран Кәрім, хадистерде баяндалған бірқатар көріністер
толығымен енгізілген. ... ... ... ... ... ... үндесіп жатады.
Бойында араб, иран мәдениеттерінің нышандары бар ... ... ... қазақ мәдениетінің қолөнерлік, зергерлік салаларына әсерін
тигізбей қоймады. Мұны біз ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінен көре аламыз. Онда ІХ
- ХІІ ғасырдағы Ислам елдері қалаларына тән рабаттары, мешіт, моншалары бар
қала құрылыстары ... ... ... құлшылық орындары мешіттер
құрылысына тоқталатын болсақ, олар ... ... яғни ІХ - Х ... ... ... ... ... қайта өңделген. Ең алғаш
салынған мешіт ғимараттары Оңтүстүк Қазақстан облысындағы ... - Төбе ... елді ... табылған. Алғашқы медреселер де осы маңдарда ... ... да ... ... дүниесінде ежелден қалыптасқан құлшылық,
ғибадат үлгілерін түбірімен ығыстыра алмады.
Соның нәтижесінде ... ... ... ... кесенелер
тұрғызып, оларға сиыну, жалбарыну дәстүрі қалыптасты. Ондай кесенелер атап
айтар болсақ Қожа Ахмет Иассауи (ХІҮ ғ.), ... баб, ... - ... ... Қара - Хан (XI ғ.) ... ... ... тараған ислам өнерінің үлгілерінің бірі шебер
жазу өнері. Негізінде бұл жазулар геометриялық ... ... ... куф, сулс деп ... араб ... жазу үлгісінде Құран
аяттарын, әртүрлі тақырыптағы хадистерді шеберлілікпен, бояу арқылы немесе
ойып, бедерлеп жазу. ... жазу ... ... атап ... ... ... ... Сонымен қатар мұндай куф ... ... ... ... ... тұғырлары, ыдыс - аяқтар
(ҮІІІ-ХІ ғ.) Қазақстан территориясынан археологиялық ... ... ... тән ... адам ... ... ... заңдылықтар қазақ
жерінде де өз ықпалын ... Оған ... XII ... адам
бейнесінде тасқа қашалып жасалған балбал тастарда адам бетінің бедерлері
нақты көрсетілмеген. Сол кездегі айналымда ... ... ... ... - пішіндері өзгертілді. Бұрын қытай технологиясымен әзірленген ақшалар
(теңгелер) енді күмістен, жезден құйылған динарға, ... ... ... ... ... ... ... халифтердің аты - жөндері жазылды.
Өкінішке орай, көп ... ... ... ақша ... аты - ... ... жергілікті әмір иелерінің аты - жөндері
жазыла бастады.
Сонымен қатар Орта Азия және ... ... ... ... ... ... ... түсті. Бұл дәстүр бүкіл түркі дүниесіне ... ... ... тіліндегі мистикалық поэзияның өрбуіне үдеу берді.
Сопылық негізінен түркі ... ... ... қалыптасқан дүние таным
заңдылықтарымен үйлесімділік тапты. Мысалы, түркі дүниесіндегі әлем бірлігі
концепцияларын ... ... ал - ... (болмыс бірлігі) концепциясы
қуаттай түсті.
Қазақстандағы Ислам мәдениеті жайлы айтқанда оның Исламға дейінгі
мәдениетпен ... ... бір ... ... тән мәдени орта
қалыптастырғанын көреміз. Бұл ... ... ... ... шаруашылық, тұрмыстық жағдайларына лайық ыңғайластырылған болды.
Кеңес үкіметінің келуімен діни ... ... діни ... ... ... ... медреселер жабылып талқандалды. Тек 1943 -
ші ... ғана діни ... ... ... өзгеріп, Орта Азия және
Қазақстан діни басқармасы қайта бас ... ... ... қайта
ашылып, діни қызметкерлер даярлайтын Бұқарадағы "Мир Араб" медресесі қайта
ашылды./8/
1.2 ... ... ... ... ... және ... көркем суреті.
Көркем шығармашылық әлеуметтік іс - әрекеттің ерекше түрі болып
табылады. Оның өнімдері ... ... және ... ... болып
қалыптасады. Қазіргі уақытта ислам өнерге қарсы деген сөздер көп айтылып
жүр, ал шын ... бұл олай ... ... ... туралы
көзқарастарының әр түрлі болуына қарамастан, кез – ... ... ... ... ... ... тән және бұл құдіретті Алла
тағаланың, Адам атаның барлық ұлдары мен ... ... ... ... біз ... ортаны тамашалаудан үлкен эстетикалық ләззат аламыз.
Міне ... да ... ... ... әдемілікті бірдей қабылдайды.
Себебі адамның ішкі өмірі неғұрлым интенсивті рухани бай болса сол ғұрлым
онда ... пен ... ... ... ... дамиды. Сонымен
қатар өнердің арқасында біз өз өміріміздегі көптеген қиыншылықтарды ... да ... ... ... ... ... бай мәдениетті жасаған мұсылмандарды
өнерге қатысты қандай да бір жау пиғылда деп айту қиын. Себебі бұл ... көп ... ... ... ... ... ... мен
калиграфия, тігін өнері мен барлық мүмкін болатын қол өнер, сонымен ... қол ... ... ойып жасау, кілем тоқу, тұрмыс заттармен тағы да
басқа заттарды әшекейлеу тән.
Исламды ұстанушыладрдың ... ... көз ... үшін ... қол жазбалардың безендірілудің мұсылмандық өнерін еске түсіруге
болады. Әр түрлі кітаптардың ... ... ... ... ... ... ... оларды нағыз асыл затқа айналдырған. Ислам сәулет
өнерінің ... ... ... ... үшін кез – ... ... көңіл аударыңыз.
Сәулет өнерге деген құрал – ... ... ... ... ... ... сіз кез – келген мұсылман мешітті –
бұл қараңғы, ... үй ... ... ... ... ... ... тұрған жарық құрылыс нышаны екеніне көз ... ... ... ... ... негізгі түрлері: скульптура
(мүсін), графика және ... ... ... ... ... ... ... анық белгілеу өте қиын. Себебі олар өзара ... Бұл ... әр ... ... – түсті материалдар мен бояулардың көмегімен
жасалынатын сурет өнерінің бір түрі – ... ... ... ... ... ... ... болып бөлінеді. Алғашқы мекемелердің
негізгі формасын қабырғаларымен төбелерінің сызба нұсқасын жасау болса, ... өз ... ... ... ... ... ... пейзаж табылады,
яғни табиғатты бейнелеу, ауылдың, қаланың, тағы ... да ... ... ... композиция тағы басқа. Бұл жерде сонымен
қатар миниатюра үлкен орын алады. Ол қағаз, ... ағаш ... ... ... ... май, лак, гуаш немесе темпер мен істелінетін
шағын форматтағы көркем сурет. Біздің әңгімеміз ислам ... ... ... ... ... осы ... ... сурет туралы болмақ.
Мұсылман өнерінен алшақ адамдар әдетте ... ... ... ... кітаптың беттерін безендірген шағын миниатюралардың жинағы деп
түсінеді. Әсіресе орта ғасырлық шығыс ... ... тек ... ... сол үшін ... қасиетті қағидаларын аттап ... ... ... ... сәулет өнері, натюрморд және басқа да
нәрселерді салуда ешқандай қарсылық болмаған. ... ... ... ... ... ... ... адам мен жануарларды бейнелеуге
болмайды деп ескертті. Ол өз ... ... тірі ... ... үйге ... деп ... ... Осыған байланысты барлық ... ... ... және ... уақытта да осыны ұстанады. Оның ішінде
өздерінің ең ... ... ... ... суретін салудан бас
тартады. Ислам өз сенушілеріне тірі жанның суретін бейнелеуді олардың жеке
(өз) игіліктері үшін және ... да ...... ... ерекшеліктерін силай отырып тиым салады. Бұл тиым ... ... ... тепе – теңдігін сақтау мақсатында айтылған,
олардың түп тамырын ... ... ... Бұл тыйым салудың ұрпақтан ұрпаққа
дейін жалғасып өмір сүруі, мұсылмандарды өз ойларын ... ... жаңа ... емес ... мен ... ... мәжбүр
етеді. Сондықтан да оларға адамның ... ... ... ... ... ... ... пен терең психологизм тән.
Мұсылман суретшілерінің картиналары әрдайым өз ... ...... ... ... әлемін және адамдардың психологиясын
терең түсінуге мүмкіндік береді.
Діни өмірдің және өз кейіпкерлерінің күнделікті ...... ... анық бере отырып, мұсылман көркем суретінің шеберлері,
рухани - ... ... бар, өз ... ... керемет жасайды, оның
композициясы бірегей ойлаудың ерекше тереңділігімен, саналы шынайылығымен
ерекшеленеді. Гуманистік ... ... ... ... ... деген
құштарлық, ақылдың қуатты күші, әдемілік пен ... ... ... ... ... мен ... сағыналығына сену,
оның жағымсыз жағдайларға қарсы тура білу ... – мені ... ... ... ... ... сурет өнерінің қайталанбас тартымдылығы оның керемет
жылылығымен шуақтылығында, суретшінің өзінің ... ... ... ... жатыр. Өмір, оның үндестілігі, ұлылық, әдемілік, суретшіні ... ... ... ... шабыттандырады. Сонымен бірге ислам көркем
суреті – бұл қазіргі жағдайларды барлық конфликтерге көңіл аударатын үлкен
әлеуметтік ... бар ... шеше ... және ... ... ондағы
қоғамдық оқиғалардың динамикасымен қоса ерекше сипатын білдіретін, ... ...... ... ... ... сурет. Әрине, ... үшін ең ... ... суреттері – ол кез келген мұсылман үшін
қасиетті Ал – Каба, исламның екі ... ...... мен ... құранның суреті және сонымен бірге арабша жазылған Құдіретті Алла
Тағаланың аты.
Ұлттық ... ... ... айырмашылықтарына
қарамастан, әртүрлі мұсылман халықтарынан шыққан қыл қалам шеберлерінен
шыққан ... тап осы ... ... оның күрделі де көпжақты
өнерлерін біріктіріп, ... ... ... ... ... жанама
түрде көрініс тауып олардың шабыттарының күнделікті қайнар бұлағы болып
қалыптасты. Олардың ... ... ... ... ... ... терең ойластырылған және онда ешқандай кездейсоқтық
жоқ. Оларға түстің ашықтығы, айқындылығы, дұрыс таңдалып алынған ... тән. ... ... ... діни ... мән - ... өзіндік ұстанымын білдіреді. Бұдан ... ... ... ... ... ... Олардың картиналарында адамның сезімі мен уайым
қайғысы өте терең ... ... ... ... ... сол шығарманы қоршаған ортамен бөлінбес тұтастықта қабылдауға,
одан ... даму ... ... ... ... ... мәселелері тек жабайы қолданылмаған табиғат ғана емес, сонымен
қатар адам ... ... ... ... ... туған табиғаттың
әдемілігі мен және қайталанбас тартымдылығымен шабыттанған. Олар үндестігі
мен түстің ашық айқындылығы бойынша өте ... ... ... ... ... қуанышты, өмірде бар образдарына ендіре
отырып, оған дала мен тау пейзажының ... ... ... ... тыңыштықтың ерекше поэзиясын көрсете отырып олар сол адамда табиғат пен
адамның тұтастығын гуманистік түрде ... ... ... ... қайталанбас тартымдылығымен негіздеуге ықпал етеді.
Өкінішке орай соңғы кездері біздің елде де шетелдерде де ...... деп ... адамдар пайда бола бастады. Бірақ ... ... құр ... басқа мұсылман көркем суретімен ешқандай
байланысы жоқ. ... ... айта кету ... ... ... ... ол ... суретін, мұсылман дінінің арлық жауларын және де
жалаңаш денені салу болып ... ... ... мұсылман суретшісі болып
қана табылмай, олар құдіретті Алла Тағаланың ... ... ... ... ... ... ... образдары, батыстың өмір сүру
үлгісін насихаттайтын ... ... ... ... ... ... жат.
Батыс сурет өнерінде өмір сүруі ұзаққа бармайтын, алайда адам жанына
үлкен зиян келтіретін формалистік бағыттар ... ... ... ... регрессивтісі - абстракционизм мен ақыл ойды ... ... ... ... ... ... ... табылатын суретші
– обстракционистер шынайы әлемді көрсетпейді. Олар жеке адам ... ... ... ал ... өз „өнерлерінде” қорқынышты түстермен
мистикалық көріністерді беруді мақсат етіп қояды. Абсурд олар үшін ... ... ... болып табылатын және ақылдан алжасу шығармашылық
процесс үшін өте тамаша күй.
Бұл өнердің мақсаты – өз көрермендерін еркі мен ... ... ... пен ... ... ... туралы ойдан
аластау. Мұндай шығарма соны жасаушы адамның ішкі жан ... ... яғни оның ... ... көзқарасын көрсетеді.
Дүниетаным – ол суретшінің жалпы мәдениетін ... ... діни ... ... жиынтығы. Дүниетаным суретшінің
шығармашылығында көрініс табатын өмірлік құбылыстардың мән – ... ... да оның жеке ... ... ... ... және ... болса, сол ғұрлым шығармасы мазмұнды болады.
Мұсылман көркем суретінің дамуы жер шарының әр ... әр ... ... оның ... ... баяғыдан - ақ анықталған. Ол ислам
руханилығының негіздеріне сүйенген. Осы тақырыпқа байланысты жазылған
еңбектерде ... ... ... мен жоғары кәсіби шеберлік жатыр.
Ислам суретшілерінің ... ... ... ... дәстүрлерін нығайтуға деген талпыныстары жаңа ... ... ... ... қатысуға тиісті барлық сенуші адамдарды
қуанта түседі. Олардың шығармашылығының әр алуандылығы, өмірді танып білуге
деген ... ... ... ... ... өз туған жері
мен халқына деген мұсылман сурет өнерінің ... ... ... Өзінің бар өмірінде діни ... ... ... үлкен жастағы мұсылман суретшілері енді өз ... ... ... ... Өз кезегінде руханилық ислам суретшілерінің ең
жақсы ... осы ... ... мен ... ... ... насихаттап отыруға міндетті.
Қазіргі уақытта әлемнің кез – келген ... ... ... ... ... залы ... тиісті. Себебі сурет өнерінің барлық
жанрларын қамтитын ислам суретшілерінің керемет шығармашылығы сондай айқын
да, әр ... өте терң де ... ... ол ислам әлемі қазіргі
уақытта барлық адамзатқа беріп отырған мәдени құндылықтар арасында үлкен
орын ... ... ... ... ... ... – бұл ... да бір қоғамның
эстетикалық көркемділігімен техникалық мүмкінділігіне сәйкес адам өмірі мен
іс - әрекеті үшін ... ... ... ... ... ... бір түрі ретінде ол рухани мәдениет ... ... ... ... қалыптастырады. Әр халықтың сәулет ... ...... тектоника, масштаб, пропорция, ритм, көлем
пластикасы, фактура және ... ... бір – ... ... ... ... ... ортақ сәулет өнерінің үш ... ... ірі ... нысандарының сәулеті – бұл тұрғын үй, мәдени және
қоғамдық ... ... ... ... Ол бау мен ... ... Қаланың құрылысы.
Сәулет өнерінің негізгі мақсаты – мекеменің эстетикалық аяқталған
шығармашылық көркемдік формасын беру, ... ... ... ... да ... ... сәулет өнеріне қайталанбас ерекше сәулет стилін жасаған, яғни
өте қиын көркемдік әдіс құралдарды ... ... ... ... ... ... өнерінің тілі өте бай, әралуан және күрделі. ... ... ... қоғамының дүниетанымы мен идеяларымен байланысты ... ... ... күші ... ... ... ... табылады. Алла
тағаланың атымен мұсылман сәулетшілері тасқа қашап шынайы үйлесімділікті
жасады. Мұсылман сәулет өнерінде үлкен ... ритм ие, яғни ... ... ... өте айқын етіп бөліп көрсету. Симметриялық
және ассиметриялық ... ... ... ... ... ... мен элементтерін пайдалана отырып мұсылман ... ... ... бұл ... ауыр немесе жеңіл, тыныш ... бір ... ... ... түсті етіп жасай алады. Құрылыс жүріп
жатқан жердің климатын ... ... ол ... пен ... өте тиімді
орналастыра отырып, оған көркемдік түр ... ... ... ... безендіріліп, өз формасы мен
байлығымен ерекшеленеді. Исламның мәдени құрылыс нысандарына әдемілік,
қапырық ... ... ... ... ... ... тән. Мешіттің
көгілдір күмбездері, минареттің тамаша мұнаралары, фантандағы судың сылдыры
адам жанына жеке өз сенімділігін ... және оған ... да ... сыйлайды.
Уақыт үнемі алға қарай жылжуда, сонымен бірге өркениет дамып, үлкен
көлемдегі құрылыстар ... ... ... ... ... құрылыссыз
елестету мүмкін емес. Құрылыс процесі де өзгеріп, қазір ең ауыр құрылыс
жұмыстары ... ... ... ... адам еңбегін
жеңілдетіп, штукатурлап бояйды, метал қорытып, шеге ... ... ... ... ... және ... ... материалдар мен конструкциялар
жасалынуда. Көптеген құрылыс жұмыстарын жасаудың ... ... жаңа ... ... ... Ал бұл өз кезегінде сәулет өнерінің
мүмкіндіктерін кеңейтіп, көлемін үлкейтті.
Қазір жүздеген жаңа ... ... ... ... ... күрделі
процесі жеңілдендірілді. Тек сәулет өнерінің негігі принциптері өзгеріссіз
қалды. Пайда, мықтылы пен ... ... ... жаңа ... әлі ... дейін жалғасуда. Болашақтың құрылыс алаңдары қазірге мүлдем
ұқсамайтын болады: будозерлермен эксковаторлардың орнында ... ... және ... ... Ешқандай трантраншея
болмайды. Себебі арнай жер қазатын ... ... ...... жасап, оған кбелмен трубаларды орнатады. ... әр ... ...... ... ... әдемі және мықты мекемелерді
жасайтын болады. Заман ... әр ... ... өнері тарихтың куәгері
ретінде, сол заманның символы ретінде ұрпақтан – ... ... ... ... ... ... ... – небары бірнгеше күн, сағат,
кейде ... ... ... Сол ... ... адам өз ... немесе
болашақ шығармасын ойлап табады.
Ай, бұлбұл, раушан гүлі де, беттегі меңге ... бір ... ... ... ... мүмкіндік беретін Құдіретті Алла Тағаладан
басқа барлық нәрсе шабытты тудыруға себеп болады.
Мұсылман поэзиясы ... ... ... ... үлес ... ... ... ұлы шеберлігін көрсетеді. Мұсылман ақындары өз заманының
алдыңғы қатарлы және білімді адамдары болған. Қазіргі көптеген ... ... ... ... Мұсылман ақындары өз еңбектерінде
бақыт, әділеттілік үшін күре туралы жырлаған және пара ... ... ...... ... ... варварлықпен қаталдыққа қарсы
күресті. Бұл қайырымды адамдар өз хлқының қайғы ... ... ... ... портреттерін жасады. Олар бай атақты ... ... ... ... ... ... артта
қалушылыққа, діни фанатизмге қарсы, бостандық, ... ... ... күресті. Олардың поэзиясы мұсылман қоғамының ... ... ... ... ... ... Мұыслман ақындарының
шығармаларында жәй халықтың мұң – мұқтажы терең айтылған. Үлкен махаббатпен
олар қарапайым мұсылмандардың ауыр ... ... ... ... ... ... ... барлық нәрсеге қарсы шықты. Исламның ұлы
ақындарының ар ... ... ... ... ... шынайы сезімнің әділдігін көрсете білді. Біреулері адамдарды ... ... ... солай салды. Ал, біреулері оларды тап сол күйінде
бейнеледі.
Мұсылман ақындарының ақындық шеберлігі сан мен емес адам ... ... ... ... Бұл олардың жоғары ислам руханилығымен олардың
тілінің әдемілігі түсіндіріледі. Сонымен қатар олар тамаша әуенге ие, сонда
да ... ... ... ... ән негізінде айтылып жүр. Ол
көбінесе махаббат, достық, қоршаған әлем, туыстық қатынас, ... ... ана ... ... ... ... дейін ислам ақындары Каба ибн Зухайра мен Аль – Бусиридің
есімдері ... ... ... ... Алла Тағаланың ұлылығымен
құдіреттілігі, Мұхаммед ... ... ... ... туралы айтады.
Олар баяғыдан – ақ классика болып қалыптасып, барлық поэзия мұсылманның
ірге тасына ... ... ... ... танымал „Хамсэ” поэмасының авторы – Низами Гянджеви
(1141 – 1209 жж.), Махаббат лирикасының ... ... ... ... – 1556 жж.), ... ... ... Фирдауси, Саади, Хафиз
кезеңінде адамзат сезімдерін керемет ... ... ... ... өлеңдерінде, әндерінде, өмір, отан, өмір және ... ... әр ... ... ... ақыны қандай болу керек? Ең алдымен ол барлық
уақиғалардан хабардар болуы тиіс. Ол тек ... ғана ... сөз ... бірге бүкіл әлемде болып жатқан ... өз ... ... анық ... ... ... ... басты мақсаты мен міндеті - өз ... ... ... өз ... ... білуге және оған жету үшін батыл түрде
күресе білуге көмектесу, басқаша айтқанда – оның ақылды кеңесшісі болу. ... өз ... ... ... Ол сөзсіз құдайға сенуші, ислам дінін
қорғаушы адам болуға ... және ... ... оның ... ... ... көзі ... тиіс. Қазіргі ислам ақынын мәдениеттің
қазіргі уақыттағы дағдарысы алаңдатуы тиіс. Ол өзі ... өз ... ... ... ... рухани тұрғысынан сақтап, өз халқын
түсінуі крек.
Мұсылман ақыны қарапайым халыққа аса зор сүйіспеншілікпен, ... ... оның ... мен ... қорғауға, халықты
мейірімділікке, шынайы патриотизмге тәрбиелеуге міндетті. Өлеңді өз халқына
түсінікті тілде жазуы керек. Поэзияға қарапайым ... ... ... ... енгізіп, сол арқылы мұсылман ... ... ... ... классикалық мұсылмандық формасын шеберлікпен пайдалана
отырып, ол өз ... ауыз ... оның ... ... ... ... рухани - өнегелік байлығын ашып көрсеткенін, жоғары азаматтық
сезімді жырлауға міндетті. Ол өз ... ... ... ... және
талантты отандастарын қолдап, қолпаштауға тиіс. Кейбір ақындар батысқа
жағынып, оның ... ... ... өлең ... ... ақыны өз
замандастарында патриоттық сезімді оятуға, ... ... ... ... ... ... сезімге тәрбиелеуге міндетті./9/
Яғни, қорыта айтсам, ислам көркем өнерінде „Хасида”, яғни бедеуиндердің
исламға ... ... ... ... келе ... өлең шығару жолы
болып табылады. Араб көркем өнерінде алатын орны ... Бұл ... ... бар: ол ... ... бірінші батырды мадақтап, мақтау;
- екіншісі табиғат пен жан – жануарларды сипаттау;
- үшіншісі артта қалған туған елге ... ... ... діни ... ... ... Адам бос су күйінде ол
ислам өмірінде өз өміршеңдігін танытты. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... киімдерді) өз бойын
сіңіре білді. Сонымен қатар мұсылман көркем өнерінде арабтың өлең ... ... ... көне зороастризм дінінен келе жатқан ... де бар. Бұл ... ... мұсылман көркем өнерінде біртұтас
поэтилақ бағытқа айналып ұлгерген. Ол ... ... ішу, ... ... ... масаң болуы, сондағы көңіл күй, тіпті шараптың түр – түсін
сипаттау және шарапты қалай ішу ... ... ... де бар. ... ... қамтылған). Ол дәстүрдегі ақындар шараптың эстетикалық
мәнін шынайы ... тек ... ... деп ... ... ... ... дәстүрде шарап экстазға жетудің құралы ретінде бүкіл жердегі
күйбең тіршіліктен басын ала қашуға және ... ... ... ... ... жол деп ... халықтарының поэзиясындағы гиданистік қатынас (ләззат алатын
қатынас) ... да ... де ... бөліне қойылған жоқ. Сондықтан
да көркем поэтикалық дәстүрге шарап ... ... ... ... және ... ... бейнеге айналды.
Құранның өзінде тірі жаны барларды суретке салмау ... ... ... ... болмағынан ислам әлеміндегі бейнелеу өнеріне қойылған
кедергілерді құранды талқылаушылардан іздеу ... Бұл ... ... ... пайғамбардың қайтыс болғаннан кейін жазылған
хадистерде пайда ... ... ... ... ... ... салуға
болатындығы туралы айтады. Бірақ хадисте адамдарды, құдайларды, әулиелерді
бейнелеуге болмайды деп түсіндіреді. ... ... таза ... ... ... да оны адамдық кездейсоқтык бейнелерінен шатастырмау
деп түсіндірген.
Алла идеясы ... ... ... да оны ... қоса ... адам ... жеткілікті мөлшерде бере алмайды. Нәтижесінде
бейнелеу ... ... ою - ... безендендіру кезеңі келді. Бейнелеу
өнері жаңа көркемдік тілді ... ... ... ... ... ... ою - өрнек арқылы бейнелеуге тырысқан. Адамды бейнелеу – ислам үшін
бұтқа табынушылықпен, ... ... ... мұсылмандық көркем өнер бір келкі арабтық пен ... ... ... ... бар. ... ... жан ... құстар немесе тасқа салынған адам бейнелері де бар. Ол ... бар. ... ҮІІ – ҮІІІ ... Пенжапта табылған қабырғадағы
бейнелер және кітап минатюраларды, да жан – жануарлардың да, ... ... ... ... ... да қазіргі заманда исламның
жаңартылуы жүүріп жатыр.
Алғашқы кино ... ... араб ... ... өте ... ... Олар кино көретін жерлерді шайтан үй делінген.
Өте жаман көзқараста қалған. Бірақ бірте – ... кино ... ... ... ... Киноны мойындауға мәжбүр болды. Пайдалануға жол қойды.
ХІХ – ХХ ... ... ... дініндегі реформаторлар және
солардың басшыларының бірі Мұхаммед Әбд (1849 - 1905) ... ... ... ... үлгілерін қабылдау керектігі туралы ойларын сенімді дәлелдей
білді. Соның нәтижесінде кино, театр өнерінің ... ... ... сөз ... ... көркем әдебинеті жайында ... ... сөз ... ... ... ретінде дүние жүзілік
мәдениеттің қорына теңдесы жоқ үлес ... ... ... ... пен ... құр бос ... өткізумен, жалқаулықты қатты
сынға алып адамды шынайы, рухани өсіруге, олардың жүрегінде имандылығын
жабуға, өз ... ... ... өз үлестерін қосты. Ислам
өркениетінің атақты ақындарының бірі Кабайын Зуқайра әл - Бусири оған ... (1141 – 1209 ж. өмір ... ... ... ... Қамсе
поэзиясының авторы Мұхамма Жизули (1494 – 1556 ж.ж.) Алишер Науаии (1441 -
1501ж.) аралығында. Міне ... ... ... ... ... ... Олардың поэмаларында, өлеңдерінде, өмір туралы ойлар, отан, өлім
мен махаббат ... ... ... Олар жан - ... ... де, бүкіл шығармашылықтары түгелдей ... ... ... Олардың түсінігінде ақын болу халқының
мұқтаждықтарын өлеңге салып жеткізе білу ... ... ... өлең ... ... мұсылмандық формаларын,
асқан шеберлікпен пайдалана отырып аталған ақындардың барлығы да өздерінің
ұлттық ... сай ... ... ... өлеңдерінде адам жанының рухани байлығы жоғары азаматтық
сезімдер, әйелге деген құрмет, сүйіспеншілік, ғашықтық ... ... ... әдебиетке келетін болсақ, онда оның басты
элементтерін ... да, ... да ... ... ... онда ... ақиқат суреттелуіне орын бар. Мұсылман жазушыларының ең ... да ... ... ... ... екен. Өздерінің замандастарының өмірін
бақылайды және тұлғалардың, тағдырының түгелдей халық тағдыры мен тығыз
байланыстығын көрсетуге тырысқан.
II ... ... ... ... ОРНЫ
2.1 Қазақстан Республикасындағы ислам мәдениеті мен мешіттердің
монументальды – сәндік безендірілуі
Орта ғасырларда орта және таяу ... ... ... ... ... мәдени - саяси қауымдастықтан, қазақ тектес тайпалар географиялық
орналасуы жағынан ... ... ... ... болды. Сонымен қатар,
Қазақстан территориясындағы исламдандыру деңгейі де әр ... ... бұл ... ... аймақтардан Солтүстік аймақтарға қарай
бәсеңдеу болды. Исламдандыру негізінде ... ... ... ... бойлай түсті. Ең алдымен, бұл өрекеттер араб ... ... ... ... тілі ретінде таралуымен кеңірек танылды.
Араб тілі негізінен ҮІІІ – ІХ - шы ғасырларда дамыған ірі ... ... ... діни ... ғана ... ... - ... әдебиеттер жазуда да қеңінен қолданылды.
Бүкіл ислам әлемінде түгелдей дерлік араб тілі ... ... ... ... ... ... ... жалпыға
бірдей әдеби тіл қызметін атқарды. Осы араб тілінің арақасында ... ... ... еңбектері бүкіл ислам дүниесіне ... ... ... ... Әл - ... Әл - Хорезми тағы басқалары.
Ислам мәдениеті сонымен қатар түркі мәдениетінің негізгі бағыттарының
бірі ... ... да ... ... ... Осы ... ең ... ең негізгілерінің бірі IX ғасырларда жазылған Жүсіп Баласағұнның "Құтты
білік" еңбегі. Э. Наджиптің айтуынша: "бұл ... ... ... ең ... діні негізінде, ислам діни ілімдерін дәріптеуші көлемді шығарма ... ... ... араб - ... ... енген сөздер де аз емес.
Ал мистикалық - сопылық поэзияның көрнекті ... ... ... ... ... ... ... ақын әрі ойшыл Ахмет
Иасауи шығармаларын жатқызуға ... Оның ... ... ... өлеңдер жинағы көне түркі тілінің оғыз – ... ... ... бұл еңбекте "Құтты білікке" қарағанда араб - парсы ... ... ... ... бұл шығарма араб - парсы поэзиясының
классикалық өлең сөз ... аруз ... ... Ең соңғы XIV ғасырларда
"Алтын Орда" тұсында жарық көрген ... ... ... ... екі ... ... ұйғыр тілдерінде) жазылған "Мұхаббат нәме"
шығармасы жатады. Бұл әдеби шығарма араб - парсы ... ... ... ... ... ... және қара сөздік дәстүрін толық қамтитын, этно
- мәдени ... ... ... ... - ... жеткізудің көшпелі халық
үшін, ең бір тиімді, кеңінен дамыған түрлерінің бірі ауыз әдебиеті. Қазақ
халқының ... және қара ... ... толық қамтитын халық ауыз
әдебиетіне де Ислам дінінің өзіндік ... ... Бұл ... ... ... ... ... қарастырған. Оның айтуынша көпшілік ақындар
Исламдағы Алланы, Пайғамбарды мадақтаушы өлеңдерді халық ... ... ... ұлттық салт - дәстүрлік поэзиясы да, оның ішінде бата
жанры ... ... ... ... ... ... ... кездесетін Ислам дінінің кейіпкерлері — олар бірінші кезекте ... және ... ... Ілияс, Сүлеймен, Дәуіт Пайғамбарлардың
есімдері. Сонымен қатар Ислам әл - ... жиі ... адам ... ... ... қолдап - қорғаушы періштелер, шайтандар.
Бойында араб, иран мәдениеттерінің нышандары бар ислам мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... қоймады. Мұны біз Оңтүстік Қазақстанда, Жетісу ... ... ... ... нәтижесінен көре аламыз. Онда ІХ
- ХІІ ғасырдағы Ислам ... ... тән ... ... ... бар
қала құрылыстары табылған. Нағыз мұсылмандық құлшылық орындары мешіттер
құрылысына тоқталатын болсақ, олар алғашқы кездері, яғни ІХ - Х ... ... ... мешітке бейімдеп қайта өңделген. Ең ... ... ... ... ... облысындағы Құйрық - Төбе (X
ғ.) елді мекенінде табылған. Алғашқы медреселер де осы ... ... ... да ... ... ... ежелден қалыптасқан құлшылық,
ғибадат үлгілерін ... ... ... ... ... ... мүрделерінің басына кесенелер
тұрғызып, оларға сиыну, жалбарыну дәстүрі қалыптасты. Ондай кесенелер ... ... Қожа ... Иассауи (ХІҮ ғ.), Арыстан баб, Бабажы - Хатун (X
ғ.), Қара - Хан (XI ғ.) ... ... ... ... ислам өнерінің үлгілерінің бірі шебер
жазу өнері. Негізінде бұл жазулар геометриялық фигура ... ... куф, сулс деп ... араб классикалық жазу үлгісінде Құран
аяттарын, әртүрлі тақырыптағы хадистерді шеберлілікпен, бояу арқылы немесе
ойып, бедерлеп ... ... жазу ... ... атап ... кесене,
мешіттерді безендіруге қолданылған. ... ... ... куф ... ... жезден жасалған майшам тұғырлары, ыдыс - аяқтар
(ҮІІІ-ХІ ғ.) ... ... ... қазба жұмыстары
кезінде табылған.
Исламға тән өнердегі адам бейнесін бейнелемеу сияқты заңдылықтар қазақ
жерінде де өз ... ... Оған ... XII ... ... ... ... жасалған балбал тастарда адам бетінің бедерлері
нақты көрсетілмеген. Сол кездегі айналымда ... ... ... мен
бет - пішіндері өзгертілді. Бұрын қытай технологиясымен ... ... енді ... ... құйылған динарға, дирхамға ауысты. Көп
метал ақшаларда құран аяттарымен қатар халифтердің аты - жөндері ... ... көп ... ... ... ақша беттеріндегі
халифтердің аты - жөндерінің орнына ... әмір ... аты - ... ... ... Орта Азия және ... территориясында мистикалық -
сопылық мәдени дәстүр нығая түсті. Бұл дәстүр бүкіл түркі дүниесіне ерекше
қарқынмен тарап, түркі ... ... ... ... үдеу ... ... ... дүниесінде бүған дейін қалыптасқан дүние таным
заңдылықтарымен үйлесімділік тапты. ... ... ... әлем ... сопылықтың "уахдат ал - вужуд" (болмыс бірлігі) концепциясы
қуаттай түсті.
Қазақстандағы Ислам мәдениеті жайлы айтқанда оның ... ... ... өзінше бір түркі дүниесіне тән ... ... ... Бұл ... ... Қазақстан халқының
барлық шаруашылық, тұрмыстық жағдайларына лайық ыңғайластырылған болды.
Кеңес үкіметінің келуімен діни ... ... діни ... ... ... мешіт, медреселер жабылып талқандалды. Тек 1943 -
ші жылдары ғана діни ұйымдарға деген көзқарас өзгеріп, Орта Азия ... діни ... ... бас ... ... ... қайта
ашылып, діни қызметкерлер даярлайтын Бұқарадағы "Мир Араб" медресесі қайта
ашылды./10/
Орта Азияның монументалды - ... ... діни ... тығыз байланысты. Исламның мемлекеттік ... ... сан ... ... ... ... ... түрі —
мешітпен алмастырылды. ... ... ... ... ... ағаш және ... ойма суреттермен безендірілген.
Мұндай құрылыстардың интерьеріндегі монументалды кескіндеме және сәндік
пластика сәулетпен тұтасып, өнер синтезін ... ... ... ... ... ою - ... ... Ою - өрнектің өсімдік,
геометриялық бейнелеу түрлерімен қатар ... өнер ... ... кең түрде пайдаланылған. Тор мен ... құра ... ою - ... ... ... ... үшін ... бір арқау
болып, бейнелеу жазықтығын ұйымдастырды және ... ... ... ... ою - өрнек ислам дінін насихаттаудың ... бір ... ... Жазу ... ... ... ... мешіттің кіре
берісіндегі қақпаны көмкеріп, орталық порталдың ... ... ... ... ... әшекейлегенде пайдаланылады. Мекке
жағына қараған ішкі қабырға — михраб - интерьерде ең көп ... ... ... /11/
Қолданбалы өнер түрлерінің өрісінің кеңеюі, ою - өрнек ... ... және ... ... ... Орта ... монументалды -
сәндік өнердің дамуының нәтижесі болып табылды.
Тәуелсіздік алғаннан кейін ... ... ... ... кеңінен дами бастады. Көпшіліктің кіруіне ашық болған,
қоғамдық сипаттағы сәулет құрылысы - ... — әр ... да ... бір Олимп
секілді болатын. Оны безендіруде суретшілер өз ... ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты — Қазақстанның монументші суретшілерінің
осы ерекше саладағы жетістіктерін ашьш, көрсету. Сонымен ... ... ... ... ... мен ... шешу ... қарастыру.
Автордың өз тәжірибелік ақпаратына негізделіп, Астана, Алматы, Қарағанды
қалаларының мешіттерін безендіруші, бас суретші — Ешкенов ... ... ... ... суреттемеленген. /12/
Осы күнге дейін жеткен, орта ғасырлық ... ... ... бір ... сәулет өнері және кәсіпшілік салаларындағы жетістіктерді
тоғыстырған ескерткіш. — ... ... Қожа ... ... ... ... ... өнердің өркендеуі сәулет және ... ... өз ... ... Көп ... жыланкөзді жылтырақпен
қапталған керамика ... дами ... ... құрылыста
пайдаланылатын шикі қыш пен пасхамен ... ... қыш кең ... ... ... ... ... пайдаланыла бастады, және де
одан сәндік бөліктер ... ... ... ... кең ... және ... ... қолданылған. Қақпа көтеру әдісі
жетілдіріле түсті. Күмбездерді құрастыру дами ... ... ... жебелік арқалықтардың түрлері пайда болды. Моңғол шапқыншылығына
дейінгі саңлақ ескерткіштерге Бұхарадағы Ысмайыл Саманидің кесенесі, ... ... Айша бибі мен ... қатынның кесенелері, Бұхара мен
Самарқан аралығындағы жолда орналасқан Рабат – и - ... ... - ... пен ... ... Мервтегі - сұлтан Санжардың күмбезді
кесенесі жатады. ... Орта ... ... Темірдің орасан зор құрылыс қызметі
монументалды салтанат стилін тудырды. Изразецтік мозаикамен мол сәнделген,
әсерлі ... және ... ... ... айбынды құрылыстар
әміршіні ардақтап, оның құрған әскери - феодалдық мемлекетінің ұлылығын
көрсету үшін арналды.
Қожа ... ... ... безендіруде мозаикалық жұмыстар мол орын
алады. Мозаика — монументалды - сәндік өнерінің мол ... ... ... ... ... ... өз ... жоғалтпаған. Материалдың мықтылығы
және оның бейнелеу ерекшелігі уақыт өтсе де өзгермеген, тек оны ... мен ... ... ... ... Мозаика ежелден бері
интерьерлердің, көбінесе діни ... ... ... ... ... Бұл ... ... пайдаланып,
барлық технологаялық әдістемелерін сақтай білсе, мозаика материалымен
орындалған жұмыстар ұзақ ... бойы ... ... ... ... Қожа ... ... кесенесін, Самарқан қаласындағы Регистан
алаңындағы діни құрылыс кешенін, Стамбул Қаласындағы Әулие София Соборының
мозаикасын ... ... ... ... ... ... ... римдік және флоренциялық
больш екіге бөлінеді. Мозаикамен ою - өрнектік жұмыстармен қатар реалистік
бейнелерді суреттеуге ... ... ... реализм өнерінің өркендеу
кезеңінде монументал - ... ... ... паннолары
керемет мысал бола алады.
Алматы қаласының мешітін безендірген кезде суретші Ғазиз ... ... ... ... ... кездесті. Мозаика орталық
порталда П тәрізді каллиграфияны құруы, яғни ... ... кіре ... жазықтығын қамтуы керек еді. Жұмыстарды орындаудың жалпы көлемі 60
кв.м. жуық болды. Каллиграфияны Стамбулдан келген ... ... ... Бұл ... ол кісінің беделі бүкіл Еуропа мен ... ... өте ... Жұмыстарды менімен бірге Мұхаметжан Сүлейменов және
Қазақ Ұлттық Өнер академиясының "Монументалды кескіндеме" бөлімінің 1996 ... ... ... ... ... ... мозаика қалау
технологиясымен таныс екеніміз даусыз. "Монументалды кескіндеме" бөлімінің
оку жоспарына мозаиканың ... ... теру ... ... ... ... бедер суреттерді қолдану кіреді. Бірақ материалдың ... ... ... ... біз ... мұндай көлемде орындай алмадық.
Сонымен бірге қодданылған материалда да ... ... Егер ... ... пайдаланылса, бұл жолы материал ретінде бүкіл әлемге әйгілі
"ВІZZASА" ... ... ... ... Ол ... жағы 2 см. ... ... тәрізді. Қол еңбегі арқылы бұл модуль қажетті ... ... ... Мұндай жұмыстар Түркияда қалай жүргізілетіні туралы
тиісті ақпаратты Ғазиз ... ... ... ... ... Басқасы
практикалық - тәжірибе жұмыс барысында меңгерілді. Біз ... ... ... ... ... ... ... бар үстімен
графье сызығының орындалуы. Түркияда ... ... тіке ... сақталады. Бізде графье каллиграфия әріптері ... ... бос ... мозаикалық модульмен толтырғанда да сақталды.
Картонды масштабтау жұмыстарынан бастап, мозаиканы теріп, тікелей ... ... ... ... ... ... ... бар жүмыс жарты
жылға созылды. /15/
Қолмен терілген ... тек ... ... ... ... орталық
порталында көрсетілген. Экстерьердің бірінші қабатының арқалық сипатты
қуыстары мен ... ... ... іскерлерімен оқтау мозаика әдісі
арқылы Түркияда өндірілген смальтадан құрылған. Ол жағы I см тең ... ... Осы ... ... 50 х 50 см ... ... таспаларға
оқтау әдісімен бейне (сурет) терілу арқылы жасалады. Бұл әдіс - кілемдегі
бейнені жүн түйіндерін оқтау ... ... ... ... мен мүмкіндіктері бойынша шетелдік аналогтардан еш
кемшілігі жоқ, өз материалдарын өндіруге ... ... Қожа ... ... ... құру ... барысында археологтар мен
реставраторлар мозаикалық және ... ... ... ... ... жаңадан жасаған. Келешекте монументалды -
сәндеу жұмыстарын жүргізгенде бұрын Қазақстан территориясында пайдаланылған
материалдар мен технологиялар іске ... ... ... ... ... мемлекетте мұндай ерекше жұмыстың, айта кетсем, мешіттерді безендіру
қажетгілігі тұғанда кереюі ... ... ... ... ... кескіндеме" бөлімінің түлектері, және де олар қойылған
міндеттерді ... ... ... ... бойынша, мозаика саласында жұмыс істеуге
маман шеберлер өз тәжірибесін тек ... ... ... ... адам мұндай ерекше күрделі салада арнайы білімсіз меңгере ... Т. ... ... ... Ұлттық Өнер академиясының "Монументалды
кескіндеме" мамандығының студенттерінде ... ... ... - ... ... ... қажетті болатын практикалық
машықтар мен әдістерін толық көлемде ... ... ... бар. ... ... ... ... монументал - суретшінің жан - жақты
біліміне ие болуы керек. Өнердің ... ... ... ... ... біліміне ие болған, және май, темпера,
фрескамен жан - ... ... ... ... ие ... монументал -
суретші ғана бұл мәселені сауатты түрде шеше алады.
Мұндай жұмыстарды ұйымдастырғанда бөліп айта кететін ... бар, ол ... ... ... ... безендіру жұмысына суретшіні
қатыстырмайтындығы. Егер болашақ ... - ... ... - ... жөне ... бөлімдері бірге орындалса жөн болар еді.
Әрине, ... - ... ... ... ... ие болу ... сөзсіз. Өткен жұмыстардың тәжірибесінен, ең жоғары нәтижеге жоба
бойынша бас сәулетші мен ... ... бас ... ... арқылы ғана жетуге болатыны белгілі. Социализм уақытында мұндай
әдіс бірнеше рет жүзеге ... ... ... бар ... ... безендіруге объектінің әлі де жобаланып, сәулеттік эскиздер түрінде
болғанынан бастап ... ... ... - көркемдік жұмыстарды
атқарудың эскиздік - жобалау бөліміне нақты ... ... ... ... ... ... көрінісін безендіру үшін суретшінің ... ... ... ... ... Егер ... мұқият түрде
жетілдірілсе, болашақта тәжірибелі түрдегі проблемалар азая түседі.
Жаңа экономикалық уақыттың келуімен бірге тендер ... ... ... ... ... бір ... ... бар сияқты. Тендер - елеуіштей
ең жақсысын елеп ... ... ... ... ... мен
суретшілер оның шарттарымен, орындау мерзімімен таныса отырып, өз эскиздік
жобалары мен ... ... әр бір ... ең ... ... ... өтеді. Тапсырыс беруші, өзгеше айтқанда, тендер
ұйымдастырушының тендер шарттары бойынша ұсынылған ... және ... ... алуы ... ... бұл жүйе ... ... - Астана, Алматы, Қарағанды қалаларындағы орталық
мешіттердің интерьерлерін безендіру ... бас ... ... интерьері монументалды - сәндеу құралдарының мол ... Әр ... ... ... бұл ... нақыштауы
бар сәнді керамикалық ... ... ... ... ... ... ... оймыштап жасалған сәнді панельдер, ойылған
терезелік ... мен ... ... ... ... ... сай
ерекше салтанатты - мерекелік түрін беріп тұрғандай. Монументалды - ... ... ... ... ... міндеттемесін шеше отырып,
сәндеу элементтері ерекшеленбей, өз салмағымен сығымдық етпей, сәулет пен
интерьер бойынша ... ... жене ... ... — мешітте тұрған адам
арасында қысқаша үйлесім құрастырады.
Ғазиз Ешкенов ... әр бір ... ... ... ғана ... сәулеттік және көркемдік стилі бар. Алматы қаласының ... ... ... ... ие. Ол ... ... П ... Мекке жаққа бағытталған іргеден түгелдей томпая шығып ... ... бар ... ... ... Ол орталық панно және
екі жағындағы панно - жармалармен бір ... ... ... қаласындағы Орталық мешіттің күмбезі және күмбез астындағы жайды
нақыштауы өзіне ерекше назар аудартады. ... ... пен ... ара ... ... ... ... қайталанбас сипат
бергендей. Ол адамның назарын тартып, ой - қиялдарын ... ... ... ... ... ... төбе, күмбезінің
нақыштауы адамның назарын бейнелеу ... ... Бұл ... ішкі жасау - жабдығымен Орталық және Орта ... ... ... безендіруін еске салатын жалғыз мешіт. Мұның өзі ... ... ... суретшілердің кәсіптік шеберлігінің
көрсеткіші.
Нақыштауларды орындағанда, бүгінде қоладанылатын материал — ... ... ... ... ол темпера әлде сулы эмульсиялы бояуға
ұқсайды. Дымқылдылық беріктігі мен иілімдігі сияқты ... ... ... ерекшеленеді. Колористикалық реңдерді таңдау шексіз.
Жаңа ... ... ... ... монументалды – сәнді өнер саласының
дамуы үшін жаңа өркендер ашыла бастайды.
Өкінішке орай, жаппай ... ... ... ... ... әдіс пайдаланылады. Эстетакалық - практикалық жақтары
жақсарғанымен, әрбір сәулеттік ... ... ... ... түссіз, демек, жансыз болады. Ал ... ... ... ... бірігіп, дүкендер, кафелер, ресторандар, офистер,
клубтар, театрлардың интерьерлерін безендіру ... ... ... ... ... территориясында тек мешіттердің интерьерлерін безендіруінде
жалпы үйлесімді тұтастық сақталады: ортағасырлық ... ... ... ... ... ... қолданылатын сәндеу
элементтері оюлы болып келеді. ... жер - ... ... ... ... жүргізген уақытта бұл құнды тәжірибені ... ... ой ... - ... ісі ... де ... Жұмыс барысында
туатын әр түрлі практикалық проблемаларды шешуге тура келеді. Мысалға,
кейде құрылыстық бөренелерді ... ... - ... ... ... ... балташы да бола білуі қажет. Объектідегі жұмыстар жоғары
биіктікте жүргізілетіндіктен қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... ... уақыт шектеулі болады. Бірақ монументалды
- көркемдік жұмыстарын жүргізу машықтарын игерген суретшілердің ... ... ... ... ... үлкен көлемін орындауға қабілетті.
Тағы бір айта кететін мәселе бар, ол - оқу шеберханаларында материалдық
базаны ұйымдастыруға ... ... ... ... ... ... ... үйреніп қана қоймай, оқу - өндірістік практика
барысында тікелей сәулет объектілерінде жұмыс істеп, өз тәжірибелерін ... ... ... ... ... ... келешекте, оқу орнын
бітіргеннен кейін, ... ... мен ... - ... ... түрде пайдалана алар еді.
Әрбір өнер өз уақытына сай дамып, өзінің бейнелеу тілі үшін ... ... ... ең жаңа ... ... қолдануы керек.
Оларды практикада қолданса, жаңа техникалық әдістерді өндірсе, монументалды
- сәндік өнері көркемдік бағыттардың арасында озат ... ... ... ... көрнекі насихат секілді болғандықтан, социализм
кезеңі ... ... - ... өнер ... ... ерекше
қолданысқа ие болған. Өнердің бұл саласы ... ... ... ... діни не ... ... ... үшін бағытталғаны
ештемге құпия емес. Мысалға, Еуропаның Қайта Өркендеу дәуірін, ... ... ... ... ... Мексикадағы
буржуазиялық революциядан кейін монументалды кескіндеменің өрлеуін,
Гитлер билік еткен ... ... ... және Кеңестік социалистік
реализмді келтіруге болады. Қандай билік тәртібі болмасын, монументалды
өнер адамдардың ақыл - ... мен жан - ... әсер ... ... /16/
Адамға көру мүмкіншілігі арқылы әсер етуге ие болған монументалды өнер
қазіргі күні де өзінің қолданылуына кең өріс таба ... және ... ... ... орай, біздің суретшілеріміз мешіттерді безендіру жұмыстарынан
басқа ... ... ... ... ... ... ғасырдан ғасырға өтіп, бізге дейін жеткізген
ежелгі шеберлердің өз ... ... ... ... ... біз ... бас ... Біздің қазіргі суретшілерге осындай
жетістіктерге жетуін ... ... ... ... Қазақстандағы
монументалды – сәндік өнер дамып, ... ... ... ... ... деп ... білдіреміз.
2.2 Ислам және Қазақстан мәдениеті.
Ұлт тәрбиесінің басты құралы - өнер. Жас ұрпақ ислам ... ... ... ... ... бойына сіңіріп, бүгінгі өмір
талабына керекті жақтарын іздестіреді.
Ислам дінінің берік орын алып күш ... ... оның жас ... деген ізденістердің тәжірибелік ғылыми көзқарастың жақындасуына
әсерін тигізетін тіке жол, ол — өнер, яғни, музыка арқылы ислам ... ... ... жетуге болады.
Ислам дінінің түпкі сырының өзі адамгершілікті, тазалықты,
шыншылдықты, қамқорлықты, ... ... ... ... ... Ал ... пен зұлымдықтардан
арылудың жолын уағыздаумен ... ... ... ... ... ... діні тудырған құран сүрелерінің бәрі дерлік
ауызекі әуеннің негізінде ... ... ... өз ... кажет кезінде сүрелерді,
аяттарды ауызекі айтьш, оны тыңдаушылар сол айтылған ... ... ... - ... ... - ... таратьш отырған еді" /17/.
Құран сүрелері саф тазалығымен ауыздан - ауызға әуен негізінде жетіп,
халық арасына кең ... ... ... ... ... дауысқа салып,
жоғарғы диапазондағы регистрмен әрбір әріпттің накты ... ... ... ... ... ... тез жетіп сіңімді
болуы үшін әуеннің атқарған рөлі өте жоғары болды.
"Аңыздарға ... Әбу ... ... ... ... әндетіп
оқығанда, естушілер еріксіз денелері балқып, көздеріне жас алатын болыпты"
/1. 43 б./.
Құран сүрелерін әуен ... ... ... ... ... ... ... тұрақталып оның тез жатталуына мүмкіндік беріп отыратын
көмекші құрал бола алады.
"Бірде мерекелік намаздан ... ... ... Пайғамбарымыз өзінің жақын
досы Әбу - Бәкірмен бірге отырады. Осы уақытта Мұхаммед Пайғамбардың жұбайы
Айша қурайда сол кездегі ... ... ... Әбу – Бәкір: "Ойнауды
тоқтат, Пайғамбардан ұялсаңшы" деп оған ашуланады. Сонда ... ... өз ... күні бар, ал бізде бүгін осындай үлкен, қуанышты
мереке" деген ... Бұл ... сөз ... құралды пайдалануға
болатындығын анық дәлелдей алатын шығар. Егер бұл күнә ... ... ... ... ... ... еді" ... әдет - ғұрыптарды белгілі бір музыкалық мақаммен ... ... ... діни - мәдени құбылыс екенін өз мәдениетімізден де көруге
болады.
Музыка мен өлеңнің, ... ... ... байланыста болғандығын әнші
ақындар өнерінен байқауға болады. Ақындықпен қатар ... бата оқу, ... күй, ... би, спорт өнерлерін дамытып, құран сүрелерін қоса
жаттап біліп отырған.
Жеке тұлғаны дамытып ... ... ... ... ... Ол
ислам дінінің жалпы заңдылықтарына сүйене отырьш, ұлттық мәдениетке ... ... ... ... өнерінің синкретті сипаты аса қолайлылық
туғызады, әсіресе, музыканың Құранмен байланысын синтезді әдіспен ... ... ... ... жол ... табылады.
Жас ұрпаққа ислам дінінің негізінде тәрбие беру құралы ретінде музыка
тек өнердің басқа түрлерімен, соның ... ... ... ... ғана ... бұл қызметін атқара алады.
Өнер тек өзінің синкретті сипатының арқасында ғана қазақ өмірінің
реттеуші құралы ... ... ... ... ... құран сүрелері
таза музыкалық туынды ретінде бір жақты ғана қаралмай, оның егізінің
сыңарындай өзімен ... өмір ... ... ... ... яғни
халықтың тарихи - әлеуметтік болмысымен шендестіре қарау көзделеді.
Бұл орайда ... ... ... уағыз аңыздарының орыны үлкен,
олар тек нақты шығарма мен оны шығарушы туралы ғана емес, ... ... ... ... ... жатқа білумен қатар, оны мақамдап айта білу де ... ... өзі ... ... көптеген талап - тілектер тудырып
отырған.
Біріншіден, молданың тәп - тәуір ән (мақам) айта білуі ... ... оның ... ... ... шарт.
Екіншіден, молданың айналасындағы жұртқа әсер етерлік дәрежедегі анық
та қоңыр даусы болу керек. Мінбарға шығып азан шақырғанда, молдалар ... ... ... жететін болған.
Үшінші ерекшелігі, кейбір молдалар Құран мақамын ете күрделі, ауыспалы,
аумалы - төкпелі мақамдармен (ладтармен) айтатын болған. ... ... бар ... ... ауыр соғатын мұндай мақамдарды еркін орындаған
молдалардың музыкалық қабілеті өте жоғары болғаны осыдан - ақ ... ... ... ... алға ... ислам діні медресе оку
орындарынннда музыкалық білім берудің бағдарламасын алға қойғаны белгілі.
"Медресе оқу ... ... ... ... астанасы Бағдаттың
өзінде тек XI ғасырдың екінші жартысында пайда ... Ал бұл ... ... ... болудан қалған" (Академик В.В. Бартольд).
Наршаһидің "Бұхара тарихы" атты кітабында 937 жылы ... ... ... сол өрт ... қаладағы ірі Медреселердің өртеніп кеткені
туралы ... ... ... ... ... түрде ислам дінін қабыдаған
кезеңнен бастап мұсылмандық оқу ... өз ... ... Ағарту
саласындағы "Медресе" институты ең алғаш рет Түркістан өлкесінде ... ... ... болу тарихы VIII ғасырлардан, өлкеде ислам дінінің
таралған кезінен басталғанын ескерсек, медресе арабтар ... ... ... ... ... ... Алайда араб жазбаларында мектеп,
медреселер туралы деректер тек ІХ - ХІ ... ... ғана ... медреселердің пайда болу дәуірі Бартольдтың еңбегінде VIII ғасырда
болған дейді. Бұдан ... ... ... оқу ісі араб ... келген, ягаи ҮІП - Х ғасырларда шығыс мәдениетінің ошағы болған
Түркістан қалаларында патша болған деген объективтік ... ... - ... ... ... ... музыканың құдіретін қанаттандырып өнерді
алға тартудың орнына оны одан әрі ... ... ... жастардың
қатыгез, мейірімсіз бояуына әкеліп соқтырды. Мұның өзі эстетикалық ... ... ... ... ... өзі ... ... Өнер
саласы өзінің төл мәдениетінен айтылып, оның ескерусіз ... ... ... көзі ... жалған тәрбиенің босағаға енуі ислам
мәдениетіне деген сүйіспеншіліктің аздығынан деп білу керек. Сахарада туып,
сол сахара тілінде ... ... мен ... ... ... ... дана ... әсемдік, талғамдық, тәлімдік сияқты ... ... өз ... ... ... сал, серілер әнсіз өлең айтпаған. Бұлардың ақындық
дәстүрінде әншілік шешуші орын ... ... ... гөрі ... ... ... ... отырады. Жырлаймын деп өлең бастамайды,
ән шырқаймын, ән саламын деп бастайды.
Қазақ халқының аспаптық шығармаларының бірі күйдің орындаушылық ... ... ... ... ... ... де синкретті сипатында сөз
өнері, би, музыка өнері, сахналық, артистік ... ... ... ой ... ... ... әсерлілігі — оның осы
синкреттілінде. Қазақ әніндегі ... ... әуен ... мен
өлең сөздің бірлігінен эстетикалық сұлулық мазмұнынан құралады.
Түркі тілдес халықтардың мәдениетіндегі еңбектерге елеулі сипаттама
беріледі. әл - ... ... ұлы ... ... ... ... түзетін еңбектерге ұқсастығы айтылады. әл -
Фарабидің ән, (Өлең - Е.Ж.) мен ... ... ... ... ... ... ... үздіксіз жаттығудың ғана нәтижесі
екенін, ол үшін адамның есіту түйсіктерін ... ... ... - бір ... ... ... бұрынғы аға буынның ақыл - ... ... ... өмір сүрген емес. Халық келер ұрпағын жан
- жақты жетілген азамат етіп ... үшін ... ... ... қолы
жеткен тәрбиенің жақсы жақтарын ... ... ... ... зор ... етіп ... мақсат еткен.
Халықтың ғасырлар бойғы бай қазынасы — ауыз әдебиетінің асыл үлгілері:
өлең - жыр, аңыз - ... ... - ... ... - ... мен ән -
күй, би өнері, зергерігік қол ... ... ойын ... т. б. ... ... ... пәрменді құралы етіп пайдаланған /21/.
Қазақтың халық педагогикасында болмысқа ... ... ... ... ... мен ... бай әдеби және
музыкалық мәдениетке тарту құралдары сан алуан. ... ... ... жанрлары да, ұлттық әдет - ғұрыптар да, қазақ
семьясының ішкі қарым - ... да, ... ... ... ... ... да соның жарқын айғағы болып табылады /22/.
Қазақтың халықтық шығармаларында көркем - ... ... ... ... - ... ... информациялық,
ырымдық және тағы басқа әлеуметтік функциялар, сондай - ақ, ең ... ... - ... ... кешенді синтездікте орын алған. ... ... ... ... түрі ... Синтездеу барысында
бейнелі көркем ойды жеткізуде сан алуан ... ... ... ... монументті кескіндеу, сәндеу - әшекейлеу өнері. Сондай - ақ саз
өнері мен сөз ... ... ... шабу) мен бейнелеу өнерінде барынша
дәстүрлі біртұтастық бар /23/.
Ән өнері жеке адам сезімінен бастап ... ... ... ... үн қосуға мейлінше оңтайлы. Адам қоғамындағы үлкенді – кішілі барша
кұбылыс әнге арқау бола алады. Ұлы Абай ән өнерінің бұл ... ... ... ... ... Өлеңмен жер қойнына кірер денең" деп түйіндеген
/24/.
Ән ... ... ... ... белгілі болған. Жас нәрестені алғашқы
үш күнде жын - перілер қоршап жүреді деген үғымнан барып, ... ... өлең ... ән мен жыр, күй мен би ... ойын - ... ... - кете ... ол шілдехана тойы сипатын алған. Ұрпақ ... ... ... ... ол ... ... ... күшті
болған. Сондай - ақ, бесік тойы да, тұсау кесу тойы да, атқа ... қыз ... ... ... құда ... ... ... қону, ерулік т.б.
тойларда ән мен күй, жыр мен термелер қызмет атқарған.
Қазақ халқының ділін ... оның ... бір ... — ол ... ... ... ... салт - санасы, әдет - ... ... ... ... жыр - ... ойын - ... ... мен
жаңылтпаштары, айналып келгенде, тәрбиелік мәселеге ... ... ... ... ... баулыған /25/.
Сөйтіп қазақ отбасында балалар әнмен өсті. Ән мен жырды ести жүріп,
соларға еліктей отырып, өздері де ... ... ... - ... рухани бай болып қалыптасты, сөзге шебер, әнге ұста болды, суырып
салма өнерін меңгерді. Қазақтың ... ... әдет - ... салт ... өскелең ұрпақтан әншілікті, ақыңдықты, шешеңдікті, күйшілікті,
өнерпаздықты талап етті.
...Ән мен ... ... ... ... ...... өзгеріс - қозғалысыз негізделеді. ... әр ... ... әр жеке ... бірінен - бірі жоғарылы - төменді сатылап, әр
түрлі үнімен беріледі де, ерекше музыкалық қасиетке ие болады. /26/
Міне, ... ... ... сезімталдық қасиетінің болуы да шартты
еді, өйткені жүз ... ... ... ... ... ... ... таза ұстау, тез үйрену, тез қабылдау, тез түсіну, тез сөйлеу, т.б.
әсемдік қалауын ... ... ... дана деп ... ... ... ... діні шығыс көгіне өрлеп шыққанда, да осы ... ... ... ... ... ... оқылатын болған. Қандайда
бір ырғақты қозғалыс болмасын, барлығы дерлік дыбыс ... ... ... ... дін ... ... жатқа білумен қатар оны
мақамдап әуендетіп айта білуді міндеттеген.
"Құран сүрелері әр ... ... ... ... Дәуріш Әли өзінің
"Музыкалық трактатында" 12 мақамның бірі — ... ... ... ... ... ... айтады. Әрбір дін иесі Құранды белгілі
бір мақаммен айтатын болған" /3. 277-6./.
Сөз бен ... ... ... ... де ... ... ... енген.
Қазақтың ауыз әдебиеті өзінің барша бітім - болмысында музыкамен тығыз
байланысты /27/..
"Поэзия мен ... ... ... ... туындаған ашушылық
өнер" /3.267/ орындаушылар бойында да тоғысып келген. Сөйтіп өнерпаздардың
өздері де синкрегизм аңғарында ... ... ... ... ... салма ақын, теңдессіз күйші және домбырашы, ғажап орындаушы ... ... ... ... жаны — сөз, сөз өнері, сөздің бейнелі, суретті
кестесі ... бұл ауыз ... ... ... ... сезім дарытатын
көркемдік құралдарының бірі. Ұтымды, шебер қолданылған әрбір сөз, ... ... ... ... ... ... бір жан бітіріп, әуезділік
береді, келісімді, ширақ ырғақ дарытады, сөздің ... мен ... мен ... ... /28/. ... сөз ... әуездігімен
музыкаға жақын тұрған.
Осындай мың салалы өнер - білім қазынасы бар ... — бай. Ал оны ... кім? ... ... ... ата ... жалғасын тапқан қазақ
елі. Олай болатын болса, халық мұрасын жас ... ғана ... ... ... ... өскелең жас буын өкіліне де үйрету керек ... ... ... саласында алар орны ерекше, сондықтан оны жалпы
білім беретін мектептерде өнер саласының бір түрі ретінде оқыту - ... ... ... бірден - бір жол. Ислам дінін оқыту кезінде
музыка мамандарының білім беруге ... ... ... ... келгенде – өнер - эстетикалық шығармашылық, сондықтан Ислам оған
қарсылық білдірмейді. Ислам ... ... ... ... ... мән ... яғни ... негіздер
адамгершілік негіздерінен кейін тұрып, онымен тығыз ... ... ... ... ... барлық түріне қатысты көзқарасы. Өнердің ... ... оның ... дәрежесін анықтауда: ”көркемділік -
жақсылық, жағымсызда - жамандық бар” деген ... ... ... ... ... ... жер ... әр бұрышында әр түрлі
болды. Алайда оның негізгі тенденциялары баяғыдан - ақ анықталған. Ол ... ... ... Осы ... ... жазылған
еңбектерде керемет шығармашылық талғам мен жоғары кәсіби шеберлік ... ... ... тілі өте бай, ... және күрделі. Себебі ол
әрқашан ислам қоғамының дүниетанымы мен ... ... ... басты қызығушы күші жоғарғы ислам руханилылығы болып табылады. Алла
Тағаланың атымен мұсылман сәулетшілері ... ... ... ... Мұсылман сәулет өнерінде үлкен мағынаға ритм ие, яғни мекеменің
жеке ... ... өте ... етіп ... көрсету.
Сонымен қатар ислам сәулетшілерінің еңбектері оюлармен безендіріліп,
өз формасы мен ... ... ... ... ... ... қапырық күннің, ыстық құммен тыныш оазистің образдары тән.
Мешіттің көгілдір ... ... ... ... ... ... адам ... жеке өз сенімділігін ұялатады және оған жарқын да
қуанышты дүниетанымдылықты сыйлайды.
Әрине, ислам суретшілері үшін ең ... ... ... – ол ... ... үшін ... Ал – ... исламның екі қасиетті қаласы –
Мекке мен Медина, қасиетті құранның ... және ... ... ... ... Алла ... ... дінінің сөз өнері, поэзиясы, көркем әдебинеті жайында айтар
болсақ, ... сөз ... ... поэзиясы ретінде дүние жүзілік
мәдениеттің қорына теңдесы жоқ үлес ... ... ... ... пен ... құр бос ... өткізумен, жалқаулықты қатты
сынға алып адамды шынайы, рухани ... ... ... ... өз өлеңдерімен мұсылман ақындары өз үлестерін қосты. Мұсылман
поэзиясы жалпы әлемдік ... ... үлес ... Ол ... ұлы шеберлігін көрсетеді. Мұсылман ақындары өз заманының алдыңғы
қатарлы және білімді ... ... ... көптеген ақындардың
шығармашылығы солардың ықпалымен дамуда.
Тамаша әуен, жоғары өнегелі сөз әсем дауыспен орындалар саз бен ... ... ... Тек өлең ... ... пен саналылықтың шегінен
шықпай, адамды рухтандырып, сезімдер мен жан дүниесін байытуға қызмет етуі
тиіс.
VII ғасырда ислам діні ... ... ... ... да осы ... ізімен дамып, дауысталып, арнайы мақаммен оқылатын болған. Қандайда
бір ырғақты қозғалыс ... ... ... ... ... ... ... Алайда дін иелері Құранды ... ... ... ... ... айта білуді міндеттеген.
Мысалы, Әбу Муса Әл - Әшғари (р.л.ғ.) Құран Кәрімде оқыған уақытта,
Пайғамбарымыз ... оның ... ... ... ... ... ... дауытары ең әдемілерін таңдап, азан ... ... ... ... ... тамбурин (барабанның бір түрі)
мен сырнай тыңдауға құлықсыз емес-ті.
Сонымен бірге араб ... араб ... және ... ... әлемін
құруда, бүкіл ислами мемлекеттердің бір - бірімен қарым - ... ... роль ... Қысқаша айтқанда, араби ислам салт – дәстүрі "Ислам
елемік" қалыптастырды. Қайткенде де ислам көптеген ... бері ... - ... ... ... ... ... географиялық
территориясы ғана емес, қайта діни мәдениет жағынан да бөліп тұрды.
Араб, иран мәдениеттерінің ... бар ... ... ... ... ... ... зергерлік салаларына әсерін
тигізбей қоймады. Мұны біз ... ... ... ... ... ... жұмыстары нәтижесінен көре аламыз. Онда ІХ
- ХІІ ғасырдағы Ислам елдері қалаларына тән рабаттары, мешіт, моншалары ... ... ... даласында кеңінен тараған ислам өнерінің үлгілерінің бірі шебер
жазу өнері. Негізінде бұл ... ... ... немесе өсімдік
бейнесінде куф, сулс деп аталатын араб ... жазу ... ... ... ... ... шеберлілікпен, бояу арқылы немесе
ойып, бедерлеп жазу. Мұндай жазу ... ... атап ... ... ... қолданылған. Сонымен қатар мұндай куф ... ... ... ... ... тұғырлары, ыдыс - аяқтар
(ҮІІІ-ХІ ғ.) Қазақстан территориясынан ... ... ... табылған.
Қазақ халқының поэзиялық және қара сөздік дәстүрін толық қамтитын,
этно - мәдени танымды, ... ... ... - ... ... ... үшін, ең бір тиімді, кеңінен дамыған түрлерінің бірі ауыз әдебиеті.
Қазақ халқының ... және қара ... ... ... ... ... ... де Ислам дінінің өзіндік әсері болды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ибрагим Дамира Өмірзаққызы. Адамзаттың асыл тәжі ... ... ... ... ... ... 2003 ж.
2. Ислам және Қазақстан мәдениеті, - Алматы 2003, 12-15 беттер.
3. Жоржи Зейдан "Ислам мәдениеті тарихы" Москва, 1986, 187 ... ... Діни ... “1001 ... - ... 1991, 77 ... Красковский. Коран, 686-709.
6. Исламның өнерге көзқарасы қандай? // Ислам әлемі №1 - 2004 ж. 5 - ... Н. ... Ж. ... ... және ... әдет-ғұрпы. – Алматы, 1992,
40-41 беттер.
8. Мунчаева Ш.М. Религия история и ... - ... 1998 ...... ... ... ... Современные проблемы." -
Москва, изд-во "Искусство", 1979 г. 89 б.
9. А.Х. ... ... ... прикладное искусство", т.1, -
Алма-Ата, изд-во "Өнер", 1986 г. 123 б.
10. А.Х. Маргулан "Казахское ... ... т.2, - ... ... 1987 г. 93 ... Нагим - бек Нурмухамедов "Мавзолей Ходжи Ахмеда ... - ... ... ... 1980 г. 65 б.
12. Нагим - бек Нурмухамедов "Искусство Казахстана", - Москва, ... ... 1970 ... Е.С. ... ... в интерьере", Минск, изд-во ... 1984 г. 221 ... Н. ... Ж. ... ... және ... әдет -
ғұрпы – Алматы. 1992 ж.- 40 б.
15. Мавлюгов Р.Р. Ислам - М. 1969 ж. – 95 ... ... Ә.., ... Т. Көне ...... 1991 ж. - 227 ... Қадамбосынов Медресе тағылымы // Алтын қазық №1,
2002 ж.
18. Қалиев С.Қ, Халық педаготикасы және оның ... ... // ... ... тәлім - тәрбие
тарихынан, - Алматы. 1992 ж. - 33 б.
19. Ұзақбаев С. ... өнер ... - ... І99І. ... Балтабаев М. Х. Мектеп және этнокөркем білім негіздері. - Алматы,
1977 ж. 7 - б.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ислам дінінің түсу мақсаты44 бет
Ислам мәдениетi және Ұлы Дала ойшылдары7 бет
Рухани мәдениет. Дін. Өнер. Қазақстанның XIII-XV ғасырлардағы рухани мәдениеті38 бет
Түрік қағанаты мен алғашқы феодалдық мемлекеттердің мәдениеті58 бет
Қоғамның рухани дамуындағы ислам дінінің орны мен ролі. Христиан және будда діндеріне сипаттама14 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
XVIII ғасырдың ортасынан –XIX ғасырдың ортасына дейінгі Қазақстандағы ресей империясының миссионерлік саясаты41 бет
«Хизб- ут-Тахри Аль-Ислами» -діни экстремистік ұйым болып қалыптасуы42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь