Сақтардың мәдениеті мен өнері

Жоспар.

І.Кіріспе.

1.Үйдегі өндіріс пен қолөнер.
2.Тұрғын үй мен киімі.
3.Діни наным сенімдері.
4.Сақтардың өнері.

ІІІ.Қорытынды.

ІV.Пайдаланыған әдебиеттер.

V.Қосымша.
Кіріспе.
Біздің заманымызға дейінгі бір мыңыншы жылдары бүкіл Евразия даласында скиф-сақ тайпалар одағы өмір сүрді. Ұшы-қиыры жоқ кең даланы игеріп, әртүрлі патшалықтар бірлестіктерін құрып, күшті жауынгер елге айналды. Оларды батыстағылар (гректер) скифтер десе, парсылықтар (Иран, парсы патшалықтары) сақтар деп атады. Бірақ та осы екі атау да Евразия даласын жайлаған халықтардың ортақ аты еді. Скиф, сақ тарихын тілге тиек етіп, тереңірек үңілетін болсақ, оларды құрайтын бірнеше тайпалар көне жазба шежірелерде жиі кездесетінін көреміз; сорматтар, дайлар, аландар, массагеттер, үйсіндер және исседондар (ибондар). Кезінде осы тайпа бірлестіктері Қазақстан жерін жайлаған, қазақ халқының арғы ата-бабалары болып табылады. Бұлардың ішінде, әсірссе, массагеттер, аландар, үйсіндер туралы тарихи деректер көбінесе Иран, парсы, грек жазбаларында біршама кездеседі, Ал аландар туралы көне қытай жылнамаларында дәйекті де айшықты жазылған. Ең бір көне деректер ежелгі парсылардың діни кітабы Авестада көрініс береді. Кітапта ирандықтармен талай тарихи шайқастарда сынға түскен-дэвтар немесе дайлар туралы бірсыдырғы баяндалған. Сонымен бірге дайлармен бірге Иранның шығысында орын тепкен көшпелі тайпа «турларды» да атап өтеді. Ал осы «турларды» ежелгі гректер массагеттер деп атағанын айтсақ, кітаптан түрік тектес халықтардың, дәлірек негіздесек қазақ халқының арғы ата-бабаларының географиялық жайлап жатқан аймағын танып білеміз, Массагеттер мен турлардың (түріктердің) туысқан бір тайпа бірлестіктерінен тұратынын тарихтың атасы атанған Городот та жазып кеткен.
Ежелгі дәуірде Орта Азия мен Қазақстан жерінде тайпа бірлестіктерінің ең күштісі массагеттер, аландар болды. Олар әрдайым көрші патшалықтармен қарым-қатынаста болып, жауласқанмен жағаласып, тойласқанымен табысып отырды. Массагеттер жауынгер, тайсалмас тарлан, сөзсіз батырлықтарымен көзге түсті. Көшпенді де еркін, ержүрек халықты табанына таптау үшін, шұрайлы да бай кең жерін тартып-алу үшін талай рет парсы, грек, қытай патшалары жорық, жасаған. Жаулардың ешқайсысына да берілмей, қайта өздеріне айықпас соққы беріп отырған. Скифтердің әйелдері де батыр, қайсарлықтарымен тарихта өз аттарын қалдырып отырды.
Тақырыптың мақсаты мен міндеттері.
Мақсат: Ұлан байтақ еліміздің территориясын мекендеген б.з.-дан бұрынғы 1 мың жылдықтың басында темір дәуірі кезеңінде өмір сүрген сақ тайпаларының мәдениеті мен өнерін өскелең ұрпаққа ашып көрсету.
Міндет: Тарих салнасында ұмыт болған «көшпенділер» деген атпен белгілі, байырғы ата-бабаларымыздың салт дәстүрін, зергерлік өнерін қайта жаңғыртып бұдан да аса жоғары дәрежеде зерттеу.
Үйдегі өндіріс пен қолөнер. Сақтардың тұрмысында үйдегі өндірістің үлкен мәні болды, Еңбек құралдарын, киімдер, қару-жарақтар, тұрғын үйлер, түрлі аспаптар жасауға керекті шикізаттардың көпшілігін ертедегі мал өсірушілер жергілікті жерлерде өндіріп, өңдеді. өнерлі шеберлер өз қауымы мүшелерінің қажет заттарын жасап беріп, оған айырбасқа ауыл шаруашылығы өнімдерін алды. Қауым ішіндегі айырбасқа қоса ру аралық және тайпа аралық айырбас та кеңінен тарады. кенруда шикізаты, бірқатар шаруашылық бұйымдары, әшекейлер кейде шалғай жерлерден тасылатын болды .
Қазақстан, Орта Азия және Сібір территорияларының ертедегі халықтары өздерінің батыстағы көршілері — скиф-сармат тайпаларына қарағанда темірмен неғұрлым кейінірек танысты деп топшыланатын еді. Мәселен, Геродот массагеттер тайпаларын суреттей келіп, «темір және күміс олардың күнделікті тұрмысында мүлде жоқ, өйткені бұл елде жаңағы металдарды атымен кездестірмейсің. Мұның есесіне онда алтын мен мыс мол» деп тура айтады. Алайда мұндай пікір тым асырып айтылған пікір болып шықты. Б.з.б. I мың жылдықтың басында Қазақстан территориясының ежелгі тайпалары қызыл және қоңыр темір тасы, магнитті темір жылтыры сияқты тез балқитын рудалармен таныс болған. Мұны Қарқаралы қаласына
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Акишев К.А. Курган Иссык. М., 1978 ж.
2. Акишев К.А. Древняя культура саков средней долины реки Алматы 1963ж.
3. Акишев К.А. Искуство и мифология саков. 19 ж.
4. Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы 1987 ж.
5. Артмонов М.И. Сокровища саков.1973 г.
6. К.Аманжолов. Түркі халықтарының тарихы Алматы «Білім» 2002ж».
7. Байпаков.К.М. Средневековая кульура. Южного Казахстана и семиречья. Алматы, 1986 ж.
8. Байпаков К.М., Ж.К.Таймаганбетов., Т.Жумганбетов. Археология Казахстана. Алматы, 1993 ж.
9. Қазақстан тарихы «Көне заманнан бүгінге дейін. 5-томдық. 1 том. Алматы, «Ата-мұра» 1996 ж.
10. Қазақтың көне тарихы. Алматы, «Жалын», 1993 ж.
11. Мадашов К.М., Мусин І. Ұлы қала тарихы. Алматы, «Санат» 1994 ж.
12. Археологические исследования древного и средновекового Казахстана «Наука» 1980 ж.
13. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. Алматы, 19 ж.
14. Қадырбаев М.К. Памятникитасмолинской культуры. Древняя культура центрального Казахстана. Алматы 1966 г.
15. Джандарбеков Б. Томирис. Роман. 1990 ж.
        
        Жоспар.
Тақырыбы: Сақтардың мәдениеті мен өнері.
І.Кіріспе.
1.Үйдегі өндіріс пен қолөнер.
2.Тұрғын үй мен киімі.
3.Діни наным сенімдері.
4.Сақтардың өнері.
ІІІ.Қорытынды.
ІV.Пайдаланыған әдебиеттер.
V.Қосымша.
Кіріспе.
Біздің заманымызға дейінгі бір ... ... ... ... ... тайпалар одағы өмір сүрді. Ұшы-қиыры жоқ кең ... ... ... ... ... ... жауынгер елге
айналды. Оларды батыстағылар ... ... ... ... ... ... сақтар деп атады. Бірақ та осы екі атау да Евразия
даласын жайлаған ... ... аты еді. ... сақ ... ... ... ... үңілетін болсақ, оларды құрайтын бірнеше тайпалар көне
жазба шежірелерде жиі кездесетінін ... ... ... ... үйсіндер және исседондар (ибондар). ... осы ... ... ... жайлаған, қазақ халқының арғы ата-бабалары
болып табылады. ... ... ... массагеттер, аландар, үйсіндер
туралы тарихи деректер көбінесе Иран, парсы, грек жазбаларында біршама
кездеседі, Ал ... ... көне ... ... дәйекті де
айшықты жазылған. Ең бір көне ... ... ... діни ... ... ... ... ирандықтармен талай тарихи шайқастарда
сынға ... ... ... ... бірсыдырғы баяндалған. Сонымен
бірге дайлармен бірге ... ... орын ... ... тайпа
«турларды» да атап өтеді. Ал осы «турларды» ежелгі ... ... ... ... ... түрік тектес халықтардың, дәлірек негіздесек
қазақ ... арғы ... ... ... ... ... білеміз, Массагеттер мен турлардың (түріктердің) туысқан бір тайпа
бірлестіктерінен тұратынын тарихтың атасы атанған ... та ... ... ... Орта Азия мен ... ... тайпа бірлестіктерінің
ең күштісі массагеттер, аландар болды. Олар әрдайым ... ... ... ... ... тойласқанымен табысып
отырды. Массагеттер жауынгер, тайсалмас тарлан, сөзсіз батырлықтарымен
көзге түсті. Көшпенді де ... ... ... ... таптау үшін,
шұрайлы да бай кең жерін тартып-алу үшін талай рет парсы, грек, ... ... ... ... ... да ... қайта
өздеріне айықпас соққы беріп отырған. Скифтердің әйелдері де ... ... өз ... ... отырды.
Тақырыптың мақсаты мен міндеттері.
Мақсат: Ұлан байтақ еліміздің территориясын мекендеген б.з.-дан
бұрынғы 1 мың жылдықтың басында ... ... ... өмір ... ... ... мен өнерін өскелең ұрпаққа ашып көрсету.
Міндет: Тарих салнасында ұмыт ... ... ... ... ... ... салт ... зергерлік өнерін қайта
жаңғыртып бұдан да аса жоғары дәрежеде зерттеу.
Үйдегі өндіріс пен қолөнер. Сақтардың тұрмысында ... ... мәні ... Еңбек құралдарын, киімдер, қару-жарақтар, тұрғын ... ... ... керекті шикізаттардың көпшілігін ертедегі мал
өсірушілер жергілікті жерлерде өндіріп, өңдеді. өнерлі ... өз ... ... ... ... ... оған айырбасқа ауыл шаруашылығы
өнімдерін алды. Қауым ішіндегі айырбасқа қоса ру ... және ... ... та ... ... ... ... бірқатар шаруашылық бұйымдары,
әшекейлер кейде шалғай жерлерден тасылатын болды[1].
Қазақстан, Орта Азия және Сібір территорияларының ертедегі халықтары
өздерінің ... ...... ... ... ... кейінірек танысты деп топшыланатын еді. Мәселен, Геродот
массагеттер ... ... ... «темір және күміс олардың күнделікті
тұрмысында мүлде жоқ, өйткені бұл елде ... ... ... ... ... онда алтын мен мыс мол» деп тура айтады.
Алайда мұндай пікір тым асырып ... ... ... ... Б.з.б. I мың
жылдықтың басында Қазақстан территориясының ежелгі тайпалары қызыл және
қоңыр темір ... ... ... ... сияқты тез балқитын рудалармен
таныс болған. Мұны Қарқаралы ... ... ... ... ... ... жақсы сұрыпталған темір рудасының үйіндісіне қарап білуге
болады, бұл руда одан ... ... ... кен ... ... ... ғасырларда темірден соғылған бұйымдардың Орталық Қазақстан ... ... ... едәуір жиынтығы (темір қанжарлар, пышақтар,
жүген әшекейлері), сондай-ақ Аралдың шығыс ... ... ... ... ... ... ... балқымасының (кесектер мен
қоқыстар) көптеген ... де ... ... Қазақстанның бірқатар
аудандарында, негізінен орталық бөлігінде (Шығыс Қарқаралы аймағы) темір
өндірілген ескі орындар сақталған, ... ... ... ... I ... орта ... пайдаланылған[2].
Сақ шеберлері өндірістік және шаруашылық-тұрмыстық мақсаттарға арнап
алуан түрлі бұйымдар жасады. Құйма қалыптар ... ... ... ... ... Жебенің құйма ұштары мен қанжарлар жасау үшін олар ... үш ұялы ... ... қарапайым құйма қалыптарды қолданды.
Ертедегі металлургтерге ... ... ... ... ... құю ... күрделі әдістері де мәлім болған. Оның мәні балауыздан
немесе тоқ майдан үлгі ... ... оның ... ... ... болды.
Балшық кепкеннен кейін қалып ... ... еріп ... ... майдың, орнына металл құйылады. Нақ осындай тәсілмен ірі-ірі және
өте әсем бұйымдар: үлкен мыс қазандар, көлемді ... ... ... ... ... ... жармаларын бөлетін тіректер ретінде
құбырлар деп аталатын арнайы істелген кішкентай ... ... қуыс ... ... үшін мәнерлі біліктер мен ... ... ... жасалған заттардың көбі кейін қырналып,
тегістелді, ... ... ... ... ... мен ... ... өнерінің биік деңгейге жетуі сақ заманы
қола индустриясының кемелденген кезеңі ... ... ... ... игеру ертедегі құймашылардың, елеулі жетістігі болды. Қалайымен
апталған бұйымдар топтана қоймайды, әрі көпке шыдайды.
Шаруашылықтардың жаңа ... ... ... биік ... дамуы, тұрмыстың күрделене түсуі келе-келе алуан түрлі еңбек
құралдарын қажет етті.
Ертедегі ... ... ... пен үй-ішінің керек-
жарағын жасауға ерекше назар аударды. Көне сақ ... ... әрі ... болатын. Оның қола ауыздықтары екі ұшы кішкентай
үзеңгі тәріздес етіліп ... ... ... ауыздықтар жүген
жақтауларына айшықтармен жалғастырылды; үш тесігі немесе ілгегі бар бұл
айшықтар ... ... ... жасалды. Б.з.б. V ғасырдан бастап
жүгендер ... ... ... ... ... ... ұштары
шығыршықталып, екі тесікті айшықтар ... ... ... жүгеннің
конструкциясы біршама қарапайым бола түсті. Осы уақыттан бастап ауыздық
темірден ... ... ... ісі кең өріс ... ... ... жасаушылар
жебелі шағын садақтар, парсылар ақинақ деп атаған, шабуға да, ... ... ... ұзын ... ... ... бітімі әр түрлі
балталар (бір жағы істік не жалпақ жүзді, екінші жағы ... ... ... ... ... Сақ ... сауыт-сайманы қоладан істелген
дулығадан, шағын қалқаннан және жебе салынған ... ... ... ... ұшы әр ... ... жасалған неғұрлым ертедегі ұңғылы
және қысқа сапты түрлері болды. Ұңғылы түрлері сүйір ... ... ... ... бір жағы ... ромб ... болды. Жебелердің сапты
ұштарынық қанды басы үш қырлы етіліп жасалды.
Сақ заманында Қазақстан территориясындағы мал ... ... мен ... ... біршама жоғары сатысына жетті. Темірдің шығуы,
көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы материалдық және ... ... ... өзгертті.
Евразияның мал өсіретін тайпаларының өз ... бір ... ... ... көп тұрмысқа байланысты кеңінен дамыған
айырбас пен сауда Оңтүстік Сібірді, Алтайды, ... Еділ ... ... ... ... мекендеген тайпалар мен халықтардың — әсіресе
ерте кездегі сақтардың, ... ... және ... ... бар ... ... әкелді. Бірақ мұның өзі осы
тайпалардың мәдениеті мең өнеріндегі ... ... ... Қазақстанның түрлі аудандарын мекендеген сақ халқы ... ... ... ... ... керсетуге бөгет болмайды.
Тұрғын үй мен киімі ғылымда сақтардың тұрмыс салты мен ... ... ... көп ... ... ... көп ... салтына лайықты
тұрғын жайдың тігіліп жығылатын типі - киіз үй сол кезде-ақ ... ... ... ... ... ... ... Геродот былай деп
жазды: «Олардың ... ... ... өмір сүреді. Қыста ағаш
кез келген сәтте тығыз ақ киізбен жабылады, ал жазда ... ... ... ... ... кейінгі эволюциясы барысында киіз үйдің
құрылымы кемелдене түседі, ... оны ... ... б. з. б. I ... ... ... ... ... пен ... ... мал өсіретін тайпалардың
көш-қонды тұрғын үйлерімен бірге, көшпелілерде барынша кеңінен тараған төрт
және алты доңғалақты арбаларға орнатылған киіз ... де ... ... мен ... малшылар оларды жыл маусымдарында пайдаланды.
Қазақстан территориясының оңтүстік, шығыс және ... ... ... үйлер: оңтүстікте — саман кірпіштен, солтүстікте және
шығыста — бөренеден салынған ... ... ... ... қола ... ... мекендеушілер
күмбез тәрізді қима шатыры бар жертөле түріндегі тұрғын жайлар ... ... ... ... ... ... ... Орта Азияда
және Россияның оңтүстігінде болғаны байқалды. Бұғылы өңірінен (Орталық
Қазақстан), Шағалалы ... ... ... ... табылған
кейінгі андроновтық кезеңдегі жер үстіндегі ... ... киіз ... одан
да гөрі жақын ертедегі ... ... ... ... ... ... ... бұл ағаш құрылыстар киіз үйге көп ұқсайды. Көшпелі
архитектураның бастамасы нақ осы киіз үй ... ... жай ... аймақ көшпелілерінің киіз үй тәріздес құрылыстарының о бастағы түрі
төбесі шошақ күрке, ал далалық аймақта дөнгелете шатыр шығарылған ... ... ... мен ... эволюциясы бір жағдайда төбесі шошақ
киіз үйдің, екінші жағдайда төбесі дөңгелете жабылатын киіз үйдің ... ... мен ... Жерлеу материалдарына қарағанда,
сақтарда ата-баба аруағына, семьялық-рулық әулиелер мен ... ... ... Бұл ... ... ... ... мәңгі
жасайтынына, өлгендер өзінің рулық қауымының салттары, үйреншікті ғұрыптары
мен ережелері бойынша өмір сүре ... о ... бар ... ... ... ... өлген адаммен бірге оның беделі мен қауымдары
дәрежесіне лайық мүліктің көмілуі, қауымның ... ру ... ... ... ... ... ... тән күрделі жерлеу ғұрпы
шыққан. Малшыларда бұл ең алдымен қыстау маңы болды. ... ... ... қай ... ... да, ... ... болса да осы жерге
жеткізілді. Мұндай ғұрып кейін сүйегін ру ... ... ... ... ... ... өліктің сақталуына көмектесетін қайсыбір амал
қолдануды керек еткен. Таулы Алтай мен Қазақстан территориясындағы ... ... сақ ... ерекше ақсүйек өкілдері үшін өліктерді
бальзамдау мен ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның ең ірі
географиялық аймағы — Қазақтың қатпарлы ... ... ... ... ... тайпалар мекендеген, бұлар -болжамдардың бірі
бойынша исседондармен теңдестіріледі. ... ... ... бірлестігіне кірген болса керек, кейбір ғалымдардың ... ... ... иегізсіз емес. Бізге әуелгі
темір дәуіріндегі ... ... ... ... ... үш түрі: обалы қорымдар, мыс, алтын және басқа да
металдар қазылып алынған кен ... ... және ... ... ... ... ... тайпаларының мәдениеті неғұрлым
көлемді археологиялық қазба жұмыстары жүргізілген Тасмола қойнауынын, атына
сәйкес ... ... деп ... Оны ерекше бөліп алуға тастар тізбегі
бар «мұртты» обалар деп аталатын ерекше үлгідегі ескерткіштер ... ... ... ... ұсақ шоқылырынан тыс жерлерде де кездеседі, бірақ
олардың кең ... ... ...... Казақстан болып табылады[4].
Ең ірі обалар топтары Бұғылы, Қызыорай, Қарқаралы, ... ... Ку, ... ... ... ... ... олар
Ұлытау, Арғанаты, Желдіадыр тауларының бөктерінде, оңтүстікте Желдітау,
Тайатқан, Щұнақ таулы ... алып ... көлі ... шөлді аймағында обалар Қотанемел, Тесіктас,
Кайрақтас, Жалғызтау, Жорға, Қөксеңгір ... ... ... ... ... дейін жетеді. Солтүстік-шығыста обалы қорымдар Шідерті,
Өлеңті өзендері мен олардың салалары жағалауларындағы ... ... ... ... ... жазығына және Сілеті өзенінің
бастамасында орналасқан.
«Мұртты» обалардың түрлері көп, ... ... ... дерлік біртұтас
ғұрыптық-архитектуралық комплекске кіреді. Үйілген топырақ астында өлікті
жерлеу үшін ... ... ... ... бар үлкен оба оның негізін
құрайды. Үлкен үйіндіге жақын, ... ... ... кіші оба ... Оның ... сол ... жердің бетіне, жанына қыш ыдыс қойылып, ат
жерленген. Сонан соң кіші обадан шығысқа қарай ... шет ... тас ... бар, доға ... екі ... тас тізбектері
қаланған. Ені 1—2 м, ұзындыры кейде 200—300 метрге дейін ... ... тас ... ... ... ... ... ірі тастардан
салынды.
«Мұртты» обалардың архитектуралық комплексі қола ... ... ... ... ... ... ... бірақ сонымен
бірге бұл б. з. б. VII—VI ғасырларға және онан кейінгі кезеңдерге де тән
жаңа ... I мың ... ... және ... ... далалық
тайпаларында өлікке ат арнайтын өзінше бір үлгідегі ғұрып кең ... және ... ... ... ... терісімен өліктің аяқ жағына
қою сияқты өзгеше түрінде бұл ғұрып Орталық Қазақстанды мекендеушілерде де
болды.
Мұнымен қатар тасмолалық тайпаларда ... бір ... ... — ат ... ыдысты қоса жерлеу де болды. Ол тек «мұртты» обаларда ғана кездеседі.
Атын құрбандыққа шалатын бұл ғұрып күнге ... ... ... ... мен ... ... деп санайтын ежелгі діни ғұрыптың
болғанына көптеген жазба деректемелер айғақ бола алады. Мәселен, ... ... ... арналып, онда олар күнге теңеледі немесе ... ... ... ... ... Авестада жүйрік атты күннің сюжеті онан
әрі дамытылады.
Табыну ғұрыптары мен салт жоралғылары. Батыс ... ... отқа ... ... Мұндай табыну ғұрпының шығуы, ілгеріде
айтылғандай, Андронов кезеңінен басталады.
Өлікті өртеудің бірнеше түрлері қолданылған. Жердің бетінен тазаланған
алаңға отты қыздыра ... бір ... ... шоқ ... ... ... ... басқа да түрлері белгілі. Кейде салттық алауды тура өліктің
денесінің үстіне жағатын болған. Бірақ көбінесе өлген ... ... жай ғана көме ... Өртеуді ырымын жасаумен алмастыруға болатын
болған, ... ... ... ... ... мен күл үйіп ... болған[5].
Неден болсын тазартатын қасиетті күштің символы — отқа табынушылықпен
байланысты қабірлердің ішіне күкіртті күшала, ... бор, гипс ... ... салу ... ... ... ... сары, ақ түстері
савроматтардағы ең басты қасиетті үш түсті бейнеледі.
Кұрбандық шалатын тас столдар деп аталатын ... ... ... және ... табынушылықпен байланысты.
Олар тек әйелдер қабірлерінен ғана, әдетте, өте бай ... Рас, ... ... ... ... Қазақстанның басқа
аудандарында да болды. Алайда, савромат бұйымдары мұқият өңделуімен, ... екі, үш және төрт ... ... ... құрбандық
ыдыстарының неғұрлым көптігімен ерекшеленеді. Бұл тас столдар, шамасы, әр
түрлі діни салттарды ... ... ... ... ... ... ... Приуральеде олар матриархат қалдықтарын бейнелейді,
сонымен бірге әйелдердің абыздар және үй ішін ... ... ... ... көрсетеді.
Савромат тайпаларының табынушылық жоралғылар атқарылатын ыдыстарының
ішінде темекі салып ... ... да ... Бұл ... бір ... ... бар кішігірім дөңгелек қыш сауытшалар. Олардың ішінде күйе
дақтары кей жағдайларда күйген қылқан ... ... ... ... зат, ағаш ... не бор мен ... бояу ... сақталып
қалған. Бұл темекі тартатын ыдыстарда қылқан жапырақтарды, хош ... ... ... әр түрлі қара майлар жандырған. Сарматтардық
алебастрдан жасаған нәзік ... ... ... ... ... опа-далап салу үшін пайдаланды.
Материалдық мәдениет пен өнер, Жайық-Есіл өзендерінің аралығы
тайпаларының ... ... ... ... ... ... ... бұйымдардың біршама кең таралғандығы.
Ед ертедегі қыш ... ... VII—VI ... қуты тәрізді, андронов-
қима ыдыстары типінен сырт ... ... ... жоқ ... ... ... ... (Ақжар, №7 оба, Покровка,. 1, 6 обалар). Ірі ирек ... ... ... ... және «інжу» деп аталатын өрнегі бар қыш
ыдыстар да (Борки II) осы ... ... з. б. V—IV ... ... түбі ... ыдыстармен қатар шар
тәрізді және бітімі соған жақын түбі ... ыдыс ... ... ... Ол ... ... (Борки I қонысы, Соколовка I,
Явленка I қорымдары) басқа, батыста Ақтөбе және Орал ... ... ... ... және т. б.) ... шықты. Прохоров
заманының түбі дөңгелек керамикасының басым көпшілігінде ыдыстардың иленген
балшығына қосуға ақ ... ... ... ол ... ... ... жылтыратуды жеңілдетті[6].
Әуелгі темір дәуірі ескерткіштерінің едәуір бөлегі Шығыс Қазақстанның
ең басты су артериясы — ... ... ... ... ... ... материалдық мәдениеті дамуының үш
кезенінің: б. з. б. VII—VI ғасырлардағы майәмір, V—IV ... ... ... ... кезеңдерінің ескерткіштері көбірек зерттелген.
Майәмір кезеңі Нарым өзенінің жоғарғы ағысындағы Майәмір даласындағы
обалы қорымның аты бойынша белгіленген. ... ... мен ... ... Белок) маңында жүргізілген қазба ... ... ... ... ... ... ... көбінесе іргесін
белдеулей қоршаған аласа тас үйінділері болды. ... ... тік ... ... олардың қабырғалары ағашпен шегенделді және бір қабат
беренелермен ... ... ... ... және ... ортасында
тұзары бар қола айналардың, сыртқы ілмектері ете кішкене үзеңгі тәріздес
қола ауыздығы бар жүгендердің ертеректегі ... үш ... ... ... ... ілгешегі бар айшықтардың өте мол жиынтығы табылды.
Майәмір заманының қолданбалы өнеріне көбінесе ... ... ... келе ... ... жүруге ыңғайланған жануарлардың бейнесі тән.
Жерлеу ғұрпы мен ... ... ... ... ... VII—VI ... ... көшпелілер тайпалары
мәдениетінің негізі қалыптасқанын көрсетеді.
Берел кезеңінде (б. з. б. V—IV ... ... ... ежелгі мал
есірушілерінің мәдениеті бұдан да ... ... ... ... ... ... ... жер шұңқырда ағаш қимасы бар және
аттар көмілген бұрыннан белгілі тұрақты түрі тарайды.
Ескерткіштердің бұл ... ... ... ... ... ... обаларында айқын көрінеді. Олар Таулы Алтайдың басқа жерлерінде де,
соньщ ішінде Шығыс Қазақстан территориясында да ... ... ... ...... ... болып табылады; мұның атымен шартты түрде тұтас
бір тарихи кезең аталған[7].
Үлкен Берел обасы үстірттің ... ... ... ... қаңқайып тұр. Оның үйіндісін тұрғызуға кемінде 1000 м3 шамасында
ірі тас қажет болғандығы есептеліп шығарылған. Тас үйіндісінің ... 5 ... ... 30 ... ... оның ... диаметрі 20 м болып, биіктігі 9
метрге жеткен. Қабір шұңқыры жерден барынша ... ... ... 7 метрге, ал солтүстік жартысы 5,5—5,7 метрге дейін жетеді.
Құлажорға кезеңі. Б. з. б. III ... ... ... ... ... ... мен құрылымдары басқаша болды.
Тарбағатай мен Ертістің жоғарғы бойы ... ... ... деп ... ... ... тарады. Бұл ескерткіштерді алғашқы
қазу жұмыстары Нарым жотасының ... ... сол жақ ... ... ... ... үйінділерінің астынан аршып алынған тас жәшіктер қырынан ... ... ... жапқан төрт және одан да көбірек қашалмаған көлемді
тақта тастардан ... ... ... созылған күйінде,
басын батысқа не шығысқа қаратып жерлеген. Тек бірнеше ... ғана ... ... ... жерлегендер кездесті. Құлажорға үлгісіндегі
ескерткіштер басқа аудандарда да зерттелген (Баты, Қызылту).
Заттар ... ... ... — қыш және араш ... ... ... келген қысқа мойын, жатаран құмыралар, кіреңке ... ... ... сабы бар ... ... бүйірлі және аласа текшелер
түрінде болып келеді. Жетісудың қола қазандарына ұқсас, тік және көлденең
құлақтары бар қыш ... ... ... де кездесіп қалады. Тік бұрышты
астауша, тікше және кесе бітімдес, кейде тұтқасы бар тостағандар түріндегі
ағаш ... ... мен ... ... ыдыстарына жақын. Араш
ыдыстардың сыртын көбінесе ... ... ... қыш ... де ... ... (Құлажорға, Баты, Катон, Зевакино). Негізінен құмыралар мен
көзелердің бітімдері Шығыс Қазақстан мал ... ... ... ... ... ал олардың шыру тегі ... ... ... ... Бірақ олардың кейбіреулерінің бітімдері,
мысалы, текшелердің жетісулық дәстүрден шыққаны анық[8].
«Есік» ... ... ... ... «патша» сақтарының ең көрнекті
ескерткіштерініқ бірі болып табылады. Ол ... ... ... ... ... ... шетінде. Обаның диаметрі 60 м, биіктігі 6 м. ... екі ... бар: ... және бір ... ... Ортадары
қабір қарақшылардың неше ... ... ... ... ... ... сол күйінше сақталған.
Аумағы 2,9 X 1,5 м және биіктігі 1,5 м ... ... ... ... қаланған.
Ондаған және жүздеген обалардан тұратын ... ... ... көптеген аудандарында (Шілікті, Есік, Бесшатыр, Жуантөбе,
Сыпыра-оба, Қараоба, Үйғарақ), яғни ... және ... ... ... ... ... ... белгілі. Сонымен бірге шөлді-далалық
аудандарда ірі зираттар жок, онда қыстау үшін қолайлы ... ... ... тұратын зираттар ғана бар. Сірә, халықтың ... және ... жиі ... ... ... ... аудандарында қыстайтын орындар, рулық зираттар болу ... ... ... ... ... ... мәдениеті адамдарының
ғұрпынан едәуір айырмашылығы болды. Егер қола дәуірі үшін үйіндісіз тас
кешендер мен тас ... ... тән ... ... темір дәуірінде сақтар
мекендеген аудандардың бәрінде обалы қорымдар ... ... ... ... ... қабірлерге жерленді. Лақыттап және ақымдап жерлеудің жаңа
түрлері шықты. Жерлеу әдістері де ... ... ... ... оның ... ... ... жатқызып жерлеудің орнына шалқасынан салып, сүлата
жерлеу шығады.
Әуелгі темір ... ... ... ... ... ... да ... айырмашылықтар болған. Мәселен, Оңтүстік
Зауралье мен Батыс Қазақстанның савроматтары өлген тайпаластарын бетін
ағашпен ... тар ... кең тік ... ... ... ... халықтың бір бөлігі ... ... және ... қабірлерге жерлейтін болды, ұзын қабырғаларының жақтауынан
шығарылған кертпешелері немесе ойықтары бар ... ... маңы ... ... айнала шамалап орлаған, жерден ойып нар
жасалған және ... ... соны ... ... орны бар ... бір үлгідегі қабірлер бар. ... ... ... ... сол ... жердің бетіне салынған не жерді қазып
орнатқан үлкен ағаш қималарға қойылатын болған. Бұл ... ... бір ... ... жерлеу немесе аса терең қазылмаған
қабірлерге бірінен ... ... ... ... болған. Орталық Қазақстанда
жалпақ тастармен жабылған сопақша қабірлерге ... ... ... болды.
Мұнда тас кешенді обалар түріндегі құрылыстардың ерекше үлгісі ... ... бәрі ол ... ... ... ... және бір ... жүйелі діни ұғымдардың болмағандығын көрсетеді.
Қазақстанның мал өсіруші тайпаларының отқа, жылқыға, ... және ... ... ... ... ... да ... тұрғыдан
анықталып отыр. Ежелгі грек-рим және көне ирандық деректемелер бірқатар сақ
тайпаларының сыйынатын басты құдайы күн болғанын анық ... ... ... осыған тығыз байланысты болған.
Бәрінен т.азартатын киелі күш деп біліп, отқа табыну күнге табынудан
келіп шыққан. Ол ... мал ... ... ... ... ... Қазақстандары ағаштан жасалған мола үстіндегі құрылыстарды
өртеу ғұрыптары зұлым рухтарды жолатпайтын оттық тазартқыш күшіне ... Арал маңы ... ... Елек пен Жайық савроматтарының
қабірлерінен де қызыл бояу - от пен күннің символы жиі ұшырасады.
Қола ... және тас ... ... ... Қазақстан, Оңтүстік
Зауралье) құрбандық-алтарьларының көптеп табылуы күнге, отқа және үйдегі от
басына сыйынумен байланысты.
Сақтар мен савроматтар тайпаларының діни нанымдарында ... ... ... ... айқын аңғарылады: бір жағынан, оны құрметтеп, оған сыйынатын
болса, екінші жағынан тайпаластарға ... ... жаны ... ... ... ... болған. Соңғы жағдайда отқа табыну, сірә, өзінше бір ... ... ... ... Нақ осы ... ... ... атқарылған
кезде обаларды айнала ондаран жерге от жағылатын болған, ... ... ... ... ... ... және Бесшатыр (Жетісу)
қорымдарынан кездеседі.
Сақ заманында түр жарынан барьшша ... және ... ... болса
да анимизм, тотемизм және магия сияқты алғашқы ең ежелгі діни ұғымдар ... ... ... ... ... ... ... жаны болады деген сенімнен деп түсіндіреді. ... ... ... ... ... және ... да меншікті заттарын әдейі
сындырғанда, өлген адамның жанымен ... ... ... жететін заттардық
жанын азат етуге көмектестік деп сенген.
Тотемизмнің және магияның сарқыншақтары әр түрлі тұмарларда, тылсымдар
мен бойтұмарларда сақталған. ... ... ... ... мифтік хайуан
тегінен шығуы туралы ұғым ... ... ... ... ... желеп-жебейді деп оның бейнесі қаруға салынған,
жауға ... атты ... деп ... ... ... ... ... аңдар бейнесіндегі киелі хайуандар туралы, олардың шапшақдығын,
ептілігін және ... ... ... ... ... ... ... Сақ заманы тайпаларынын. мәдени творчествосының неғұрлым
жарқын көріністері арасында қолданбалы өнер ерекше орын алады. Оның ... ... VII—VI ... қалыптасып, Сібірдің қазақстаннық, Орта
Азияның және Шығыс Европаның оңтүстігінің тайпалары арасында ... ... деп ... ... бір ... ... формасы болды.
Алғашында Скифияда, ал кейіннен Сібірде де бастапқы табылған ... бұл ... ... ... ... скифтік-сібірлік ақ стилінің
өнері деп аталады. Оның ... ... ... ... және аңыздағы
зооморфтық ғажайыптарды бейнелеу ... ... ... мифологиялық,
формасы жағынан реалистік аң стилі өнері сәндік сипатта болды. ... көбі ... мен ... ыдыстарын, семсер, қанжар,
қорамсақ, ... ... айна ... ... киімді, тулардың сабын
әшекейлеу үшін ... ... көп ... заттардын, пайдалылырын бейнелеудің
мазмұндылығымен жақсы ... ... ... нәтижесінде олардың жасаған
кептеген бұйымдары дүние жүзіндегі ең таңдаулы үлгілерден қалысқан жоқ.
Ертедегі ... ... ... ... жануарлар
дүниесінің нақты бейнелеріне етене жақын болды. Сақ шеберлері осыдан арқар
мен тау текеніқ, жолбарыс пен қабанның, марал мен ... дала ... ... ... мен ... ... мен ... өздеріне жақсы таныс
бейнелерін сомдай білген.
Аңдарды бейнелеуде әр түрлі материалдар қолданылды. Бізге дейін жеткен
бұйымдардың көбі қола мен ... ... ... ... ... ... ... аз, Сондай-ақ ағаштан, теріден, ... ... ... де ... ... ... шартты түрде үш кезеңге: көне заманғы кезеңге,
ерлеу мен құлдырау кезеңдеріне ... ... ... ... (б. з. б. ... ғасырлар) аңдарды бір орында
тұрған ... жеке және ... ... тән ... ... Тау текенің,
арқардың мүсіндері, басын көтеріп жатқан қабанның немесе түрегеп тұрған
жыртқыштың, аяғын бүккен ... ... ... ... ... бедерлеп
салынған суреттері көп кездеседі.
Археологиялық қазба жұмыстарының нәтижелерінен, көнеден жеткен
жартастарға салынған ... ... мен ... ... ... киім ... ... мүмкіндігі туды. Бұған дейінгі бірқатар
деректерде жоғары сапалы маталар Ассирия, ... ... ... ... ... ... маталардың Таулы Алтай өңірінде
тоқылғанын нақты мәліметтер ... сан ... ... ... ... мен ... да киімдерді әшекейлеуге қолданылған
аң ... ... мен ... ... ... ... ... қолдану тек сақтарға ғана тән екенін әлемге паш етті.
Солай дегенмен де, қазір ... ... киіп ... ... ... сақ ... ... алатынын көп жағдайда ескере де, біле де
бермейміз. Осыны қалың жұртшылыққа таныстыру, арғы ... ... ... ... мен мәдениетініңде ерекше дамығанын әйгілеу
барысында игі ... ... ... айғағындай, жуырда Ә.Кастеев
атындағы мұражайда сақтардың бірқатар киім үлгідерін көрсетудің тұсаукесері
өткізілді. ... ... ... Өмірбекованың ұзақ жылғы зерттеу
еңбектерінін нәтижесі ретінде ұсынылған бұл ... ... ... аға ... ... ... арнайы шақырылған белгілі жазушы, танымал тарихшы
Мұхтар Мағауин сақтардын көне тарихы, қоленері мен ... ... сыр ... киім ... ... және ... ... болғанын,
бірқатар киімдердің Еуропаға сақ тайпалары арқылы тарағанын нақты мысалдар
арқылы баяндады. — Өз ... ата ... ... ... өнері мен мәдениеті жайында күн кешеге дейін жақ ... ... — деді ол. — ... қанша жасырсаң да акикаттың қап түбінде
мәңгі жата алмасы белгілі. Өз деректерінде гректер — ...... ал ... ... деп ... ... ... басқаны былай қойғанда алғашқы таңба-жазуларды да ... ... Ал, ... ... ... археологиялық қазба
жұмыстары кезінде табылған көне ескерткіштерден көреміз. ... ... ... ... түрі үстемдік еткенімен,
олардың әйелдері де ерлермен қатар елін сыртқы жаулардан ... ... ... ... ... іздеудің қажеті жоқ. Негізінен ... және ... ... әрі ... заманға
байланысты киюге, қозғалуға ыңғайлы шалбарды алғаш ойлап ... да ... ... ... негіз бар. Ал, қазақтардың жалпы Орталық Азия елдерінің
қолөнері, ... ... ... ... ... ... ... Өркениетті біркатар ... атап ... әлі ... юбка киюі ... айғағындай.
Өз ойын осылайша бір түйіндеп тастаған М.Мағауин киім үлгілеріне қоса,
зергерлік өнердің де сақтарда жоғары денгейде ... ... ... ... ... табылған әшекейлердің мысал бола алатынын тілге
тиек ... ... ... орын алған қола, күміс, мыс ... өзге де ... тау ... ... мен оны ... ... сақ ... қалыптасқанын дәлелдейді. Өйткені қоланың құрамындағы
күміс пен ... ... аса дәл ... ... соны ... технологиясын көшпелілер б.з.б. меңгерген. Ал, сақ тайпаларының
киім үлгілеріне келсек, мұнда ла ... пен ... ... ... ... ... ... Сақ кезеңінде коғамда иерархиялық
жүйенің қалыптасқанына ... ... киім ... ... болалы. Оның
үстіне көсемдер мен ауқатгы адамдар тайпада алатын орындарына сәйкес
қарапайым жұрттан ... ... ... Ал, ... ... ... ... тәрізді бас киім денесіне тізесін жабатын тоқыма бешпент киген. Бізге
жеткен көне ... ... ... шаруаға әрі ыңғайлы, әрі
қолайлы күдері мен былғарыдан киім тіккенін көреміз.
Өз ойын нақты деректермен ... ... ... ... ... ... ... танымдық іске ұйытқы бола білген Алматы
технологиялық университетінің басшылары мен ... ... ... ... ұмыт ... ... көз алдымызға көлбете түлетуте елеулі
үлес қоскан ... ... ... Өмірбекованың еңбегіне ерекше
баға берді.
Шындығында да сак тарихын, оның ... мен ... ... мен ... ... ... ғылыми еңбектер жазған М.Өмірбекова
университет ұжымымен бірлесе ... ... сақ ... үлгілерін
көрсету рәсімін шебер ұйымдастырыпты.
...Кобыздың сағыныш пен мұнға толы, бойды шымырлатар ... та ... ... жоғары қабаттан ғайыптан пайда болғандай сақ киімдерім киген
сымбатты модельлер баяу басып төменге түсе басталы. Киізден ... ... ... бас ... ... шақтап пішілген, тізесіне жететін бешпент
киген сұлбалы бой-жеткен сахнаның төріне келіп қалт тоқтады. Бұдан ... ... ... ... ... ... сақтардың
әйелдері мен ерлері киген ақсүйектерге арналған модель көрінді.
Модельдің сырт ... екі жағы ... ... ... ... ... мен жалғасып тұтастай ою-өрнек ... ... ... ... ... сырт киімнің қызыл былғары
жолақтарын әліптеп тіккені ... Ал, ... ... мен иық ... былғарыдан құрақ өдісімен төртбұрышты элементтерден ою-өрнек
тұтастыра тігілген екен. ... соң ... ... ... жоқ қасаба, ал
үстіне манто киген ханшайым мен Алтай өнірінен ... фрак ... ... ... түсе ... Осы сәт залға жиналған ... ... ... ... бірден байқалғандай. Жылдар емес, ғасырлар
қойнауынан өре тұрғандай қобыз сарынына қосыла баяу қозғалып ортаға таянған
бабалар ... ... ... да бейжай қалдыра алмас еді.
Археологиялық қазба жұмыстары кезіңде Пазырық ... ... ... ... сәнге айналған әйел мантосын киген модель Гаухар
Қасымхан көрінді. Ғалымдар сан мәрте дәлелдеген ... тағы да ... ... Өйткені б.з.б.сақ әйелдері киген мантоның кейіннен
Еуропа, Ресей аксүйектерінің сәніне айналуы осының нақты ... ... бел ... араш қыны бар ... ... ... Қару ілетін
аспалы белбеуге алтын қаптамалар мен жолбарыс басының бедерлі бейнесі бар
өткерме шегеленген. Белбеудің сол жағына шауып бара ... ... мен ... ... екі алтын тілігі жапсырылған, қайыспен қапталған араш
қыны бар темір ақинақ ... ... ... ... белбеудің аспалары
үшін жасалған, бүктетілген қасқырдың ... ... ... цилиндр
формалы екі қалтырма-тора ерекше көз тартады.
Қорытынды.
Бүкіл Евразиялық байтақ ... күті ...... «аң ... ... ата-бабаларымыз кейінгі ұрпағы мақтанарлықтай өлмес
мұралар қалдырды. Соның бірі — әлемдегі өнер сүйер ... елең ... ... Есік ... табылған «Алтын адам» кейпі. Жерленген
мәйіттің басынан аяғына ... ... ... киім киісіне қарағанда,
оның анау-мынау адам емес, патша сарайы қызметшісі немесе бір ... ... ... шүбә ... ... адам киімі-сирек кездесетін ғажайып
өнер тутындысы. Бұл тек құнды археологиялық олжа ғана емес, ... ... ... ... ... модсиистіміздің алтын тұғыры.
Скиф-сақ өнері қазіргі замандағы мүсіндеу-бедерлеме ... ... ... ... тіпті ықшамдап (стилизаңиялап) жасалу
шеберлігімен, ... ... ... ... алда тұра ... бір ... қазіргі суретіш-мүсіншілердің көбі ежелгі «хайуанат
стиліне» еліктеп, соның тұңғиық тылсым сырына зерттей қарап, ... ... ... ... ... ... бір ... ғана әңгіме еттік, бірақ
соның өзі ғана Қазақстанның кең-байтақ жерін жайлаған ата-бабаларымыздың
әлемдік өнер қазынасына қосқан ... ... ... ... ... ... бойы ... қалыптастырған мәдениеті мен өнері
сол елдің өзіндік пасиорты сияқты. Соған қарап-ақ ол халықтың қаншалықты
дамыған ... ел ... ... топшылап, көңіл сарайында таразылап
білуге болады.
Жалпы адамзат тарихына көз жіберсек, «көшпенділер» ... ... ... тайпа бірлестіктеріне кіретін халықтар өмірі мен
мәдениеті еске ... ... ... атап ... міне ... бабаларымыз кезінде бір шеті Қытай, екінші шеті Солтүстік мұзды
мұхит, бір жағы ... ... ... ... Мысырға дейін көшіп-қонып, әр
дәуірде билік құрып, үстемдік еткен. Олардың сол ... ... ... ... тигізген әсері ұшан-теңіз. Бүкіл әлем халықтарының
өнерінде, әсіресе сәулет саласында ... ... ... ... ... ... сезіледі.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Акишев К.А. Курган Иссык. М., 1978 ж.
2. Акишев К.А. ... ... ... средней долины реки Алматы 1963ж.
3. Акишев К.А. Искуство и мифология саков. 19 ... ... Х. ... ... ... Алматы 1987 ж.
5. Артмонов М.И. Сокровища саков.1973 г.
6. К.Аманжолов. Түркі халықтарының тарихы Алматы ... ... ... ... ... ... ... и семиречья.
Алматы, 1986 ж.
8. Байпаков К.М., ... ... ... Алматы, 1993 ж.
9. Қазақстан тарихы «Көне заманнан бүгінге дейін. 5-томдық. 1 ... ... 1996 ... ... көне ... ... ... 1993 ж.
11. Мадашов К.М., Мусин І. Ұлы қала ... ... ... 1994 ... Археологические исследования древного и средновекового ... 1980 ... ... ... ... ... 19 ... Қадырбаев М.К. Памятникитасмолинской культуры. ... ... ... ... 1966 г.
15. Джандарбеков Б. Томирис. Роман. 1990 ж.
-----------------------
[1] Аманжолов Н. Жақсылықов Ү. ... ... ... ... Ақиқат-
2000ж. №2-36б.
[2] Абдрахманов С. Алтын Адам «Егемен Қазақстан». 2002-14 маусым 5-б
[3] Әлиев Өткір. «Ежелгі және ... ... ... Шымкент
2005 ж.
[4] Әбдуали Төлебиев. «Өнер өрісі». Алматы, 1996 ж 148-б.
[5] Бүркітбаева.Ә. Сақ әлемі. Қазақ батырлары. 2002ж. №2.8-9 ... ... Г. ... қоғамдық құрылысы, тарихы, мәдениеті.
2004ж. №9 58б.
[7] Сайден Жолдасбайұлы Ежелгі және орта ... ... «Ана ... 1995 ж. ... ... ... ... и средневокового Казахстана.
«Наука» 14-б.
[9] Оразбай М. Сақтар мемлекеті. Қазақ батырлары. 2005 ж. №6 6-б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сақтар тағылымы мен тәрбие тәлімі11 бет
Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
Ежелгі дәуір әдебиеті туралы ақпарат19 бет
Ерте мемлекеттік құрылымдар13 бет
Ерте темір дәуіріндегі тайпалық одақтар мен көне мемлекеттік құрылымдар9 бет
Көшпенді түрік тілдес халықтар өркениеті зерттелу дәрежесі4 бет
Сақ тайпалары5 бет
Сақ тайпаларының мәдениетi21 бет
Сақ тайпаларының орналасуы66 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь