Мемлекет пен құқық теориясына кіріспе

Жоспар:
І. Кіріспе бөлім
ІІ. Негізгі бөлім
1. Мемлекеттің негізгі ұғымдары мен санаттары. Құқықтық мемлекет
2. Құқықтың негізгі ұғымдары мен санаттары
3. Құқықтық сана және құқықтық мәдениет
ІІІ. Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
КІРІСПЕ
Мемлекет пен құқық теориясы (ағыл. theory of state and law; нем. Staatsund Reclitstlieorie; Theorie des Staates und des Rechts) - Мемлекет пен құқықтың пайда болуы, дамуы мен әрекет ету заңдылығын зерттейтін заң ғылымдарының жалпы теоретикалық саласы; мемлекет пен құқықтың, құқықтық жүйенін мәні, түрі, пішімі, міндеті, құрылымы мен әрекетету механизмі; барлық заң ғылымдары үшін жалпы негізгі мемлекетті құқықтық түсінік. Адамзат қоғамының қалыптасуының, ондағы тәртіптің, бірліктің, татулықтың кепілі мемлекет пен құқық. Олар материалдық және рухани қажеттіліктердің жемісі. Сондықтан мемлекет пен құқық туралы оқып білу, адамның, әсіресе жастардың әлеуметтану, құқықтық әлеуметтану үрдістерінің, құқықтық санасының, құқықтық мәдениетінің кеңеюі мен тереңдеуіне, азаматтық қасиеттерінің дамуына ықпал жасайды. Қазақстанның егемендік алып, тәуелсіздікке қол жеткізуі, қоғамдық қатынастардың барлық салаларын демократияландыруға мүмкіндік ашты. Нәтижесінде мемлекет, құқық, бүкіл заңдар жүйесі түбегейлі жаңаруға ұшырады. Біртіндеп отандық құқық жүйесі қалыптасты. Мемлекеттің таптық мәні, түрпішіні, қызметтері өзгерді. Президенттік басқару енгізіліп, мемлекеттің әлеуметтік, демократиялық, құқықтық, зайырлы, экологиялық сипаттары күшейді. Адам мен адамзаттың құқықтары мен бостандықтары, заңдылық, құқықтық тәртіпті, құқықтың, заңның қоғамдық қатынастарды реттеудегі ролін нығайтуға нақты жағдайлар туды. Елдің экономикасын көтерудегі, азаматтық, ұлтаралық, діни келісім мен татулықты сақтаудағы, нарықтық қатынастардағы адамның мүддесін қорғауда құқыққа, заңға деген сұраныс арта түсуде. «Құқық негіздері», «Құқықтану», «Мемлекет пен құқық негіздері» т.б. сияқты құқықтық пәндердің ең басты санаттары мен ұғымдарының бірі ол мемлекет пен құқық. Сондықтан «Мемлекет пен құқық теориясына кіріспе» атты бөлімде мемлекеттің, құқықтың ұғымдары, мәндері, түрпішіндері, белгілері,жүйесі, механизмі, атқаратын қызметтері қарастырылады. Мемлекеттің ең басты құқықтық нормативтік кесімі, ең негізгі Заңы Конститутция болып табылады. Конститутцияда қоғам мен мемлекеттің құрылымы, адам мен адамзаттың құқықтары, бостандықтары, қоғамдық бірлестіктерді, мемлекеттік билік органдарының мәртебесі бекітіледі.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Қ.И.Оспанов. Құқық теориясы. Алматы: 2006 ж.
2. Т.А.Ағдарбеков, З.Т.Ағдарбекова, М.С.Данишбаева. Мемлекет және құқық теориясы. Түркістан: 2012 ж.
3. Т.А.Ағдарбеков. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы: 2003 ж.
4. Д. А.Булгакова. Мемлекет жəне құқық теориясы. Алматы: 2006 ж.
5. http://kk.wikipedia.org/wiki
        
        Жоспар:
І. Кіріспе бөлім
ІІ. Негізгі бөлім
* Мемлекеттің негізгі ұғымдары мен санаттары. Құқықтық мемлекет
* Құқықтың негізгі ұғымдары мен санаттары
* ... сана және ... ... ... әдебиеттер
КІРІСПЕ
Мемлекет пен құқық теориясы (ағыл. theory of state and law; нем. ... ... Theorie des Staates und des Rechts) - ... пен ... пайда болуы, дамуы мен әрекет ету заңдылығын зерттейтін заң ... ... ... ... ... пен ... құқықтық жүйенін мәні, түрі, пішімі, міндеті, құрылымы мен әрекетету механизмі; барлық заң ғылымдары үшін жалпы ... ... ... ... ... ... ... ондағы тәртіптің, бірліктің, татулықтың кепілі мемлекет пен құқық. Олар материалдық және рухани қажеттіліктердің жемісі. Сондықтан мемлекет пен ... ... оқып ... ... ... ... ... құқықтық әлеуметтану үрдістерінің, құқықтық санасының, құқықтық мәдениетінің кеңеюі мен ... ... ... ... ... жасайды. Қазақстанның егемендік алып, тәуелсіздікке қол жеткізуі, қоғамдық қатынастардың ... ... ... ... ашты. Нәтижесінде мемлекет, құқық, бүкіл заңдар жүйесі түбегейлі жаңаруға ұшырады. Біртіндеп отандық құқық жүйесі қалыптасты. Мемлекеттің таптық мәні, ... ... ... Президенттік басқару енгізіліп, мемлекеттің әлеуметтік, демократиялық, құқықтық, зайырлы, экологиялық сипаттары күшейді. Адам мен адамзаттың құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... қатынастарды реттеудегі ролін нығайтуға нақты жағдайлар туды. Елдің экономикасын көтерудегі, азаматтық, ұлтаралық, діни келісім мен ... ... ... ... ... ... қорғауда құқыққа, заңға деген сұраныс арта түсуде. , , т.б. сияқты құқықтық ... ең ... ... мен ... бірі ол ... пен құқық. Сондықтан атты бөлімде мемлекеттің, құқықтың ұғымдары, мәндері, түрпішіндері, белгілері,жүйесі, механизмі, атқаратын қызметтері қарастырылады. ... ең ... ... ... ... ең негізгі Заңы Конститутция болып табылады. Конститутцияда қоғам мен мемлекеттің құрылымы, адам мен ... ... ... ... бірлестіктерді, мемлекеттік билік органдарының мәртебесі бекітіледі.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
* Мемлекеттің негізгі ұғымдары мен санаттары.
Құқықтық мемлекет
Мемлкеттің пайда болу үрдісінің ... ... ... ... ... сан ... бөліну және көбею заңы жатыр. Еңбекті не іс-әрекеттің осындай сан-салаға таралуықоғамдағы ... ... ... бөлінісіне, кәсіптіңқалыптасуына, мамандықтың тууына, біліктіліктің,дағдының, әдеттің, ептіліктің, іскерлікті, шеберліктің, машықтылықтың жетілуіне әкелді. Осының нәтижесінде еңбектің ... бір ... ... ... үлкен топтары қалыптаса бастады (аңшылар, малшылар, егіншілер, қолөнершілерт.б.). Адамдар арасында әлеуметтік теңсіздік ... ... ... ... ... күрделеніп оны басқаруды қалыптастырудың қажеттілігі туды. Сөйтіп қоғамдық еңбек бөлінісінің, жеке меншіктің, бай мен кедей сияқты таптардың ... ... ... ... ... ... сияқты құбылыстар мемлекеттің пайда болу қажеттілігін туғызды. Жоғарыда айтылған әлеуметтік факторлармен қоса ... ... ... ... ... антропологиялық, геосаяси, жағрапиялық, этникалық т.б. сияқты факторлары бар.
Жер шарындағы елдердің табиғи-жағрапиялық, мәдени, ... салт пен ... ... ерекшелігіне байланысты мемлкеттіңқалыптасуы бірнеше жолдармен жүзеге асырылды. Осындай мемлекеттің қалыптасуының үш жолы қалыптасты: 1) шығыстық жол; 2) ... жол және 3) ... ... ... ... пайда болуы қауымдастық мүшелерін, тұрғындарды сумен қамтамасыз етуге арналған жұмыстарды ... ... ... ... Шығыс елдерінде алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырау кезеңінде ірі су каналдарын қазу, суармалы ирригациялық жүйелер құру, құрғақшылықпен күресу, дамбалар салу, ... ... ... ... ірі де күрделі ирригациялық жұмыстар жүргізу керек болды. Бұндай аса ауыр жұмысты іске асыру жекелеген отбасы ... бір ... ... келмейтін еді. Міне осы күрделі істерді жүзеге асыру үшін арнаулы басқару аппараты қажет болды. Ол апппарат ... келе ... ... ... Шығыс елдеріндегі мемлекеттердің қалыптасу себептеріне:
* ірі ирригациялық жүйелерді салу;
* оны іске ... үшін ... ... ... ... ... ұйымдастыру;
* атқарылатын жұмыстарды бір орталықтан басқару жатады.
Батыс елдерінде мемлекет алғашқы қауымдық қоғамның ыдырап, жеке меншіктің, мүліктік теңсіздіктің және таптардың қалыптасыу ... ... ... пайда болуының аралас жолы рулық, тайпалық құрылыстан ерте феодалдық мемлекетке бірден өткен елдерге тән.
Мемлекеттің пайда болу жайындағы теориялар. ... ... болу ... ... ең ... бірі ... ... теория. Теология дегеніміз құдайды, алланы танитын ғылым, ілім. Аталған теорияның негізін қалаушылардың қатарына ортағасырлық ... ... ... Фома ... ... құдайтанушыларды жатқызуға болады.
Теологиялық теория мемлекетті, мақсаты мен мәні жер бетінде тәртіп пен үйлесімділік, жүйелілік, татулық, ... ... ... ... ... ... деп қарастырады. Биліктің барлығы құдайдан тарайды. Құдай жер бетіндегі ... ... ... оның ... мемлекеттің де жаратушысы. Ал құдай жаратқан жаратылыстың сыры секілді мемлекеттің де мәнін түсіну мүмкін емес. Сондықтан құдай ... ... ... және ... шүбә ... күмәнданбай, оларға мойынсұнып бағынған дұрыс. Теократиялық теория өзінен-өзі қиялдың барысында пайдаболған жоқ. Оның қалыптасуының ... ... бар. ... ... пайдаболған ең алғашқы мемлкеттер діни сипатта болып оны ... діни ... - ... ... араласқан. Мемлекеттің құдайлық негізі оның беделін нығайтып, шешіміне міндеттілік берді. Мысалы ... ... ... Хаммурапидің заңдарында патшаның билігін құдай жаратқан, патша билігі құдайдан деп көрсетілген. Жалпы, биліктің құдайдан тарағаны жайындағы пікір ... ... ... ... ... ... бір теория ол патриархалдық теория деп аталады. Теория отбасы ... ру ... ... ... ... ал тайпалар одағы белгілі бір мемлкетке бірігіп, нәтижесінде мемлекет пайда болады деп түсіндіреді. Сондықтан мемлекет үлкен отбасы сияқты. Мемлекет басшысы ... ... қол ... ... ... ... отбасы мүшелерімен қатынасына ұқсас деп дәлелдейді. Патриархалдық теорияның негізін қалаушыларға Аристотельді, Конфуциді және XVIII ғасырда өмір ... ... ... Р.Фильмерді жатқызуға болады.
XVII - XVIII ғасырларда мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... негізін қалаушылар Т.Гоббс, Дж.Локк, Ж.Ж.Руссо, Д.Дидро болды. Аталған теорияны жақтаушылардың пікірінше мемлекет халық пен оны ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігін қорғау, бірлікте, татулықта, бағыныштылықта тұру келісімшарт ... ... ... ... ... бойынша мемлекет қоғамдық еңбек бөлінісінің, отбасының, жеке ... және ... ... ... ... пайда болды дейді. Маркстік теория оның негізін қалаған неміс ойшылдары К.Маркстің, Ф.Энгельстің, жұмысшы табы диктатурасының иделогтары ... ... ... байланысты.
Зорлық, күштеу теориясы бойынша мемлекет өзінің ішінде руларды, ... ... ... тұрғындары бір орталыққа біріктіру мақсатында мәжбүрлеу, күштеу әдістерін қолданады, сөйтіп күштеудің, ... ... ... ... ... қоса ... ... жаулап алушылығының барысында, яғни күшті бір тайпалардың, ұйымның екінші бір тайпалық одақты немесе ұйымды өзіне күштеп бағындырудың барысында ... ... ... ... пікір де осы күштеу теориясының бір құрамдас бөлігі. Аталған теорияның көрнекті өкілдері ... ... ... адамдардың қатынасқа, бір-бірімен араласуға деген қажеттіліктері, бірлікке, ... ... ... ... жақындастыратын психологиялық үрдістердің, қасиеттердің нәтижесінде пайда болған деген пікір ... ... ... ... психологиялық теориясы. Оның көрнекті өкілдерінің бірі орыс заңтанушысы Л.И.Петрожицкий болды.
Мемлекет: ұғымы, ... ... ... ... атқаратын қызметтері. Құқықтық мемлекет. Ғылымға терминін алғашқы рет ... ... ... ... (1469-1527) енгізген. Оған дейін мемлекет деген ұғымның орнына , , , , , , , , , , ... ... әр ... ... қолданылып келген.
Мемлекеттің түпкі мәні қандай болса оның ұғымының, ... ... ... ... ... мазмұны да сондай болады. Демек, осы тұрғыдан қарағанда мемлекетті оқып білуді оның мәнін ашып көрсетуден бастау ... ... ... мәні ... оның табиғатын, мазмұнын, қызмет ету мақсатын, қоғамдағы қажеттілігін анықтайтын барынша маңызды, тұрақты ішкі және сыртқы жақтары мен қасиеттерінің жиынтығы. Мемлекеттің ... ашып ... екі жолы ... ... ... және ... ағым мемлекеттің мәні жиынтығы қоғамның экономикалық негізін ... ... ... ... ... ... Өндірістік қатынастардың сипаты осы қатынастарға тікелей араласатын ... ... орны мен ... ... ... ... марксизм-ленинизм мемлекеттің әлеуметтік құбылыс ретіндегі мәнін аша отырып, таптық қоғамды оның үстем етуші таптың мүддесін қорғайтынын көрсетеді. Сонымен марксизм ... ... ... ... ... ... ... пайда болады деп түсіндіреді. Адамзат қоғамындағы алғашқы таптық ... ол құл ... ... ... құл ... ... ... Бұл мемлекеттің мәні қоғамның алғаш рет таптарға - құл иеленушілер мен құлдарға бөлінгенін көрсетті. Осы тұрғыдан қарағанда ... ... бір ... ... ... ... ... жүргізудің құралы.
Мемлекеттің әлеуметтік мәнін жақтаушылар мемлекет адамзат қоғамына ортақ, әмбебап, жалпы ұйым болғандықтан ол халықтың барлық топтарының мүддесін, ешкімге артықшылық, ... ... ... ... ... ... ... айтады.
Солардың барлығын ескере келе, бүгінгі таңда мемлекет дегеніміз - егемендікке ие, құқықтың негізінде, арнайы аппараттың көмегімен елді ... іске ... ... ... мен күштеу қолдану құқығы бар, қоғамдағы саяси биліктің ұйымдастырылуының ерекше түрпішіні деп айтуға болады.
Мемлекеттің мәні оның ерекшеліктері мен сипатты белгілерінің ... ... ... ... ... ... саяси партиялар, қоғамдық бірлестіктер, ұйымдар мен институттардан ерекшеленетін өзіндік ... ... бар. ... ... ... аумағының болуы, мемлекеттің халқының болуы, мемлекеттік (бұқаралық) билік, ... ... ... ... пен ... ... ... пен салықтық жүйенің болуы жатады.
а. Кез келген мемлекеттің өзінің белгілі бір аумағы болады. Аталған ... сол ... ... ... ... және осы ... ... мемлекеттің билігі таралып іске асырылады. Тек елшілік ... ... ... да ... келісім арқылы көрсетілген шеңберде болмаса, бір мемлекеттің аумағында екінші мемлекеттің билігі жүрмейді.
ә. Мемлекеттің екінші бір белгісі ол мемлекеттік (бұқаралық) ... ... ... ... ... ... ол, сол ... халқы атынан оның аумағында тұратын елдің, адамдардың барлығына бірдей ... ... ... ... билік пен басқару органдары, мәжбүр ету аппараттары жатады. Тек ... қана сот, ... ішкі ... бөлімдері, әскер, абақты сияқты органдар мен мекемелердің көмегімен мемлекеттік билікті іске асырады.
б. Халықаралық құқық теориясына сәйкес мемлекеттің ең ... ... бірі сол ... аумағында тұратын халқының болуы. Мемлекеттік билік өзінің аумағында тұратын адамдардың арасындағы қоғамдық қатынастарды құқық, заң арқылы реттеу үшін, сол халыққа ... ... ... ... ... ... ... нормативтік актілер халықтың барлық топтарына ортақ және міндетті түрде ... ... және іске ... ... ... келесі бір белгісі ол емлекеттің егемендігі. Егемендік мемлекеттің ішкі және сыртқы істерді атқарудағы ... ... ... ... үш ... ... ... біріншіден, мемлекеттің аумағына, халқына тарайтын бірден-бір мемлекеттік билік болып табылатын биліктің үстемдігі; екіншіден, мемлекет органдарының бірыңғай жүйесінқұрайтын мемлекеттік биліктің тұтастығы; ... ... ... өз ... өз ... ... ... бар биліктің тәуелсіздігі.
г. Мемлекеттің тағы бір белгісі ол мемлекетте құқықтың, заңдардың болуы, құқық пен мемлекеттің ажырамас, тығыз байланысы. Кез келген ... ... ... ... ... бір құқықтық нормативті актілерді қабылдау арқылы іске асырады. Құқық пен заңды сол мемлекеттің өзі қабылдап бекітеді және олар сол мемлекеттің ... ... ... ... ... ... пен тұрақтылықты, қаіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қажет.
д. Мемлекеттің негізгі белгілерінің тағы бірі сол мемлекетте салық пен салық жүйесінің ... ... ... ... - ... ... ... ұстауға, қоғамның басқа қажеттіліктерін қанағаттандыруға жұмасалатын мемлекет қазынасына түсетін, қайтарылмайтын, халық табысының бір бөлігі. Мемлекет халықтан салық алып оны ... ... ... ... ... ... жұмсайды.
Қазіргі замандағы мемлекеттер бір-бірінен мемлекеттік биліктің қалай ұйымдастырылуына байланысты ерекшеленеді. Мемлекеттік биліктің қалыптасы, бөліну және іске ... ... ... ... нысаны деп аталады. Кез келген мемлекет өзінің басқару, әкімшілік-құрылымдық және ... ... ... ... үш ... бөлінеді.
Мемлекеттің негізгі міндеттерін тиімді орындау қабілеттілігі көп жағдайда ... ... ең ... ... ... ... ... тәсілдеріне байланысты болады. Мемлекеттің жоғарғы органдарының жұмысын, қалыптасуын, өзара қызметтерін, міндеттерін, құзырларын ұйымдастыру, бөлу теориялық қана емес ... ... ие ... Себебі, мемлекеттік билік бір адамның не белгілі бір топтың қолына шоғырлануы, керісінше әр түрлі мемлекеттік органдардың арасында бөлініп атқарылуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... болады. Мемлекеттің басқару нысаны дегеніміз - мемлекеттік биліктің жоғарғы органдарының құрылымы, ұйымдастырылу ... ... ... ... ... биліктің даралықпен немесе көпшілікпен іске асырылуына байланысты мемлекет басқарылу ... ... ... және ... ... екі ... бөлінеді. Монархия дегеніміз елдегі жоғарғы мемлекеттік билік мұрагерлік арқылы берілетін өмір бойғы дара биліктің нысаны. ... ... өз ... ... ... ... аралас монархия болып бірнеше түрге жіктеледі. Абсолюттік монархияда мемлекеттік билік биліктің заң шығарушы, атқарушы және сот ... ... үш ... бір ... ... ... шоғырландырылады және соның тікелей араласуымен, қадағалауымен, бақылауымен, келісімімен, рұқсатымен іске асырылады. Сонымен абсолюттік монархияның төменгідей белгілері бар: монархтың мемлекеттік билікке ... ... ... ... тармағының монархтың қолына шоғырлануы; монархтың билігін шектейтін белгілі бір өкілетті органның болмауы; ішкі және сыртқы саясатты монарх өзі ... ... ... іске ... ... ... халықтың араласу құқығы шеңберінің шектеулілігі; қоғам тарапынан жоғарғы билік органдарын бақылау механизмінің жоқтығы.
Бүгінгі таңда абсолюттік ... ... ... Шығыс елдерінде бар. Мысалы олардың қатарына Оман сұлтандығын, біршама өзгерген түрде Бахрейн, Катар, Кувейт, Сауд Аравиясы, Біріккен Араб ... ... ... және ... ... ... билігі конститутциямен не парламенттің іс-әрекетімен шектелген.
Республика монархиялық басқарумен қатар пайда болып дамыған. Республиканың алғашқы белгілері б.з.б. IV-III мың ... ... ... қала-мемлекеттерінде қалыптасқан. Республика мемлекеттік биліктің жоғарғы органдары халықтың еркін дауыс беруі арқылы белгілі бір мерзімге сайлау арқылы қалыптасатын басқару ... ... ... нысанының негізгі белгілері төмендегідей: мемлекет басшысы мен мемлекеттік биліктің ең жоғарғы органдарын халықтың сайлайтындығы; мемлекеттегі ... мен ... ... өмір бойы емес, белгілі бір мерзімге сайлануы; мемлекеттің жоғарғы ... ... олар ... ... ... ... жасау құқығына ие болады және осы тұрғыдан қарағанда мемлекеттік биліктің көзі халық деп мойындалады; мемлекеттік биліктің заң ... ... ... билігі және сот билігі болып үш тармаққа ... іске ... ... ... және ... ... ... түрлері болады. Президенттік басқару тарихта бірінші рет 1787 жылғы Конститутция бойынша АҚШ-та енгізілді. Президенттік республиканың негізгі ... ... ... ... ... ... дауыс беру тәсілі арқылы сайлануы; Мемлекет басшысы Президент бір мезгілде атқарушы биліктің басшысы болып саналады; мемлекеттік биліктің заң шығару билігі, ... ... және сот ... ... үш ... ... ... бөлінуі; аталған мемлекеттік биліктің тармақтары және мемлекеттік билікті атқарушы органдардың арасындағы қарым-қатынас тежемелік және тепе-теңдік жүйесі мен ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыратындықтан ол Президент алдында жауапты.
Парламенттік басқару барысында бүкілхалықтық жолмен сайланған Парламенттің рөлі мен маңызы басқа президент, ... ... ... ... ... ... ... депутаттарының сайлауымен қалыптасады және Парламент сенімі арқылы елді басқаруды іске асыруға мүмкіншілік алады. ... ... ... алдында жауапты. Парламенттік басқарудың белгілері: мемлекеттік биліктің қатаң тармақтарға бөлінуі анық байқалмайды. Заң шығарушы және атқарушы биліктің ынтымақтасып әрекет жасау ... ... ... ... басқару сияқты емес, парламенттік республика көп жағдайда заң шығарушы және атқару биліктерінің ... ... ... ... ... ... ... және парламентте көпшілік орынға ие болған партия не бірнеше партиялардың одағы ... ... ол ... ... ... Мемлекет басшысы Прездентті Парламент сайлайтындықтан формальды түрде үкімет басшысын тағайындауға құқығы бар.
Елді, ... ... ... болу үшін ... ... ауыл, аудан, қала, облыс, аумақ, өлке, округ, штат, губерния т.б. сияқты әкімшілік құрылымдарға бөлінеді. Аталған ... ... ... ... ... Олар ... билігін іске асырып жергілікті тұрғындарды басқарады. Сонымен мемлекеттің орталық және жергілікті органдары арасындағы биліктік өкілеттілікті бөлу, ... ... және жеке ... ... анықтайтын биліктің аумақтық ұйымдасуы мемлекеттің құрылым нысаны деп аталады. Мемлекет әкімшілік-аумақтық ... орай ... ... ... ... ... ... дүние жүзінде көп тараған, аумақтық-әкімшілік ұйымдастырылуы қарапайым болып ... ол ... ... нысаны не болмаса унитарлы мемлекеттер деп атауға болады. Унитарлы мемлекет өз ішінде ауыл, аудан, қала, облыс, аймақ т.б. ... әр ... ... ... ... ... саяси еркіндігі болмайды. Унитарлы мемлекеттің негізгі белгілеріне: ... ... ... ... ... ... ... аумағына тарайтын, жалпы елге ортақ заң шығару (өкілетті), атқару және сот органдарының болуы; жалпы мемлекеттік, халықтық деңгейде әрекет ... ... және ақша ... тұтастығы; мемлекеттің жоғарғы, орталық билік органдарының алдында жергілікті жердегі ауыл, аудан, қала, облыс, аймақ т.б. сияқты әкімшілік бірлестіктер ... ... жоқ тең ... ... ... бүкіл унитарлы мемлекеттің аумағына ортақ, барлық әкімшілік бірлестіктерге міндетті ... ... ... ... ... ... деп өз ... салыстырмалы саяси еркіндігі жоқ ұсақ әкімшілік-аумақтық бірлестіктерден тұратын тұтас мемлекетті айтамыз.
Жер шарының 1 млрд-тан ... ... ... 24 ... ... ... сақталған. Олардың қатарына АҚШ, Канада, Германия, Австралия, Швейцария, Бельгия, Австрия, Бразилия, Аргентина, Мексика, Венесуэла, Индия, Пакистан, Нигерия, Малайзия, ... Араб ... ... ... ... ... ... т.б. жатады. Федеративті мемлекет - орталық пен жергілікті жердегі билік ... ... ... ... ... ... ... мен құзыретінің бөлінуіне негізделген, салыстырмалы мемлекет тектес бірлестіктерден құралған тұтас одақтас мемлекет.
Жоғарыда айтылғандай, кез-келген мемлекетте негізгі қарым-қатынастар билік, ... және жеке адам ... ... ... үш ... өзара қарым-қатынастардың сипаты мен тәсілдері сол елдегі, мемлекеттегі өмір сүріп отырған саяси режимнің (тәртіптің) тұрпаттарына тікелей ... ... ... ... ... ... ... өзі мемлекеттік биліктің саяси асырылуының амал-айла, әдіс, тәсілдерінің жиынтығы. Мемлекеттік биліктің іске асырылуының тәсіліне орай билік, қоғам және жеке адам ... ... ... ... Осы ... ... саяси режимнің тұрпатына қарай мемлекет нысаны жағынан ... емес ... ... режімдер) және демократиялық (президенттік, парламенттік) болып екі үлкен топқа бөлінеді.
Тоталитарлық латын тілінен аударғанда , ... ... ... ... тоталитарлықтың барысында бүкіл қоғам мен жеке адам өмірінің барлық жағы тұтастай мемлекеттің қолына, бақылауына шоғырландырылады. Бір ... ... ... мемлекет үшін, барлығы мемлекеттің ішінде, мемлекетке қарсы, ... тыс ... ... ... ... ... басқа субъектілердің мүддесінің көрінісі, жиынтығы, шоғырланған шоқтығы. Тоталитаризмнің сталинимзм, гитлеризм, фашизм деген сияқты ... бар. ... ... ... ғылымында тоталитаризмнің төменгідей бірнеше белгілері көрсетіледі: бір ғана бұқаралық партия; бір идеологияның ... ... ... ... ... ... ... басқару мен бақылаудың орталықтанған жүйесі; жаппай саяси қуғын-сүргін.
Авторитаризм көп жағдайда тоталитаризмнен демократияға өтпелі ... ... ... ... авторитаризм тұсында көппартиялылық, меншіктің көптүрлілігі, біртұтас идеологияның болмауы, бұқаралық ақпарат құралдарына мемлекеттен тыс үстемдіктің пайда ... ... ... ... ... ... оның ... мен міндеттерін іске асыру үшін белгілі бір механизм қалыптасады. Мемлекеттің міндеттері мен ... іске ... ... органдар жүйесін мемлекет механизмі дейміз. Мемлекет механизмі төменгідей бөлшектерден тұрады: мемлекеттік аппарат; мемлекеттік ұйымдар, мекемелер; мемлекеттік кәсіпорын; ақша-қаржы ... ... ... ... ... және халықты басқару барысында өзіне тән бірнеше қызметтер атқарады. Мемлекеттің ... ... оның мәні мен ... көрінетін іс-әрекетінің басты бағыты. Мемлекеттің қызметтері қоғамға, қоршаған ортаға, әлеуметтік топтарға, жеке адамдарға немесе басқа мемлекеттерге бағытталады. ... ... ... ... құықтық, мәдени-тәрбиелік, саяси, табиғатты қорғау, әскери, қорғаныс, халықаралық қылмыспен күрес т.б. ... ... ... ... ... бөлінеді. Мысалы мемлекет қызметінің маңыздылығына қарай олар негізгі және қосымша, уақыт жағынан тұрақты, уақытша, кеңістіктегі әрекетіне байланысты: жалпы ... ... ... және ... ... ... ... атқарылу саласына байланысты: ішкі және сыртқы болып бөлінеді.
Мемлекеттің қызметтері - мәні мен ... ... ... ... ... ... ... қызметтері қоғамға, қоршаған ортаға, әлеуметтік топтарға, тұлғаларға, басқа мемлекеттерге ... ... әр ... ... ... қатынастарды тәртіпке келтіретін және реттейтін мемлекеттік ықпал жасау құралдарын шартты түрде ... және ... деп ... ... ... ... қызметінің құқықтық нысанда іске асырылуына құқық шығару, құқық қолдану және құқық қорғау жатады. Құқық шығару қызметі нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... күшін жою сияқты мемлекеттің іс-әрекетінен көрінеді. Мемлекеттің құқық қолдану қызметі дегеніміз қабылданған нормативтік құқықтық кесімдерді іске асыруды ... ... ... ... қолдануы. Құқық қорғау қызметі қабылданған нормативтік құқықтық кесімдердің дұрыс ... және ... ... бақылау және құқық бұзушыға мәжбүрлілік шарасын қолдану арқылы жүзеге асырылады.
Мемлекет қызметінің ұйымдастырылу арқылы жүзеге асырылу нысаны не әдісі тұрғындардың іс-әрекетінің ... ... ... ... табылады. Мемлекет жалпы мемлекеттік, ұлттық, жергілікті деңгейлердегі маңызы бар ... ... ... үшін ... ... ... Осы ... әр түрлі саяси шешімдер, бағдарламалар қабылданады.
Аталғандардан басқа да мемлекет төменгідей қызметтер атқарады: құқық қорғау, ... ... ... іске асыру, құқықққа түсінік беру, құқық белгілеу, заң ... ... үкім ... жаза ... ... ... қылмыспен күрес, адам, адамзат құқығын, бостандығын қорғау, халықаралық лаңкестікпен ... ... ... ... ... саяси, табиғатты қорғау, сыртқы істерді жүргізу, қорғану т.б.
Құқықтық мемлекет. Мемлекеттік биліктің ықпалын, күшін құқықпен шектеу керек деген ... ерте ... бері ... ... ... ... ... XVII-XVIII ғасырлардағы абсолюттік монархияның күшеюі кезеңінде құқықтық мемлекеттің теориясы болып қалыптасты. Бұл теория адамдардың табиғи жаратылғандағы құқықтары мен ... ... ... ретінде қарастырады. Осындай адамдардың жаратылыстық, табиғи құқықтарының арасындағы ең маңыздыларының бірі адамның ... ... ... бір ... яғни ... иесі болу ... ... еркіндігінің, тәуелсіздігінің көкжиегін кеңейтеді. Өмір сүруінің материалдық алғышарттарын қалыптастырады.
Адамның осындай табиғи ... бірі өмір сүру ... Бұл ... тек қана ... өмір ... мен жеке ... қауіпсіздігі кепілдігі ғана емес, бақытты тұратындай өмір сүру, әр адам өз өмірінің шын мәніндегі қожасы болатындай, өзінің өмірдегі мақсаты мен ... өз ... ... алу ... мен ... ... ... бірі ол бостандық, еркіндік құқығы. Оның мәні адамды ешкімнің құлдыққа, бодандыққа салуға, ... ... бас ... ... не шектеуге, заңсыз мәжбүрлеуге құқығы жоқ.
Мемлекеттің барлық типтеріне тән ортақ белгілерімен қоса, құқықтық ... ... тән ... ... ... ... адам мен адамзаттың құқықтары мен бостандықтарының кепілдігі мен мызғымастығы толық сақталады. Бұл дегеніміз мемлекет адам мен жеке тұлғаның белгілі бір ... ... ... ол ... сол ... тырысады. Яғни мемлекет деген қағиданы ұстанады. Мысалы хат ... ... ... ... ... көшіп-қону еркіндігі, жеке басына қол сұқпау т.б. адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарына мемлекет қол сұқпауы тиіс. Тек қана ... ... ... ... ғана аталған шаралар құқық аясында жүргізілуі мүмкін.
Екіншіден, адам мен азаматтың құқықтары, бостандықтары, билік пен жеке адамның арақатынасы халықтың ... ... ... ... егемендігі дегеніміз, халықтың мемлекеттік биліктің қайнар көзі болып табылуында. ... ... ең ... органдары мен лауазымдары, халықтың сайлау, дауыс беруі арқылы құрылады. Мысалы ... ... ... ... ... ... жоғарғы мемлекеттік лауазым мен органдар бүкілхалықтық саулау ... ... адам мен ... ... мен ... ... мен қамтамасыз етудің құралы мемлекеттік биліктің заң ... ... және сот ... ... ... ... ... Егер мемлекеттік билік аталған тармақтарға бөлінбей бір орталықтанып кетсе не бір адамның, белгілі бір топтың қолына ... ... адам мен ... ... бостандықтары шектеліп, нұқсан келтірілген болар еді.
Төртіншіден, құқықтық ... ... ... ... ... ... ... сипатталады. Мемлекеттік органдар мен қызметкерлердің, лауазымды адамдардың және де қарапайым жеке тұлғалардың іс-әрекеттерінің ... ... ... ... ... ... құрылымы беки түседі. Азамттарға деген қағидамен өздерінің әрекетін өлшеп-пішуге мүмкіншілік туады.
Бесіншіден, мемлекет пен жеке тұлғаның ... ... ... Жеке ... ... ... ... міндеттерін бұлжытпай орындаса, мемлекет те өз тарапынан адам мен азаматтың құқықтары, бостандықтары бұзылмай сақталуын, олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... қадағалайды, бақылайды. Осы аталған қарым-қатынастар тек қана құқықтың, заңдардың ... ... ... ... ... мемлекет дегеніміз адамның мемлекетпен және басқа адамдармен қарым-қатынасы барысында құқықтық қорғалуына, бостандығына, әділдікке кепілдік берілуі арқылы мемлекеттің биліктік ... ... ... пен жеке адам ... ... негізделген байланыстың тәсілі.
2. Құқықтың негізгі ұғымдары мен санаттары
Құқық - қоғамдық қатынастарды реттеуге бағытталған, мемлекет ... ... ... ... ... ... ... заңдық нормалар жүйесі.
деген сұраққа жауап беруге талпынудан құқықтың мәні білінеді. Құқықтың мәнін түсіндірудің екі жолы ... ... ... ... таптық мәні - құқықты қоғамдағы экономикалық жағынан ... ... ... ... ... еркі деп ... Құқытық жалпыәлеуметтік мәні - құқықты қоғамды ұйымдастырып, татулықта, бірлікте ұстап отырған және ... ... ... еркі деп түсіндіру.
Құқықтың белгілері жалпы және ерекше болып екі топқа бөлінеді. Құқықтың жалпы белгісіне ең ... оның ... ... жатады, яғни құқық белгілі бір тарихи кезеңнің, ... бір ... ... ... Құқықтың ерекше белгілері: нормативтілігі, жүйелілігі, жалпы міндеттілік сипаты, ... ... ... бір ... ғана ... бір әрекетті еместігі, мемлекетпен байланыстылығы.
Құқықтың нормативтілігі дегеніміз рұқсат берудің, тыйым салудың және міндеттеудің шегін анықтайтын құқық нормасында мінез-құлықтың жалпы көлемін ... тек қана ... ... ... емес, керісінше бір-бірімен тұтас байланыстағы мінез-құлық ережелерінің жиынтық жүйесі. Аталған жүйенің негізін баптарына басқа ... мен ... ... ... ... ... ... немесе басты заңдар құрайтын байланысты құқықтық жүйелілігі деп айтамыз.
Құқықтың жалпы міндеттілік сипаты, оның нормаларының талаптарын қоғамның барлық мүшелері ... ... ... тиістілігінен көрінеді.
Құқықтың нормалары мемлекеттің нормативтік құқықтық актілерінде бекітіледі, яғни ... ... ...
Құқықтық нормативтік актілердің, заңдардың қабылдану, іске асырылу және орындалу ... ... ... ... құқықтың рәсімділігі деп аталады.
Құқық тек бір ғана тұлға емес, адамдардың үлкен топтарының, халықтың, ұлттың, тұрғындардың ортақ мүдделерін іске ... ... ... ... оның ... ерекшелігіне жатады.
Құқықтың нормалары бір сәттік емес, керісінше өзінің күшін жойғанша үнемі күшінде болатындығы құқықтың бір әрекетті емес ... ... ... белгілеп, айқындайтындықтан, ол тек қана мемлекетпен тығыз байланыста болады.
Жалпыға міндетті, заңдық маңыз ... ... ... және мемлекет мойындаған ресми іс-құжатты нысанда көрінетін нормалардың жиынтығы құқытың дерек (қайнар) көздері деп ... ... ... ... ... нысандарын (формаларын) айыра білу керек. Біріншіден, құқытың дерек көздері әрқашан құқытық нысан түрінде институтталған, ал ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі. Екіншіден, адамдардың мінез-құлығын құқықтың нысанына сіңген құқық ережелері анықтайды, реттейді.
Құқықтану, құқық негіздеріне байланысты әдебиеттерде құқықтың алты деректік ... ... ... ... нормативтік кесім; соттық үлгі; шарт (соның ішінде ... сот ... ... ... құқықтық доктрина.
Құқықтың ең алғашқы тарихи қайнар көздерінің бірі бұл құқықтық дәстүр. Адамдардың үнемі қолдануының барысында ... ... ... ... ... ... етілетін, мінез-құлық ережелерінің жиынтығын құқықтық дәстүр деп атаймыз. Дәстүр мемлекет пайда болған кезде ғана құқықтық ... ие ... ... ... мемлекеттің қолдауына сүйеніп жалпыға бірдей міндеттілікке айналады.
Құқықтың қайнар көздерінің тағы бірі доктрина болып табылады. ... ... сөз ... ... ... не құқықтық теория, құқықтық білімдер жүйесі деген мағына береді. Мысалы діни докртинаға сүйеніп біршама қоғамдық қатынастар құқықтық сипатқа ие бола ... ... ... ислам дінінде құранның, шариғаттың көмегімен кейбір отбасы-некелік, мүліктік және де басқа даулар қаралып шешілген. ... ... ... ... ... ... заң деп есептелген.
Құқықтың қайнар көзіне келесі бір құқықтық іске ... ... ... үлгі де ... Құқықтық үлгінің соттық және әкімшілік сияқты екі түрі болады. Төменгі деңгейдегі немесе сол дәрежедегі ... ... ... ... ... ... өнеге болатын соттың белгілі бір іс бойынша қабылдаған шешімі соттық құқықтық үлгі деп ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік органның немесе әкімшілік соттың белгілі бір іс бойынша қабылдаған шешімі әкімшілік құқықтық үлгі деп аталады.
Барынша көп ... ... ... ... бірі, мінез-құлықтың жалпы міндетті ережесі, мемлекеттің органдары жасаған не ... ... ... ... ... ... болып есептеледі. Нормативтік құқықтық акт - референдумда қабылданған не уәкілетті орган немесе ... ... ... қабылдаған, құқықтық нормаларды белгілейтін, олардың қолданылуын өзгертетін, тоқтататын немесе ... ... ... ... ... ... ... құқықтық актілер негізгі және туынды актілер болып бөлінеді. Нормативтік құқықтық актілердің негізгі түрлеріне мыналар жатады: 1) Конститутция, конституциялық заңдар, ... ... 2) ... ... ... ... Заң күші бар Жарлықтары; Қазақстан Республикасы Президентінің Заң күші бар ... ... ... Президентінің өзге де нормативтік құқықтық Жарлықтары; 3) Қазақстан Республикасы Парламенті мен оның палаталарының ... ... 4) ... ... ... ... ... 5) Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің, Жоғарғы Сотының және Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының нормативтік қаулылары; 6) Қазақстан Республикасының ... мен өзге де ... ... ... ... нормативтік құқықтық бұйрықтары; 7) орталық мемлекеттік органдардың нормативтік құқықтық қаулылары; 7-1) ... ... ... ведомстволары басшыларының нормативтік құқықтық бұйрықтары; 8) мәслихаттардың нормативтік құқықтық шешімдері, әкімдіктердің нормативтік құқықтық қаулылары, ... ... ... ... құқықтық актілердің туынды түрлеріне мыналар жатады: 1) регламент - ... да бір ... ... мен оның ... ... ... ішкі тәртібін реттейтін нормативтік құқықтық акт; 2) ереже - қандай да бір мемлекеттік органның немесе оның ... ... ... мен ... ... нормативтік құқықтық акт; 3) қағида - қандай да бір қызмет түрін ұйымдастыру және жүзеге ... ... ... ... ... акт; 4) ... - ... қоғамдық қатнастардың қандай да бір саласында қолданылуын егжей-тегжейлі көрсететін нормативтік құқықтық акт.
Туынды түрлердегі нормативтік ... ... ... ... нормативтік құқықтық актілер арқылы қабылданады немесе бекітіледі және олармен бір тұтастық құрайды. ... ... ... құқықтық актінің нормативтік құқықтық актілер сатысында алатын орны негізгі ... ... ... ... ... ... мен Қазақстан Республикасының Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдардың аумақтық ... ... ... ... ... әкім ... берген жергілікті атқарушы органдардың нормативтік құқықтық актілер шығаруға құқығы жоқ. Мемлекеттік органдар мен ... ... ... жеке ... ... ... ... құқықтық актілер болып табылмайды.
Нормативтік құқықтық актілер ішінде ... күші ... ең ... тұрған Қазақстан Республикасы Конституциясы. Қалған нормативтік құқықтық актілердің заң күшінің арақатынасы мынадай төмендей беретін деңгейлерге сәйкес болады.: 1) Конституцияға ... мен ... ... ... 2) ... ... ... заңдары мен Қазақстан Республикасы Президентінің Конституциялық заң күші бар жарлықтары; 2-1) Қазақстан Республикасының Кодекстері; 3) Қазақстан ... ... ... ... ... Президентінің Заң күші бар Жарлықтары; 4) Қазақстан ... ... мен оның ... ... ... 5) ... ... Президентінің нормативтік жарлықтары; 6) Қазақстан Республикасы Үкіметінің нормативтік қаулылары; 7) ... ... ... мен ... ... ... өзге де ... нормативтік құқықтық бұйрықтары, орталық мемлекеттік органдардың нормативтік құқықтық қаулылары және ... ... ... ... ... қаулылары; 7-1) орталық мемлекеттік органдар ведомстволары басшыларының нормативтік құқықтық ... 8) ... ... ... ... ... ... құқықтық қаулылары, әкімдердің нормативтік құқықтық шешімдері. Төменгі деңгейдегі нормативтік құқықтық актілердің әрқайсысы жоғары деңгейдегі нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары аталған сатыдан тыс тұрады.
Әкімшілік-аумақтық бөліністер мәслихаттарының нормативтік құқытық шешімдері, ... ... ... қаулылары мен әкімдерінің нормативтік құқықтық шешімдерінің сатысы Қазақстан Республикасының Конституциясымен және жергілікті мемлекеттік басқару туралы заң ... ... ... ... ... нормативтік қаулылары тек Қазақстан Республикасының Конституциясына ғана негізделеді және барлық өзге нормативтік құқықтық актілер оларға қайшы келуге тиіс ... ... ... ... өздерінде немесе оларды күшіне енгізу туралы актілерде өзгеше айтылмаса, ... ... ... ... тікелей қолданылады. Күшіне енген нормативтік құқықтық актілерді қолдану үшін қандай да болсын қосымша нұсқаулар талап етілмейді. Егер ... ... ... ... оның қандай да бір құқық нормасы қосымша нормативтік құқықтық акт негізінде қолданылатындығы көрсетілсе, онда бұл ... ... және ... ... ... ... сәйкес қолданылады. Қосымша нормативтік құқықтық акт қабылданғанға дейін тиісті қатынастарға бұрын реттеп ... ... ... ... ... ... бірі ... Кодекс - дегеніміз біртектес қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар бірітіріліп, жүйеге келтірілген заң. Қазақстан Республикасының кодекстері: 1) бюджеттік; 2) ... 3) ... іс ... 4) ... 5) ... 6) су; 7) жер; 8) ... 9) салық; 10) кеден; 11) көлік; 12) еңбек; 13) қылмыстық жазаларды орындауға ... 14) ... ... ... ... 15) қылмыстық жауапкершілікке тартуға байланысты; 16) қылмыстық іс жүргізу сияқты ... ... ... ... ... қабылданады.
Өзінің заңдық күші эәне маңыздылығы жағынан жетекші орынға ие нормативтік-құқықтық актілердің бірі заңдар. Заңдар - ... ... ... нормативтік құқықтық актілердің жиынтығы. Заң - қоғамдық қатынастарды реттейтін, Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... ... нормативтік құқықтық акт. Заң басқа нормативтік-құқықтық актілерден заңдық күші жағынан жоғары тұрады. Сондықтан басқа нормативтік-құқықтық актілер заңға қайшы келмей соның ... ... ... ... Заңдық күші бойынша заңдар конституциялық заңдар, органикалық заңдар және қатардағы ... ... ... ... бөлінеді.
Конституциялық заңдарға конституциялар және оған теңенстірілген заңдар жатады. ... ... ... ... ... ... анықтайтындықтан олар қоғам мен мемлекет дамуының барынша ... ... ... ... ... заңдар басқа заңдар үшін құқықтық негіз болып табылады. ... заң ... ... ... ... бойынша Парламенттің әр Палата депутаттарының жалпы санының кемінде ... ... ... ... ... ... заңдар құқықтың қайнар көзі ретінде Батыс Еуропа елдерінде кең ... ... ... негізінен мемлекет органдарының іс-әрекетін реттейді және олардың қабылдануы аталған елдердің конституцияларында ... ... ... заң ... ... ... елдердің президенттері қабылдайды.
Нормативтік-құқықтық актілер қатарына заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілер де жатады. Заңға тәуелді ... ... ... заң актілері болып табылмайтын, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заң актілерінің негізінде және соларды орындау үшін шығарылған, өзге де нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... актілер заңға қайшы келмеуі қажет және олар заңдардың орындалуы үшін қабылданады. Осындай заңға ... ... ... ... 1) ... ... аумағында орындалуға міндетті болып табылатын Республика Президентінің Заңдары, Жарлығы және өкімдері; 2) ... ... ... ... бойынша қабылданған Үкіметтің қаулысы мен өкімі; 3) құқық нормалары көрсетілген министрлердің, мекемелердің бұйрығы мен нұсқаулары; 4) жергілікті әкімшілік ... ... ... ... ... бөлшектерінің ұйымдастырылу және өзара байланысу тәртібін көрсететін ішкі құрылымын ... ... деп ... Құқық жүйесі төменгідей бөлшектерден тұрады: 1) құқық салаларынан (конституциялық, әкімшілік, азаматтық, қылмыстық, экологиялық, іс жүргізу т.б.); 2) ... ... ... ... ... институты, қылмыстық жауапкершілік пен жазадан босату институты т.б.); 3) ... ... ... гипотеза, санкция).
Құқық салалары - өзінің сипаты жағынан бірдей болып ... ... ... ... құқықтық нормалардың барынша іріленген жиынтығы.
Құқық институттары құқытың белгілі бір ... ... ... ... ... ... норма) - нормативтік құқықтық актіде тұжырымдалған, көп мәрте қолдануға арналған және нормативтік реттелген ахуал шеңберінде барлық тұлғаларға ... ... ... ... ... іске ... құқықты қолдану, құқыққа түсінік беру, құқықтық қатынас, құқықтық ... ... ... ... ... ... қоғамдағы адамдардың қарым-қатынасын реттейді. Құқықтың қоғамдағы адамдардың қатнасын реттеуі қызметі құқықтық нормалар қоғамдық практикаға, адамдар мен ұйымдардың, органдардың ... ... ... ... ... Құқық адамдардың әрекеті, қылығы, мінездері арқылы іске ... ... ... іске ... деп ... ... субъектік құқықтар мен адамдардың заңды мінез-құлықтарында заңды міндеттердің орындалуы ... ... ... өмірге енгізілуін айтамыз. Құқықтың іске асырылуына заңға сәйкес мінез-құлық, әрекет жатады, ал теріс мінез-құлық құқықтың талаптарын бұзушылық болып табылады.
Құқық ... ... ... ... ... ... мінез-құлық тыйым салынған, міндеттейтін, құқық беретін болып үшке бөлінеді.
Құқық теориясында ... іске ... ... ... ... ... ... пайдалану сияқты үш формасы (нысаны) көрсетіледі. Құқықтың іске ... ... тура ... құқықтық реттеудің тыйым салу, міндеттеу және рұқсат беру ... үш ... ... ... Құқықты бұзбау, құқықты орындау, құқықты пайдаланулардың құқықтың іске асырылуының тура формаларына жататын себебі, оларды ... ... ... ... ... ... құқыққа, заңға сәйкес мінез-құлықтарымен іске асырады. Егер де адамдар, ұйымдар арасындағы қарым-қатынастарда ... іске ... ... ... ... оған ... ... қажеттілігі туады. Бұл жағдайда құқықтың іске асырылуының құқық қолдану сияқты ... ... ... ... ... бар органдар мен лауазымды тұлғалар, құқық қорғау органдары, құқық қолдануға құзыреті бар басқа да мекемелер қолданады. Азаматтар тек ... ... ... денсаулығына қауіп төнген ерекше жағдайда, қажетті қорғаныс көлемінде ғана басқалардың теріс мінез-құлығына белсенді қарсылық көрсете алады. ... ... ... құқық қолдануға құқықтары жоқ.
Сонымен, қолдану қолдану дегеніміз өмірдің нақты жағдайларына және ... ... ... ... нормалары талаптарын қолдануды іске асыру жөніндегі мемлекеттік құзіретті органдардың іс-әрекеті.
Құқық қолдану заңға негізделген мәжбүр ету, тұлғаға күш қодану нысанында ... ... ... ... ... ... құқық бұзушылыққа қарсы қолданылады. Осы мақсатта құқық қорғау органдары құқық қолдану ... ... ... ... ... төменгідей үш сатыдан тұрады: 1) істің жағдайына байланысты фактілерді анықтау; 2) істің заңды негізін анықтау; 3) істі шешу.
Құқыққа ... ... ... субектілерінің құқық нормаларында белгіленген оның талаптарының мазмұнын, заң шығарушының еркінің мәнін айқындамай, өз құқықтары мен ... ... іске ... ... ... Сондықтан, құқық нормаларының мәні мен мазмұнын айқындамай ... іске ... ... ... және құқықты қолдану мүмкін емес. Құқық нормасында жинақталған заң шығарушының еркін айқындау ... ... беру деп ... ... органдарының, лауазымды адамдардың, қоғамдық бірлестіктердің, азаматтардың, маман-практиктердің, ғалымдардың құқық нормасының мазмұнын,заң шығарушының еркін айқындауға бағытталған зияттық-ерікті іс-әрекетін құқыққа түсінік беру ... ... ... ... ... дәл, бір ... түсіну мен қолдану. Құқыққа түсінік беру - өзіне түсіндіру және басқаға түсіндіру сияқты екі сатыдан тұрады.
Құқықтық норманың мәні мен ... ... бір ... ... ... құқық қолданушының өзі үшін түсіну, ұғыну үрдісін өзіне түсіндіру ... ... ... ... ... ... ... түсіндіру үрдісін басқаға түсіндіру дейміз. Түсінік беріліп отырған норманың дұрыс, бір үлгіде, дәл қолданылуын қамтамасыз ету және ... пен ... жол ... ... ... ... ... болып табылады. Мысалы осындай құқықты басқаға түсіндіруге Қазақстан ... ... Соты ... Конститутциялық Кеңестің құқықтары бар. Құқыққа түсінік берудің: ресми, жария, каузальды, бейресми, қарапайым, кәсіби сияқты түрлері бар. ... ... ... ... ... ... (логикалық), жүйелі, тарихи-саяси, арнайы-заңдық, құдайлық (теологиялық) т.б. түрлері ... ... мен ... ... ету ... ... ... қоғамдық қарым-қатынастардың әр түрлері қалыптасады. Аталған қоғамдық қатынастар моральдың, діннің, дәстүрдің, әдет-ғұрыптың нормаларымен реттеледі және ... ... ... көмегімен реттелген қоғамдық қатынастар құқықтық формаға (нысанға) ие болады. Сонымен құқық қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... өзгертеді, тоқтатады, оларды өркениетті, болжауға болатындай жаңа сипат беріп құқықтық қатынастарға айналдырады. Осы қатынастар барысында құқық бір ... әр ... ... ... ... ... рұқсат ету), басқаларын міндеттермен (міндеттеу, тыйым салу) қамтамасыз ету арқылы әрекет жасайды. Сонымен, құқықтық қатынас дегеніміз қажет болғанда мемлекеттік-биліктік сипаттағы ... ... ... етілетін, субъективтік құқықтары мен заңды міндеттері бар, құқық нормаларымен реттелген қоғамдық қатынасқа қатынасушылардың арасындағы ... ... ... Кез-келген құқықтық қатынастар қоғамдық қатынастарға жатады, керісінше кез-келген қоғамдық қатынастар ... ... бола ... ... ... қатынастарға өзіндік ерекше белгісі бар қоғамдық қатынастар кіреді. Құқықтық қатынастардың қоғамдық қатынастардың басқа түрлерінен айырылатын өзіндік бірнеше ... ... ... ... құқықпен реттелген қатынас. Бұл қатынастар құқықтың негізінде пайда болады, тоқтатылады және өзгертіледі. Құқықтық нормалар құқықтық қатынасқа араласушыларды, олардың ... ... мен ... ... ... қатынастардың өзгеруінің салдарын, осы құқықтық қатынас саласындағы ... ... үшін ... ... түрлерін анықтайды.
Екіншіден, құқықтық қатынас екі жақты сипатта болады. Бұндай екі жақты байланыс бір жақтың құқықтық өкілеттілік, екінші ... ... ... ... Кейде, екі жақтың да белгілі бір құқық пен міндеттері болуы мүмкін. Мысалы сату-алу шарты бойынша ... ... ... ... ... бар, ... сол ... құнын төлеуге міндетті болса, сатушы ақшаны алуға құқылы және затты сатып алушыға ... ... ... ... ... идеологиялық және еріктік сипаттары бар. Құқықтық қатынастардың тууы мен өзгеруі құқықтық сана ... іске ... Ал ... сана ... дамуының белгілі бір сәтінде қандайда бір қоғамдық қатынастың және оның қағидаларының құқықтық реттелуінің артықшылығын анықтайды. Бұл құқықтық ... ... ... ... табылады. Мысалы қазіргі таңда Қазақстан қоғамы үшін қоғамдық қатынастар саласының аса маңызды, күн тәртібіндегі идеологиялық сипатқа ие ... ... ... ол ... ... ... Оның ... құқықтық санадан көрінеді және оған мемлекеттің өзі де, көпшілік те мән ... ... ... ... ... ... ... жеткіліксіз. Ол үшін жақтардың, тараптардың мінез-құлығынан көрінетін еркі қажет. Мысалы, бір жақтың затты, тауарды сатуға, екінші ... оны ... ... ... ... ... ... құқықтық қатнасы тумайды.
Төртіншіден,құқықтық қатнасқа түсетін жақтардың, тараптардың субъективті құқықтары мен заңды міндеттерінің қалыптасуының не тууы ... ... ... олардың құқықтың субъектісі бола алу қабілеті, яғни, құқықтық субъектілігі болуы шарт.
Бесіншіден, құқықтық қатнастың жақтары, тараптары құқықтарының іске асырылуы, заңды міндеттерінің ... ... ... ... ... мәжбүрлеумен шарасы қолданылады.
Алтыншыдан, құқықтық қатынас, қоғамдық қатынастардың бір түрі. Сондықтан, оған ... ... ... мен ... ... ол ... бір ... ортаның жемісі. Мысалы отбасындағы балаларға байланысты құқықтық қатынас сол балалардың тууы, дүниеге ... не ... ... асырап алумен байланысты пайда болады.
Құқықтық қатнастардың субъектілері өзара субъективті құқықтар және заңды міндеттермен тығыз байланысты. Осындай субъективті құқықтар мен заңды ... ... ... ... ... ... жатады. Құқықтық қатнастардың субъектілеріне: жеке тұлғалар, заңды тұлғалар, мемлекет органдары, ... ... ... ... ... субъектілері болу үшін, олар құқықтық субъективтілікке, (құқықтық әрекет қабілеттілігіне) ие болуы қажет. Құқықтық ... үш ... ... 1) құқықтық қабілет; 2) әрекет қабілеттілігі; 3) деликт қабілеттілігі.
Субъектінің құқық қабілеттілігі заңды түрде бекітілген құқыққа ие бола алу және ... ... алу ... ... тұлғалардың құқық қабілеттілігі мемлекеттік реми тіркеуден өткеннен кейін пайда болып, оның жойылуымен тоқтатылады.
Жеке тұлғалардың құқық қабілеттілігі туғанда пайда болады. Ал, егер ... ... ... болған жағдайды, іште қалған бала мұрагер бола алады. Сөйтіп, іште жатқан баланың құқық қабілеттілігі, ол ... ... ... ... Жеке ... ... ... олар қайтыс болғанда, азаматтары сот шешімі бойынша хабар-ошарсыз кетті деп мойындалғанда тоқтатылады. Егер азаматтың тұрғылықты жерінде ол туралы бір жыл бойы ... ... ... ... ... ... сот оны ... кетті деп тануы мүмкін. Құқық қабілеттілігі тұлғадан бөлінбейді және ол жыныстық, жас, кәсіптік, ұлттық ерекшеліктеріне, тұрған жеріне қарамай барлық адамдар үшін тең ... ... ... ... ... ... ... болады. Осынысымен құқықтық қабілет, нақты бір тұлғаға тән болып келетін құқықтық субъектіліктен ерекшеленеді. Құқықтық қабілеттілік құқыққа ие болудың - ... ... ие ... алғы шарты болып табылады.
Әрекет қабілеттілігі дегеніміз тұлғаның өзінің әрекетімен құқықты алу және іске ... ... ... алу ... ... ... ... әрекет қабілеттілігі жоқ, жартылай, толық емес, толық, шектелген сияқты түрлері кездеседі. Құқық қабілеттілігінің бұндай түрлері адамдардың жасына ... ... ... ... балалардың әрекет қабілеттілігі жоқ деп есептеледі. Жартылай әрекет қабілеттілігі 6-14 жасқа дейінгі балаларға тән. Олар ұсақ тұрмыстық мәні бар, ... ... ... ... ... ... мен ... міндетті ресми тіркеуді талап етпейтін мәмілелерді жасауға, өздерінің жеке қажеттіліктерін ... ... ... ... ... ... ... емес әрекет қабілеттілігі 14-18 жастағы азаматтар үшін мойындалады. Олардың әрекет қабілеттілігінің шеңбері 6-14 ... ... ... қарағанда барынша кеңейтілген. 14-18 жастағы азаматтар өздерінің оқу ақысы, еңбек ақысы сияқты кірістерін өз беттерінше пайдалануға, авторлық ... ... ... ақша ... еңбек етуге құқықтары бар.
Жеке тұлғалардың толық әрекет қабілеттіліг 18 ... яғни ... ... ... пайда болады.
Шектелген әрекет қабілеттілігі соттың шешімімен ішімдікке, нашақорлыққа салынып, өзін-өзі ұстай ... ... ... ... тууының алғы шарты болып заңды фактілер табылады. Құқық нормалары, құқықтық қатнастың пайда болуын, өзгеруін, тоқтатылуын байланыстыратын өмірдің фактілі мән-жайларын ... ... ... ... бір ... ... әр ... заңды фактілердің жиынтығын заңдық құрам деп атайды. Заңды фактілер: заңды оқиға және заңды ... ... екі ... ... Заңды оқиға адамдардың еркінен тыс қалыптасатын мән-жайлар мен ... ... ... ... ... әрекет - адамдардың еркімен қалыптасатын заңды фактілер. Құқықтық нормалардың талабына байланысты заңды әрекет: құқыққа (заңға) сай ... және ... ... болып екіге бөлінеді.
Құқықтар мен міндеттердің мазмұнына, құқық нормаларының талаптарына сәйкес келетін, ерікті мінез-құлық заңға сай ... деп ... ... ... қарай заңға сәйкес әрекет: даралық (жекелік) акт, заңды қылық (әрекет) және өндірістік және мәдени маңызы бар, объективті, ... ... ... ... ... ... үш топтамадан тұрады.
Құқық нормалары ерікті бағыттағы сипатымен нәтиже туғызатын заңды салдарлармен байланыстыратын құқыққа сәйкес әрекетті даралық (жекелік) акті дейміз. Бұл ... ... жеке ... және іс ... ... ... тұлғаның еркі бағытталып отырғандықтан, құқықтық салдар туып отыр.
Әрекеттің, салдар тудыруға бағытталғанына не бағытталмағанына қарамастан, құқық нормалары заңды салдарларды, ... ... ... фактісімен байланыстыратын құқыққа сәйкес әрекетті заңды қылық (әрекет) дейміз. Бұл жерде, заңды салдарлар тұлғаның ... ... ... ... оның ... ... ... байланыстырылады. Заң актілерін жасаған тұлғаның еркі бағытталып ... ... ... туып отыр.
Құқық нормалары нәтижесінде белгілі бір практикалық, объективтік істің барысында пайда болатын құқықтық салдарды байланыстыратын әрекетті құқықтық нәтижелі ... ... ... ... ... авторлық істің, жаңашылдың патент алған жұмыстары кіреді.
Құқық нормаларының талабына қайшы келетін, субъективті құқыққа нұқсан ... ... ... ... ... ... теріс қылық дейміз.
Құқықтық қатынастың түрлеріне: 1) әкімшілік құқықтық қатынастар; 2) ... ... ... ... ... ... т.б. ... азаматтардың, құқық қолданатын лауазымды адамдардың мінез-құлығы мен әрекетіне қаншалықты дәрежеде сіңгені, оның қоғамдағы маңыздылығы мен құндылығын көрсетеді. Адам мен адам, жеке ... мен ... ... пен ... ... ... байланыстардың реттелуі, тәртіптелуі ұғымы арқылы көрсетеді. Заңдылық ... ... ... жалпы қағидасын білдіреді.
Жүйелік әдіске сүйене отырып, мемлекет органдарының, лауазымды тұлғалардың, жеке адамдардың құқықтық актілердің талаптарын бқлжытпай сақтауға, орындалуға негізделген ... ... ... заңдылық деп атаймыз.
Мемлекет органдарының, лауазымды тұлғалардың, жеке адамдардың күнделікті өмірде ... ... ... ... ... ... қол жеткізу барынша күрделі мәселе. Сондықтан, құқық нормалары талаптарының қаншалықты дәрежеде адамдардың күнделікті өміріне, тұрмысына, әдетіне, әрекетіне ... ... ... ... Осы мағынада құқықтық тәртіп заң мен құқық әрекетінің, оның талаптарын бұлжытпай, дәл орындаудың көрінісі ... ... ... тығыз байланысты. Өз кезегінде заңдылық құқықтық тәртіп орнатудың шарты болып табылады. Құқықтық тәртіп, қоғамдық ... ... ... ... ... ... Бұндай тәртіптілікке құқық нормалары талаптарының орындалуы және адамдардың қарым-қатнастарын құқықтық реттеудің нәтижесінде қол жеткізіледі. ... ... ... ... ... пен заңдылыққа негізделген қоғамдық өмірдің нақты тәртіптелуінің және ұйымдастырылуының қалпы.
Құқық бұзушылық. Қоғамдық пайдалы, құқыққа (заңға) сәйкес әрекеттің баламасы теріс ... ... ... ... ... ... қорғалатын мүдделер мен құндылыққа, қоғамға қауіптілігімен, құқықтық тәртіпке, қоғамдық құрлыстың негізіне келтіретін зияндылығымен ерекшеленеді. Осындай ... ... ... ... ... ... ... қарсы жасалатын теріс қылықтар құқық бұзушылық деп табылады. Заңды жауапкершілік тудыратын, мемлекеттік не ... ... ... ... ... көрсетілген жасқа толған адам жасаған қоғамдық қауіпті, құқыққа қарсы, айыпты әрекетті (әрекет ... ... ... ... деп ... ... ... жауапкершіліктің ерекше түрі және қоғам өмірінің әр саласында әрекет ... ... ... ... ... ... құқыққа қарсы әрекетінің алдын алу, оған жол бермеудің құралы. Сондықтан құқық бұзған тұлға құқықтық жауапкершілікке тартылып, оған ... ... бар, ... ... ету ... ... ... жауапкершіліктің ерекшелігі құқық бұзған адамға белгілі мөлшерде тиісті шара ... ... ... және жеке ... зиян ... Сонымен құқықтық жауапкершілік дегеніміз құқыққа қарсы жасаған әрекеті үшін құқық бұзушыға қолданылатын, белгілі бір мүліктік және жеке сипаттағы зиян ... ... ... шарасы. Құқықтық жауапкершіліктің түрлеріне: қылмыстық құқықтық жауапкершілік, әкімшілік құқықтық, тәртіптік, материалды, ... ... іс ... ... ... ... сана және ... мәдениет
Басқа тіршілік иелерінен адамдардың айырмашылығы - олардың еркі мен санасының ... ... ... ... сезім, мұрат секілді құбылыстардың көмегімен адамдар бір-бірімен қоғамдық ... ... ... ... дүние тек қана адамның санасында бейнеленіп қана қоймайды, сол ... ... мен ... ... ... ... ұшырайды. Сондықтан адамның айналадағы шындыққа деген құндылық қатынасы қоғамдық және жекелік (даралық) сана арқылы қалыптасады.
Қоғамдық сананың формаларына құқық, сораль, ғылым, ... ... дін т.б. ... ... қоғамдық сананың формалары қоршаған ортаның қыр-сырын өзінше ... сол ... ... ... ... қатынасын қалыптастырады. Мысалы діннің қоғамдық сананың басқа формаларынан айырмашылығы сонда, ол ... ... ... ... діни ... не ... атымен байланыстырып түсіндіреді.
Құқықтық сана да қоғамдық сананың бір формасы бола отырып құқықтық құбылыстар мен үрдістерді ұғына ... ... ... ... ... ... қоғамдық пайдалы және қоғамдық зиянды әрекеттер байқалады, сондықтан құқық өзіне тиісті белгілі бір қатынасты қалыптастырады. Бұндай құқыққа деген көзқарас болымды, ... яғни ... ... ... ... ... ұғынып, бағалап, құқықтың нормаларын мойындауға, оған бағынуға бейімділігін білдіреді. Керісінше, құқықтың қоғамдағы маңызын ... ... оның ... емес ... пайдасының жоқтығын дәлелдеуге тырысқан көзқарастар да болады.
Құқық әуел баста әлеуметтік құбылыс және ... ... ... шындығын бейнелеуші ретінде, адамдардың әділеттілік ұғымына негізделген құқықтық нормалар, заңдар жайындағы ниеттерінен барып қалыптасады. Әділеттілік деген бұл ... ... ... және ... татулық, келісім деп түсініледі. Сөйтіп қоғам дамуының объективті қажеттіліктерін бейнелей отырып құқықтық сана құқықтың қайнар көзі ... ... сана ... өздерінің түрлі қажеттіліктері мен мүдделерін қоғамда белгілі бір тәртіп орнату арқылы іске асыру ниеттерінің қалыптасуына ... ... ... ... сана ... ... себепкері бола отырып құқыққа әсер етіп, құқықтық нормалардың іске асырылуының маңызды құралына айналады.
Құқықтық сана тұлғаның, топтарының мінез-құлықтарының құқық ... ... ... отырып, әрекет етіп отырған құқыққа, заңға деген қатынасты, оны қолдауды не қолдамаудың ... ... ... ... ... ... ... пен құқықтық сананың арасында өзара тәуелді байланыс бар. Адамдардың құқықтық әрекетінен көрінетін, ... ... ең ... ... бірі олардың құндылықты құқықтық бағыттары. Аталған құндылықты құқықтық бағыттар қалыптасқан білімнің ... ... ... шындыққа деген жағымды және жағымсыз бағаның негізінде жүйе ... ... ... қондырымдар сенім жүйесіне айналып, тұлғаның көңіл-күй, еркімен әрекет жасауға дайындығын көрсетеді.
Құқықтық қондырымдардың ... ... ... ... ... бағыттар, тұлғаның, топтардың, қоғамның нақты бір жағдайдағы әрекеттік реакциясының ... ... ... не ... ... ... ... Бұндай реакция құқықтық шындықтың түрлі объектілеріне байланысты қалыптасқан құндылық пен қатынасқа негізделген. ... ... ең ... ... ... ... пен заңдарға қатынас, сонымен бірге ойындағы, ниетіндегі құқықты елестету; айналадағылардың құқықтық мінез-құлығына және оның сыртқы ... ... ... ... не ... ... ... жағымды не жағымсыз қатынас; ағымдағы құқық шығарушылық және ... ... ... ... ... ... құқықтық мінез-құлығын бағалау.
Сонымен, құқықтық сана дегеніміз қоғамның, тұлғаның, құқық пен құқықтық құбылыстарға, осылай болса деген ниетіндегі құқықтық құрылысқа ... ... ... ... ... ... ... елестетудің, сезімнің, көңіл-күйдің жиынтығы.
Адамның құқықтық саладағы мінез-құлығына тікелей ықпал ететін құқықтық ... ... тек қана ... емес сонымен бірге мәдени, өркениетті тіректермен негізделген және олардың өзіндік даму заңдылықтары бар.
Құқықтық сананың белгілері: құқықтық сана, ... ... ... және ... мүдделер құқықтық болып ұғынылатын, қоғамдық сананың ерекше түрпішіні; адамдардың әрекет етіп ... және ... ... ... ... ... білдіретін мұраттар, теориялар, сезімдер, көңіл-күй, тұжырымдамалар құқықтық сананың мазмұнын құрайды; құқықтық сана өткен шақтағы, осы ... және ... ... ... ... ... ... құқыққа деген қатынастарды білдіреді; қалыптасқан мұраттардың, құндылықтардың, жалпы жүйесін жасай отырып, ... сана ... ... көзі бола ... ... ... иелері құқықтық субъектілері; құқықтық сана адамдардың тілегін, қызмет етуші құқықтық тәртіпке тән құбылыстарға деген қатынасын білдіретін құқықтық мінез-құлықтың тікелей ішкі ... ... ... ... ... ... шындықтың ажырамас бөлігі және оның рухани бейнесі ретінде құқықтық сана қоғамда белгілі қызметтер атқарады. Құқықтық сананың сондай қызметтерінің бірі оның ... ... Оның мәні ... сана ... шындықты құқықтық, заңдық білім түрпішінінде таниды. Ол білімдер біртіндеп ұғым, санаттар, қағидаттар, ... ... ... сана ... ... ... қана ... сонымен бірге сол құқықтық шындыққа деген бағалау мен артықшылықтар түрпішініндегі қатынасты қалыптастырады. Бағалау не баға беру ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Бағалау не баға беру өмір сүріп отырған құқықтық ... ... ... оны ... ... ... қалыптасуына әкеледі. Солардың ішінде белгілі бір адамдар тобының құқықтық мақсатын, тілегін, мұратын ... ... ... ... ... ... бағалау не баға беру қызметі жеке тұлғаның құқықтық ақпаратты, құқықтық іс-әрекетті қабылдауға деген ... ... және сол ... ... ... ... деген дайындығын көрсететін құқықтық қондырманың қалыптасуына әкеледі.
Құқықтық сананың реттеуші қызметі құқыққа сәйкес не теріс қылық түрінде ... жеке ... ... ... ... Жеке ... ... мінез-құлық реакциясы оның құқықтық бағдарының бағытына, яғни оның ... бір ... ... ... құқықтық құқықтық қондырманың жийынтығына тікелей байланысты.
Қоғамдық сананың, тіпті дүниеге көзқарастың маңызды түрпішіндерінің бірі ретінде, жалпы теориялық әдіспен қатар, құқық ... ... ... бөліп, зерттейді, оқытады. Құқықтық құрылымы құқықтық психология және құқықтық идеология ... екі ... ... ... ... ... ... деген қатнасын қалыптастыратын сезімдердің, әдеттердің, эмоцияның, ойлай берудің, көңіл-күйдің жиынтығы. Бұлар адамдардың күнделікті өмірдегі ... ... ... ... ... мазмұны адамның құқыққа, заң актілеріне, мемлекетке деген ... ... ... Бұндай психологиялық реакция белгілі бір тыйым салу, міндеттеу, шекті рұқсат беру сияқты ... ... ... не риза ... сезімдер түрінде болуы мүмкін.
Құқықтық құбылыстар деген кенеттен, үзінді, ұйымдаспаған түрде болатындығына қарамастан, құқықтық психологиямен негізделген эмоциялық қатынас құқықтық қалыптасуында және іске ... ... ... рөл ... ... құқықтық нормативтік актілер жасау, қабылдау барысында олардың мазмұны ... ... ... ... ... болса, жиынтығында эмоциялық-психологиялық құқықтық сипат құрайтын адамдардың психологиялық үрдістері және қасиеттерімен санаспауға болмайды. Әйтпегенде қабылданған нормативтік құжаттар тиімді әрекет жасай ... ... ... ... ... нормативтік актілер тұрғындардың құқықтық психологиясының мазмұнына қайшы келмеу керек.
Құқықтық идеология жеке тұлғаның, қоғамның, әлеуметтік ... ... ... ... қатынасын білдіретін құқықтық идеялардың, теориялардың, қағидаттардың жүйесі. Құқықтық психологияға қарағанда психологиялық идеология кәсіпқой құқықтанушылар іске ... ... ... және тұтастай, тереңірек ұғынатын сиаптта болады. Құқықтық ... ... ... ... ... ... ... құқықтық идеология құқықтың мәні мен мазмұнын анықтауға тырысады. Құқық табиғатын бұндай тұжырымдамалық ұғынуға тырысу доктриналарда, теорияларда, ғылыми зерттеулерде ... ... ... ұжым, топ, тап, саяси партия, ұлт сияқты үлкен стоптарының мүддесін білдіреді. Ол үлкен топтардың биліктік қатынастарға араласуының ... бола ... ... ... ... ... ... анықталады. Осындай құқықтық идеологияға, демократия, адам мен азаматтың құқықтарының үстемдігі, әділетті, ізгілікті құқықтық тәртіп ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасын жатқызуға болады.
Құқықтық сананың үшінші бөлшегі ретінде мінез-құлықтың әдет, қондырма, құндылық, бағдар сияқты жақтарын қарастыруға ... ... ... жеке ... құқықтық құбылыстарды қабылдауға дайындығын, бейімділігін, саналы түрде теріс қылық не құқыққа сай ... ... ... ниетін көрсетеді. Құқықтың мінез-құлықтық жинақтар құқықтық қондырманың жиынтығы нақты бір құқықтық үлгілік жағдайдағы мінез-құлықтың тұрақты кескінін жасайды.
Құқықтық сананың ... ... ... ... ... ... қағидаттарды меңгеруі және олардың құқықтық мінез-құлығы, құқықтық шындықты ... оған ... ... ... ... ... шығатын қорытынды біреулердің теріс қылыққа, екіншілердің құқыққа сәкес әрекеттер жасауға бейімділігі болады. Сондықтан құқықтық сана әр түрде көрінеді. Құқықтық сананы ... бөлу ... ... ... ... асады.
Мысалы құқықтық мұраттың, көзқарастың, пікірдің, ойлаудың иесі кімнің болуына байланысты құқықтық сананы жеке (дара) құқықтық сана, топтық және ... ... сана деп ... болады.
Жеке (дара) құқықтық сана жеке адамдарға, тұлғаларға тән және ... ... ... ... ... ... ... жийынтығын құрайды. Тұлғаның құқыққа қатынасы егер ол ... бір ... ... қоғамдық қозғалысқа, саяси партияға араласқанда қалыптасады. Сондықтан дара құқықтық сана ұжымдық не қоғамдық құқықтық санамен тығыз байланысты. Тұлғаның құқықтық белсенділік ... ... ... мен бостандықтары үшін күресу қабілеттілігі дара құқықтық сана арқылы көрінеді. Дара құқықтық сананың көріну түрпішіндеріне ... өмір ... ... ... ... ... не ... бейтарап болуы, заңдарды орындау не бұзу жатады.
Топтық құқықтық сана ... ... ... ... ... топтардың, қоғамдық бірлестіктердің, саяси партиялардың мүдделерін білдіреді.
Қоғамдық құқықтық сана қоғам мүшелерінің көпшілігі мойындаған мұраттарды, ... ... ... ... ... құқықтық сана сайлау науқанында, дауыс беру, референдум сияқты ірі саяси ... анық ... ... ... ... байланысты құқықтық сананы тұрмыстық, ғылыми және кәсіптік деп бөледі.
Құқыққа, ... ... ... тұрмыстық құқықтық сана таптаурынның, өсектің, ауызекі әңгіменің, көңіл-күйдің, әсерленушіліктің негізінде туады. Тұрмыстық құқықтық сана халықтың әр ... ... ... ... қалыптасады.
Кәсіптік құқықтық сана сенімнің, дәстүрдің, таптаурынның негізінде заңгер-практиктерде қалыптасады. Заңгер-практиктер күнделікті өмірде тікелей заңмен, құқықпен жұмыс істеп жүргендіктен, заңдарды ... ... ... ... кәсіптік құқықтық сана құқықтың дамуында, құқықтың қолдануында үлкен рөл атқарады. Кәсіптік құқықтық сана, көп жағдайда елдегі заңдық ... ... ... ... ... ... ... бейнелейді.
Ғылыми құқықтық сана құқықтық саланың заңдылықтарының дамуын бейнелейтін доктриналардың, теориялардың, тұжырымдамалардың, көзқарастардың жүйесі. Сондықтан сол себептен, ғылыми ... сана ... ... мен ... тұтас даму заңдылықтарын зерттейді, анықтайды.
Құқықтық сананың тұрпаттары. Қоғамдағы басым құқықтық қондырмалар мен құндылық бағыттардың мазмұны құқыққа ... ... не ... ... ... ... көзқарас және құқықтық немқұрайдылық сияқты екі тұрпатын бөліп ... ... ... Бұл аталғандар құқықтың маңыздылығын, мәнін мойындайтын немесе керісінше оны жоққа шығаратын, төмендететін ... ... ... ... қарама-қайшы шектері. Олардың ортасында бірнеше аралық құқықтық бағдарлар ... да ... ... ... ... жетіспеуінен, өзінің құқықтық санасын жоғары бағалауынан туындайтын құқықтық қондырманың қалыптаспағандығымен сипатталатын құқықтық санының бір тұрпаты құқықтық тежеленушілікті немесе құқықтың ... ... ... ... ... ... ... мақсатқа пайдаланатын құқықтық сананың криминалды тұрпатын айтуға болады. Осындай аралық құқықтық бағдарлардың бірі салақтық пен ұйымдаспағандыққа негізделген заңға ... ... ... ... ... ... сананың құқықтық таяздық деген тұрпатын атауға болады.
Құқықты сыйлау, құқықтың әлеуметтік жанжалдардың барлық түрлерін шеше алатындығына сену, заңдардың талаптарынорындауға бейімділігі ... ... ... ... бір тұрпаты дүниеге құқықтық көзқарастың мазмұны болып табылады. Дүниеге құқықтық көзқарас, адам туғанда бірге пайда ... оның ... ... теңдігін жақтайтын табиғи құқық тұжырымдамасынан анық байқалады.
Дүниеге құқықтық көзқарастың құқықтық сананың тұрпаты ... ... ... ... бөлінуді жоққа шығарып, адамдардың субъективті құқықтары мен соттық кепілдіктерінің, формальды теңдігі қағидатын бекіткен азаматтық ... ... ... ... Дүниеге құқықтық көзқарас батыс елдеріндегі құқықтық мемлекеттің, құқықтық мәдениеттің, азаматтардың заң талаптарын бұлжытпай орындау сезімдерінің қалыптасуына үлкен ықпал ... ... ... мәдени және ұйымдастырушылық нақты жағдайлардан озып, құқықтың қоғамдағы ролін ерекше әрлендіруге тырысу құқықтық сананың құқықтық идеализм не ... ... ... тұрпаттарын тудыруы мүмкін. Бұл тұрпаттардың ерекшелігі қоғамдағы қылмыс, сыбайлас жемқорлық, соғыс т.б. сияқты жағымсыз құбылыстар мен әділетсіздіктерді тек қана ... ... ... ... ... ... астамшылық пікірлер қалыптастыруы мүмкін.
Құқық пен заңның қоғамдағы орнын жоққа шығаратын құқықтық ... ... ... ... бірі ... немқұрайлық. Құқыққа, заңға деген бұндай келеңсіз қатынастар, пікірлер, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары идеясының қажеттілігі мен құны ... ... ... ... Құқықтық қараңғылық, құқық туралы қарапайым білімдердің болмауы құқықтық немқұрайлықтың ... ... ... ... ... ... жақтары барынша маңызды. Оның мәні құқықтың, заңның қоғамдағы ... ... ... ... халықтың тағдырына барынша өзгерістер әкеле алатын қабілетіне сенбегендіктен, ... ... ... ... ... ... айналып өтуге тырысып жатады.
Құқықтық мәдениет: ұғымы, құрылымы, міндеттері. термині ғылыми айналысқа көптен бері енгеніне қарамастан оның ... ... дәл бір ... ... ... ... бірнеше жолдары сақталған. термині латынның - егу, өңдеу, өсіру деген сияқты мағына беретін сөзінен ... ... Тек XVIII ... ғана ... ... ... мәнерін, үлгісін, оқығандығын сипаттауға қолданыла бастады. әуелгі баста мәдениетті деп ақсүйектерді санаған. Кейін келе бұндай түсінік жойылды. ... ... ... бір ... ... ... ... құндылық және олардың көріну түрпішіні ретінде қалыптаса бастады. ... ... ... ... ... ... мінез-құлығын тәртіптендіреді. Сонымен бірге мәдениет мінез-құлықтың қоғамдық ... не ... зиян ... ... ... ... ... материалды және рухани жетістіктермен шектеуге болмайды. Мәдениет адамның іс-әрекетінен ... ... ... даму ... даму ... бейнелейді. Адамдардың бірігіп, өркениетті өмір сүруі, олардың қоғамда қалыптасқан жалпы ережелердің негізінде өзара іс-қимыл жасауын, ... ... ... бір ... мен ... ... болуын талап етеді. Осындай жалпыға міндетті ережелердің өмір сүру түрпішінінің бірі ... Ал ... ... ... мәдениеттің бір көрінісі.
Құқықтық сана, ойлау мәнері, құндылықтар жүйесі, қоғамда қалыптасқан мінез-құлық ... ... ... ... ... мәдениет құқықтық шындықтың даму деңгейін сипаттайды. Сондықтан тұрғындардың салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... адамдардың кәсіби мәдениеті, құқықтық қана емесе сонымен бірге әлеуметтік, демократиялық, зиялы мемлекеттің қалыптасуына тікелей ықпал етеді.
Отандық ... ... ... тар және кең түсініктері қалыптасқан. Кең түсінігінде құқықтық мәдениет барлық құқықтық құбылыстар мен институттарды, заңнамаларды, заң мекемелерін, мемлекеттің ... ... ... құқықтық мінез-құлығын, құқықтық сананы қамтиды. Сөйтіп құқықтық мәдениет құқықтық жүйемен теңестіріледі.
Тар түсінігінде құқықтық мәдениет құқықтық өмірдің сапасын негіздейтін құқықтық ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан мемлекеттік билік органдарының құқықтық әрекетін және азаматтардың құқықтық мәнез-құлығының сапасын сипаттау үшін құқықтық мәдениетті тар ... ... ... ... құқықтық мәдениеті дегеніміз құқықтық шындықтың даму деңгейінен, құқықтық нормативтік актілердің ... ... ... мен ... ... ... ... дәрежесінен көрінетін құқықтық өмірдің сапалы қалпы.
Құқықтық сана қоғам мен тұлғалардың құқыққа деген қатынасын көрсететін идеялардың, ... ... ... ... болса, құқықтық мәдениет тұлғаның, заң мекемелерінің іс-әрекетінен көрінетін құқықтық құбылыстарға деген пайдалы қатынастың тұрпаты. Сондықтан құқықтық ... ... ... ... ... кең ... ... мәдениет атқару билігі мен лауазымды адамдардың қызметінің ... ... ... ... сот әділдігі, құқықтық бағдарлардың деңгейлерін сипаттайды.
Тұлғаның құқықтық белсенділігі құқықтық мәдениеттің ең жоғарғы деңгейі. Тұлғаның құқықтық белсенлігі оның заңды сыйлау, ... ... ... ғана ... сонымен бірге, құқықты іске асыру және құқықтық реттеу саласындағы адамның белсенді шығармашылық іс-қимылынан да көрінеді.
Құқықтық ... ... ... ... ... ... әр ... құрамдарының өзара байланысы. Құқықтық мәдениеттің құрылымын шартты түрде мынандай үш топтамаға бөлуге болады: 1) ... ... 2) ... 3) іс-әрекеттілік (мінез-құлықтық).
Танымдық топтама адамдардың құқықтық ақпараттылығын, құқықтық білім дәрежесін, заңды білуін қамтиды. Тұлғаны заңдық дайындау оның ... ... ... ... ... сезімдерге, таптаурындарға негізделеді.
Құндылық-бағдарлық топтаманы құқықтық белсенділіктің бағытын анықтайтын, құқықтық ақпаратты пайдалы қабылдап, соның негізінде қалыптасқан қатынасқа сай іс-қимыл жасауға бейімділігін ... ... ... ... ... құқықтық қондырмалар, құқықтық құндылық бағдарлар құрайды. Заң талаптарын ... және ... ... әділ соттылықты сыйлау, өз құқығын қорғау мақсатында сотқа арыздану дайындығы осының барлығы аталған деңгейдегі құқықтық ... ... ... ... ... ... және ... міндеттерді сақтауға, орындауға және пайдалануға бағытталған құқықтық мінез-құлықтың тұрақты түрпішіні жатады. Іс-әрекеттілік (мінез-құлықтық) топтамадағы құқықтық мәдениеттің ең жоғарғы ... әр ... ... ... ... ... қайшы құралдарды, кұш қолдануды пайдалануды болдырмайтын құқыққа сәйкес түрпішіндегі ұсынылған мінез-құлықтық ... ... ... ... кемелдігі құқықтың қоғам өміріндегі орны мен ролін анықтайтын реттегіш көрсеткіш ретінде көрінеді. Егер құқықтық ... әр ... ... ... ... білдірмегенде, ол құқықтық шындыққа үлкен ықпал жасауға қабілетті бола алмады.
Құқықтық мәдениет қоғамдық сананың, мәдениеттің құрамдас бір бөлігі отырып ... ... ... ... ... ... ... қызметі негізінде өзара құқықтық қатынастарға баратын тұрғындарда мемлекет, құқық, азамтаттық қоғам туралы түсініктердің қалыптасуынан көрінеді.
Құқықтық мәдениеттің реттеушілік ... жеке ... мен ... топтарға қоғамдық пайдалы мінез-құлықтың, олардың әлеуметтік мақсаттары мен мұраттарын ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуінен көрінеді.
Өзінің субъективтік құқықтарын және заңды міндеттерін ... мен ... ... ... үшін ... ... мен мәдениетті келер ұрпаққа беруді қамтамасыз ету қабілеттілігі құқықтық сананың құқықтық әлеуметтану қызметін білдіреді.
Қалыптасқан елестетудің, ... ... ... жеке тұлғалардың құқықтық құбылыстарға деген қатынасын білдіру арқылы құқықтық сананың бағалау қызметі көрінеді. Бұндай қатынас тұлғаның мінез-құлығынан, іс-қимылынан және өзінің ... ... ... ... өмір сүріп отырған құқықты, заңды, заңдылықты, құқықтық тәртіпті ... ... ... ... жасау қызметі құқықтық жүйенің, заңнамалардың, заңдық практиканың дамуының мүмкін болатын бағытын болжай алу, ... ... ... жеткізетін құралдарды анықтай алатын қабілеттілігінен байқалады. Осының барысында ... ... ... ... ... ... ... пайда болуын тежейтін не болмаса тездететін құралдарды ... ... рөл ... ... ... Құқықтық мәдениет бірнеше өлшемдердің негізінде көптеген түрлерге бөлінеді. Мысалы оның ... ... ... ... ... ... ... және жеке тұлғалардың құқықтық мәдениеті деп бөлінеді.
Тұлғаның құқықтық мәдениеті құқықты терең білуінен, оның құндылығын ... ... ... өрістерді қабылдауға деген дайындығынан, құқықты пайдалануға деген іштей қажеттілігі мен икемділігінен көрінеді. Белгілі бір әлеуметтік топтың мүшесі бола ... ... сол ... ... ... құқықтық мәдениетін құрайтын құқықтық құндылық бағдарларының ықпалын қабылдайды. Өзіндік ... ... ... жалпы қоғамдық құқықтық мәдениетке ұласуы халықтың көпшілігі мойындаған, қабылдаған құндылықтардың көмегімен іске асады.
Қоғамның ... ... ... құқықтар мен бостандықтардың кепілдігінен, азаматтардың құқықтық белсенділігінен, соттық әділдікті сыйлаудан, заңдардың талаптарын сақтау мен ... ... ... ... ... ... құқық нормаларын сақтауға сенімінен және құқықтық саналылығының деңгейлерінен, құқық қорғау органдары қызметінің тиімділігінен, заңдылық пен құқықтық ... ... ... ... тану, білу және оларды практикалық құқықтық іс-әрекетте пайдалана алу деңгейіне байланысты ... ... ... ... және ... деңгейлерін анықтайды.
Құқықтық мәдениеттің тұрмыстық деңгейі тұлғаның дұрыс мағынада түсіну дәрежесі мен ... ... ... ... ... ... ... субъективті құқықтарын пайдалану мен заңды міндеттерін атқаруынан көрінеді.
Құқықтық мәдениеттің кәсіби деңгейі құқықтық ... ... ... ... шығармашылығынан көрінеді. Ондай тұлғалар құқықтық саланың даму заңдылықтарын ұғына отырып өз жұмыстарын ... ... ... реттеуді қоғамдық ұғыну құқықтық мәдениеттің теориялық деңгейінде жүзеге асады. Құқықтың дамуының басты бағыттарын, оның табиғатын, мәнін, құқықтық институттардың құрылымын тұтас ... және ... осы ... ... ... ... ... құқықтық саланың мазмұнын бейнелейтін құқықтық ұғымдар мен санаттар қалыптасады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Мемлекет және құқық теориясы - ... заң ... ол ... ... ең ... ... - ... бағыттарын біріктіреді. Оның негізгі санаттары мен түсініктемелері, ... ... ... ... ... жасап, сайып келгенде заңгердің табысты тәжірибелік жұмысын қамтамасыз етуге бағытталған.
Мемлекет пен құқық теориясы - ... ... пен ... ... ... ... Әр ғылымның өздері ғана зерттейтін пәндері болады. Яғни, белгілі бір ... сол ... сай ... ... ... мен заңдылықтар.
Мемлекет пен құқық теориясының пәніне олардың пайда ... ... ... ... ... және ... ... жатады. Бұл ғылым мемлекет пен құқықтың пайда болуының себептерін, олардың нысандарын, кейіптерін ... ... және ... ... ... ... заңдылықтарды, олардың қызметінің қоғамдық өмірге тікелей қатыстылығын зерттейді.
Мемлекет пен құқықтың бір - ... ... - ... ... ... өмір ... ... оған экономикалық және одан шығатын таптық қатынастар, саясат, идеологиялық орныққан пікірлер, философия, мораль және басқа да мәдениет аялары жатады. Олардың ... да әр ... ... ... пен ... әсерін тигізеді және екінші жағынан, өздері де сол ықпалды сынақтан ... ... ... ... ... ... мемлекет пен құқыққа тигізетін ықпалдары әр түрлі (көпжақты) болады.
Мемлекет пен құқық теориясында тапқа бөлудің бір ... ... ... ... ... ... ... Сайып келгенде, мемлекеттілік пен құқықтық тарихтағы нақтылы ... ... ... тіпті басқа жағынан қараудың қажеттігін көрсетеді. Соған байланысты, бірін - бірі ... ... ... мемлекеттер кейіптерінің барлығын, соған сай құқықтарын, түрін түсінеміз. Бір кейіптегі мемлекеттің және ... ... ... адам баласының еркінен тәуелсіз, тарихи зағды құбылыс екендігін көреміз.
Сонымен, мемлекет және құқық теориясы, ... және ... ... ... дамудың объективтік заңдылығы олардың әлеуметтік саяси мақсатын анықтайды, қоғамдық ... ... - ... реттеудің тетігін (механизмін) және оның даму мақсатын көрсетеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... 2006 ... ... З.Т.Ағдарбекова, М.С.Данишбаева. Мемлекет және құқық теориясы. Түркістан: 2012 ж.
* Т.А.Ағдарбеков. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы: 2003 ... Д. ... ... жəне ... ... ... 2006 ж.
* http://kk.wikipedia.org/wiki

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалақы3 бет
Мекемелер кірісі мен табысы73 бет
Сұраныс пен ұсыныстың өзара әрекеті19 бет
Қазіргі даму кезеңіндегі Қазақстан Республикасының конституциясы: 1993 - 1995 сабақтастығы мен айырмашылығы65 бет
Лоренц2 бет
«Педагогикалық мамандыққа кіріспе» дәрістер жинағы23 бет
Абайтануға кіріспе13 бет
Автоматты басқару және ақпараттар теориясынан мәліметтер19 бет
Ауқымды компьютерлік желілерге кіріспе5 бет
Ерітінділер теориясы пәніне кіріспе12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь