Рентгенология.Құрылымдық кристаллографияның негіздері.

1. Рентген сәулелері. Рентгенталогия.
2. Рентген сәулелерінің ашылуы.
3. Рентген сәулелерінің қасиеттері.
4. Рентген сәулелерінің шашырауы. Комптон құбылысы
5. Дифракциялық әдістер.
5.1 Құрылымдық кристаллографияның негіздері.
5.2 Рентген сәулелерінің физикасы.
5.3 Рентгендік техника.
5.4 Рентген құрылымдық талдаудың әдістері.
5.5 Рентгендік фазалық талдау .
6. Рентген сәулелерінің қолданылуы.
КІРІСПЕ
Рентген сәулесі — гамма және ультракүлгін сәулелер арасындағы диапазонды қамтитын электрмагниттік толқындар. Толқын ұзындығы 2 ангстремнен кіші Рентген сәулесі шартты түрде қатаң, 2 ангстремнен үлкен Рентген сәулесі жұмсақ Рентген сәулесі деп аталады. Рентген сәулесін 1895 ж. неміс физигі В.К. Рентген ашқан. Ол 1895 — 97 ж. Рентген сәулесінің қасиеттерін зерттей отырып, алғашқы рентген түтігін жасады. Рентген сәулесінің түрлі материалдар мен адам денесінің жұмсақ ұлпаларынан өтіп кететіні байқалған соң, оны медицинада кеңінен қолдана бастады. 1912 ж. Рентген сәулесінің дифракциясы ашылып, кристалдардың құрылымы периодты болатыны дәлелденді. 20 ғасырдың 20-жылдары рентгендік спектрлер материалдарға элементтік талдау жасауға, 30-жылдары заттың электрондық энергетик. құрылымын зерттеуге қолданыла бастады. Рентген сәулесі түзілу механизміне байланысты үздіксіз және сызықтық болады. Үздіксіз Рентген сәулесі зарядталған шапшаң бөлшектердің (мысалы, катодтан ұшып шыққан электрондар) нысана атомдарының сыртқы электрондық қабаттармен әсерлесуі нәтижесінде, ал сызықтық Рентген сәулесі — ішкі электрондық қабаттармен әсерлесуі нәтижесінде пайда болады. Рентген сәулесінің затпен әсерлесуі кезінде Рентген сәулесі жұтылады, шашырайды немесе фотоэффект құбылысы байқалады. Заттың белгілі қабаты арқылы өткен Рентген сәулесінің бастапқы қарқындылығы І=Іoex (Мұндағы  — әлсіреу коэффициенті, х — заттың қалыңдығы). Әлсіреу заттың Рентген сәулесін жұтуынан не шашыратуынан болады. Спектрдің ұзын толқын аймағында Рентген сәулесінің жұтылуы, қысқа толқын аймағында — шашырауы басымырақ болады. Рентген сәулесінің жұтылу дәрежесі оның толқын ұзындығының () және элементтің реттік номерінің (Z) артуына байланысты тез өседі.
Пайдалаган әдебиеттер: 1.Бірімжанов.Б. Жалпы химыя.-Алматы,1999.
2.Хомченко.А. Химия-Алмата,2000.
3.Аханбаев .К. Жалпы және анорганикалық химия.-Алмата,2003.
4.Обшая химия.-М.,1999.
        
        Жоспар:
1. Рентген сәулелері. Рентгенталогия.
2. Рентген сәулелерінің ашылуы.
3. Рентген сәулелерінің қасиеттері.
4. Рентген сәулелерінің шашырауы. ... ... ... ... ... кристаллографияның негіздері.
5.2 Рентген сәулелерінің физикасы.
3. Рентгендік техника.
4. Рентген құрылымдық талдаудың ... ... ... ... .
6. ... сәулелерінің қолданылуы.
Рентген сәулелер
Рентген сәулесі — гамма және ультракүлгін сәулелер ... ... ... ... ... ... ... кіші Рентген сәулесі шартты түрде қатаң, 2 ... ... ... ... Рентген сәулесі деп аталады. Рентген сәулесін 1895
ж. неміс физигі В.К. Рентген ... Ол 1895 — 97 ж. ... ... ... отырып, алғашқы рентген түтігін жасады. Рентген
сәулесінің түрлі материалдар мен адам ... ... ... өтіп
кететіні байқалған соң, оны медицинада ... ... ... 1912 ... ... ... ... кристалдардың құрылымы периодты
болатыны дәлелденді. 20 ғасырдың 20-жылдары ... ... ... ... ... 30-жылдары заттың электрондық
энергетик. құрылымын зерттеуге қолданыла ... ... ... ... ... үздіксіз және сызықтық болады. Үздіксіз Рентген
сәулесі ... ... ... ... ... ұшып шыққан
электрондар) нысана атомдарының сыртқы электрондық қабаттармен әсерлесуі
нәтижесінде, ал сызықтық Рентген ... — ішкі ... ... ... ... ... Рентген сәулесінің затпен әсерлесуі
кезінде Рентген сәулесі жұтылады, шашырайды немесе ... ... ... ... ... арқылы өткен Рентген сәулесінің бастапқы
қарқындылығы ... ... μ — ... ... х — ... ... ... Рентген сәулесін жұтуынан не ... ... ұзын ... аймағында Рентген сәулесінің жұтылуы, қысқа
толқын ...... ... ... ... ... ... оның толқын ұзындығының () және элементтің ... ... ... ... тез ... Рентген сәулесінің тірі организмдерге әсері
оның тіндерін (ұлпаларын) иондау ... ... ... ... ... ... Рентген сәулесінің жұтылуыға байланысты болғандықтан, ... ... ... биологиялық әсерінің өлшемі бола алмайды.
Рентген сәулесінің ... ... ... ... ... есептеумен
рентгенометрия айналысады, оның өлшем бірлігі Р (рентген). Рентген сәулесі
рентгендік ... ... үшін ... қолданылады. Техниканың көптеген
салаларында рентгендік дефектоскопия әр түрлі ... ... ... ... т.б. ... ... береді. Рентген
құрылымдық талдау кристалл торындағы ... ... ... және
органикалық қосылыстарының кеңістіктік орналасуын анықтайды. ... ... ... қасиеттерін зерттеуге қолданумен ... ... ... ... ... ... тығыздығының энергия шамасы бойынша таралуын,
химиялық ... ... ... қатты денелер мен молекулалардағы
иондардың эффекттік зарядын табады. Ғарыштан келетін Рентген ... ... ... ... ... мен ... өтіп ... процестер туралы деректер алынады (қ. Рентгендік астрономия).
Рентгенология - (В.Рентгеннiң атымен) және грек. logos – iлiм] ... ... ... ... көмегiмен органдар мен олардың
жүйелерiнiң құрамын, ... ... ... ... ... ... ... зерттеулердiң барлық әдiстерi денеден өткен
сәуленi ұстайтын рентгендiк таспа (рентгенографияда); флюоросценттiк экран
(рентгеноскопияда); селендiк ... ... ... ... (компьютерлiк томографияда) – сәуленiң сапасы мен
шоғырланған ... ... ... ... сүйенедi. Рентгенологияның
маңызды теорема бөлiмi болып – рентгендiк скиалогия (рентгендiк көлеңкелi
суреттiң пайда болу ... ... ... Қазақстанда
Рентгенологияның дамуы 1923 жылдан басталады. Сол жылы ... ... ... ... ... ... қойылды. Екiншiсi 1926 ж. ... ... ...... ... 1930 ж. Риддер қ-нда
рентген бөлмесi iске қосылды. Қазақстанда Р. саласының дамуына үлес ... ... ... ... т.б. ... ... ... қызметiне Республиканың рентгендiк
орталығы (1936–39), Рентгендiк ... ... ал 1959 ... ... ... ... 1953 ж. ... мемлекеттік
медицина институтында бiрiншi рет Рентгенология және радиология кафедрасы
(меңгерушiсi С.Б.Балмұқанов) ашылды. 1964 ж. осы ... ... ... ... ... институтында екiншi Рентгенология
кафедрасы ұйымдастырылды. Қазiргi кезде республикадағы медицина академиялар
мен университеттер Рентгенология ... ... ... дайындайды.
Рентгенология саласының дамуына ... ... ... ... Ж.Хамзабаев, т.б. үлес қосты.
Рентген сәулелерінің ашылуы.
Рентген Вильгельм Конрад (1845 – 1923ж.ж)
Рентген сәулелерін 1895 жылы неміс физигі ... ... ... ... өзіне дейінгі көптеген ғалымдардың мән бермеген және ... ... ... Осы ... ... оның ... ... ашуына
жәрдемдесті. Ғасырдың аяғында аз қысымды газдардағы разряд физиктердің
назарын ... Бұл ... ... ... өте ... ағыны туғызылған. Сол уақытта оларды катод сәулелері ... Бұл ... ... сол ... ... түрде тиянақтала
қоймаған еді, тек бұл сәулелердің шығатын басы ... ... ... мәлім болған.
Катод сәулелерін зерттеумен шұғылданған ... ... ... ... ... қарамастан, разрядтық түтікшенің маныңда ағарып
қалған. Осыдан кейін ол тағы бір ... ... ... ... ... батырылған қағаз экранға разрядтық түтікщені орағанда,
экран ағара бастайтыны байқалды. Оның үстіне, Рентген түтікше мен ... ... ... ... қолдың нобайының қылаң реңкінде сүйектердің
қара көлеңкелері ... ... ... пайда болатын люминесценция құбылысын
зерттеп, түрлі тәжірибелер өткізді. Әсерді көбейту үшін физик электронды
сәулелі ... ... ... ... ... ... күн ... етіп зертханадағы барлық терезелерді жауып тастаған. Электронды
сәулелі түтікшені қосқанда, Рентген қызық оқиғаны байқайды. Бөлменің ... ... ... ... ... Зейін қойып бәрін зерттей
бастағанда, Рентген ... ... ... яғни ... ... ... шығып тұрғанын байқайды. Бұндайды күтпеген ғалым
бірден шамды өшіруге асықты. Жарық сәуле өшті. Қайтадан ... ... ... болды. Сонда, ғалым люминесценттеуші затпен қапталған қағазды
басқа бөлмеге ... ол ... ... ... ... Сонда Рентген
сәуленің тек қағаздан ғана ... ... да ... өте алатынын түсінді.
Бұндай құбылысқа ... таба ... ... ... - Х сәулелері
деп атап кеткен. Соңынан бұл сәулелерге «рентген сәулелер» ... ... ... Бұл ... Вильгельм Конрад бір жылға жуық зерттеу
жұмыстарын жүргізіп, жүздеген теориялық мақалаларды жариялаған. Рентгеннің
ізбасарлары да ... ... ... ... ... ... айтарлықтай жаңалық енгізбеді. Кейін Рентгеннің х-сәулелеріне деген
қызығушылығы жоғалып, ол бұл бағыттағы ... ... ... ... ... ... ... Х-сәулелерді "Рентген"
сәулелері деп атап кеткен.
Қорыта айтканда, жылдам электрондар кенеттен ... ... ... ... өте ... (10-12÷ 10-9м) электромагниттік сәулелер рентген
сәулелері болып табылады.
Рентген сәуле шығаруын тағы классикалық ... ... ... ... Бұл ... бойынша үдей қозғалатын зарядталған
бөлшек міндетті түрде сәулеленуі тиіс. Қарастырылып отырған ... ... ... тежеледі де, теріс үдеу алады, сондықтан ол
сәулеленеді. Сәулеленудің қуаты электрон ... ... және ... ... ... яғни р ~ е2а2. ... тежелгенде
классикалық теория бойынша нөлден шексіздікке дейінгі барлық интервалдағы
толқын ұзындықтары бар сәулелер шығу керек. Сәулелену ... ... ... ... ... ... ... артқан сайын азаюы
тиіс, яғни ол үдетуші U кернеуді арттырғанда қысқа толқындар жағына ... ... ... ... ... ... әсер ... ауаның иондалуын
туғызады бірақ кез келген бір ... ... ... және
сынбайды. Электромагниттік өріс олардың таралу бағытына ешқандай ... ... ... рентген сәулелері электрондардың кенет тежелуінен
шығатын электромагниттік толқындар ... ... ... ... ... ... ... мен ультракүлгін сәулелерінен өзгеше ... ... ... ... кіші ... Кедергіге
соқтығысатын электрондардың энергиясы неғұрлым көп ... ... ... ... кіші ... Рентген сәулелерінің жоғары өтімділігі және
басқа ... дәл осы ... ... ... болуымен
байланыстырылады. Бірақ бұл гипотеза дәлелдеуді қажет етеді. Және ондай
дәлелдеулер ... ... ... 15 ... соң жасалды.
Рентген сәулелерінің шашырауы. Комптон құбылысы
Рентгең сәулелері бір заттан өткенде олардың біразының бағыты ... ... ... теория бойынша бұл құбылысты ... ... ... ... дегеніміз электромагниттік
толқындардың дербес бір ... олай ... ... ... ... ... ... атомдарының ішіндегі электрондар тербеліп, қозғалады. Сонда
олардан екінші ретті ... ... ... ... ... ... ... сәулелері болып табылады.
Классикалық теория бойынша шашыраған ... мен ... ... ... ... ... тиіс. Демек шашыраған рентген
сәулелерінің құрамы түскен рентген сәулелерінің ... ... ... шашыраған рентген сәулелерінің спектрін тәжірибе жасап ... бұл ... ... ... ... ... Атап
айтқанда графит, парафин сияқты заттардан шашыраған қатаңдау рентген
сәулелерінің құрамында толқынның ұзындығы ... ... ... ... одан гөрі ұзынырақ сәулелер де болатындығы тағайындалды.
Осылай рентген сәулесі шашыраған кезде олардың ... ...... ... ... ... ... деп аталады. Бұл құбылысты
алғаш Комптон 1923 жылы ашқан.
Комптон тәжірибесінің ... ... ... ... R ... ... ... сәулелер А парафинге түседі; шашыраған
рентген сәулелерінің D1 және D2 - диафрагмалардан өткен ... ... ... К ... ... В ... ... түседі.
Сонда шашыраған рентген сәулелерінің спектрінде толқынның ұзындығы λ – ға
тең бастапқы ... ... ... одан ұзын, мысалы λ/ - ге тең сәуле бар
екендігі байқалады. Бұлардың толқындарының ұзындықтарының айырмасы (∆λ= λ/-
λ) ... ... және ... ... ... ... ... емес, тек сәулелердің шашырау бағытына байланысты. Егер бастапқы
сәулелер бағыты мен шашыраған сәулелер ... ... ... ... бұрышын φ әріпімен белгілесек, сонда ∆λ мен φ арасындағы байланысты
былай өрнектеуге болады:
Мұндағы тұрақты шама к=0,00241 нм, оның бұл мәні ... ... ... құбылысын классикалық электромагниттік теория тұрғысынан қарап
түсіндіру мүмкін емес, мұны тек кванттық ... ... ... ... ... ... ... сәулелері дегеніміз – фотондардың ағыны болып
табылады да әрбір ... ... бір ... және импульсі болады.
Комптон құбылысын рентген фотондары мен жеңіл ... ... ... ... нәтижесі деп қарастырамыз. Сонда бұл ... ... ... бағынады деп болжаймыз. ... ... ... ... онын ... мен ... ... электронға кинетикалық энергия және импульс пайда болады. Егер
фотонның бастапқы энергиясы , ... ... ... фотонның энергиясы
Е/ф=hν/, импульсі болады; электронның кинетикалық энергиясы ... ... ... ... ... ... ...
болады; электронның кинетикалық энергиясы
оның импульсі ... m0 мен т — ... ... ... ... ... v — ... жылдамдығы. Энергияның сақталу заңы
бойынша:
hν+m0с2=hν/+ mс2
мұндағы m0с2 - ... ... ... ... ... заңы ... 2ν2с2= h2 ν2+ h2 ν/2-2 ν ν/cosφ
теңдіктен: hν+m0с2=hν/+ mс2 екендігін табамыз. Бұл өрнектің екі жағын ... ... 2с4= h2 ν2+ h2 ν/2-2 ν ν/+2 h(ν- ν/) m0с2+ m02 ... ... ... ... шегерсек және екендігін еске алсақ,
мынадай теңдеу шығады:
2 h(ν- ν/) m0с=2 h2 ν ν/(1- ... 1- ... ... шама ... оң ... к ... ... белгілі сан
мәніне тең. Сөйтіп формула формулаға дәл келеді.
Енді шашыраған рентген ... ... ... ... яғни ығыспаған сызыққа тоқталайық. Бұл сызық рентген фотоны
атомдардың өздерімен соғылысу нәтижесінде пайда ... ... ... ... өзгермейді, ендеше оның тербеліс жиілігі де өзгермейді.
Дифракциялық әдістер
Құрылымдық кристаллографияның негіздері.
Кристалдық ... ... ... ... және кеңістіктік тор. ... ... ... ... ... ... зат деп, ... бөлшектері (атомдар, иондар,
молекулалары) үш бағытта периодты дұрыс ... ... ... ... ... ... құрылымы деп түсінеді.
Кеңістіктік тор – кристалдағы ... ... ... геометриялық бейне.
Ең азы параллелепипед, оны үш бағытта үзіліссіз параллель көшірулер ... ... ... ... ... ... ол элементар ұяшық деп
аталады.
Үш негізгі вектор, ... ... ... ... табылатын
трансляция немесе бірлік осьтер деп аталады. Трансляцияның абсолюттік өлшем
бірлігі а, b, с ... ... деп ... Тор ... және үш қабырға
арасындағы ұяшықтар бұрышы (осьтік бұрыштар) міндетті ... ... ... ... торларының әр алуандығын жеті жүйеге - сингонияларға
бөледі, бұрыштар мен ... ... ... ... ... ... ... ромбоэдралық, ромбылық, ... ... ... саны тор ... (кеңістік
топтары) 230 құрастырады. Ұқсатылған элементтер симметриясының бар болуынан
230 кеңістік топтарын 32 ... ... ... ... ... ... барлық бөлшектері бір элементар ұяшыққа жататын ... ... ... алмастыра отырып, кеңістікте периодты түрде он
төрт әр түрлі әдіспен ... ... ... - 14 транслиттік
Бравэ торлары. Тек шыңдардағы ... ... ... бұл ... бір атомдардан құралған: - кубтың ортасында, - ... ... ... ... - екі үшқырлы призманың біреуінің
центрінде, төрт ... ... әр ... ... ... ... типті элементар параллепипедті құрайды.
Белгілі кеңістік торларында бір элементар ұяшыққа тек бір ... - ... атом ... ... торларды бірнеше қарапайым
белгілі торлардың бір-біріне қойылған қосындысы ретінде қарастыруға болады.
Белгілі торлардың саны оның ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келеді.
Күрделі торлар көбінесе базисті торлар деп ... ... ... ... ... ... ... тор үш осьтік бағытта трансляцияланып
құралатын жиынтық бөлшектер санының минимал координаттар қосындысын ... ... ... ... ... ... ұяшық көлеміне,
атомдармен орын иеленген көлем ... ... ... ... .
Координаттық сан – қарастырылып жатқан торға жақын, яғни бір түр ... ... ... ... ... ... өтетін түзулер және жазықтықтар,
сәйкесінше түйіндес түзулер мен жазықтықтар деп аталады. ... ... ... ... ... ... ... жазықтықтар немесе
түзулер жанұясын құрайды. Олар кристаллографиялық түрде ұқсас және ... ие, ... ... ... ара қашықтықпен ұқсас болып
келеді.
Тордағы жанұялық бағыттар мен ... ... ... ... ... ... [5, ... жазықтық индекстері деп , бірлік осьтер санына кері
пропорционал үш ... ... ... ... ... тап осы ... бүтін саны ретінде түсініледі. ... ... ... жақшаға алынған , жазықтық таңбалары деп
аталады.
Кристаллографиялық ... ... деп ... атом ... осы ... ... ... осьтерде өлшенген үш өзара
байланысты бүтін қарапайым ... ... Сол ... ... ... оны ... ... өзіне-өзін
параллель жүргізу қажет. ... ... ... ... ... ... ... .
Жазықтықтардың жанұялық сериясы, бір ... ... ... ... деп, ал ... болса — аймақ осі деп аталады.
Жазықтықтардың ... ... ... сонымен қатар жазықтық
аралық ара ... яғни екі ... ... ... ... ... Күрделі тор оқиғасында жазықтық аралық ара
қашықтық ... ... ... бір қарапайым торға
жататындармен көршілес паралельді аралық ара ... ... ... ... ... ... ... бірлігімен тор период
арасында әр түрлі математикалық тәуелділік ... ... ... ... ... яғни жазықтық аралық
ара қашықтығы бірдей жазықтықтар жанұясы жазықтықтар қосындысын ... ... ... ... ... сәулелерінің физикасы
Рентген сәулелердің табиғаты мен ... ... ... - ... ... ... сәулелерімен шашырату.
Рентген сәулелері өзімен электромагниттік толқын ұзындығын көрсетеді,
атомдардың сызықтық өлшемдерімен салыстырғанда ... ... ... көрінбейтін сәулелер кейбір ... ... ... ... ... күкіртті қоспа, платино – синеродтық барий және
т.б.), фотопластинкаларға әсер ете алады (көрінетін жарық үшін мөлдір ... ... және ... ... ... ... ... белгілі: тежеуіш және сипаттамалық.
Тежеуіш сәулелену рентген трубкаларында жылдам электрондар анодқа
шабуылдап тежеліп тоқтағанда вакуум ішінде ... ... ... ... толқынды бөлімдерде өкпек шекараның бар болуы, кинетикалық энергия
және тез ұшатын оқталған бөлшектің ... ... ... ... рентген сәулелері атомдағы электронның ядро орбитасынан
алыс жатқан жерінен жақынырақ жатқан орбитаға көшу ... ... ... тереңірек жатқан орбитада бос орын пайда болса, сипаттамалық рентген
сәулесі газдардағы оптикалық спектрлерге ... ... ... ие
болады. Сызықтық спектральді рентген жиілігі мен (Z) ... ... ... шашырауды байланыстыратын заң Г. Мозглимен (1913)
жылы ашылған ... және ол ... ... түсіндіріледі: жиілігі
немесе сипаттамалық сызыққа сәйкес ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Рентген сәулелері заттан өткенде жартылай жұтылады. Кіретін ... ... ... ... заттың өтпелі қабаты келесі түрде
болады.
мұндағы – жұтылу ... ... ... ... элемент үшін үлгі құрамына кіретін өлшем бірлігі, ... ... ... ... түрде өзгереді. Қисықтағы
жұтылудың секіртпесі n=1 (К-жұтылу), n=2 (L-жұтылу), n=3 ... ... ... ... ... ... сәулеленуінің жұтылу коэффициентіне заттың тығыздығы және сәулелену
толқын ұзындығының табиғаты маңызды әсерін тигізеді.Рентген ... ... ... және де ... ... ... ... тәжірибелік түрде оптикалық мөлдір емес заттардың ... ... ... ... ... құбылысының пайда болуы үшін, көршілес ... ... ... ... ... ... болуы, түскен сәуле толқын ұзындығының
жартысынан кем ... ... ... ... ... ... және аморфты заттарда, әсіресе кристалдарда айқын байқалады.
Рентген сәулелердің дифракциясындағы ... ... ... құрылымдық және рентгенофазалық талдау әдістері ¬ өңделген. Рентген
сәулелерінің дифракция мәні - ... ... ... толқын
жиіліктерінің өзгеруінсіз ... ... ... ... құраушылар, яғни ... ... ... ... Рентген сәулелерінің рұқсат етілген
шашырау (дифрагиралық) бағыттарының ... ... ... ... Ю. ... пен У. Брег (1913) келесідей қатынастағы
заңымен анықталады
мұндағы d – кристалдағы шағылатын көршілес
жазықтықтың арасындағы ара ... ... ... жарықтың шағылу бетінің
бағытымен пайда болатын сырғанау бұрышы;
п – берілген және -да дифракциялық максимум
бақыланатын, реттік шағылу;
λ – ... ... ... ... зерттелетін кристалл, монохроматты рентгендік жарық жолында
орналасқан болса, оны жарықтың пер-пендикуляр осі ... ... ... ... жағдайға рет-ретімен кристалдың жазықтық ... ... ... толық суреті бақылады. Рентгендік ... ... ... ... отырып, дифракциялық суретті үлгі
айналуынсыз да алуға болады. Бұл жағдайда барлығына ... ... ... ... ... ... ... – Брегтің ... λ ... ... ... техника
Рентгендік трубкалар мен аппараттар. Рентгендік сәулеленудің
тіркелуі және олардың өлшеулерінің ... ... ... ... ... алу ... ... трубкалар, рентгендік
аппараттар, ... ... ... ... ... ... алу
үшін), рентгендік сәулеленудің радиоизотоптық ... ... ... ... ... орнатылған, нәтижесінде пайда болатын
атом анодымен тез ұшатын электрондардың ара ... ... ... ... ... ... келесі белгілер бойынша классифициаланады :
- электрондарды алу жолы бойынша трубкалар иондық және ... ... ... және құру ... ... ... және ... қолдануы бойынша: материалдың мөлдірлігі, ... ... ... ... мақсатында (диагностикалық ... ... ... ... ... ... нормаль және фокус бойынша
жасайды.Түгелдей шыныдан немесе шыныдан және металдан жасалынған ... ... ... ... ... катод пен анод орналасқан. Трубка
жоғары вакуумға дейін сорылады. Вольфрамнан тұратын қызған жіп катод болып
табылады, оны ... ... ... тогымен 2273—2973 К-ге дейін
қыздырылады. Анодқа фокустайтын электрон ағынының ... ... ... ... цилиндрдің ішкі жағы түбіндегі ... анод ... ... ... ... атқаратын бұл ... ... ... ... ... ... ұзындығын
алу үшін металл қабатымен жағады (дәнекерлеу және гальваникалық ... ... ... ... (~1-3%), оның жұмысы кезінде бүкіл
дерлік тұтынатын ... ... ... сондықтан анодты суыту жүйесі
қолданылады ... ... ... ... ... ... жасалған
әйнектер 0,4 нм-ден және одан төменгі ... ... ... ... ... ... ол жоғарғы вольтты трансформатордағы
рентгендік ... ( ... ... ... ... ... және ... (төмендету типінің
трансформаторы), басқару ... ... ... санының түрлілігі немесе
лездік регуляторы автотрансформаторда орналасқан, жоғарғы кернеудің өшуі,
кенотрон-ның және ... ... ... ... ... ... рентгендік трубкасына ұқсас, ол жоғары кернеудің
тогын түзету үшін қолданылады немесе кернеудің ... ... ... трубканы өшіреді.
Пайдаланылуына байланысты рентген аппараттары әртүрлі жоғары вольтті
сұлбаларға ие.
Рентген ... ... ... ... және люминесцентті әдістер қолданылады.
Рентген құрылымдық талдаудың әдістері
Лауэ әдісі. Монокристалдың айналу әдісі. Ұнтақ әдісі. Әдістер негізі.
Индициялау, рентгенограмманы есептеу және алу. ... ... ... ... ... ... ... талдауды өткізген
кезде толқын ұзындығы 0,07-ден – 1нм – ге ... ... ... жолына
орналастырылады, ол кристалмен араласқан болады. ... ... ... үшін ... кристалдың жолында ... ... ... ... –1нм-ге дейін бірлесіп әрекет жасайды. Соңында
фотоэмульсия көмегімен немесе арнайы ... ... ... сурет болып шығады. Оны талдай ... ... ... ... ... ... ... элемен-тар
ұяшықтарының өлшемін, олардың орналасу симметриясы мен ... ... ... дифракциялы спектрін зерттеген кезде (5) Вульф -
Бреггің ... ... ... ... талдаудың бірнеше әдістері
өңделген.
Лауэ әдісін монокристалдардың ... ... үшін ... спектрге ие монокристалды үлгіні рентген сәулесінің жолында
орналастырамыз. Бұл ... ... ... түскенде, онымен
әрекеттесе отырып, ... ... ... ... ... дағы
арқылы өтетін эллипс, гипербола, түзу түрінде орналасқан қараңғылы дақ
нүктелері пайда болады. ... ... бір ... ... кристалл симметрияларының құрылымдық сипаттамасынан өзге негізгі
элементтерін ... ... ... (кристалдың элементарлық ұяшық
мөлшері, ондағы атомдардың саны және т.б.).
Айналу әдісі. Оның мәні монохроматты ... ... ... ... өз осінің бойында сәуле бағытына перпендикуляр кристалдағы
негізгі кристаллографиялық бағыттармен әсіресе сәйкес келетін бірқалыпты
айналуынан ... ... ... ... мұнда бұрышы болып
табылады. Цилиндрлік кассетада орналасқан кең ... ... ... бір ... ... ... шағылу сәулелері
конустың жақтаулары бойынша таралады және фото-пленкамен қиылысу кездерінде
қабатты дақтар деп ... ... ... ... ... ... ар-қылы айналу осінің бағытындағы кристалл торының
периодын есептейді. Бірақ бұл әдіс ... ... және ... ... ... ... бар ... дақтың орналасуының қатынасын
анықтамайды.
Тербелу әдісінде монокристалл таңдалған ось айналасында ... ... тек кіші ... ... ... тербелістер
жасайды. Бұрыш аралықтарының ... ... ... ... ... өлшейді және анықтайды.
Рентген гониометр әдісінде ... ... ... онда ... ось айналасында кристалды айналдырады, сол
кезде цилиндрлік қабыршақты касета айналып жатқан кристалл осінің ... ... ... оның ... ... Дифракциялық суреттің барлығын ... ... ... ... да бір ... ... көбінесе нөлдік қабатты сызықты
кесіп алады. Мұндай түсіру әдісінде әрбір ... ... ... ... ... де рефлекстердің қабаттасуы болмайды. Осындай
амал көмегімен шағылу сфераларын қолдана отырып, интерференция индекстерін
анықтайды да, олар ... сөну ... ... Содан соң кестелер
арқылы симметрияның федоровтік кеңістіктік ... ... яғни ... ... ... торға сәйкес симметрия элементтерінің толық
терімін анықтайды, бұл ақпарат ... ... ... ... ... ... Кейін әрбір рефлекстің интенсивтілігін
анықтау арқылы құрылысты амплитудалар мәндері анықталынып, электронды тығыз-
дық ... ... ... ... дебаеграммада монохроматты рентген сәулеленуін
қолданады. ... ... тар ... ... ... ... ... қатысты әр түрлі ориен-тациялы орналасқан
кристалдар бар болатындықтан, әр мезетте орналасуы Вульф – Бреггтің шартына
сәйкес ... ... ... ... d1, d2, d3,..., dn ... ... ... келетін ұнтақтағы барлық кристалдар, түсірілген
сәулеге қатысты «шағылушы» (бірақ сөндірмеуші) ... ... ... қатал айқындалған бұрышты конусты құрайды.
Ұнтақ әдісіндегі рентгенограмма ... ... ... ... сәулесі, оны диаметрі бойынша қиғандай үлгі айналасында (касетада)
орналастырады. Нәтижесінде бірінші сәуле ... ... ... ... ... ... конусы фотопленкада имектер түрінде
жарық түсірілген із қалдырады. Имектер араларының қашықтығы мен фотопленка
сақинасының радиусын анықтау арқылы шағылған ... ... ... ... болады, осыдан кристалдардың шағылу кеңістігіне
түсетін бұрыш екендігі шығады, олай ... ... ... ... ... ... және ... кеңістік аралық
қашықтықтарының мәндерін де есептеуге болады. Ұнтақ ... ... зат ... ... жөнінде қосымша мәліметсіз, бұл
заттың құрылымын ... ... ... ... ... ... ... аралық қашықтықты есептеу жеңілдігі, бұл әдістің рентгенофазалық
талдауда кеңінен қолданылуын түсіндіреді.
Индицирлеу - бұл дифракциялық ... ... ... ... ... H=nh, K=nk, L=nl ... ... бүтін сандар үштігін (HKL) анықтау, мұндағы n – ... ... ... ... сайын индицирлеу есебі ... ... ... ... саны ... [5, C.173-178,200-210].
Ең айқын рентгенограммалар кристалдық үлгілер үшін байқалады, ... ... және ... ... тек шайылған дифракциялық
сақиналардың болғандығымен сипатталады және бұрышы ... ... тез ... ... Сөйтсе де, осындай дифрактограммаларды
талдай отыра, осы орталарда алыс реті жоқ, ... ... реті орын ... ... кең ақпарат алуға болады.
Рентген құрылымдық талдау, металдарды және оның қоспаларын ... ... ... ие ... ... ... қолдану құрылымдарды
анықтаумен шектелмейді. Дифракция құбылысын қолданудың басқа түрлері де
белгілі, олар – рентгенофазалық ... және ... ... ... – фотопленкада дифракциялы рентгендік максимумды барынша
тіркеуге мүмкіндік беретін құрылғы. Рентгендік камераға сәулеленудің көзі
ретінде рентгендік ... ... ... ... ... қолдану
бағытына байланысты конструктивті түрде әртүрлі бола алады (монокристалдар
мен ... ... ... ... камералар, шағын
бұрышты рентгенограммаларды алуға арналған рентген камералар, ... ... ... ... және т.б.). Барлық рентгендік
камералардың құрамында коллиматор (монохроматор немесе сұрыпталған сорғыш
фильтр), үлгіні орналастыру түйіні, ... бар ... ... ... ... қозғалу механизмі (кейде кассеталар) ... ... ... ... және сцинтилляционды тіркеу
әдісін қолданатын кристалдық объектіде шоғырланған рентгендік сәулеленудің
интенсивтілігі мен ... ... ... ... ... ... сәулелену көзінен, зерттелетін үлгі орналастырған
рентгендік ... ... ... және ... ... ... құралған. Рентгендік дифрактометрдегі ... ... үлгі мен ... ... байланысты болады.
Дифрактометрлерде Брэгг – Брентано мен ... ... ... ... ... ... ... дифрактометр
жоғарғы дәлдікке, сезімталдыққа, экспрессивтілікке ие және ақпаратты алу
процесі ... ... ... ... ... ... және сандық рентгендік фазалық талдау. Талдау әдістері.
Рентгендік фазалық талдау, өзімен сандық немесе ... сан ... ... ... ... кристалдық фаза қатынастарын анықтауды
ұсынады. Кристалдық фаза ... бір ... ... ... тепе-
теңдік күйін анықтайды. Әдіс әрбір кристалдық фазаның дифракциондық
сақиналар мен ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан әртүрлі заттар
кристалдарының қоспаларын зерттегенде ... ... оның ... ... пропорционал дифрактограммаларының қосындысынан
тұрады.
Сапалы рентгендік фазалық талдау рентгендік ... (hkl) ... ... сәйкес келетін және кеңістік аралық қашықтық ... ... ... ... ... ... негізделген.
Сандық талдау қоспадағы өзге фазалардың санын анықтауға негізделген, оның
ішінде: үлгі кристалдарының орташа өлшемін ... ... ... ... ... функциясын анықтау; дифракциондық сызық пен осы сызықтардың
орнынан қозғалу профилінің анализін жүргізіп ішкі ... ... ... ... ... ... ... талдау
зерттелініп жатқан объектідегі сәйкес келуші фаза құрылымынан тәуелді
дифракционды ... ... ... Кристалдық формаларды
(фазаларды) идентификациялау үшін эталонды кристалдық ... алып ... саны өте көп ... ... ... ... интенсивтілігі мен кеңістік аралық
қашықтық жөнінде ақпаратқа ие ... ... (ASTM ... ... ... қажет. Рентгендік фазалық талдауда әдетте
дифракционды сурет ... ... ... ... ... ... ... тіркеледі [5, C.388-393].
Зерттелетін кристалдық заттың фазалық құрамын анықтау ... ... ... ... d және ... келуші рентгенограмма I
интенсивтіліктерін осы ... ... ... мәндерімен салыстыру әдісімен жүргізеді. Олардың сәйкес келуінде
заттың және оның ... ... ... ... фазалық рентгендік талдаудың бірнеше әдістері әзірленген.
Араластырып отыру әдісі (ішкі ... ... ... мен ... ... ... саны ... алдын-ала
берілген эталонды зат үшін сызықтар ... ... ... ... фаза мен эталонды зат ұнтағынан құралған
әртүрлі құрамды қоспалар сериясы жасалынады. Қоспаның ... ... ... рентгендік камераларда және ... ... ... сызықтарының қараюы ... ... ... ... ... ... зерттелетін фаза концентрация координатасында ... фаза ... ... мен эталонды заттың қатынасында
градуирленген график құруға болады.
Бұл әдістің дәлдігі зерттелетін және ... ... ... ... ... ... бұл ... рентген сызықтарының жұтылу
коэффициенттерінің бір-біріне қаншалықты жақындауынан тәуелді ... үшін ... ... жұп әдісі ойлап табылған, ол
қоспалар мен ... ... ... алу және интенсивтіліктері
бірдей әр түрлі фазалар сызықтарын анықтауға ... ... ... ... мүмкін болмаса, онда үлгі мен ... ... ... ... ... ... эталон) әдісін
қолданады. Мысалы, оны бетінің бір ... ... ... ... ... зерттелетін қоспаның цилиндрлік үлгісі үшін орындауға
болады. Цилиндрлік үлгіні айналдыру кезінде рентгендік сәулелер зерттелетін
бөліктен және ... көп рет ... ... шағылады және үлгі мен
эталоннан бір уақытта ... ... ... Сол кезде эталоннан
шағылу интенсивтілігі эталонның цилиндр бетінде, яғни фольга енінде орын
алатын доға ... ... ... ... ... енін ... эталон және үлгі рентгенограммаларындағы әр түрлі индексті ... ... қол ... ... ... ... графиктер құруға болады.
Салу әдісі зерттелетін үлгі рентгенограммасы мен таза түрде болатын ... ... ... ... ... ... жағдайда сандық фазалық рентгендік ... ... ... ... жасауға болады. Эталонсыз түсіру әдісі
ретгенограмма ... ... ... ... ... пропорционалдығына және рентгенограммадағы әрбір фаза сызығының
абсолют интенсивтілігін ... әр ... фаза ... ... ... ... әрбір фаза концентрациясын
анықтау мүмкіндігіне ... Бұл ... ... оны қолдану шектеулі, себебі рентгенограммалардағы ... тек ... ... концентрациясынан ғана емес, сонымен
қатар фаза атомдарынан (атомдық ... ... ... ... ... геометриялық шарттарынан (бұрыштық
көбейткіштер) және ... ... ... ... ... ... ... жоғары болса, соғұрлым ... ... ... ... ... ... ... қатты
жұтатын заттар әлсіз жұтатындарға қарағанда төмен ... ... ... ... ... және ... болғанда төмендейді.Рентгендік фазалық ... ... ... ... ... ... ... (күрделі
минералдардың құрамын анықтауда), химияда және химия технологияларында кең
пайдаланады.
Рентген сәулелерінің қолданылуы.
Рентген сәулелерін ... ... ... ауруын анықтау үшін және
кейбір ауруды емдеу үшін пайдаланады.
Рентген сәулелерін ... ... үшін ... ... ... қасиеттерінің ерекшелігіне негізделген. Адамның мүшелері түзілген
ұлпалардың рентген сәулелернің жұту ... әр ... ... ... ... ... ұлпалар нашар жұтады, сүйектің минерал заттары
өте күшті жұтады. Сондықтан ... ... ... ... ... интенсивтігі түрліше кемиді де көлеқке кескіні түседі. Ол кескіннен
адамның ішкі органдарының формасы мен орналасуы ... ... ... ... ... сау не ауру ... білуге болады.
Рентген сәулелерінің көмегімен мысалы, адамның ішкі ... ... ... адамды рентген түтігімен флуоресценцияланғыш экранның
аралығына тұрғызады да одан рентген сәулелері өткізіледі, ... ... оның ... ... ... кескіндері пайда болады.
Флуоресценцияланғыш экранның орнынан рентген сәулелері сезгіш ... ... ... ... ... ... ... түсіріп алуға да болады. Мұндай ретнгенограмма
флуоресценцияланғыш экран ... ... ... ... ... керісінше болады, өйткені рентгенограмма негативті кескін
болып табылады.
Рентген сәулелерін ауруды ... ... ... ... әсеріне негізделген. Рентген сәулелерінің биологиялық әсері тек
олардың қатаңдығына және ... ... ғана ... әр ... ұлпалардың
рентген сәулесін сезгіштігіне де ... ... мол ... ... ... ісіктердің ұлпалары, сау ұлпалардан гөрі
оңай бүлінеді; рак ... ... ... ... ... негізделген.
Рентген сәулелері осы кездегі техникада кең түрде қолданылады. Мысалы,
металлургиялық өнеркәсіпте, ... ... және ... ... заводтарда
рентген сәулелерін, технологиялық процестерді бақылап-басқарып отыру ... мен ... ... ... ... ... ... үшін пайдаланады. Ол үшін рентген сәулелерін сыналатын детальдан
өткізіп, ... ... ... ... ... қараяды. Оның караю
дәрежесі әрине түскен рентген сәулелерінің ... ... ... ... ... оның детальдан өткенде бәсеңдеуіне
байланысты. Егер пленканың қараю дәрежесі барлық жерінде бірдей ... ... ... ... ... ... ... сәулелерінің
интенсивтігі күштірек болғаны, яғни ол ... ... ... сәулелері
детальда аз жұтылғаны. Мысалы, металл құйманың ... ... ... ... оның ... осы айтылғандай болды, сонда пленканың көбірек
қарайған орыны осы қуысты көрсетеді. Осылайша ... ... ... ... ... т. т. да ... болады.
Пайдалаган әдебиеттер: 1.Бірімжанов.Б. Жалпы химыя.-Алматы,1999.
2.Хомченко.А. Химияү-Алмата,1987.
3.Аханбаев .К. Жалпы және анорганикалық химия.-Алмата,1999.
4.Обшая химия.-М.,1986.

Пән: Химия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Нуклеин қышқылдары6 бет
Сесквитерпенді лактон А татридиннің кеңістіктік құрылымы57 бет
Өкпенің ошақты туберкулезі және өкпенің инфильтративті туберкулезінің ажырату диагностикасы9 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет
SQL құрылымдық сұранымдар тілі32 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
Алгоритмнің құрылымдық негіздері мен қолдану тәсілдері26 бет
Вольфрам наноұнтағының рентген-құрылымдық талдауы19 бет
Гипофиздің құрылымдық-қызметтік ұйымдасуы5 бет
Етістік форманттарының қазақ тіліндегі құрылымдық жүйесі66 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь