Қоғамдағы құқықтық қатынас түсінігі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6

1 . Қоғамдағы құқықтық қатынас түсінігі және оның қасиеттері ... ... ... ... 9

1.1 Қоғамдағы құқықтық қатынас түсінігі және оның тәрбиедегі орны ... 9

1.2 Құқықтық қатынастардың алғы шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15

1.3 Қазақстан Республикасындағы құқықтық қатынастар және оны құқықтық реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 45

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48
Кіріспе

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Құқықтық қатынастардың теориясын зерттеуді бітіру үшін, оның пайда болуына жағдайлар жасайтын айғақтарды еске түсіруіміз қажет. Ол үшін бұрынғы, талданған ережелерді біріктіріп, қимылдардың пайда болуы және іске асырылу тұрғысынан қарап, қайта талдағанымыз жөн, сонда ғана, құқықтық қатынастардың мазмұнын оның әлеуметтік-құқықтық бағытын дәл және тереңірек білуге мүмкіндік болады.
Мемлекет және құқық теориясында құқықтық қатынастардың алатын орны ерекше және ең маңызды тақырыптардың бірі болып саналады. Құқықтық қатынастар қоғамдық қатынастардың бір ғана бөлігі. Қоғамдық қатынастардың құрамына саяси, топтық, экономикалық, діни, әдет-ғұрыптық, этикалық, құлықтылық, некелік сияқты көптеген қатынастар енеді. Немістің ірі ойшылы Гегель қоғамдық қатынастар хақында былай деп жазды: «Бар нәрселердің бәрі қатынастардан тұрады және бұл қатынастар барлығының бар болуының, күнелтуінің ақиқаты». Қатынастар материя формаларының дамуынан пайда болады, сол дамудан, қозғалыстар туындайды.
Негізінде қоғамдық қатынастардың құрамына саяси таптық, экономикалық, Діни, әдет-ғұрыптық, этникалық, құлықтылық, некелік сияқты көптеген қатынастар енеді.
Негізінде қоғамдық қатынастар екі түрге бөлінеді:
1. Өндірістік қатынастар — қоғамда материалдық игіліктерді өндіру, айырбастау және бөлу процесінде адамдардың санасы мен еркінен тыс пайда болатын олардың арасындағы экономикалық қатынастардың жиынтығы.
2. Идеологиялық қатынастар — халықты, ұлтты, таптарды ілім немесе теория негізінде топтастырудан туындайтын қатынастардың жиынтығы. Құқықтық қатынастар қоғамның идеологиялық қатынастардын, құрамына енеді, оның ажырамас құрамдас бөлігі ретінде танылады. Құқықтық қатынастардың қоғамдық қатынастардың бөлігі болып саналатын басқа қатынастардан айырмашылығы бар. Бұл қатынастар құқық нормаларымен реттеледі,-құқық нормалар негізінде пайда болады.
Осы дипломдық жұмыста қоғамдағы құқықтық қатынас түсінігі және оның қасиеттері, қоғамдағы құқықтық қатынас түсінігі және оның тәрбиедегі орны, Қазақстан Республикасындағы құқықтық қатынастар және оны құқықтық реттеу, құқықтық қатынас ұғымы және оның ерекше сипаты, құқықтық қатынастың түсінігі және оның негізгі белгілері, құқықтық қатынастардың құрамдары: субъектілер және объектілер, құқықтық қатынас, субъективті заңдылық құқығы және міндеттер, заңды айғақтар түсінігі, түрлері және мазмұны сияқты өзекті мәселелері қарастырылады.
Осы мәселелер дипломдық жұмыста өз көрінісін табады. Дипломдық жұмыстың мақсаты: тақырыптың бірлігі болып табылатын қоғамдағы құқықтық қатынас түсінігі және оның қасиеттері, қоғамдағы құқықтық қатынас түсінігі және оның тәрбиедегі орны, Қазақстан Республикасындағы құқықтық қатынастар және оны құқықтық реттеу, құқықтық қатынас ұғымы және оның
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Ағдарбеков Қ. Мемлекет және құқық теориясы. Қарағанды, 2001.- 49 б.
2.Байжанова Г.Т., Әділбекова Қ.Қ. Мемлекет және құқық теориясы пәні бойынша мемлекет бөліміне арналған дәрістер жинағы. Қарағанды, 2003.-67 б.
3.Байжанова Г.Т., Әділбекова Қ.Қ. Мемлекет жэне құқық теориясы пәні бойынша терминдердің түсіндірме сөздігі. Қарағанды, 2001.-8 б.
4.Байжанова Г.Т. Құқық теориясы. Қарағанды, 2004.-58 б.
5.Баянов Е."Мемлекет және құқық негіздері" (оқулық). Алматы, Жеті жарғы, 2001. - 124 б.
6.Ибраева А. Көшпелі коғамның құқықтық мәдениеті туралы мәселе жайында // Қазақтың Ата Заңдары. - Алматы, 2004. -II т.-Б.172
7. Өзбекұлы С., Қопабаев Ө Мемлекет және құқық теориясы. Алматы.,2006.-125 8.Өзбекұлы С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық.Алматы,2002.-39 9. Малько, А.В. Теория государства и права- М.: Юристь, 2000.-102 с
        
        Мазмұны
Кіріспе..................................................................
..............................................6
1 . Қоғамдағы құқықтық қатынас түсінігі және оның
қасиеттері................9
1.1 Қоғамдағы құқықтық қатынас түсінігі және оның тәрбиедегі орны....9
1.2 ... ... ... ... Республикасындағы құқықтық қатынастар және оны
құқықтық
реттеу......................................................................
.........................21
Қорытынды................................................................
...................................... 45
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі.................................................................48
Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Құқықтық қатынастардың ... ... ... оның пайда болуына жағдайлар ... ... ... қажет. Ол үшін бұрынғы, талданған ережелерді біріктіріп,
қимылдардың пайда болуы және іске ... ... ... ... жөн, ... ... ... қатынастардың мазмұнын оның
әлеуметтік-құқықтық бағытын дәл және тереңірек ... ... ... және ... теориясында құқықтық қатынастардың алатын орны
ерекше және ең маңызды ... бірі ... ... ... қоғамдық қатынастардың бір ғана бөлігі. Қоғамдық қатынастардың
құрамына саяси, топтық, ... ... ... ... ... ... көптеген қатынастар енеді. Немістің ірі ойшылы
Гегель ... ... ... ... деп ... «Бар нәрселердің бәрі
қатынастардан тұрады және бұл қатынастар барлығының бар ... ... ... материя формаларының дамуынан пайда
болады, сол дамудан, қозғалыстар туындайды.
Негізінде қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... құлықтылық, некелік сияқты көптеген
қатынастар енеді.
Негізінде қоғамдық қатынастар екі түрге бөлінеді:
1. ... ...... материалдық игіліктерді өндіру,
айырбастау және бөлу процесінде адамдардың санасы мен еркінен тыс ... ... ... ... ... ... Идеологиялық қатынастар — халықты, ұлтты, таптарды ілім немесе ... ... ... ... ... ... қоғамның идеологиялық қатынастардын, құрамына енеді, оның
ажырамас құрамдас бөлігі ретінде танылады. Құқықтық ... ... ... ... ... ... ... айырмашылығы бар.
Бұл қатынастар құқық нормаларымен реттеледі,-құқық нормалар негізінде пайда
болады.
Осы дипломдық жұмыста қоғамдағы құқықтық қатынас ... және ... ... ... ... ... және оның ... орны,
Қазақстан Республикасындағы құқықтық қатынастар және оны құқықтық реттеу,
құқықтық ... ... және оның ... сипаты, құқықтық қатынастың
түсінігі және оның негізгі белгілері, құқықтық қатынастардың құрамдары:
субъектілер және ... ... ... субъективті заңдылық құқығы
және міндеттер, заңды айғақтар түсінігі, түрлері және мазмұны ... ... ... мәселелер дипломдық жұмыста өз көрінісін табады. Дипломдық
жұмыстың мақсаты: тақырыптың ... ... ... ... құқықтық
қатынас түсінігі және оның қасиеттері, қоғамдағы ... ... ... оның ... ... Қазақстан Республикасындағы құқықтық қатынастар
және оны құқықтық реттеу, құқықтық қатынас ұғымы және оның ... ... ... ... және оның негізгі ... ... ... ... және ... құқықтық қатынас,
субъективті заңдылық құқығы және ... ... ... ... және ... ұғымдарын, мәнін және олардың қоғамға тигізетін
әлеуметтік және саяси ... мен ... ... мен ... ... ... 1) ... қатынастың қалыптасуы мен даму
ерекшеліктері, құрылымы, мазмұны және мәні; 2) ... ... ... және оны ... реттеу ерекшелігі мен даму бағыттары; 3)
құқықтық қатынас элементтерінің қасиеттерін қалыптастыру ... ... ... - ... ... ... мен заңды
міндеттері болатын, құқық нормалары мен заңда көрсетілген фактілерге сәйкес
туындайтын, ерік-ықтиярды білдіретін ... ... ... құқықтық реттеудің статикалық жағдайын білдіретін болса,
құқықтық қатынас оның динамикалық, яғни ... ... ... ... ... құқықтық нормаларды жекеленген байланыстар,
яғни белгілі бір субъектілер үшін субъективті құқықтар мен ... ... ... ... ... қатынас нағыз қоғамдық қатынастардың нысаны ретінде тығыз
байланыстағы құқықтар мен ... ... ... ... және ... ... - ... қатынастардың жүйелі элементтері,
олар нақты қоғамдық қатынастарға ерекше сапа береді. ... ... ... қоғамдық қызметтер аясына қосады. Қоғамдық қатынастар
мүшелерінің әрқайсысының еркіндік өлшемі, оның мүдделерінің ... ... ... алдын ала белгілеуден анықталады. Заңды
құқықтар мен міндеттер-құқықтық қатынастың тең элементтері, бірақ олардың
мазмұндары әр ... ... ... ... өркениеттегі құқықтық
нысананы ұдайы дамыту мүмкін болмас еді. ... ... - ... ... ... ... Адамдар өмір сүру үшін, ұрпақты
жалғастыру үшін т.б. ... ... ... қарым-қатынаста болады.
Бұл объективтік процесс. Қоғамның диалектикалық даму процесіне сөйкес қарым-
қатынастар да ... ... ... Бұл процесс әртүрлі жолмен дамиды,
адамдардың ... ... ... ... Ғылым мен
техниканың дамуы ... ... ... ... ... деңгейде дамытты. Бірақ бұл іс қарқынды даму процесі адамды
қоршаған ортаның экологиясын нашарлатты, ... ... ... ... адамдардың және қоғамның мүдде-мақсаттары тұрғысынан
бостандықты дамыта отырып, кейбір қарым-қатынастарға шектеу қойылды.
Сонымен ... ... - ... ... ... байланысы,
қарым-қатынасы. Адамдар өмір сүру үшін, ұрпақты жалғастыру үшін т.б. ... ... ... болады. Бұл объективтік процесс.
Қоғамның диалектикалық даму процесіне сәйкес қарым-қатынастар да ескіріп,
жаңарып жатады.
1 . ... ... ... түсінігі және оның қасиеттері
1.1 Қоғамдағы құқықтық қатынас түсінігі және оның тәрбиедегі орны
Елбасшымыз ... ... ... болашақ ұрпақтарымыздың діни рухта, инабаттылық пен
имандылық ... ... ... ... ... ... ... айтып жүргені әмбеге
аян. Әрине, бұл сөздердің мәні ... ... Дін мен тіл ... ... Егер дін мен ... ... әлемдік жүйеден сол халық
өшіп, жоғалады. Сондықтан, оған жол бермеу үшін рухани ... ... ... ... халқы тәлім-тәрбиеге ерекше мән берген. Оны біз ... бойы ... ... ... көре ... ... ... жерде зиялы қоғам болуы екі талай. Әр халықтың өзіне тән ... мен ... ... одан ... ... ... ... тәрбие ұрпақтан-ұрпаққа беріле отырып, халықтың тарихы және
әлеуметгік ... ... ... Әрі ... ... ... адам ... шыр етіп жарық дүниеге ... ... ... Ол ... бастау алып, бүкіл қогамдық міндетке айналады. Мінез-
құлық, білім адам бойында тәрбиеге байланысты қалыптасады. Тәрбиені әл-
Фараби ... екі ... ... адам бойына дарытуға болатынын, біріншісі
сендіру өдісі жөне екіншісі күштеу ... ... ... ... ... әдісі ең қолайлысы. Ол әдіс арқылы адамды еркімен, иландырумен адам
сезіміне әсер ете отырып, нақыл, мақал, ақыл ... ... Осы ... ... ізгі ... ... болады. Ал, ересек адамдардын мінез-
құлқы өзгеруі тым қиын. Бірақ, қоғамдық талқы, ... заң ... ... ... шек қоюға болады.
Жай халықтың ісі, көңіл, құлқыда, сай келеді білік, ақыл, құлқына -деген
көне жырымыз тәрбие шеңбері терең екендігін, адамныц ... ... ... іспетті құндылықтардан тұратынын көрсетеді.
Қазақ халқы тәлім-тәрбиесін табиғатпен ұштастыра ... қол ... ... ... бастап, жүріс-тұрыс, сөз бен іс, ... ... ... көрсетуге тырысты. Мақал-мәтел,
әңгіме-ертегі, ... мен ... ... құралын атқарады. «Суы мол ... ... ел ... дегендей, көргені мен түйгені көп халық өз ... ... адам мен адам ... адам мен ... ... ... шешуге тырысады. Қазақтар «табиғат-адам-қоғам» ұғымын
бөле-жара қарастырмай, үнемі бірге ... ... ... тірек еткен. Біздің ата-бабаларымыздың қоғамы жайлы: «Түркілер
көрікті, өндері ұнамды, ... ... ... ... ... ... уәделеріне берік тұратын мәрт жөне осы сияқты көптеген
жақсы қасиеттерге ие болған ... ... деп М. ... ... қоғамындағы құқықтың шығуы мен қалыптасуы тәлім-
тәрбиесімен тікелей байланысты ... ... ... ... адам, қоғам
жөне олардың арасындағы байланысты табиғатпен ұштастыра ... ... ... жоқ. Бұлардың мазмұны мен мәні әлеуметтік қатынастар
жүйесімен әрі оның ... ... ... ... ... ... қоғам және табиғат саналы сипатта әрі ... ... ... Бірақ, қоғамды реттеп отыратын зянмен қағидалар адамды
билеу, күш қолдану тұрғыдан қарағанда адамгершілік қасиеттерді басты ... ... ... да, кез ... адам ... ... ... Заң мен мемлекеттік саясатка белсенді қатысып, оның бірқалыпты
жұмыс істеуіне жәрдемдесті. Бұл, ... ... ... ... ... ... ... мәселелерін зерттеу барысында біз
мәдени-рухани жағына ерекше көңіл бөлеміз. Өйткені, қоғам ... ... ... өз ... ... орындайды Сол себепті,
қазақ қоғамы үшін түрме, полиция секілділер ... ... Мұны ... үшін мәдени-рухани, құқықтық қағида-ережелердің мәні, қабілеті ... ... ... ... ... қоғамның құқықтық мәдениетін сипаттаған кезде ... ... және ... институттары бар біртұтас өлеуметгік-
тарихи жене ... ... ... ... ... ... ... Дәстүрлі қазақ қоғамының құқықтық мәдениеті өзінің адамгершілігімен,
сабақтастығымен және даму үстінде ... ... ... заң ғылымдарының докторы А Ибраева. ... ... ... зерттеушілер бұл ерекшелікті есте есінен шығармағаны
мақұл.
Тәлім-тәрбие, құқықтық нормалар қоғамдық ... ... әрі ... ... ... ... Өз ... бұл
қағида-ережелер шағын әрі ықшам мәселелерді шешуге арналған. Яғни, рулық
аяда пайда болып дамыған әрі ру ... ... ... ... ... түскен. Бұл жолында философиялық, тарихи, діни ... ... өте ... ... ... сана-сезімі өзге отырыкшы халықтарға
қарағанда өзіндік сипаттарға толы ... ие. Кең ... ... ... ... ... өзгелермен жиі араласпау адам аралық қатынастарын
табиғат заңдылығына ұқсатуға ... ... ... мән ... ... сол ... ... заңға айналдырды. Мысалы, жаңа ай
туғанда жаңа ісін бастады, жорыққа, шабуылға шьқты, ... ... ... ... ... барлығына апарып тіреді. Бұл
тәңірілік ұғым еді. Ол ұлғая, ... ... адам жаны ... ... ... мәңгілік дүние, аруақ, адамдық қасиеттерге ұласты[2,104].
Өмір сүру - ... ... ең ... сақтап, заңдастыру,
онымен қоғамдық қатынастарды реттеу, бұл мәдени-рухани мұраларды ұрпақтары
бойына ... деп ... ... ... ... ... ... жете алғаны жоқ. Бірақ оның ішкі астарына
үңілсек, көп құндылықтар ... ... Олар ... ... ... теңдік, имандылық ұғымдары еді. Бұл түсініктер өмір
сүрудің ең қажетті өзектері ... ... ... ... ... ... ... азаттық, еркіндік, бостандық ұғымдарын өте
терең сезінді. Ол жайлы көптеген ... ... ... кең ... өмір
сүру нәтижесінде еркіндік, теңдік, бостандық ұғымдарын терең түсінгенін
жазады. Шындығында да ... өмір ... ... бостандықтың кепілі
бола біледі. Көшпелі өмір сан ғасырлар бойғы тұрмыс-тіршілік болғандықтан,
одан айрылу ... ... ... ... болу деп ... көшпелі өмір осы тұрғыдан ... олар үшін ... ... артық болып саналады.
Көшпелі өмір өз ішіндегі қатынас тәртіптілігіне ерекше мән ... ... ... ... ... ... ... болғанда ғана
бейбіт өмір, тыныштық орайтынын терең түсінді. Бұл ... сөз ел ... ... ... ел ... ... ынтымағы, адамдардың
тату-тәттілігі тәлім-тәрбиеден бастау алады дегенге саяды. ... ... ... ... айырып, құлдық пен күңдікке душар
етерін көре білді. Сондықтан бұл ... оны ... ... үшін ... механизмдер қолданысқа түсті. Бұл ... ... ... ... атаңның болсын айыбын айт» деген қағиданы талап етті.
Адамзатқа дем алу үшін ауа ... ... ... ... де ... өмір ... ... қажет болғандықтан, халықтық дәстурлер пайда бола
бастады. Қоғам ішіндегі зиялылары өзінін ... жөне ... ... ... ... ... ... мұра етіп берді, сол арқылы қоғамның материалдық жөне рухани
мәдениеті қалыптасты.
Бұл рухани-мәдени, ... ... ... ... тұрмыс-тіршіліктегі ... ... ... ... ... туындады. Әрі осылар тәрбиенің
шынайы қасиеттерін ... ... Сол үшін ... ... ... ... Сол үшін тәлім-тәрбие өмірдін
басты заңдылығына айналып, оны бүкіл ... ... ... ... ... бәрі бірі ... ... Нәтижеде қоғамның экономикалық
өмірі мен рухани мәдениеті шарықтап өсті. Қазақ қоғамына көшпелі тұрмыспен
күнелту ... ... ... ... ... ... ... дамуына
табиғат пен күнкөріс игі әсер етіп, қозғаушы күшке айналды.
Табиғат сананың жетілуіне үлкен әсер ... Адам ... ... заңдылығын үйренуге ұмтылды. Бұл ақыл-ойдың ... ... ... ... ... ... ... Осыдан келіп, бірте-бірте тәрбиенің мақсаты
айқындалып, бұл тәрбие ... ... ... ... тұрақтылық
дәстүрлерге ұласты. Дәстүрлер қоғам ... ... ... мәнді элементтерін бекітті, олардың сабақтастығын
қамтамасыз етті. Сондықтан да, ұзақ ... бойы ... ... күрт ... ... ... жалғасын тауып отырды.
Дәстүрлердің өміршеңдігі жаңа тарихи ... ... ... ... ... тұрмыстың барлық салаларында терең орын
алғандығы ... ... оны ... жиынтық есебінде қарастырып, тұтас күйінде
жүзеге асырды. Халық ... ... бұл ... ... үнемі
қамқорлыққа алды. Сондықтан, материалдык мұра да, рухани-мәдени мұра да ... ... ... ... ... ... ететін механизмдер: өлең, жыр, ертегі, ... ... ... үлгі ... тәрбиенің құралына айналды. Бұлар табигат
пен коғам ... ... ... ... тарихымен, маңызды
оқиғалармен санасын оятып, мағлұматтар берді. ... той, ас, ... ... жоғарғы адамгершілік идеаларды насихаттады, ел бірлігін,
ынтымакты ... ... ... ... ... ... ... бүкіл қоғам үшін өнеге аларлық кағидаға айналды. Бұл қағида
әуелі ... ... ... мән беріп, жеке бала тәрбиесі ... ... ... ¥л мен қыз ... ... ... Одан қоғам ұтылғаны жоқ. Әкеге қарап ұл, шешеге ... қызы ... ... ... айқын көрініп, ол мәдениеттің биіктеуін
тездетті. С. Сейфуллин: «Біздің ауылда барлық ... әнді де, ... ... ... ... ... сауықтар, айтыс жиі ұйымдастырылатын. Бала
жастан осы әндер, айтыстар, ошақ қасында естіген осы ... мен ... ... ... ... деп, жас ... тәлім-тәрбиелік маңызды
шаралардын санада сақталатынын ескертеді.
Қазақ ... ... ... жасынан бастап үздіксіз
сабақтастыра отырып, баланын ... ... ... ... ... қазақ этносын ән айтуға, жанынан өлең шығаруға,
шешен сөйлеуге тәрбиеледі. Шешендік сөздің мәйегі заң, ... ... ... ... ... Шешен сөйлеушінің сөз түжырымы ... ... ... ... толы гуманизм, сезімталдық, кепті ойлау, тәлім-
тәрбие, бірізділік. ... сөз ... ... ... ... ... дейін сан ғасырлық тарихы бар, ... мәні ... ... зор, ... ... ... ... бар
шешендік өнеріміз тек көркем сөз ретінде ғана ... ... ... ... ... ... мәңгілік тұғырына ... ... ... игі әсер ... ... Шешендік өнер тіл мен
жағына сүйену емес, философиялык идеяларды, әділеттілікті, ... өз ... ... Сөйтіп, шешендік біліктілік пен білімнен,
қуатты түйсік пен ... ... ... саңлақтық пен ұшкыр қиялдан, тер
төгу мен «ой тербелісінен туады»[3,67].
Сондықтан да шешендік өнер тарихы адамзат ... ... ... ... кұрайды. Шешен адам адамзат пен ғаламзат дүниесінің белгісіз
сырларын қырағы байқап, тереңнен толғап, ... ... ... ... да ... ... түйдек-түйдек ойларымен, сөз ырғағын
нақышына келтіре ... ... ... ... ... касиеттерімен естушілерді өзіне үйіріп алып, қүлақ күрышын
қандырып, айтар сөзін ... ... ... мен ... дүр ... Кешегі Майқы би де, Төле би де, Қазыбек би де, ... би ... дәл осы ... ... түскен.
Шешендік сөз халықтың өз рухани өмірінен бастау алып, сол халықтың өзіне
ғана қызмет жасаған. Оларды ынтамақты болып, тату-тәтті ... ... ... ... ... ... болма - кесепаты тиер еліңе. ... ... ... болма -өскеніңді өшірерсің» деп Қаз дауысты Қазыбек
жырлаған. Бұл тіл, сөз еркіндігіне жол ... «Бас ... ... да, ... жоқ» деп, сөз ... ... айқара ашты. Қоғамдық пікірдің
жаршысына айналды. Қанатты, ... ... ... ... орын ... ... ... Сөз құдіреті артып, онын өн бойынап дүниені сезінуі, қабылдауы,
бағалауы айқын ... Бұл ... ... ... ен биік шыны еді. ... ... ... шешендік өнер көне грек елінде де ... ... ... алып кете ... жок. Ал, ... бұл өнер
ұштастырыла отырып, қайта дамытыла ... ... ... ... ... ... кез ... тұстарында, тіпті заңдарында да үстемдік етті. Билер
соты бүл сипатты барынша қолданған. Олар ... ... мән ... ... тақпақ, мақал үлгісінде құраған. Сөйтіп билер ... ... ... ... ... ... мәні бар принцип-нормалардың дүниеге келуі осы үлгі сөз, шешен
сөйлеуден басталады. Үлгі сөз ... ... ... Сол үшін ... өте қуатты, адамның іс-әрекетіне, ойына, жүріп тұруына катты
ыкпал етеді. Сондықтан да «Қазақ әдет-ғұрып құқығы ... ... ... ... ... ... ... жұртка ортақ, бұзылған
жағдайда сот жүзінде ... ... ... ... ... ... жиынтығы десек шындықтан қияс
кете қоймаймыз» деп ... ... 3. ... ... дөп ... Әрі ... коғамында құқыктық өмір мен сөз мәдениеті өзара тығыз
байланысты екенін айтады. Әдет-ғұрып заң нормалары адам мен ... ... ... ... ... қоғам да, жеке адам да
бақытты тұрмыс кешуіне жол ... ... ... ... бөлу, коғамдык мүддеден біреудің мүддесін жоғары қою секілді
келеңсіз жайттерді ... ... ... ... жіктелу
қашан болмасын, кез келген қоғамда ... ... ... байлықты
қолдарына жинап, өзгелерді өзіне тәуелді етуге, тіпті құл етуге ... ... ... ... біркелкілік болмағанымен,
екі ... топ ... ... заң ... тепе-теңдік,
әділеттілік орнатуға күш салады. Мысалы, күн алу не беруде күн ... ... ... ... Ал, оны таратқанда жоқ-
жетімектерге берілді. Болмаса, ... ... ... ... ... ... қиын жағдайға ұшырағандарға
арналған. «Көп ... көл ... деп ... қауым бірлесіп; бір-біріне
қажет кезінде қол ұшын берген[4,8].
Адам күні адаммен деп адамдық принципін ... ... ... қоғам
мүшесі когам алдында өзінің әлеуметтік парызы есептеген. Руласымен у ішсе
де бірге ... ру ... ... ... оған кір ... ... да өз ... өз мүшесін қиындыққа қалдырмаған. Мұндай
үрдіс адам адамды құрметтеу, үлкенге құрмет, ... ... ... ауру мен ... жаны ашу, адам ... құқығын қадірлеу,
жеке меншігіне қол сұқпау, тек адал ... ... адал ... ... арқасында дамыған. Адалдық, әділдік, шындық жарқырап тұрған
жерде арамдық керініс таба алмайды.
Қазақтардың ... ... ... ... ... ... әрі ... тауып, әлеуметтік мәнге, құқықтық пәрменділікке
ие болды. Кез-келген құқықтық қағида-ережелер ... ... ... ... ... ... көкейінен қоным таба білді, қолдауына ие бола
алды.
Қоғамдық қатынастар - белгілі бір ... ... ... өңдірісте
және өмірде адамдар арасында қалыптасатын күрделі де сан қилы ... ... ... ... ... адамдар арасындағы
материалдық экономикалық қатынастардың жиынтығы. ... ... ... ... ... Жеке адам материалдық игіліктерді өндіре
алмайды. Өндіру үшін адамдар белгілі байланыстар мен қатынастар жасайды,
сөйтіп осы ... ... мен ... арқылы ғана олардың
табиғатқа қатынасы болады, ... орын ... ... адамның санасына байланысты болады. Оның ең
маңыздылары - саяси, құқықтық, моральдық, ұлттық, діни т.б. ... ... ... жиынтығы - өзара заңды байланысқан реттелген
бұлжымас бір ізді жүйе. Қоғамдық қатынастардың жиынтығынан белгілі ... ... оның ең ... ... анықтау. Қоғамдық қатынастардың
өзара байланысын сипаттайтын ... ашу - ... зор ... ... ... ... әлеуметтік топтар арасындағы
қатынастар ретінде және сол ұжым ... ... ... де өмір
сүреді. Қоғамдық қатынастардың жиынтығы адамдар ұжымдары үшін олардың ... ... бір ... ортасы болып табылады[5,58].
Қоғамдық қатынас антагонистік және антагонистік емес ... ... ... қоғамдық қатынастар жеке меншікке және адамды
қанауға негізделген қоғамдық-экономикалық формацияда ... ... ... ... ... жоқ қоғамда болады. Мәселен, алғашқы
қауымдық қоғам Марксизм болашақ коммунизм қоғамында да болуға тиіс ... ... ... кез келген түбірлі өзгеріс ... ... ... ... қатынастар - адамдардың өзара әлеуметтік байланысы, қарым-
қатынасы. Адамдар өмір сүру үшін, ... ... үшін т.б. ... ... ... болады.
1.2 Құқықтық қатынастардың алғышарттары
Құқықтық қатынас дегеніміз — ... ... екі ... мен міндеттері бар қоғамдық қатынас. Құқықтық қатынастардың нышан-
белгілері:
Бірінші - құқықтық қатынастар тек нормативтік ... ... ... ... ... Нормативтік актілерде қатынастың
мазмұны, субъектілердің құқықтары мен ... ... ... ... көрсетіледі. Құқықтық қатынастар арқылы
нормативтік актілер іске асады, орындалады.
Екінші - ... ... екі ... ... ... ... ... Бір жағының құқығы екінші жағының
міндеттеріне сәйкес, тең ... ... ... тең ...... өз ... өз ... іске асыру
үшін құқықтық қатынас жасайды.
Төртінші — егер қатынаста нормативтік актінің мазмұны бұзылса немесе
субъектілер өз ... ... ... ... ... бұл ... түзетіліп, жауапкершіліктің түрін анықтауға
тиіс.
Құқықтық қатынастардың түрлері:
1. Қоғамдағы барлық қатынастар және нормативтік актілер құқықтың жүйе-
саласына ... ... ... ... әкімшілік, азаматтық,
қылмыстық, қылмыстық-процессуалдық, азаматтық-процессуалдық, т.б. құқықтар.
2.Құқықтық ... ... ... ... ... ... ... және қорғаушы. Реттеуші нормалар қатынастарды ... ... ... ... ... ... дұрыс, заңға сәйкес
орындалуын қамтамасыз етеді.
Құқықтық қатынастар мазмүнына қарай екіге ... ... және ... ... құқықтық қатынас мемлекет пен жеке азаматтардың арасында
болады. ... ... ... ... себептер, фактілер болғанда
басталады. Мысалы,сауда-сату шарты, біріккен фирма құрылысы т.б. ... ... ... ... ... ... ... және салыстырмалы. Абсолюттік түрде қатынастан туатын құқық бір
жағындағы ... ... ал ... ... ... ... болады. Бұл жағдай нормативтік актіде анық көрсетіледі. ... ... иесі ... қатынаста болса, оның құқығын ешкім ... және ол ... ... ... ... келтірмеуге
міндетті. Салыстырмалы түрдегі қатынастардың субъектілерінің құқығы мен
міндеттері бірдей болады.
Құқықтық ... ... ... ... ең ... және
ерекше түрі. Себебі бұл қатынастар толығымен құқықтық нормалар ... ... ... ... ... ... қоғамның дұрыс,
прогрестік жолмен дамуын қамтамасыз етеді.
Құқықтық қатынастардың теориясын ... ... ... оның ... ... жасайтын айғақтарды еске ... ... Ол ... ... ережелерді біріктіріп, қимылдардың пайда болуы және іске
асырылу тұрғысынан қарап, қайта талдағанымыз жөн, сонда ғана, ... ... оның ... ... дәл және ... ... ... қатынастардың алғы шарттарына қүқық нормалары, занды айғақтар
және құқыққа иелік (правосубъектность) жатады. Тек қана, үш алғы ... ғана ... ... ... ... және ... жасайды[6,124].
Құқықтық қатынастардың пайда болуын және қозғалу динамикасын содан алған
мысалдармен қарауымызға болады. Мысалы, белгілі адам ауылды жерден үй сатып
алуды ... Ол адам ... ... ... ... аясынан тыс іске асыра
ала ма, яғни сатушыдан азаматтық ... ... ... ... мүмкіндігі
бар ма, ондай келісімдер заңды ма, не заңсыз ба – ... ... ... ... үйдің иесі болу үшін үш шартты орындау ... ... және ... ... ... және ... қажет;
2) белгілі адамның үйді сатып алуы құқық нормаларына сай болуы керек;
3) сатып алушы сатып алу келісімі бойынша сатушыға ақша ... ... ... ... ... Тек, ... көрсетілген талаптар орындалса
ғана, құқықтық қатынастар пайда ... ... ... ... сатып
алушы үйді меншігіне алады, ал сатушы үй үшін өзіне тиесілі ақшасын алады.
Мемлекет және құқық теориясында құқықтық ... ... ... және ең ... ... бірі болып саналады. ... ... ... бір ғана ... ... ... ... топтық, экономикалық, діни, әдет-ғұрыптық, этикалық,
құлықтылық, некелік сияқты көптеген қатынастар енеді. ... ірі ... ... Фридрих Гегель қоғамдық қатынастар хақында былай деп жазды:
«Бар нәрселердің бәрі қатынастардан тұрады және бұл ... ... ... ... ... ... ... формаларының
дамуынан пайда болады, сол дамудан, қозғалыстар туындайды.
Негізінде қоғамдық қатынастардың құрамына саяси таптық, ... ... ... ... некелік сиякты көптеген
қатынастар енеді. Немістің ірі ... ... ... ... Гегель
қоғамдық қатынастар хақында былай деп жазды: «бар нәрселердің ... ... және бұл ... ... бар ... ақиқаты». Қатынастар материя формаларының дамуынан ... сол ... ... ... ... ... екі ... бөлінеді:
1. Өндірістік қатынастар — қоғамда материалдық ... ... және бөлу ... ... санасы мен еркінен тыс пайда
болатын олардын арасындағы экономикалық қатынастардың жиынтығы.
2. ... ...... ... ... ілім ... ... топтастырудан туындайтын қатынастардың жиынтығы. ... ... ... қатынастардын, құрамына енеді, ... ... ... ... ... ... қатынастардың қоғамдық
қатынастардың бөлігі болып саналатын ... ... ... ... ... құқық нормаларымен реттеледі,-құқық нормалар негізінде пайда
болады.
Мемлекет қабылдаған, бекіткен құқықтық ... ... ... ... іс ... асады, қоғамдық қатынастарды реттейді және
қолданылады. Бірақ, қылмыстық құқық ... ... ... тыс ... асады. Мысалы, субъект қылмыстық кодексте көрсетілген ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда қылмыстық
кұқық нормалар құқықтық, қатынастардан тыс іс ... ... ... ... болу үшін екі ... одан көп жақ ... ... Егер құқықтық қатынастарда екі жақ ... ол ... жай ... ... ... ... Бір субъект екінші субъектпен затпен
айырбас жасайды. ... ... екі ... көп субъектілер
қатысса күрделі құқықтық. қатынастар болып табылады. ... ... іс ... ... ... ... ... субъектілер қатысады: судья,
прокурор, адвокат, сотталушы, талапкер, жауапкер, куәгерлер және т.б.
Құқықтық қатынастар дегеніміз қоғамдық қатынастар жиынтығының ... ... ... әр ... негіздер бойынша топтастырылады. Құқықтық
ретгеу пәніне байланысты құқықтық ... ... ... ... ... ... ... құқықтық қатынастар,
экологиялық құқықтық қатынастар әкімшілік құқықтық қатынастар, еңбектік
құқықтық қатынастар және т.б. болып ... ... ... және ... болып белінеді.
Функңионалдық роліне байланысты реттеуші (құқық нормасы ... ... ... ... және қорғаушы (мемлекетгік мәжбүр ету мен Заңды
жауапкершілікті жүзеге асырумен байланысты) больш ... ... ... ... ... ... ... белсенді
және бәсең болып жіктеледі[7,67].
Қатысушыларының құрамына байланысты құқықтық қатынастар қарапайым және
құрделі болып ажыратылады. ... ... ... екі ... ... ... ... сатып алу -сату шарты. Ал құрделі құқықтық
қатынастар бірнеше субъектінің арасында ... ... ... ... ... қатынастар әрекет ету мерзіміне байланысты қысқа ... және ұзақ ... ... ... ... ... ... байланысты салыстырмалы, абсолютті және
жалпы құқықтық қатынастар болып айырылады.
Салыстырмалы құқықтық қатынас деп екі ... та ... және ... және бір-біріне қатысты құқықтар мен міндеттердің иесі болып
табылатын құқықтық қатынастың бір ... ... ... ... ... субъективті құқық иесі ғана нақты анықталған, өзге ... оның ... ... ... ... ... құқықтық
қатынастың түрін айтамыз.
Жалпы құқықтық қатынастар жеке тұлға мен мемлекет ... ... ... ... ... ... қатынастың бір түрі. Нақты
құқықтық ... ... ... ... ... болатын жеке
тұлғалардың өзара немесе белгілі бір ұйыммен, мекемемен ... ... ... бір ... ... ... және діни тәрбиенің жоғарғы деңгей нәтижесінде
болуы. Бұл жерде жалпы адамзат қабылдаған, тәрбиелік мәні зор құндылықтарды
бұлжытпай ... ... ... ... жаманшылық жасама, үлкенді
сыйла).
3. Дәстүрлі ... ... ... ... Қазақтың дәстүрлі тәрбиесі
ғасырлар бойы әдепсіз қылықтарға тыйым салатын ұғымдарды қалыптастырған
және оларды ... ... жас ... ... ... ... Сол ... мен талаптарды орындау барлық жағдайда құқықтық
мәдениетті қалыптастырған. ... ... ... әлсізге құш көрсетпе,
әкенді ренжітпе, ... ... ... ... ... ... ... ерме,
зорлықшыл болма, иесіз үйге кірме, өтірік куәлік берме, пышак. кезенбе, қүш
көрсетпе, кұдайға тілінді тигізбе, ... ... ... баспа, кызға кол
жүмсама, тентек болма, ... орын бер, ... ... және тағы ... осындай тыйым салатын нормалар қазақ, халқының дәстүрлі құқықтық
мәдениетін ... ... ... ... ... ... пен
коммунистік-тоталитарлық жүйе ... ... ... жоққа
шығарады, әдет-ғұрып, салт-дәстүрді «ескінің қалдығы» деген айдармен тыйым
салды. Этникалық тәрбиені жандандыру ... ... ... ... құқыққа сәйкес мінез-құлықты қалыптастырудың ірге тасы.
Құқықтық ... ... ... белсенділігін арттырады.
Біріншіден, адамдарды азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... жауапкершілікті күшейтіп, заңталаптарын
бұлжытпай орындауды ... ... ... ... ... ... ... Құқықтық тәрбие
дегеніміз мемлекетте ... ... ... ... ... отырып, субъектілердің құқықты ... ... ... ... ... тәрбие мынандай шараларды қамтиды:
а) Субъектілердің құқықтары мен бостандықтарын жетік білу арқылы ... ... ... пен ... адам ... ... таптауға жол бермеу
және күресу.
б) Құқық бұзушылықтың қандай түрі болмасын ... ... ... ... ... шеңбер аясында ат салысу.
Қоғамдық қатынастар - белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... қалыптасатын күрделі де сан қилы қатынастар.
Философия тарихты материалистік ... ... ... ... ... деп екіге жіктеді. Материалдық қоғамдық қатынас
объективті, адамдардың ... мен ... ... ... ... ... ішіндегі еңбастысы әрі айқындаушысы адамдардың өндірістік
қатынастары болып табылады. ... ... ... ... ... арасындағы материалдық экономикалық қатынастардың
жиынтығы. Өндірістік ... ... ... ... ... Жеке ... ... өндіре алмайды. Өндіру үшін адамдар белгілі
байланыстар мен қатынастар жасайды, сөйтіп осы ... ... ... ... ғана олардың табиғатқа қатынасы болады, өндіріс орын
алады.
Идеологиялық қатынастар адамның санасына байланысты ... Оның ... - ... ... ... ұлттық, діни т.б. қатынастар.
Қоғамдық қатынастардың барлық жиынтығы - өзара ... ... ... ... ... Қоғамдық қатынастардың ... ... ... оның ең ... негізін анықтау. Қоғамдық қатынастардың
өзара байланысын сипаттайтын заңдылықтарды ашу-ғылымның зор ... ... ... ... ... ... ... ретінде және сол ұжым ішіндегі қатынастар ретінде де ... ... ... ... ... ұжымдары үшін олардың өмір
сүретін белгілі бір әлеуметтік ортасы болып ... ... ... және антагонистік емес болып екіге
бөлінеді. Қоғамдық қатынастар жеке ... және ... ... ... ... болады. Қоғамда қанаушылық бірте-бірте
азаяды. Антогонистік мемлекет либеральды-демократиялық мемлекетке айналады.
XX ғ. ... ... ... ... осы ... көшті.
Қоғамдық қатынастардың басым көпшілігі әлеуметтік нормалар арқылы
реттеліп, басқарылып жатады. Қоғамның ... ... ... т.б. күрделі мәселелер ... ... ... ... ... бұл ... қоғамдық қатынастардың ең маңыздысы, ең
күрделі түрлері топтасып мемлекет пен ... ең ... ... ... қатынастар - адамдардың өзара әлеуметтік байланысы,
қарым-қатынасы. Адамдар өмір сүру үшін, ұрпақты ... үшін т.б. ... ... ... ... Бұл объективтік процесс.
Қоғамның диалектикалық даму процесіне сәйкес қарым-қатынастар да ... ... Бұл ... ... жолмен дамиды, ... ... ... ... Ғылым мен техниканың дамуы
қоғамдағы қарым-қатынастардың ... ... ... ... ... Бірақ бұл қарқынды даму процесі адамды ... ... ... ... ... байлықтарды азайтты. Сондықтан,
адамдардың және коғамның мүдде-мақсаттары ... ... ... кейбір қарым-қатынастарға шектеу қойылды.
Қоғамдық қатынастар әртүрлі болады: саяси, моралдық, ... ... діни т.б. ... Бұл ... - ... ... ... құқықтық нормалармен реттеледі. Мысалы, отбасы
қатынастарының көпшілігі дәстүр, діни нормалармен реттеліп жатады.
Сонымен, қоғамдағы барлық қатынастар құқықтық нормалармен реттелмейді,
тек ... ... ... ... ... ... отырады[8,98].
Құқықтық қатынастар дегеніміз - мемлекеттік кепілдіктегі екі жақты
құқықтары мен міндеттері бар қоғамдық қатынас. ... ... ... - ... қатынастар тек нормативтік актілер арқылы реттеліп
отыратын қарым-қатынастарды біріктіреді. Нормативтік ... ... ... ... мен міндеттері, дұрыс ... ... ... ... ... ... ... іске асады, орындалады.
Екінші - қатынастың субъектілерінің екі ... ... ... ... ... Бір ... құқығы екінші жағының
міндеттеріне сәйкес, тең келеді. Субъектілердің бостандығы тең болады.
Үшінші - субъектілер өз еріктерімен, өз ... іске ... ... ... ... - егер ... ... актінің мазмұны бұзылса ... өз ... ... ... орындамаса, мемлекеттің
қатынасуымен бұл кемшіліктер түзетіліп, жауапкершіліктің ... ... ... ... ... қатынастар және оны құқықтық
реттеу
Құқықтық қатынастар әр түрлі негіздер бойынша топтастырылады. Құқықтық
реттеу пәніне байланысты ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық құқықтық қатынастар,
экологиялық құқықтық қатынастар, әкімшілік құқықтық қатынастар, еңбектік
құқықтық қатынастар және т.б. болып бөлінеді.
Сипатына ... ... және ... болып бөлінеді.
Функционалдық роліне байланысты реттеуші (құқық ... ... ... ... ... және қорғаушы (мемлекеттік мәжбүр ету мен заңды
жауапкершілікті жүзеге асырумен байланысты) болып екіге ... ... ... байланысты құқықтық қатынастар белсенді
және бәсең болып жіктеледі.
Қатысушыларының құрамына байланысты құқықтық қатынастар қарапайым ... ... ... ... құқықтық қатынас екі субъектініњ
арасында жүзеге асады. Мысалы, сатып алу - сату ... Ал ... ... ... ... ... ... асады. Мысалы, қылмыстық
жазаны өтеу.
Құқықтық қатынастар әрекет ету ... ... ... ... және ұзақ мерзімді (азаматтық) болып бөлінеді.
Жақтардың анықталу дәрежесіне байланысты салыстырмалы, абсолютті және
жалпы құқықтық қатынастар болып ... ... ... деп екі ... та ... және нақты
анықталған және бір-біріне қатысты құқықтар мен міндеттердің иесі ... ... ... бір түрін айтамыз. Абсолютті құқықтық
қатынас деп ... ... иесі ғана ... ... ... барлығына оның субъективті құқығын бұзбау міндеті жүктелген
құқықтық қатынастың ... ... ... ... жеке ... мен мемлекет арасындағы құқықтық
қатынасты туындататын заңдардан бастау алатын қатынастың бір түрі. ... ... ... ... ... пайда болатын жеке
тұлѓалардың өзара немесе белгілі бір ұйыммен, мекемемен ... ... ... бір ... ... - ... байланысты, құқық негізіндегі қоғамдық
байланыстар. Құқықтық қатынас тек қана адамның мінез-құлқына құқықтық норма
әсер еткенде пайда ... ... ... — бұл субъективтік құқықтар мен
заңды міндеттер арқылы ... ... ... ... мемлекеттік органдар
арасындағы байланыс. Құқықтық нормалардың талаптарын жүзеге ... ете ... ... ... ... пен ... мүмкіншілік жасайды.
Құқықтық қатынастың құрылымы төрт элементтен тұрады: субъект, объект,
субъективтік құқық, занды міндеттер.
1. Құқықтық қатынастың ... — жеке адам және ... ... Республикасының және басқа елдердің ... ... жоқ ... жеке ... ... ұғынылады (КРАК, 12 б.).
Қатынастың субъектісі болу үшін олардың құқықтық қабілеті және ... ... ... ... - ... бостандықтар мен міндеттерге
ие болу қабілеті. Құқықтық қабілет адам туған сәттен басталып, ... ... ... ... ... азаматтардың
құқықтық қабілетінің негізгі мазмұнын анықтайды: меншігінде ... ... ... ... ... ие ... ... мұрагерлікке не өсиет
етіп қалдыру; тұратын жерін өзі ... алу; шет ... ... ... ерікті; шаруашылық құруға, қарым-қатынас жасауға т.б. құқықтары бар
(кодекстің 14-бабы).
Әрекеттілік (дееспособность) — адамның өз әрекетімен ... ... және оны ... ... өзі үшін ... ... оларды орындау
қабілеті. Әрекеттіктің басты шарты кәмелеттік ... ... ... ... толу болып табылады.
Құқықтық субъектіліктің (әрекеттіліктің) адамның тәртіп ... ... ... ... ... ... ... құқықтық жауаптылық
мүмкіндігі (деликтоспособность) деп аталады. Бұл мүмкіндік ... ... заңы ... он алты ... ... басталады. Ал, ауыр
қылмыстар (кісі өлтіру, зорлау...) ... ... он төрт ... субъектіліктің (әрекеттіліктің) шарттар жасап ... ... ... ... болатын мүмкіндігі келісім қабілеттілігі ... ... ... жоқ ... шектеулі келісім қабілетіне ие
болады. Кәмелетке толмаған он төрт жасқа дейінгілер үшін келісімді олардың
атынан ... ... ... не қамқоршылары жасайды. Құқықтық
қабілеттілік пен әрекеттілікке заң ... ... ... пен
жағдайларда ғана болмаса, ... ... ... ... бірнеше шектеулер қойылады:
- кәмелеттік жасқа толмаған адамдардың, үйленуге (жанұя құруға),
қылмыстық жауапкершілікке тартылуына, жұмысқа ... ... ... ... бар. Оларды бұзуға тыйым салынған (шектеудің
түрлері):
- адамдардың денсаулығының нашар болуы;
- ... ... ... ... ... ... .
- діни ... шектеу.
Шет елдің азаматтары толық құқықты, тек олар сайлауға қатысуға,
сайлануға, әскер ... ... ... ... ... мемлекет, мемлекеттік аппарат-мекемелер, лауазымды
тұлғалар, қоғамдық бірлестіктер, одақтар, ... ... ... түрде
құрылып, бекітілсе, тіркелсе толық түрде кұқықтық қабілеті мен әрекеттілігі
бар деп саналады, оның шеңбері олардың ... мен ... ... ... ... сәйкес олар жұмыс жасайды. "Оқшау мүлкі бар және
сол мүлікпен өз міндеттемелері ... ... ... өз атынан мүліктік
және мүліктік емес жеке құқықтар мен міндеттерге ие болатын, оларды жүзеге
асыра алатын, ... ... және ... бола ... ұйым заңды түлға деп
танылады". (АК -33 б.).
Кұқықтық қатынастың объектісі - қоғамдағы көп түрлі, көп ... ... ... ... азаматтық, қылмыстық әкімшілік,
еңбектік, т.б. қарым-қатынастар. Материалдық дүние-заттар, ... ... жеке ... емес игіліктер, құқық
субъектілердің іс-әрекеті және ... ... - ... ... ... ... - тек ... және жеке тұлғалар мүдде-
мақсатын реттеп, басқарып отыратын қарым-қатынастарды қамтиды. Осы мүдде-
мақсаттарды орындаудағы ... ... ... ... ... ... болады.
Субъективтік құқық - құқықтық қатынастардағы субъектілердің екі жақты
мүдде-мақсаттарының орындалуы. Субъективтік құқық пен ... ... ... ең ... мазмұнын құрайды.
Субъективтік құқықтың алдындағы негізгі ... ... ... ... ... толық орындау; екінші -көрсетілген іс-әрекетті
дұрыс орындау; үшінші — көрсетілген міндеттердің ... ... ету; ...... дұрыс орындалмаса, сот арқылы орындату.
Бұл әрекет екі жақты субъектілердің құқығы. Оған ... ... ... ... орындалу әдіс-тәсілдері: 1) құқықтың алдында
қойылатын өз мүдде-мақсатын анықтау; 2) ... ... ... ... ... ... ... орындау.
Заңды міндеттер. Субъективтік құқық бар жерде сонымен бірге заңды
міндеттер болады. Бұл екеуі ... бола ... ... ... екі жақты субъектілердің құқықтары бар және соған сәйкес екі
жақты ... ... бар. ... ... ... қамтамасыз
ету субъектілердің өздерінің іс-әрекетіне, жұмысына байланысты. Егерде әр
субъект өзінің тиісті міндеттерін дұрыс, уақытында орындаса, онда сөз ... та ... ... ... деуге болады.
Құкықтық қатынастың занды міндеттерінің орындалуының екі түрі болады:
бірінші - қатынастағы бір субъект басқа ... ... ... ... ... немесе бір белгілі жұмыс жасауға тиіс; екінші ... ... ... қою. ... ғана ... ... ... нәтижелі
болады.
Өмірдегі жиі кездесетін қатынастардың ... ... ... ... ... қоғамды қатынастармен реттелетінін бәріміз
білеміз. Тек құқықтың негізінде пайда ... ... ... ... бірақ оның іске асуы ... ... ... ... орын ... ... екенін әрдайым жадымызда
ұстауымыз керек. Мысалы, еркек пен әйел заңды түрде ... ... ... ... ... ... Бірақ мұндай қатынастар құқықтық
мәніне ие бола алмайды, яғни құқықтық ... ... ... ... Ал ол дегеніміз нақтылы некеде болуының өзі заңдық зардаптарды
болдырмауға әкеп ... ... ... ... ... кезде екіншісі заңды
мұрагерлікке ие бола алмайды. ... ... ... органда (АХАЖ-да)
некелікті ресми тіркелген құжаттың өзі ғана құқықтық қатынастардың заңды
түрде пайда ... ... ... ... өзара субъективтік
құқықтар мен мәндеттерге иелі. Демек, құқықтық қатьнастар — бұл ... ... ... ... ... дамыған қоғамдық
ғылымдарда құқықтық қатынастардан басқа ... ... ... ... ... әлеуметтік қатынастар жиі кездеседі.
Алайда, құқықтық қатынастардың өзіндік сыры, ... бар, олар ... ... да ... қатынастарды ажырата аламыз.
Біріншісі— әлеуметтік субъектілердің арасындағы екі жақтың тығыз
байланыстығы. ... ... ... ... ... мен
міндетерінің өзара бірлестігі. ... ... ... ... қарым-
қатынасы, сыйластық салты, әдептілік әлемі деген ... ... ... ... өмірде кездесетін бір көңілсіз күйлерді ... жөн ... ... бір дүкенінде, жұмысына дереу кіріскен
сатушы тұтынушыларға өз қызметін әдеттегідей сату ережелерін сәйкес қызмет
көрсете бастаған сәті еді. ... осы ... бір ... кісі ... ... ... ... сөмкесіне салып жатып тауардың ұсақтығы мен
арасында бірен-саран шірігі барлығына қынжылып, сатушыны ... ... ... бәрі ... ғой, тегі — деген сыңайдағы ауыр сөздер ашу-ыза
үстінде ауыздан шығып жатқанды, өзі де не ... ... да оны ... ... мұндай сөздерге құлағы үйренген бе, неге екені белгісіз,
үнсіз өз жұмысын әрі ... ... ... ... ... ... екі жақ ... да көбіне адамгершілік деп аталатын ... ... ... ... салғыласу басталып кетті. Екінші біреуі
сатушыдан — неге іріктеп сатпайсың, — деп ... ... етіп ... ... аянып тұрмады: - Базарға барып өзің іріктемейсің бе? - ... ... ... арғы жағын ежіктеп әңгімелеудің қажеті жоқ. Іс немен ... ... ... мүлдем бұзып, өзіміздің де жүйкемізді
жұқартуға әке соқтырады. Бірақ мұндағы ... кінә - ... "Аз ... деп ... ... ерік ... қоя ... Әйтпесе сатушы
да өзіміз сияқты қоғам мүшесі, біріміздің анамыз, әкеміз, екіншімізді
бауырымыз, емес пе? Ол тек ... ... ғана ... ... керек. Демек тек
сатушы мен тұтынушы ған емес, баршамыздың ... ... ... ... тән ізгі қарым-қатынастар болуымыз — басты шарт.
Осы орайда публицист А.Агроновскийдің әйгілі "Даяшы" очеркі еске түседі.
Онда даяшы Г.Рощинме ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге намыстанбайсың ба? —деп сұрадым.
— Бұл қалай қараумызға байланысты ғой—деп жауап берді ол. Мен ... ... ... ... үйге ... ... сіз ... көрсете бастайсыз... Біз, бәріміз бір-бірімізге қызмет етеміз". Бұл
дұрыс, нақылды сөздер. Шын мәнісінде біз ... ... ... ... тұтынушыға дөрекілік көрсеткен сатушы күн ертең емханаға,
етікшіге, шаштаразға ... сол ... ... ... ... ... -көп әдепсіздік - әдепсіздікке, ... ... жат ... қай-қайсысына да баршамыз болып
күресудің қажет екендігі сондықтан.
Демек ... ... ... бару — ... ... ал оның
көпшілігі құқықтық қатынас болып табылады. Ойланып қарасақ, сіз тек қана
заңды ... ... ... қана ... оған қоса ... қорғауында болатын
бірсыпыра құқыққа да ие болады екенсіз және оған қоса ... ... ... ... ... ... алу — сату ережесі бойынша
мүлікті сатып ... ... ... ... ал ... алушы
мүлікті қабылдауға және ол үшін белгілі бір мөлшерде ақша ... ... ... ... егер ... заттың кемшіліктері бар екенін
ескертпеген ... ... ... ... ... ... өзінің қалауы
бойынша: сапасыз заты, жақсы басқа затқа ауыстырып ... не ... ... ... сай ... мөлшерде кемітуді, не ... ... ... ... беруін немесе бұл кемшіліктерді жөндіуге өзінің
жұмсаған ... ... ... не ... жойып, са-тып алушының
залалдарды өтеуді талап етуге хақысы бар. Сол сияқты еңбек ... ... ... ... ... ... бір нақтьлы жүмысты сапалы
орындау талабына сай жұмыскерлердің, қызмекерлердің ондай жұмысты орындау
міндеттері сай келулері тиіс. ... ... ... ... ... ... ... Олар көбінесе еңбек қызмет барысында, басқару
сферасында, ... ... т.б. ... Егер норма ол арналған
адамнан нені талап етеді ... ... ... ... бұл бірден анық бола
түседі. Ол белгілі бір мінез-құлықты, белгілі бір ... ... ... ... ... алғы ... және
құқықтық болып табылады. Әлеуметтік алғышарт қоғамда пайда болатын нақтылы
қатынастар мен ... және ... ... ... объективті
талап етілуі. Ал құқықтық шарт дегеніміз, бұл жағдайлардың жиынтығы, онсыз
құқықтық қатынастар пайда бола ... ... ... ... ... ... құқықтар мен
міндеттердің нақтылы байланысын белгілейді. Сондықтан осындай байланыстың
өзі құқық қатынастарын түсінудің ... ... ... ... ... негізінде жалпы қоғамдық қатынастарды реттеуге бағытталған. Оны
құқықтық қатынастардың мынадай белгілерінен ... ... ... ол ... нормалары негізінде туындайды, яғни құқық нормасы
құқықтық қатынастардың туу, өзгеру және тоқтатылу жағдайларын тұжырымдайды.
Бұл ... ... ... ... кезде байқалуы мүмкін, оны
заңдар актілері дейді.
2. Сезінушілік және еркінділік мәнінің ... ... ... ... өзінің іс-әрекеттерін басқара алатын мүмкіншілігі мен оларды
сезіне білетін жағдайларына есептелінген. ... ... ... өз еріктерін бақылай алмайтын іс-әрекеттер кіре алмайды.
Дәлірек айтсақ, құқық қатынастары-бұл еріктілік қатынас.
3. Құқық ... ... ... субъективтік құқықтар
мен заңды міндеттердің болуы, яғни ... ... ... ... ... ... мен ... байланыстылығы. Мұндай
байланыс осы нормалардағы гипотезада көрсетілген айғақтардың (фактілердің)
пайда болатын ... ... ... ... Бұл ... ... ... тарапынан қорғалады және олар
мемлекеттік көндірудің негізін қалайды, яғни ... ... мен ... іске асыру мемлекеттің көндіру мүмкіншілігімен ... ... ... ... 1) ... жекелеу
тәсілдеріне қарай жалпы (субъектілердің жалпы құқықтары мен міндеттерінің
негізіндегі құқықтық байланыс, әрине бұлар жекелеген ... ... ... ие бола ... және ... ... субъектілердің біреуінің
ғана (субъективтік ... ... ... ... жеке ... ... ... 2) нақтылы қатынастардағы субъектілердің жеке
даралану тәсілдеріне қарай — ... яғни ... ... жеке ... ... (субъективтік құқыққа иелілер де
және заңды міндеттерге иелілер де) және абсолюттік, мұнда тек ... жағы ғана ... ... иелі ... да, ал өзге ... да мндетті болып келеді (дәлірек айтсақ, тараптардың бір жағында
құқық болса, оның ... ... ... атқарады; 3) құқықтың
функцияларына қарай — реттеушілік (реттілік ... мен ... ... іс ... ... ... қалыптасқан) және
қорғаушылық (нормаларды қорғау мен құқықтың қорғау функциясын іске ... ... 4) ... ... ... қылмыстық-құқықтық, әкімшілік-құқықтық және басқалар
болып бөлінеді.
Құқық ... ... болу ... ... ... іске ... ... яғни нақтылы мінез-құлықтағы (тәртіптегі) тұжырымдар
олардың талаптарына сәйкестендіріледі. ... да ... ... әр ... ... ... нормалары", "іс-қимылдағы
(әрекеттегі) құқық нормалары" делінеді, ... ... ... ... ... құкық нормаларынан" ажырату үшін қажеттілігінен ... ... біз, ... ... ... мынадай анықтама бергенді жөн
көрдік: бул оған қатысушылардың өзаралық субъективтік құқықтары ... ... ... негізінде пайда болатын, әрі мемлекет
тарапынан қамтамасыз етілетін ерікті ... ... ... — бұл ... бір ... әрбір құрылымдық
элементтеріне мінездеме беруге көңіл ... ... етуі өте ... ... Ол ... ... төрт бірдей ішкі құрылымдардан тұрады:
1) ... ... ... 2) ... құқықтан; 3)
субъективтік құқықтық міндеттерден; 4) құқық қатынастарының объектілерінен.
Құқық қатынастарының субъектілері дегеніміз тиісті субъективтік құқықтар
мен заңды міндеттерге иелі құқық ... ... ... отбасы
құқық қатынастарда ерлі-зайыпты - ері мен әйелі. Құқық қатынастарына ... мен ... ... т.б. түсе ... Осыған сәйкес
қатынастардың екі негізгі субъекті түрлерінің бар ... біле ... жеке ... - ... ... жеке, дара қатысушылары, яғни
адамдар. Жеке тұлға болып Қазақстан Республикасының азаматтары, ... ... ... ... жоқ ... (апатридтер)
ұғынылады. Кейбір елдерде ... ... ... ... қос
азаматтығына (бипатридтерге) иелі адамдар да жатады.
Мемлекеттің азаматтығы және қос ... бар ... ... ... ... ... ... барлық кез келген қатынастарға түсе
алады. Ал шетел ... мен ... жоқ ... да мемлекеттің
азаматы сияқты құқық ... ... ... пен әрекет
қабілеттігіне ие болуға хақылы, бірақ оларға кейбір шектеулер ... ... не ... ... депутаттығына), мемлекет белгілі
ір қызметті атқаруға полицияда, комитетінде, судьялық, прокурорлық, т.б.
болмайтындығы. Сөйтіп, бұлардың жағдайында ... ... ... ... Өйткені, құқық қатынастарының субъектілері зандық
қасиеттеріне ие бола ... ... ... қабілеттілігі мен әрекет
қабілеттілігі дейді. Құқық қабілеттілік — бұл ... ... ... ... ... ие ... міндет атқару қабілеті. Жеке
адамның ... ... ол ... ... ... қайтыс болған соң
тоқтатылады[11,64].
Азаматтың құқық қабілеттілігінің мазмұны мынада: оның ... ... де, одан тыс ... де ... соның ішінде шетел
валютасын меншіктенуге, мүлікті мұраға алып, мұраға ... ... ... және тұрғылықты жерді таңдауға; республикадан тыс жерлерге
еркін шығып кетуге және оның аумағында ... ... және ... салынбаған кез келген қызметпен айналысуға; дербес басқа азаматтармен
және заңды тұлғалармен бірігіп занды тұлғалар құру; заң құжаттарында тыйым
салынбаған кез ... ... ... ... ... ғылым, әдеби шығармаларына, интеллектуалдық қызметтің өзге
де туындыларына интеллектуалдық меншік құқығы болуға; материалдық ... ... ... ... ... етуге құқығы болады; басқа да
мүліктік және жеке құқықтары болады (АК, 14-бап).
Азаматтар қазақстан заңдарына сәйкес заңды ... ... ... ... ... ... ... қызметпен айналысуға құқығы бар.
Оған жататындар: 1) ... ... ... ... 2) ... және өзге де ... ... негізінде бір жолғы жұмыс
атқаратын; 3) ... және ... ... ... ... өздеріне тиесілі
мүлікті, сондай-ақ өңделген, сатып алынған өнімдерді оған қоса импорттық
өнеркәсіптік және азық-түлік ... сол үшін ... ... ... ... дүкендер арқылы сатумен айналысатын азаматтар. Мұндай
азаматтар ... ... ... ... патент негізінде атқарады.
Патент сонымен қатар азаматты кәсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу туралы
куәлік және ... ... ... ... ... ... ... лицензия болып табылады. Демек, мұндай жағдайда азаматтардың ... ... ... ... ... заң рұқсат беретін өзге де лауазымды қызметтерді атқаруы
мүмкін (айталық, мүғалімдік, ғылыми ... ... ... ... ... ... ... (заңда көзделген кез
келген құқықтар мен міндеттерге ие болу мумкіншілігі), салалық (қандай ... ... ... ... пен міндеттерді қабылдап алу мүмкіншілігі)
және арнаулы (лауазымдық, ... яғни ... ... ... ... ... ететін қабілеттілігі судьялар, дәрігерлер, т.б.).
Жеке тұлғаның құқық қабілеттілігінен әрекет қабілеттілігінің өзгешелігі
сол соңғысы белгілі бір ... ... ғана ... Осыларды бір-бірінен
ажырату қажеттілігі жеке тұлға үшін өте маңызды. Өйткені ұйымдардың ... мен ... ... бір-бірінен ажыратылмайды (бұл туралы
төменде ... ... ... ... ... өз әрекеттерімен
азаматтық құқықтарға ие болуға және оны жүзеге асыруға, өзі үшін ... ... ... ... ... ... жеке тұлғаның әрекет қабілеттілігінің басталу мәселесі
әртүрлі шешілген. Сондықтан Қазақстан азаматтық ... ... ... ... ... 1) ... (18 ... жартылай
(14 жасқа дейінгі сәбилер үшін мәмілелерді, егер заң ... ... ... ... ... асырап алушылары немесе қорғаушылары
жасайды, бұлар өздерінің жасына лайықты, жасай салып орындалатын тұрмыстық
ұсақ мәмілелерді өз бетінше ... ... 14 ... 8 ... ... ... мәмілелер ата-анасының, асырап алушыларының немесе
қорғаушыларының келісімімен ... Олар ... ... өзге де ... және ... ... ... құқығы объектілеріне өз бетінше билік етуге, ... ... ... жасауға құқылы). Бірақ, жеткілікті негіздер болған жағдайда
мынадай құқықтардан шектелінуі немесе айырылуы мүмкін. Сонымен бірге спирт
ішімдіктеріне ... ... ... ... ... ... отбасын
материалдық жағынан ауыр жағдайға ұшырататын азаматтың әрекет қабілеттілігі
сот ... ... ... іс жүргізу кодексінде белгіленген
тәртіп бойынша шектеуі мүмкін. Оған қамқоршы белгіленеді. Ол тұрмыстық ... өз ... ... құқылы. Басқа мәмілелерді жасауды, сондай-ақ
табысын, зейнетақысын және өзге де кірістерін алуды және ... ... ... тек ... ... ғана жүзеге асыра алады. Егер азамат
мұндай іс-әрекетті ... ... ... ... күші
жойылады[12,172].
Қылмыстық құқықта құқық бұзушылық, жасағаны үшін жауаптылық құқық
бұзушылықтың ауыр зардаптарына ... ... ... ... үшін жауап бере алатын қабілетін деликтоқабілеттілік деп ... ... ... 16 ... ... адам ... ... тартылады, ал
өте ауыр қылмыс жасағандар 14 жастан бастап жауапты ... ... ... ... ауыр зиян ... зорлаған, адамды ұрлаған ... ... ... ұл балалар үшін де, қыздарға да—18 жас
белгіленген. ... ... өмір ... ... ... себептері
болған жағдайда азаматтық хал актілерін жазу органдары екі ... ... ... алады.
Еңбек құқығында әрекет қабілеттілігі бойынша жеке еңбек ... 16 ... ... ... жол ... Орта ... алған не жалпы ... оқу ... ... ... ... 15 ... толған адамдар ата-
анасының немесе қорғаушының, қамқоршысының келісімімен жеке ... ... ... ... ... (қорғаушының, қамқоршысының) келісімімен
жеке еңбек шарты оқудан бос уақытында денсаулығына зиян ... ... ... ... ... ... үшін 14 ... толған оқушымен
жасалуы мүмкін. Бұл орайда, ата-ана (қорғаушы, қамқоршы) кәмелетке толмаған
адаммен бірге жеке еңбек ... қол ... ... салаларының нормаларында жеке түлғаның құқық қабілеттілігі
мен әрекет қабілеттілігі бір ... ... ... ... ... жеке ... әрекет қабілетілігінің мынадай үш түрі ... ... ... (18 ... ... ... емес (14 ... дейінгі
сәбилер, 14 жастан 18 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар) және ... ... ... ... шектелінген адам - ішімдікке
салынғандар, нашақорлар).
Заң құжаттарында ... ... мен ... ... ... ... ... қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігін ... ... ... ... мен ... ... ... заң
құжаттарында белгіленген шарттары мен тәртібінің немесе олардың кәсіпкерлік
не өзге де қызметпен ... ... ... ... ... мемлекеттік немесе өзге де органның құжатын жарамсыз деп тануға
әкеліп соқтырады (АК, 18-бап);
2) ұжымдық ... ... ... ... ... ... жататындар: мемлекеттік емес ұйымдар (жекешеленген фирмалар,
коммерциялық ... ... ... ... ... және
т.б.): мемлекеттік мекеме, кәсіпорын және ұйымдар; мемлекет (халықаралық
қатынастардың субъектісі ретінде).
Мүліктік және мүліктік емес ... мен ... іс ... ... ұжымдар заңды тұлғалардың құқықтарына ие бола алады. Заңды тұлға
дегеніміз меншік, ... ... ... жедел басқару құқығындағы оқшау
мүлкі бар және сол мүлікпен өз міндеттері бойынша жауап ... өз ... және ... емес жеке ... мен міндеттерге ие болып, оларды
жүзеге асыра алатын, ... ... және ... бола ... ұйым (АК, ... ... ... ерекшеленген мемлекеттік органдар
жатады. Олар мемлекеттің функциясын іске асырған кезде, әрине, ... ... ... ... ... ... ... иелі ретінде
танылады.
Ұйымдар құқық қабілеттілігі мен ... ... ... ... ... немесе осы ұйымның Жарғысы не Ережесі бекітілгеннен
бастап ие болады. Айналысу үшін лицензия алу қажет болатын қызмет ... ... ... ... ... лицензияны алған кезден бастап
пайда болып, ол қайтарып алынған, оның қолданылу мерзімі өткен немесе ... ... ... ... деп ... кезде тоқтатылады.
Мемлекеттің өзі де құқық субъектісі бола алады (халықаралық ... ... ... ... ... ... қатынастарда).
Сонымен қатар, ұжымдық (заңды тұлға) құқықтық субъектілерінің түрлеріне
мыналарда кіреді: 1)өз ... ... ... ретінде пайда келтіруді
көздейтін (коммерциялық ұйым); 2) не мұндай мақсат ретінде ... ... және ... ... қатысушыларына үлестірмейтін коммерциялық
емес ұйым мемлекеттік кәсіпорын мекеме, шаруашылық серіктестік, өндірістік,
кооператив, тұтыну кооперативі, қоғамдық бірлестіктер, діни ... ... ... 4) сайлау округтері; 5) шет ел фирмалары,
кәсіпорындары, банкілер.
Ұжымдық субъектілер мынадай жағдайларда ... ... ... ретінде қатыса алады: 1) билік өкілеттілігін іс жүзіне асыруға;
2) қоғам мен мемлекеттің әлеуметтік-саяси ... ... 3) ... ... қызметін жүзеге асыруға байланысты.
Бәрімізге мәлім болғандай, адамдар мен органдар құқық қатынастарына
қатысу үшін заңда танылған және ... ... ... бір ... ие
болулары тиіс. Осындай қасиеттердің жиынтығы келіп адамның немесе ұйымның
құқықсубъектілігін құрайды. ... ... ... болу ... Жеке ... ... құрамына құқық қабілеттілігі, әрекет қабілеттілігі
және деликтоқабілеттілігі (яғни құқық бұзушылық ... үшін ... ... ... қабілеттілігі) кіреді.
Жеке адамның құқықтық субъектілігі азаматтардың, шетел азаматтарының
және ... жоқ ... ... ... ... ... оны тануға міндетті. Құқықтық мәртебе мыналарды қамтиды:
адамның Конституцияда белгіленген негізгі, ... ... ... ... ... мен ... ... құқықтық мәртебе-бұл адамның Конституцияда және заңдарда
белгіленген негізгі, ажыратылмайтын құқықтары міндеттерінің ... ... да ... ... субъектілеріне тікелей бекітетін мемлекеттік
органдар мен лауазымды ... ... ... мәртебесі - тұлғаның қоғамдағы жағдайының заңды
бекітілуі. Оның құрылымы: құқықтық норма; құқықтық ... ... мен ... ... ... ... заң ... принциптер.
Түрлері: 1) жалпы құқықтық мәртебе, яғни жеке адамның мемлекет азаматы,
қоғамның мүшесі ретінде (Конституцияда анықталады, тұтас, барлығына ... ... ... 2)айрықша мәртебе-азаматтардың белгілі бір
санатының жағдайының ерекшілігін ... ... ... ... өзге де қызметкерлердің, жұмысшылардың және
т.б.); 3) жекеленген мәртебе-жеке адамның нақтылануын бекіту (жынысын ... ... ... ... т.б.), ол ... ... ... қарай өзгеріп отырады.
Ұжымдық құқық субъектілерінің құқыктық субъектілігі ... ... ... ... ... - бұл кез келген
ұжымдық құқық субъектілерінің құқықтары мен міндеттерінің жиынтығы.
Құқық қатынастарының ... ... оның екі ... ... және ... ... құрайды. Құқық субъектілері осы элементтермен
байланыста болады.
Субъективтік құқық дегеніміз құқық қатынастардың ... ... ... ... мінез-құлықтың (тәртіптің) заңды
мүмкіншілік шегі. Субъект оған берілген ... өз ... ... яғни ол ... ... ... пайдаланудан бас тартуы
мүмкін. Субъективтік ... ... ... түрады. Өкілеттілік—
субъективтік құқықтың құрамдас бөлігі. Мынандай ... ие ... ... не ... емес ... ие болу ... ... ондай өкілеттілік мүлікті иелену, пайдалану, билік ету болып і
табылады);
2) белгілі бір ... ... яғни ... ... ... ... ... қатынастарына қатысушылардан белгілі бір іс-қимыл
жасауды талап ету, яғни оған ... бар ... ... ... ... ... талап ету;
4) өзінің құқығын заңды түрде қорғалуын талап ету, яғни ... және ... ... ... ... ... субъективтік құқық мынадай өкілеттіліктің қоспасынан құрылады:
игілікке ие болу, іс-қимылды жасау, ... ... ... ету, мұқалған өз құқығын қалпына келтіруін заңды ... ... ету, ... ... ... 1) іс ... ... (бұл құқықты пайдалануы да мүмкін не пайдаланбауы да мүмкін
нсмесе одан бас ... да ... 2) ... (мінез-құлықтың)
мүмкіндік өлшемі (бұл құқық белгілі бір ... ... ... ... бір ... ... үшін іске ... яғни ол кімге берілсе
соған ... ... 4) өзге ... ... ... ... құқықтың құрылымдық элементтері болып мыналар танылады: 1)
өз іс-әрекетіне құқықтығы; 2) міндетке иелі ... ... ... ету ... ... ... 3) өз міндетін орындамаған тарапқа
мемлекеттің мәжбүрлеу шарасын қолданылуына жүгіну ... ... ... 4) берілген құқықтың негізінде белгілі бір әлеуметтік
құндылықты пайдалану мүмкіншілігі (пайдалану құқығы).
Қазақстан ... жеке ... ... ... ... үш ... ... болады: әлеуметтік-экономикалық құқықтар;
жеке (азаматтық) құқықтар; саяси құқықтар. Енді осылардың әрқайсысы қандай
құқықтарды топтастырады екен соны ... ...... оның ... ... ие
болуға; бейбіт әрі қарусыз-ереуілге шығуға хақылы (бұл құқықты пайдалану
мемлекеттік қауіпсіздік, қоғамдық ... ... ... ... ... мен ... қорғау мүдделері үшін заңмен
шектелуі мүмкін) денсаулық сақтауға және медициналық көмектің кепілді ... ... не ... және жеке ... ... мекемелерінде, сондай-ақ
жеке медициналық практикамен айналысатын адамдардан ақылы медициналық
жәрдем алуға; ... ету ... ... пен ... түрін еркін
таңдауына құқықтығы; заңды кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне; жұмыссыздықтан
әлеуметтік қорғауға; тынығуға; ... ... ... үйге;
балаларына қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеуге; жеке және ... т.б. ... ... ... ... ... саласына мыналар жатады: өмір сүру; қауіпсіздік; ... ... ... мен ... ... ... ... телефон арқылы
сөйлескен сөздерінің, пошта, телеграф арқылы және ... ... ... құпиялылығының сақталынуы; ар-ождан бостандығы; жеке басының
бостандығы; заң мен сот ... ... жеке ... қол ... ... отбасының құпиясы болуына, ар-намысы мен абройлы атының ... ... ... жеке құқықтарға өзінің қай ұлтқа, қай партияға
және қай дінге ... өзі ... және оны ... ... мен төл ... пайдалануға, қарым-қатынас, тәрбие, оқу ... ... ... ... еркін жүріп-тұруға, тұрғылықты мекенді
өз қалауынша таңдап алуға; ... тыс ... ... және ... кедергісіз қайтып келуге хақылығы.
Саяси құқықтар болып мыналар танылады: бейбіт әрі қарусыз ... ... мен ... ... өткізуге және
тосқауылдарға тұруға; ... және өз ... ... ... ... қатысуға, мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін-өзі ... ... өзі ... ... жеке және ұжымдық өтініштер
жолдауға; мемлекеттік ... мен ... ... ... ... және оларға сайлануға, сондай-ақ республикалық ... ... ... ... т.б. ... және ... ... мен бостандықтары конституциялық
құрылысты қорғау, қоғамдық ... ... ... мен ... ... мен ... ... мақсатына қажетті шамада ғана
және тек заңмен шектелуі мүмкін. Саяси себептер ... ... мен ... ... да бір түрде шектеуге жол берілмейді
(ҚР Конституциясы, 39- бап).
Заңды міндеттер — ... ... ... уәкілді адамның мүддесін қамтамасыз
ету мақсатындағы құқықты қатынастар субъектілерінің қажетті мінез-құлық
(тәртіп) шегі. Заңдық міндеттерді орындаудан бас ... ... Ал ... үшін ... ... иелі ... өз ... мұқалған құқығын қалпына келтіру үшін заңды түрде қорғауды талап
етуге хақылы. ... ... ... қатынста ерлі-зайыптылардың
әрқайсысының некеден ажырасуға, субъективтік құқықтары бар, бұл некені
бұзуға мүмкіншілігі бар ... сөз, ... ... не ... ... әр ... өз ... Алайда, егер ерлі-зайыптылардың балалары
болса, онда оларды тәрбиелеуге және ... үшін ... ... ... Бұл ... мінез-құлық (тәртіп), егерде ол орындалмаса, ... ... ... ... ... ... қолданылып, жауапқа
тартылады (алимент ... ... ... ... ... ... ... міндеттер көрсетілген,
олар: ҚР Конституциясының және ... ... ... ... бостандықтарын, абыройы мен қадір-қасиетін ... ... ... ... ... ... және өзге де міндетті төлемдерді төлеуге, Қазақстан Республикасын
қорғауға, әскери ... ... ... ... тарихи және мәдени
мұралардың сақталуына қамқорлық жасауға, тарих пен мәдениет ескерткіштерін
қорғауға және ... ... ... ... ұқыпты қарауға
міндетті.
Субъективтік құқық пен заң міндеттердің ... ... ... ... ... ... өз мүддесін қанағаттандыруға
бағытталса, ал заңдық міндеттер-өзге ... ... ... егер ... құқық — мінез-құлықтың мүмкіндік шегі, оның
емес.іске асырылуы уәкілдік ететін адамның көзқарасына байланысты ... ... ... ... шегі, оның іске асырылуы, керісінше,
уәкіл адамның көз-қарасына байланысты
Өзімізге мәлім, субъективтік ... мен ... ... ... ... өте ... ... бір-бірімен қабысып жатады, оларды ажыратуға
болмайды. ... ... жоқ, ... ... жоқ ... ... ... Егерде біреудің құқығы бар десек, онда басқа адамда міндет
жатады. Керісінше, ... бір ... ... ... онда ... бір адамда,
міндетті түрде, міндетті орындауға талап ететін ... бар ... сәз. ... ... — бұл құқық қатынастары субъектілерінің
құқықтары мен міндеттерінің ... (қай ... ... айтамыз.
Жалпылама түрде оны адамдардың іс-әрекеті дейді. Жеке ... олар әр ... ... ... саяси, отбасы, т.б.). Бұл қатынастар
өздерінің ішінде тағы да ұсақ ... ... ... ... ... ... ол меншік, еңбек, т.б. қатынастарға даралануы
мүмкін.
Бірақ, әрбір нақтылы құқық қатынастарының сыртқы объектісі ... ... ... ... ... ... ішінде шетел валютасы, құнды
қағаздар, жұмыс, қызмет, шығармашылық интеллектуалдық қызметтің объектіге
айналған нәтижелері, ... ... ... ... және ... өзге де ... мен ... мүлік); мүліктік емес игіліктер
(жеке адамның ... ... ... ... игі ... іскерлік
бедел жеке өмірге қол сұқпаушылық, жеке құпия мен отбасы құпиясы, өсім ... және тағы ... және ... ... ... ... бойынша дайындау, т.б.)[15,79].
Кез келген игілік құқық қатынастарының объектісі бола алады десек,
қателесер едік, онда тек ... ... ... ... ... достық, игі-ниеттілік, кеңпейілділік, т.б. құқықпен
реттелінбейді, т.б. ... ... ... ... ... ... ... келтірелік. Егер азаматтық (мүліктік)
құқықтық қатынас сатушы алу шартын сату-сатып алу ... ... ... ... ... автомобильді сату-сатып алу шартын жасауға
байланысты туындаса, онда бұл құқық ... ... ... ... объектілерінің түрлері болып табылатындар:
1) материалдық игілікгер (мүліктер) — заттар, ақша, соның ішінде шетел
валютасы, құнды ... ... ... ... нәтижелері (өнер, әдебиет, кино)
3) жеке мүліктік емес игіліктер — жеке адамның өмірі, денсаулығы, қадір-
қасиеті, ... игі ... ... ... ... ... ... мінез-құлқы (тәртібі). Олар ерік не
еріксіздік болуы мүмкін, яғни белсенді не ... ... ... ... қатынастарына қатысушылардың мінез-құлық (тәртіп) нәтижелері
... не ... ... ... бір ... ... мен екінші жақтың міндеттері
арасындағы байланыс. Құқықтық нормалардың іс жүзіне ... ... ... барысында құқықтық қатынаска түскен субъектілердің арнайы
құқықтары мен міндеттері пайда болады. Сол ... мен ... ... ... Мысалы, ... ... ... ... қатысуға, ұйым кұруға, дін бостандығына,
демалуға, денсаулықтарын сақтауға, бейбіт әрі қарусыз ... ... мен ... ... өткізуге құқық береді. Осы нормалар
негізінде жеке азаматтардың субъективтік құқықтары пайда болады.
Құқықтық қатынас — бұл ... бір ... ... ... ... ... көңіл аударуды талап етуі өте ... ... Ол ... ... төрт бірдей ішкі құрылымдардан тұрады:
1) ... ... ... 2) ... құқықтан; 3)
субъективтік құқықтық міндеттерден; 4) құқық ... ... ... ... болу кезінен құқықтық нормаларды іске асыру
процесі басталады, яғни нақтылы ... ... ... ... ... ... да ... құқық
қатынастарын әр кезде "өмірдегі ... ... ... құқық нормалары" делінеді, олардың былайша аталуының мәнісі
"қағаз жүзіндегі құкық нормаларынан" ажырату үшін ... ... ... ... даму ... ... қарым-қатынастар да
ескіріп, жаңарып жатады. Бұл процесс әртүрлі жолмен дамиды, ... ... ... ... ... мен техниканың дамуы
қоғамдағы қарым-қатынастардың түрін шексіз ... ... ... ... бұл ... даму процесі адамды қоршаған ортаның
экологиясын нашарлатты, ... ... ... азайтты. Сондықтан,
адамдардың және коғамның мүдде-мақсаттары тұрғысынан бостандықты дамыта
отырып кейбір қарым-қатынастарға ... ... ... құқықтық мемлекетті қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... мен ... ... Қоғамдағы кез-келген қатынас немесе құбылыс болсын құқықтық қатынас
арқылы қалыптасады және ... ... ... ... қаншалықты
дәрежеде ,осыған сәйкес осы қатынастарды шешу жолдары ұсынылып отыр.
Қорыта айтқанда, осы ғылыми еңбегіміздің ... ... ... ... ... халқымыздың сауатты, тәрбиелі, мәдениетті,
саналы болып қалыптасу үшін жаңаша бағыттарды ұстану - болашақ, ... ... ... тәртіпті әрі, ілтипатты болуы барлығымызға
септігін ... деп ... да ... ... ... ... өмір сүреді және барлық құқыққа сай іс-әрекетті ... ... ... әдебиеттер тізімі:
1. Ағдарбеков Қ. Мемлекет және құқық ... ... 2001.- 49 ... Г.Т., ... Қ.Қ. ... және ... теориясы пәні
бойынша мемлекет бөліміне арналған ... ... ... ... Г.Т., ... Қ.Қ. Мемлекет жэне құқық теориясы пәні
бойынша терминдердің түсіндірме ... ... 2001.-8 ... Г.Т. ... теориясы. Қарағанды, 2004.-58 б.
5.Баянов Е."Мемлекет және құқық негіздері" (оқулық). Алматы, Жеті жарғы,
2001. - 124 ... А. ... ... ... ... ... ... // Қазақтың Ата Заңдары. - Алматы, 2004. -II т.-Б.172
7. Өзбекұлы С., ... Ө ... және ... теориясы. Алматы.,2006.-125
8.Өзбекұлы С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі ... ... А.В. ... ... и ... ... ... с

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құқық түсінігі және қоғамдағы рөлі27 бет
Ислам ахлағы63 бет
Құқық7 бет
Құқық және құқыққа қарсы іс-әрекеттің мотивациясы9 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Акционерлік қоғамның қалыптастыру және жұмыс істеу әдістері11 бет
Ақтау қаласы аумағының топырағын экологиялық-мелиоративтік бағалау және көгалдандыру мәселелері112 бет
Банк имиджінің қалыптасуы47 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Банктегі қоғаммен байланыс бөлімі77 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь