Қазақ тілі білімдерінің негізін салушы ғалымдар

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І Тарау Қазақ тілі білімдерінің негізін салушы ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1. Ахмет Байтұрсыновтың ой. пікірлерінің қалыптасуына ықпал еткен қоғамдық және саяси. әлеуметтік жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2. Ыбырай Алтынсаринның. қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
ІІ Тарау Қазақ тілі білімдерінің негізін салушы ғалымдардың үлестері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
2.1. Ыбырай Алтынсарин . ақын, жазушы, балалар әдебиетінің
Атасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
2.2. А. Байтұрсынов және оның мұраларының зерттелу жайы және оның идеяларының ЬІ. Алтынсарин идеяларымен үндестігі ... ... ... ... ... ... ... 33
2.3. А. Байтұрсынұлы . қазақ тіл біліміндегі когнитивті лингвистиканың негізін салушы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...56
Кіріспе

Курстық жұмысының көкейкестілігі

Ел Президентінің Қазақстан халқына жолдауында «Біз Қазақстанның барлық азаматтарының отаншылдық сезім мен өз еліне деген сүйіспеншілігін, адамгершілік сезімдерін дамытуға тиіспіз», - деп атап көрсеткен. Елбасының осындай міндеттерін орындау үшін мектеп табалдырығынан аттаған оқушылардың бойына имандылық, еліне, жеріне деген сүйіспеншілік сезімдерімен бірге сабырлылыққа, қайырымдылыққа, талаптылыққа, терең ойлылыққа т.б. қасиеттерге сабақта, сабақтан тыс кезде көркем шығармаларды оқыту арқылы оқушы бойына дарытуымыз керек.
Көркем әдебиеттегі кейіпкерлердің іс - әрекеті, бейнелері, оқиғалары баланы санқилы сезімге түсіріп ойландырады, қуантады, кейбіреуінен аулақ болуға жетелейді. Сондықтан курстық жұмысымды жазуда педагог, жазушы, балалар әдебиетінің атасы – Ыбырай Алтынсариннің өмірі мен алдына қойған мақсаттары жайлы, сол мақсатты орындау жолындағы қыруар еңбектерін оқушы қауымға түсіндіруді мақсат еттім. Ыбырай шығармаларын бастауыш сыныптан бастап оқыту арқылы оқушыларды еңбек сүюшілікке, оқу, өнерге ұмтылушылыққа, Отанын, елін сүюшілік, талаптылық, жігерлілік, іздемпаздық, кішіпейілділік, махаббат, қайырымдылық, адамгершілік, жинақтылық т.б. жақсы мінез – құлықтарға тәрбиелеуді алдыма мақсат етіп қойдым.
Курстық жұмысының мақсаты
мақсатты жүзеге асыру үшін:
- бастауыш сыныптан бастап ақын – жазушылардың өмір жолымен
танысу;
- көркем шығармаларды оқып, мазмұнын ұғыну;
- көркем шығармалардың жазылу ерекшеліктерін, кейіпкерлер бейнесін талдай білу;
- көркем шығармаға, ондағы бейнелерге баға беріп, пікір айтуға үйренуді бастауыш сыныптың ана тілі сабағындағы әрбір тақырыпты өткен кезде алдына мақсат етіп қою керек.
Курстық жұмысының міндеті
Міндетті жүзеге асыру үшін:
- шығарма авторы жайлы сынып ерекшеліктеріне қарай түсінік беруді негізге алу;
- әдеби жанр ерекшеліктерін таныту;
- шығарма кейіпкерлерін тануға, талдауға үйрету;
Курстық жұмысының зерттеу әдістері
Курстық жұмысын жазуда:
- лекциялық, сұрақ – жауап әдісі;
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. А., Ана тілі. 1992ж.
2. Байтұрсынов А. Ақ жол. (Өлеңдер мен тәржімалар). А.,
Жалын. 1991ж.
3. Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. А., Санат.
1995ж.
4. "Ақ жол бағдарламасынан", "Ахаң туралы айшықты ойлар".
1998ж. №б. //Қазақстан мектебі.
5. Әуезов М. Ахаңның елу жылдық тойы. Бес арыс. А., Жалын.
1992ж.
6. Жұмабайұлы М. Бастауыш мектеп. Ана тілі. Жұлдыз. 1993ж.
№1.
7. Қалиев С., Молдабеков Ж., Иманбеков Б. Қ 26 Этнопедагогика: Оқулық. – Астана: Фолиант, 2007. 302-б.
8. Жұмабаев М. Педагогика. Алматы. 19923. Әбиев. Педагогика. Алматы. 2004. 286-б.
9. Қоянбаев. Педагогика. Алматы.2001. 205-б.
10. С.Сеңкібаев. М.Жұмабаевтың тәрбиелік ілімі – ғасырлар тоғысында // Ізденіс, 2002. №4 Б: 8-12
11. С.Сеңкібаев. Мағжанның тәрбиелік идеялары – тәуелсіз ел
мектебінің негізі // Ұлт тағылымы. 2001. №6 Б: 3-6
12. Б.Базарбаева, О.Бөдесова. М.Жұмабаев атындағы
бағдарлы мектебінің болашағы // Ұлағат. 2003. №1 Б:16-18
13. М.Бағыбаева. М.Жұмабаевтың психологиялық мұрасы // Ұлағат. 2003. №2 Б: 25-27
14. «Алтынсарин Ы. тағлымы». Алматы, Жазушы, 1991ж.
15. Асқаров А. «Ұлы Тұранның ұлдары», Алматы, 1998 ж. 51-58 б.
16. Алтынсарин Ы. «Таза бұлақ» жин. Алматы, Жазушы, 1988ж.
17. Алтынсарин Ы. «Екі томдық шығармалар жинағы». Алматы,
2003ж. 18 – 21 б.
18. Алтынсарин Ы. «Қазақ хрестоматиясы». Алматы, 2003 ж.
19. Ахметова Ә. «Қазақ балалар әдебиетінің кітапханасы». Алматы, 1992ж.
20. Асылов Ұ., Әміров Р. «4 класс қазақ тілі оқулығына әдістемелік нұсқау». Алматы, Рауан 1997 ж.
21. «Алтынсарин әңгімелері». Алматы, Мектеп 1980 ж.
22. Алтынсарин Ы. «Өнер – білім бар жұрттар». Алматы, Жалын 1991ж.
23. «Алтынсарин оқулары». Білім, 2005ж. 5-7б.
24. Әбдікәрімова Т. «Ана тілі оқулығы». 3 сынып. Алматы 2003ж.
25. Әлімханұлы Д. «Бір уыс мақта». Астана, Таным 2003ж. №5
        
        Жоспар
Кіріспе……………………………………………...................................................3
І Тарау ... тілі ... ... ... ... ... ой- ... қалыптасуына ықпал еткен
қоғамдық және ... ... ... ... ... ... ... тілі білімдерінің негізін салушы ғалымдардың
үлестері....................................................................
...............................................27
1. ... ...... ... балалар әдебиетінің
Атасы..................................................................
.........................................27
2. А. Байтұрсынов және оның мұраларының зерттелу жайы және ... ЬІ. ... ... А. ...... тіл ... когнитивті лингвистиканың
негізін
салушы.................................................................
........................... 46
Қорытынды...................................................................
.........................................54
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
.................56
Кіріспе
Курстық жұмысының көкейкестілігі
Ел Президентінің Қазақстан халқына жолдауында «Біз ... ... ... сезім мен өз еліне деген сүйіспеншілігін,
адамгершілік сезімдерін дамытуға ... - деп атап ... ... міндеттерін орындау үшін мектеп табалдырығынан аттаған
оқушылардың бойына имандылық, еліне, ... ... ... ... ... ... талаптылыққа, терең
ойлылыққа т.б. қасиеттерге ... ... тыс ... көркем
шығармаларды оқыту арқылы оқушы бойына дарытуымыз керек.
Көркем әдебиеттегі кейіпкерлердің іс - әрекеті, ... ... ... ... ... ... қуантады, кейбіреуінен аулақ
болуға жетелейді. Сондықтан курстық ... ... ... жазушы,
балалар әдебиетінің атасы – Ыбырай Алтынсариннің өмірі мен алдына қойған
мақсаттары ... сол ... ... жолындағы қыруар еңбектерін оқушы
қауымға түсіндіруді мақсат ... ... ... ... ... ... ... оқушыларды еңбек сүюшілікке, оқу, өнерге
ұмтылушылыққа, ... елін ... ... ... ... ... ... адамгершілік,
жинақтылық т.б. жақсы мінез – ... ... ... ... ... жұмысының мақсаты
мақсатты жүзеге асыру үшін:
- бастауыш сыныптан бастап ақын – ... өмір ... ... ... ... ... ұғыну;
- көркем шығармалардың жазылу ерекшеліктерін, кейіпкерлер бейнесін
талдай білу;
- ... ... ... ... баға ... пікір айтуға
үйренуді бастауыш сыныптың ана тілі сабағындағы ... ... ... ... мақсат етіп қою керек.
Курстық жұмысының міндеті
Міндетті жүзеге асыру үшін:
- шығарма авторы жайлы сынып ... ... ... ... ... ... жанр ерекшеліктерін таныту;
- шығарма кейіпкерлерін тануға, талдауға үйрету;
Курстық жұмысының зерттеу әдістері
Курстық ... ... ... сұрақ – жауап әдісі;
- талдау – жинақтау әдісі;
- бақылау, зерттеу ... ... ... пәні
- Озат мұғалімдердің іс – тәжірибелері;
- теориялық және әдістемелік ... ... іс – ... ... ... ... ... Бастауыш мектеп оқушыларын ана тілі және қазақ тілі пәніне оқыту
процесін жетілдіру;
- тіл байлығын арттыру;
- ... ... ... ... ... ... Алтынсарин өмірі мен шығармаларын оқыту арқылы оқушылардың
ана тілі және қазақ тілі ... ... де ... ... ... ... ... жақсы қасиеттерден үлгі алады;
- жақсы азаматтық, адам деген ардақты есімді ақтай алатын кісі болуға
тырысады;
- ... ... ... ... ... жұмыстарын
оқып үйренеді;
Курстық жұмысының теориялық қолданылымы
- Бастауыш сыныптар мен мектептерде ана тілі пәнін оқытуда;
- пәндерді байланыстыра оқыту әдістемесін жетілдіруде;
- ... оқу ... мен ... факультетінде ана тілін
оқыту әдістемесі пәні мен ... ... ... ... ... ... Тарау Қазақ тілі білімдерінің негізін салушы ғалымдар
1. Ахмет Байтұрсыновтың ой- ... ... ... ... және саяси- әлеуметтік жағдайлар
XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ даласының Ресей қол астына тұтастай
бағынуы, ... ... ... ... ... ... орыс шаруаларын Ресей отаршылдарының қазақтың шұрайлы
жерлеріне қоныстандыруы т.б. ... ... ... ... ... халықты бірден отырықшылыққа айналдыруы қазақ
халқына ... ... кері әсер ... Халық ағарту министрлігі 1870 жылы бұратана халықтарға білім
беру шаралары ... ... заң ... Осы заң ... шет
аймақтағыларды орыстандыруды көздеген миссионерлік педагогика ... ... ... ... отарлау саясатының басты мақсатының
бірі халықты ... ... ... еді. ... ... ... жолы-
мектеп, халық ағарту ісі екені даусыз". Осыңдай мақсатты ... ... ... миссионерлері мұсылман елінің бірлігін ыдырату, халықты
дінінен, тілінен айыру, бұратана халықтарды шоқыңдырып, ата-баба ... қол ... ... ... үшін ғасырлар бойы қолданып ... ... ... ... ... ... ... орыс-
қазақ мектептерінің санын көбейтіп, оларды бірте-бірте таза орыс ... ... ... ... түрлі сұрқия істерін жүргізді. Патша
үкіметінің мұңдай саясатпен ашқан мектептері ... ... ... мәдениетіне үйлеспеді. Себебі, отаршылдардың басты мақсаты-
қазақ халқын сауаттандырып, ... ашу, ... ... қамтамасыз ету емес,
орыстандыру, жазба мәдени етінен ажырату болатын. ... ... ... ... отаршылдық саясаттың ... ... еді. ... ... ... алуына қарсылық білдірген алғашқы
қазақ ағартушысының бірі - Ы. ... ... ... аяқ ... ... ... құрылымына байланысты екі
түрлі көзқарастар туындады. Алғашқылары - орыстандыру, шоқыңдыру, ... мен ... ... қол ... ... ... ... А.Е. Алекторов т.б.), ал ... - орыс ... ... ... ала ... халқының дүниежүзілік білімді игеруін қалаған
ұлт ағартушылары Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев т.б.).
"ХІХ ғасырдың ... ... ... Еділ ... ... Орта Азия ... ... болған жаңа жадид ағымының жетекшісі
И. Гаспиринский еді. Жадид ... ... ... ... дың ... миссионер Н.И.Ильминский болды. Жадид ағымы ... ... ... ... ... ... оқу ... мен
бағдарлама жасау арқылы мұсылман мектептерін бір ізге түсіру, ... ... ... ... тарих тағы басқа дүнияуи
пәндерді енгізу аркылы қазіргі ... ... сай ... ге орта ... қамтамасыз ету; сауатсыз, фанатик-моллаларды тиісті білімі бар
мұғалімдермен алмастыру; дыбыстық оқыту ... ... ... пен ... емтихан тапсыртып, оқушыларға тиісті құжаттар тапсыру, әскери
міндет атқаруды жеңілдету; мұсылман мектептерін бақылау- ды ... не дін ... ... жұрт ... ... азаматқа
тапсырып, оны өлкенің ресми қамқоршысына бағынышты
ету болды".
Жадид ағымын қолдаушылар оқу-ағарту ісін бір ізге ... ... ... ... ... ... білім деңгейінің сапасын көтеруді, ол
үшін жаңа заман талаптарына сәйкес ... төл ... ... дар
даярлау ісін жандандыруға ұмтылды. ... ... ... ... - ... ... деген қағидаға зор мән беріп, бастауыш
мектептің өзекті мәселелеріне көп көңіл бөлді.Олар жастарды ... ... ғана ... ... әлем әдебиеті үлгілерімен кіріктіре
білім беруді көздеді.Сол үшін осы кезеңде ұлт ... ана ... ... ... ... өзгерістер іске асырылды. Көркем әдебиет пен ... қол ... ... ... ... мектептерге арнал-
ған ана тілі оқулықтарын жазу ... ... ... Оқытудың тиімді жол-
дарын жан-жақты қарастырды. Осыған орай көптеген жаңа оқулықтар дүние- ге
келтірілді. Мәселен, М. ... ... ... ( ... 19101), И.
Арабаев пен Х. Сәрсекевтің «Әліппе яки төте ... (Уфа, 1911), ... ... ең жаңа ... 1912), Қ. Қожықовтың
«Әліппесі»(Орынбор, 1912), К. ... ... ... ( ... т.б. төл туындылар дүниеге келді. Сондай- ақ М. ... ... ... ... ... 1910), М. ... ... оқу
кітабы» (Семей, 1912), М. Кәшімовтың «Үгіт»(Қазан, 1907), «Әдеп»(Қазан,
1908) т.б. оқу құралдары ... ... ... ... ... ... ... жаңа арнаға салу, сапасын көтеру үшін аянбай
тер төккендерін байқаймыз. Мәселен, Ғалия медрессе -сінде оқыған - ... ... ... ... бір ... ғана 300- дей қазақ шәкірті
бар. Егерде бұл шәкірттер аянбай еңбек етсе, халық арасына ... көп ... ... ... ... даласының мәдениет жолына аяқ басуы және өнер-
білімге жетуі ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... сөзге өте тез түсінетін зерк халық. ... ... ... қолымыздан келгенше пайдалы ... ... ... халықтарды нұрландыруға тырысу- біздің шәкірттеріміздің
өтелмеген ... ... ақ, ... оқулық авторлары еңбектерінде білім берумен қатар
тәрбие мәселесіне де зор көңіл ... ... К. ... ... яки
намуна» атты бастауыш мектепке арналған еңбегінде адамгершілік қасиет-
терді қалыптастыру мәселесіне ... мән ... ... ... достық, жақсылық жасау, білімге ұмтылу, еңбекқорлық, аманатқа
қиянат жасамау ... ... бала ... ... ... ... ... К. Сырғалин «Қазақша әліппе» кітабының алғы сөзінде
ұстаздарды да ... ... ... ... жылы жүрек, жұмсақ
сөз, адамгершілікпен оқытыңыз"-дейді.
«Өнеге яки намуна» еңбегінің соңғы ... ... ... ... ... ... ... мәселелерге бастауыш мектеп
деңгейінде жауаптар беру ... ... ... ... ... Ал
„Әліппе" атты туындысынан М. Нұрбаевтың мұғалім оқушыға тиянақты білім беру
үшін тәжірибелі, әдіскер болуы шарт ... ... анық ... ... әр ... үйретуге арналған 42 дәріске бөлген және мұғалімге
арнап бір ... ... ... ... Онда ол ... ... пен құрметке тәрбиелейтін мәнді пікірлер білдіреді. Оқытуды
тек өзіндік мақсат емес, ... ... ... ... ... қарастырады.
Жұмағали Ізбасаров татар мектептерінің оқулықтарымен таныса
келе, олардың өмірден алшақтығын және тағы да ... ... ... ... ... ... беретін ғылыми пәңдерді оқьпу мәселесін көтереді.
Оқу жоспарына тарих, география, есеп, ... ... ... Осы ... үшін ол ... қуылады.
Осындай озық идеяның жүзеге асуы үшін қызмет еткендердің бірі - ... ... Ол ... ... ... болуына бар ғұмырын арнаған
ұлтжанды азамат еді. Оның бойындағы ұлтжандылық ... ... ... сол ... ... қасіретіне ұшырауы, қоғамдық-
әлеуметтік жағдай оның болашақтағы көзқарастарының ... ... етті дей ... ... ... ... шағы Ресей империясының
отарлау саясатымен тұстас ... ... ... ... ... ... ... оның балалық шағынан бастап, саяси қоғам қайраткері болғанға
дейінгі өмірін ... сөз ете ... ... ... ... - ... уезінің
Тосын болысына қарайтын Ақкөл деген көлдің жанында Сарытүбек деген жерде
Ұлы Жыланшық өзенінің Ақкөл көліне ... ... 1872 жылы ... ... ... өр ... ер ... адамдар көп болған.
Байтұрсынның әкесі Шошақ ... ... ... ... ... турашылдығымен ел жұртына беделді, шаруа кісі екен. Сол қиын-
қыстау күндерінде халқының ... ... ... сырттан болған әр түрлі
шабуылдан қорғап, талай шайқасқа түссе керек. Содан Шошақтың батырлығы,
ерлігі, ақылдылығы ... ... ел ... кең ... ... ... ... Торғай уезінің начальнигі Яковлевті
көрсеткен озбыр- лығы үшін сабап ... ... ... ... ... ... бала ... ақ қоғамдағы әлуметтік теңсіздік туралы ой
түсіріп, өшпес із қалдырғанын оның ... хат» ... тиіп он ... ой түсіріп
Бітпеген жүрегімде бар бір жарам,-
деген жолдарынан аңғарамыз. Ол 1895 жылы ... ... ... ... ... уезі Батпақты болысындағы А. Қопсықбақовтың ... одан соң ... уезі ... деген жерде болыстық школында,
кейіннен Қостанай қаласындағы екі сыныптық орыс- ... ... ... жылы Ахмет Омбыға барып А. Е. Алекторовпен танысады. Осы жерде
А.Е. ... ... ... оның ішкі саяатын айқын аңғарады да, оны Н.
И. Ильминскийдің саясатын ... ... ой ... 1886 ... 1907 жылға дейін Қарқаралыда орыс- қазақ школында, одан
кейін қалалық училищенің оқытушысы қызметін атқарады. Осындай ағарту ... ... ... –ақ, оның дүниеге деген саяси көзқарастарының
қалыптасуы басталады, әрі осы ... ... ... ... атты ... 1909 жылы ... ... Семей түрмесінде 9 айдай отырып
шығуы А. Байтұрсыновтың өміріне қатты әсер етіп, қоғамдық- саяси ... ... тура ... Ол ... белгілі ғалым К. Нүрпейіс: «ХХ
ғасыр басында өрістей бастаған қазақ қауымына тән қоғамдық- ... ... ... әуел ... ... ... демократиялық мақсат- міндеттерді қойды.
Бұл істің басы- қасына екі ... ... ... ... ... Ә. Бөкейханов басқарған көпшілігі қазақ халқының жалпы ұлттық
мүдделерін білдіретін қоғамдық -саяси ұйымдар ... ... ... ... ... ... ... қозғалысты басқаруға
талпынды. Солардың қатарында А.Байтұрсынов та болды»-, дейді.
А.Байтұрсыновтың ағартушылық-көзқарасының қалыпта -сып, ол ... ... әсер ... ... бірі ... ... газетінде редакторлық қызмет атқаруы. Бұл қызметті атқару барысында
А.Байтұрсынов қоғамдық және ... - ... ... ларға белсене
араласып, өзіндік қолтаңбасын қалдырды. Оған ұлттық кітап -хананың ... ... ... ... сол ... ... бетінде
жарияланған мақалалары куә. Мәселен, А.Байтұрсынов осы газет ... ... "5 мың ... жер", ... хат", ... бас ... "Алаш
азаматтарына" (М. Дулатовпен бірге), 1914 жылы "Бастауыш мектеп", "Мектеп
керектері", 1916 жылы ... ашық хат", ... ... ... ", ... ... (Ә.Бөкейханов, М.Дулатовпен бірге), "Торғай
һөм Ырғыз уезінің халқына" (М.Дулатов, ... ... ... 1917
жылы "Шорай Ислам"(Ә.Бөкейхановпен бірге) және т.б. жазған мақалаларында
отаршылдыққа ... ... ... ... ... ... баспасөз ісінжандандыру мәселелерін көтерді. А.Байтұрсынов
"Революция және ... ... ... ... ... ... отарлық билікке қарсы күресіп, қазақтың ұлттық саясатына
жетекшілік жасаған қазақ зиялылары өкілдерінің ... осы ... болу ... ... ... 1917 ... қос төңкеріске қатысына,
елді большевиктік анархия- дан құтқару үшін құрылған уақытша ... бұл ... ... ... ... қызметіне, бірін-бірі
алмастырып билікке таласқан орыс ... ... ... ... ... ... ... (Комуч), адмирал А.В.Колчак үкіметі
және т.б.) байланы -сына және Кеңес ... ... өту ... ... лар сол ... ... беттерінде толассыз
жарияланды. Саяси әлеуметтік жағдайларға байланысты ... ... ... мақалаларды бүркеншік атпен де беріп ... ... ... ... ... өзгерістерден құлағдар ету, санасын ояту,
дұрыс жол сілтеп, өнер- ... ... ... бірден-бір үгітші-
насихатшы болды.
А.Байтұрсынов: «газета- халықтың көзі, құлағы һәм тілі. ... ... тіл ... крек ... ... ... сондай крек... Жұртым деп
халықтың арын арлап, зарын зарлап халықтың сөзін сөйлеп, пайдасын ... ... ... ... ... ... ... қазақ
халқы- на тигізер пайдасын көрсетеді. Ұлттық баспасөздің ... ... жылы ... ... ... мен ... ордасында жарыққа шыққан
«Қазақстан» және бірнеше қазақ тілінде газеттер болды. Осы ... ... ... ... ... ... ... мақала-
лар үздіксіз жарияланып отырды. «Қазақ» газеті де дүниежүзіндегі және ішкі
жағдайларда болып жатқан уақиғаларды жан- ... ... ... ... ... империясы жүйесіндегі орны мен ролі; ... ... мен ... ... ... ... бірінші кезекте патша
үкіметінің қоныс аудару саясатына көзқарас, ... ... ... мен ... орыс мәдени қатынас мәселелері; дін мәселесі мен ... ... мен ... мәселелері, т.с.с. «Қазақ» газеті бүкіл
ұлтымыздың мәдениеті мен ... ... ... қазақтың зиялы
қауымының саяси көзқарасын қалыптастырып, саяси партияларды құрауға негіз
болды. Жалпы газет 1913 жылдан 1918 ... ... ... ... ... ... ... көрді».
«Қазақ» атты газет шығаруда Ы. ... мен А. ... ... көреміз. Ұлы ағартушы Ы. Аллтынсарин де 1879 жылы
Орынбордан бүкіл қазақ жұртына ... ... ... ... ... ... Оны Орынбор генерал- губернаторы Н.А Крижижановский
мақұлдаған. Ы. Алтынсарин болашақ газеттің №1 санының үлгісін өз ... 1880 жылы ... ... ... газетті шығаруға байланысты ішкі
істер министріне хат жазған. Газет қазақ және орыс ... ... 45 ... см. ... 8 беттік болып жоспарланған. Алғашқы 4 беті қазақша, сонғы 4
беті орысша аудармасы. Газеттің аты - ... ... - ... деп ... ... 4 ... ... көзделген:
бірінші бөлім: "бас әкімдер жағынан шыққан хабарлар";
екінші бөлім: "ел ішіндегі хабар";
үшінші бөлім: "шет жұрттардан келген хабарлар";
төртінші бөлім: "таңсық әнгімелер"
Ы.Алтынсарин бар ... ... ... тырысқан "Қазақ" атты
газеті сол кездегі Ресей чиновниктері саясатының ... ... ... ... ... ... ... ашу ісі патша үкіметінің ... да ... да, ойын ... ... ... ... ... неге "Қазақ" деп қойғаңдығы туралы А. Байтұрсынов: "Аталы жұртымыздың,
аудаңды ұлтымыздың аты деп, газетіміздің ... ... ... Ұлт ... ... ... ... қосып, көмектесіп қызмет ету қазақ баласына
міндет. Жол ұзақ, ғүмыр жеткенше істеп кетелік. ... ... асап ... үшін қам ... қарын тойғанша мөз болып, мал өліміндей өлмейік",-деу
арқылы газеттің мақсаты ... ... ... ... қызмет ету,
ағартушылық ісіне көшбасшы болу екендігін анғартады.
Сондай-ақ, А.Байтұрсынов газетті аптасына екі рет ... ... ... ... ... газет бағдарламасының
он бес бөлімнен тұратындығын және алғашқы үш бөлімінің алдына қойған міндет-
терін төмендегідей ... ... ... ... нұсқаулары мен зандарын жариялау;
2) мемлекеттік дума мен ... ... ... жариялау;
3) ішкі және сыртқы хабарларды басып жариялап отыру және т.б".
Осындай мәліметтер арқылы Ахметтің Ыбырай ісін ... ... тағы ... ... ... басы ... ... империясы отарына айналдыруды
түгелдей аяқтап, аграрлық және ұлттық мәселелердің шиеленіскен шағы еді.
Тура осы ... ... ... ... ... ... де
көптеген тартыстар, саяси – қозғалыстар өрбіді, халықтың ... ... оның ... ... ... де әсер етпей қоймады. Осындай белең ... ... ... зиялы қауымы белсене араласты. ХХ ... ... ... ... ... М. ... өзінің
«Ахмет Байтұрсынов- ХХ ғасырдың ұлы реформаторы» атты мақаласында Ресейдегі
ұлт-азаттық қозғалыс қазақ жерінде Ресейлік жаңа реформаторлық ... ... ... бой ... ... ... бір көсемі болып Әлихан Бөкейханов
шықты. Әлихан қазақ ... ... ... ... ... ... ... жолына салды. Ахмет
болса, ұлт-азаттық қозғалысына гумманистік, ұлттық сипат берді. Еуропалық
күрес ... ... ... ... ... Ата-баба аруағын аттама- ды,
атой салып, жауға шапқан заманына ... жаңа ... ... жолын
сыннан өткізді. Әлихан Ресей реформаторларының көсемінің бірі болды. Уақыт
өткізіп, Әлекең орыс реформаторларынан ұлттың ... ... ... ... ... ... ... орыс қарашекпенділерін көшіру
саясатын жүргізуге ынталы екенін түсінді, қазақты орыстандыру, шоқындыру,
өз дінінен бездіру ... ... ... бара ... ... ... ... бөлініп, Алаш туын тікті. Алаш зиялыларының ... ... ... тән ... ... отаршылдыққа қарсылық еді. Ал, бұл ... ... ... шыққанды»,- десе, С. Сейфуллин 1923 жылы ... ... ... ... ... ... мақаласында: «Байлардан
бөліп жарлы табының ғана намыстарын ... арын ... жоқ. ... ... ... бөлмей, намысын бірге жыртты, арын бірге жоқтады»,- деп әділ
көрсетті.
«Бұл бүкіл ұлттың, бүкіл отарлы елге ... ... ... еді. ... өз ... айтсақ, Алаштың зиялылары жұртым деп
халықтың сөзін сөйлеп, пайдасын қорғады. Ол жалпы ... зор- ... ... ... сулы ата қонысы, ана тілі, ұлттық ділі, ислам діні еді",
-дейді ғалым М.Қозыбаев. Ал, ... ... ... ... 1917 ... съездің Орынбор қаласында өту себебін: "...темір жол ... ... ең ... жер. ... қоса ... ... көрнекті қоғам
қайраткері, дарынды жазушы А.Байтұрсынов пен М.Дулатов ... ... екі ... ... ... ... ... қалың елді аузына
қаратқан "Қазақ" газеті де осында ... ... ... ... ... ... көпке дейін қыр қазақтарының
ұлттық қозғалысының орталығына айналып, мұнда Бірінші бүкілқазақ құрылтайы
шақырылуының басты себебі ... еді", - деп ... ... мен ... ... саяси салмағын әділ бағалаған.
Демек, А.Байтұрсыновтың энциклопедист-ғалым, ағартушы ғана емес,
қоғам қайраткері, білгір ... ... ... ... ... ... ... деректеріне жүгінсек, осы
1917 жылғы 12 -26 шілдеде Орынборда ... ... ... ... "Алаш" партиясының негізін салуға, Қазан төңкерісінен ... ... 5-13 ... ... ... Бүкілқазақтық екінші съезде "Алаш"
партиясының бағдарламасын талқылауға ... ат ... ... ... осы деректер арқылы көз жеткізуге болады.
"Съездің күн тәртібінде Алаш ... ... ... ... талқыланған мәселелердің ең негізгісі қазақ жерлерін
біріктіретін Алаш автономиясын құру еді. ... ... ... ... ... ... он ... тұрды.
Бірінші бөлім : "Мемлекет қалпы"деп ... ... ... ... ... Алаш ... жобасы жарияланған кезең-
де Кеңес өкіметі Ресейдің мемлекеттік құрылымын ресми құжатпен анықта-
маған еді. Тек 1918 жылы 16 ... Ш ... ... ... мен қаналушы халықтар құқығы Декларациясын" қабылдады, ... ... ... ... ... ... негізіңде, советтік ұлттық
республика федерациясы ретінде құрылады»,- делінген.
...Сонымен, Алаш ... ... ... ... соң ... кейін Кеңес үкіметіні Ресейдің федеративтік құрылымы туралы идеясын
жариялады. ... бұл ... ... ... саяси даму перспек
тивасын дәл, дұрыс анықтағандығын ... ... ... ... ... республикада һәр мемлекеттің іргесі
бөлек, ынтымағы бір болады, һер қайсысы өз тізгінін өзі алып ... ... ... собрание мен Госдума қалауынша келісімді жылға
сайланатын ... ... ... ... халықты министрлер аркылы
басқару, ал министрлер учредительное собрание мен госдума ... ... ... ... ... ... бостандық''- деп аталды. Мұнда "Қазақ
жүрген облыстардың бәрі бір байланып, өз тізгіні ... ... ... ... федерациялық бір ағзасы ... реті ... ... сыбай- лас жұрттармен өзірге бірлес болуы, Реті келмесе, бірден-
ақ өз ... жеке ... ... Бұл ... халық қамы үшін әділ жұмыс
істейтін мем- лекет қызметкерлерін таңдау принципі қарастырылады. Осыдан
келіп, жерді басқару, ... ... ... ... ... өзі ... дей келе, Алаш партиясының негізін құрушылардың мақсатын ... ... ... ... жақ, ... ... ... жау
болады ",-деп айқындайды.
Үшінші бөлім: "Негізгі құқық". Мүнда"Россия республикасында дінге,
қан- ға ... ... ... адам ... тең ... ... жасауға,
қауым ашуға, жария сөйлеуге, газет шығаруға, кітап бастыруға -еркіншілік".
Демек, адам ... мен ... ... ... ... мәселелерді жан-жақты
қамтылған.
Төртінші бөлім: "Дін ісі." Мұңда: "Дін ісі мемлекет ісінен ... ... Дін ... тең ... Дін жолына ерік, кіру-шығу жағына
бостандық",-дей келе "Муфтилік қазақта өз ... ... ... ... жана-
за, балаға ат қою сияқты істер моллада болуы, жесір дауы сотта қаралуы" ... ... ... һөм ... ... "Ел қорғау"
Жетіншібөлім: "Салық"
Сегізінші бөлім: "Жұмысшылар"
Тоғызыншы бөлім: "Ғылым - ... ... ... "Жер ... деп ... ... жасау Петроградтағы Шорай Ислам комитетіндегі қа-
зақтарға тапсырылды. Осы съезде Алаш партиясынан депутаттар сайланды.
Олар:
1) А.Байтұрсынов;
2) А. Бірімжанов;
3) С. Досжанов;
4) ... ... ... ... ... ... ... А.Сейітов;
12) М.Боштаев;
13) Я. Ақбаев;
14) С. Жанайдаров;
15) Р. Марсеков;
16) Ж.Тілеули;
17) Б. Сәрсенов;
18) Р. Дүйсенбаев;
19) А. Қозыбағаров;
20) М. Жұмабаев;
21) ... С. ... А. ... С. ... Б. ... С. ... Х. Досмұхамедов;
28) Ж. Досмұхамедов;
29) Н. Ипмағамбетов;
30) Ә. Әлібеков;
31) С. Қаратілеуов;
32) Ә. Есемғұлов;
33) Қашқынбаев;
34) У. Танашұлы;
35) С. Аманжолұлы;
36) М. Шоқайұлы;
37) М. ... Б. ... Б. ... ... Т. ... Е. ... С. Сабатайүлы;
44 )Е. Қасаболатұлы; '
45) Б. Ниязұлы;
46) С. ... О. ... С. ... А. ... ... ... Е. ... Ж.Сұлтанбайұлы
Алаш партиясы лидерлері М. ... Ә. ... ... ... ... мемлекетін құру туралы 3 түрлі ағым болды. Бірі
... ... ... ... ... құруды; екіншісі-
Сібір құрамына автономия алуды қалады; ... ... ... ... ... болуын платформаларының негізі – автономиялы дербес үкімет
құру ... да ... ... ... ... Мәселен Алашордашылар
өз алдына әскері бар, басқару ... бар ... ... ... сол кезде халқының сауаты төмен, өнеркәсібі ... ... ... ... ... (кадры жоқ) қалыптаспаған, айналасында
алпауыт (Ресей, Қытай) елдер қоршауындағы қазақ елі өз ... ... өмір сүре ... еді. Алаш ... ... осы болды.
Алашорда мақсат-мүддесін жүзеге асыру жолындағы А. Байтұрсыновтың
қажырлы еңбегі туралы белгілі ... ... ... ... ... 1918 жылы жазда басталған азамат соғысы жағдайында оған қарсы
ашық күреске ... ... ... ... ... ... ... Колчак басқарған ... ... ... т.б.) ... ... (Қазақстандағы) ара салмағы 1919 жылдың басы -нан
Кеңесөкіметі мен ҚызылАрмия жағына ... Алаш ... ... ын ... Соңдықтан 1919 жылы көктемде Алаш Орда, бір жа- ғынан Колчак
үкіметімен байланысты ... ... ... ... ... нан Кеңес
өкіметімен байланысын жандандыруға мәжбүр болды. Бұл жолы Алаш ... жылы ... ... салыстырғанда) Кеңес өкіметімен байланыс
орнату бүкіл Алашорда атынан емес, оның ... ... ... жөн деп шешеді. Сондықтан да, А.Байтұрсынов ... ... ... ... өкіметінің комиссары ... ... ... одан ... ... барып, Ресей
Федерациясьшың ұлт істері ... ... ... министрі И.Сталинмен
келіссөздер жүргізеді.
1919 жылы сеуір айында ... ... ... ... ... ... қарсы екіге бөлінуінің нәтижесінде
А.Имановтың опат болуы Алашорданың ... ... ... ... келіп, жақындасуын күрделендіріп жіберді. Саяси ... ... ... ... жүргізу үшін Москваға барған ... ... ... ... ... ... большевиктердің Алашордамен байланысқа барып, қазақ халқының
тағдыры жөнінде келіссөздер жүргізу қажеттігін дәлелдеуге көп күш жұмсады.
А. Байтұрсынұлының табандылығы ... ... жоқ. ... үкіметі Қазақ
халқының Ресей Федерациясы ... ... ... ісін ... ... құру ... шешімге келді. 1919 жылы
шідденің 10 күні В.ИЛенин "Қырғыз ... ... ... ... ... жөніндегі уақытша ережеге қол ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов 1919
жылы құрылған Қазақ революциялық комитетінің мүшесі болды, 1920 жылы қазан
айында ... ... ... автономиялы ҚАКСР- ның үкімет мүшесі, оқу
ағарту комиссары болып сайланды.
"Қазревкомның 1919 жылы 41, ал 1920 жылы 50 ... ... ... бар
қазревком мәжілістерінің құжаттарына жүгінсек, А.Байтұрсынұлының сол
мәжілістердің басым көпшілігінде ... ... ... ... ... қабылдайтын шешімдердің жобасын
дайыңдағанына, ... ... ... ... ... келе ... ... ғалым К.Нұрпейіс "Алаштың күрескер ұлы"
атты зерттеу мақаласында,- "А.Байтұрсынұлы Қазревкомның мәжіліс- терінде,
көбінесе, Ресей ... ... ... ... ... КСР-ның
шекараларын анықтауға, оның әкімшілік-территориялық құрылы- ... ... ... ... ... ... кадрлар- мең
жасақтауға, оқу-ағарту және мерзімді баспасөз жүйесін реттеуге, ұлттық-
демоқратиялық интеллигенция ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп, оларға байланысты ұлттық мақсат-
мүдделерге сай келетін қарарлар мен зандылық мәні бар ... ... деп оны ... ... жағдайлардан ешуақытта тыс
қалмаған, белсенді қоғам қайраткері ретінде көрсетеді. Яғни, А.Байтұрсынов
қай жүйеде, қай салада жұмыс істесе де, ... ... ... ... ... ел ету ... ешбір айнымаған.
Осы пікірдің дәлелі ретінде, оның сол кездегі Сібір ревкомы құрамында
болған Ақмола мен Семей облыстарын, Челябы ... ... ... ... ... ... ... болған Сырдария мен Жетісу
облыстарын құрылуы ... ... ... КСР-ына қосу үшін ... ... ... ... ... ... М. ... А.Байтұрсыновтың
қоғамдық-саяси қызметі жайлы; "..оның реформаторлығы 1917 ... ... ... ... дауылды-дабылды жылдарда ол Алаш
мемлекетін құрушылардың бірі болды, 1919 жылы 4 сәуірде ... ... ... ... ... ... ... ұлттық келісімге
келді. Әрі В.И.Лениннің ұсынысымен Қазақ өлкесін басқаратын қазақ (қырғыз)
революциялық комитеті төрағасының орынбасары болған ... ... ... аясына барлық қазақ жерін біріктіруде ерекше қажырлылық
танытты. Челябі губерниясына еніп кеткен Қостанай уезін ... ... үшін ... мен ... ... атына арнайы хат жазып қана
қоймай, РКП(б) Орталық Комитетінде арнайы қаратып, қаулы ... ... ... ... осы ... ... ... яғни Қостанай уезін Торғай облысының құрамында
қалдыру тиіс деп есептелінді. М.Қозыбаев сөзімен айтсақ, Ахаң ... да ... ... етуді бір сәт тоқтатқан емес. Бұл жылдары
Аханның Одақ көлеміндегі шет ... ... ... ... ер ... ұлт ... қозғалысы қайраткері екенін таныта
білді.
Ал, 1922 жылы ол Халық Ағарту ... ... ... ... ... россиялық Орталық Атқару комитеті мен Қазақ
Республикасы Орталық ... ... мүше ... ... ... ... ... Қазақстандағы қоғамдық - әлеуметтік жағдайларға
өзіндік үнін ... ... ... көреміз. Сонымен қатар,
А.Байтұрсынов Алаш ... ... мен ... Кеңес үкіметі
тарапынан амнистия жасатып, олардың одан кейінгі уақытта қудаланбауы үшін
де ... ... ... тілдер мен өркениеттері институтының ректоры, шығыс-
танушы Реми Дор өзінің ... ... атты ... қазақ әдебиеті
мәселесінің сан қырына тоқтала отырып, А.Байтұрсынов мұралары туралы: "Ол-
қазақтың ... ... ... ұлт ... және ... даму ... ... "Ал, бұл идеялар Алашорда партиясының идеоло-
гиялық ... ... ... ... ... ... ақтарға да,
Қызыл армияға да қарсы ... екі ... ... жүргізген Алашорда
ақырында тізе бүгуге мәжбүр болды, бірақ оның саяси және мәдени ... ... ғана ... ... ... Азия ... айрықша мәнді роль
атқарды,»- дейді.
Француз ғалымының А. Байтұрсынов еңбегін бұлай бағалауынан, ол ... ... ғана ... ... ... қатар Евразия үшін де үлкен
мақтаныш, зор тұлға екеніне көзіміз жетеді.
Ғалым қазақтың ұлт ... ... ... ... мен ... ... тіл ... түсіндіре отырып, ұлттық тілді ... үлес ... тіл ... ... Р. Сыздық: «оқу - ағарту идеясы- А.
Байтұрсынұлының да ... ... ... ... ... ... платформасының тірегі болды. Бұл платформаны мықтап ... ... оның өз ... ... ойлаған қам қаракеті.
Ол қазақ әліппесі мен қазақ тілі ... ... 1910 ... қолға алады. Осымен қоса қазақ графикасын жасауға ... ... ... ... ... ... да ... туыстық, жақындық сипатын және араб таңбаларын алады. Сөйтіп
24 таңбадан тұратын, өзі ... ... » деп, ... ... жазуы»
деп атаған қазақтың графикасын тұрғызды.
Осы жазуды үйрететін Әліппе жазады. Жоғарыда айттық, оқу-ағарту мұра-
ты- үстіміздегі ғасырдың бас кезінен бастап, ... ... үшін ... ... ең ... болды. Сондықтан оқу-ағарту идеясына сол
кезеңдегі ... ... ... ... ... әрбір зиялы азамат
халқына қара ... ... ... ол ... ... құралдарын
жазудан бастауды мақсат етті. Сол себептен 1911-1912 жылдардан бастап,
бірнеше «Әліпби» кітапшалары ... олар Уфа, ... ... ... ... ... - деп тіл және ... мәселесіне сіңірген
еңбектеріне жан- жақты тоқталды. А. Байтұрсынов қазақ елінің бостандығының
негізгі көзі-ұлттық тіл, ... ... ... және сол ... сай ... екенін жақсы түсіне білді. Оның алғашқы қозғалысты
білім беру ісінен бастауын көрегендік деп ... ... ... ... есер етті, ағарту ісінің көшбасшысы,
жадидизм лидері болуына әкелді. Халық Ағарту комиссары болып тұрған ... ... ... ... ... комитеттің жұмысын
жергілікті ұлт өкіметінің ана тіліне аудару, ... ... ... дүниеге келтіру, ұлттық кадр санын көбейту, олардың сапасын
арттыру, тіл тазалығын ... ... ... ... білімді меңгерту,
денсаулық сақтау, әлеуметтік ... ... алу ... жаңа ... ашу, ... ... ... асыру, халықтық тәлім-
тәрбиені ... ... ... ... жастарға адамгершілік,
эстетикалық, азаматтық тәрбие беру мәселелерін шешумен айналысты.
Осы кезендегі зиялы ... ... ... ... ... ... ... халықтың қанын төгу зиян, сондықтан ... ... ... ... ... терең түсініп,
ұлтының санасын, дінін, тілін сақтап қалу мақсат-ниеттерін ... ... ... ... болған тұста қазіргі ұлттық асыл
мұрасына айналған көптеген төл ... ... ... ... " Ана ... қалай оқыту керек?", М.Дулатовтың "Есеп
құралы", А.Байтұрсыновтың "Оқу құралы", "Баяншы"және бұрынғы кезде басылған
қырғыз қиссалары, татар тіліндегі оқулықтар, ... ... ... барлығы 473028 дана Қазан баспасынан жарық ... ... ... ... Абай өлеңдері жинағы, А. Байтұрсыновтың
"Қырық мысал" аудармасы, "Маса" жинағы, ... ... ... ... Т. ... ... әліппесі","Орысша қазақ тілін
үйретуші", " Кеспе әліпбиі", Қ.Кемеңгерұлының "Европалықтар үшін ... оқу ... ... ... "Үлкендер үшін жана
әліппесі", Ж. ... " ... ... жолдары"' атты еңбектері
жарық көрді. Ол ... ... ... ... ... ... ... ретіңде ғана емес, әлеуметтік-саяси мәні бар жазу
(алфавит) мәселесінің шын ... ... ... пен ... ... ара жігі ... ... қамын ойлаған ұлттық мүдденің
жоқтаушысы, күрескері ретінде де танылды.
А.Байтұрсыновтың араб ... ... ... ... болып: "Хат мәдениеті бар халыққа бір әріпті ... ... ... қою оңай ... ... бір ... ... алфавитке көшуді
Қазақстандағы қоғамдық-әлеуметтік және экономикалық жағдай көтермейтінін: ... ... ... алып, бірден соған түсіп кетуге, одан да көп ... ... ... ... ... ... қоятын мол қаржы мен қайрат түркі
жұртында тағы жоқ. Бірден мұғалімдердің бәрін ... ... ... ... латынға айналдырып, адамдарын латынша үйретіп,
оқу кітаптарын латынша бастырып, арабша сауаттыларды латынша сауаттандырып
жіберу адамның ... ... ... қоя ... да, оншақты миллион
қаржымен біте қоятын жұмыс емес",-деп дәлелдейді, араб әрпі мен ... ... ... ... ... "Араб әрпінің
артықтығы жалғыз баспада ғана емес жазбада да артық болып тұрады. ... ... ... сөз бен ... ... арасында айырма аз ... оңай ... аз ... ... мұнда да оңай болады" сондықтан, ... ... ... ... күш түсірмейтіні, ал латын алфавитінде
қолдың бұлшық еттеріне елеулі күш ... де ... ... ... әлемдік өркениетті дамудың негізі деп түсініп, оны ... ... ... ... ... ... деп ... ол мақсатты жүзеге
асыру үшін қажырлы да табанды күрес жүргізді.
А. ... 50 ... ... ... М. ... ... ... жанның бірі. Істеген ісінің жемісі-артынан келе жатқан жастар. Оның
арты Ахаң мектебіне тізіліп, ... ... жас ... жаңа өсіп келе ... ... Ахаңды өзінің басшысы деп санайды",- деп атап көрсеткендей
бар ғұмырын қазақ ұлтының егемен ел ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу ісінде өзіндік үлесін қосуда.
Сондай-ақ, А.Байтұрсыновтьщ бар ... сарп ... ... ... ... ... танытатын лауазымды қызметтері қоғамдағы
әлеуметтік жағдайлар әсерінен туындады. Оның ой- пікірлерінің қалыптасуына
сол ... ... ... мен үкімет саясатының тікелей ықпалы болды.
Сонымен қатар, А.Байтұрсыновтың тәлім-тәрбиелік ... ... ... ... ойшылдарымыздың артына қалдырған мол мұраларынан
нәр алғаны аңғарылады.
ХІХ ғасырдың ... ... ... дамуына белгілі тұлғалар
Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев жене т.б. зор үлес ... Олар ... ... ... - тек ... біліммен ғана келмек ... ... ... тырысты. Жас ұрпақты білімге, мәдениетке, өнерге,
адамгершілікке шақырды.
XIX ғасырдың аяғы XX ... ... аға ... ... ... топ ... ... көш басшыларының бірі- А. Байтұрсыновтың Шоқан,
Ыбырай, Абайлардың ағартушылық идеяларын ... ... аға ... тәлім-
тәрбиелік мұраларын жоғары бағалап кана қоймай, оларды ... ... ... ... ... Абай шығармаларының таралуына
А. Байтұрсыновтың өзіндік үлес қосқанын ҚР Орталық мемлекеттік архивінде
сақталған ... ... ... Өзі ... ... ... баспа
редакциясының алқа жиналысында (4.03.1921 ж. мәжілісхат №5) Қазан ... ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов "Қазақ" газетінің 1913 жылғы 39,41,43
сандарында жарияланған "Қазақтың бас ... атты ... ... ... тегіс танып,.. тегіс білуі керек. Абайды қолымыздан келгенше қадірлі
жұртқа ... үшін ... ... ... ... ... ... басып көпке көрсетпекшіміз",- деп Абай ... ... ... келер ұрпаққа жол салу мақсатын ... ... бұл ... туралы М.Дулатов өзінің "Абай" атты мақаласыңда:
"1904 жылы июнь айының ... ... ... " Абай ... ... А. ... көрдім. Сонда, А.Байтұрсынов айтты:
"Естуімше, Абай өз өлеңдерінің басылып ... ... һөм ... ... ... ... күз Қарқаралы қаласына барамын, сонда әдейі
бұрылып Абайға сәлем беремін, танысамын һөм ... ... ... ... Ахметке Абайды көруге нәсіп болмады. Абай өмірі күзге
жетпей, сол июннің ... опат ... - деп ... Ахметтің көре
алмағанын бірақ, Абай тағылымы ... ... ... ... ... Оған тағы бір дәлел, Т.Қожекеев өзінің "Халқымен қайта қауышты
қайран ... ... ... ... ... ... шығып,
орысша білім алып, ... ... ... ізгілік істеген
азаматтардың бірі екенін атап айтқан. Оны өткен ... үш ... ... Ыбырай, Абайлардың ісін XX ... ... ... ... ... ... қосқан үлесі
Қазақ сахарасында мәдениет пен оқу – ... туын ... ... ... ... ашу, ... ... мұғалім даярлау ісінде үлкен өнеге
көрсеткен Ыбырай Алтынсариннің ... ... ... дейін арнайы
зерттелмеген. Ол тек қырқыншы жылдардан бастап қана қолға алынады. Орта
мектептерге арналған ... пен ... ... ... Ыбырай Алтынсарин шығармалары талданып, олардың мазмұны ... ... ашып ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсариннің өмірі, ағартушылық, ... ... ... ... ... ... деректерге сүйене отырып, дұрыс та дәйекті
жаза бастаған Бекежан ... ... ... ... ... ... ... дейінгі
Қазақстанның мәдени дамуы және ... ... даму ... ... екі ... ... ... 1945 жылдан бастап 1957 жылға дейінгі
бірінші кезеңде ғалым тақырыпқа байланысты 13 ...... ... ... ... ... Алтынсариннің таңдамалы шығармалары жинағын
қазақ (1955 жылы) және орыс тілінде (1957 жылы) дайындайды. Екінші ... жылы ... ... ... ... жинағы жарық көргеннен
кейін, Бекежан Сүлейменовтің осы ... ... ... ... ... кеңейткендігімен ерекшеленеді.
Ыбырай Алтынсариннің шығармашылық мұрасы жөнінде Б.Сүлейменов 30 – ... ... ... – көпшілік еңбектер жазған. Ол ең алғашқы болып Ыбырай
Алтынсаринді қоғам қайраткері ретінде ... ... еді. ... – ақ
Б.Сүлейменұлы алтынсаринтанудың деректік негізін қалап, баға жетпес үлес
қосқан. Профессор Ә.Ламашев ғалымның осы еңбегі ... ... деп ... ... ... ... ... жариялауға тарихшы Бек
Сүлейменов ерекше үлес ... Ол ... ... ... ... және ... бірнеше қалаларындағы архивтерде,
кітапханаларда болып, мол материалдар ... ... ... ... 1943, 1948 жылдары баспадан шыққан «Таңдамалыларын» қайта
қарап, ... алғы ... ... ... 1955 жылы ... үш томдығын орыс тілінде жариялады.»
Бекежан Сүлейменов зерттеулері ... 1975 – 1978 ... ... ... ... ... ... Бекежан Сүлейменовтің соңғы
еңбегі 1980 жылы жарық көреді. Ол – ... ...... ... аса ... ...... Ыбырай Алтынсарин Қостанай
өңіріне белгілі атақты Балқожа бидің отбасында тәрбиеленді, тоғыз жасында
Орынбор қаласындағы қазақ балаларына арналған жеті ... ... ... ... шекара комиссиясында қызмет істеген ... ... ... сабақ алады. Оның үйінде жиі ... ... ... тағы ... ... ... кітаптар оқиды.
Кейіннен дүние жүзі әдебиеті ... ... ... Д.Байрон,
А.С.Пушкин, Н.В.Гоголь, М.Ю.Лермонтов, Ә.Фирдауси, Г.Низами, Ә.Науаи тағы
басқа ... ... ... оқып ... ... Бұл Алтынсаринның ой
- өрісін кеңейтеді, өркениетті елдердің ғылымы мен ... ... ... ... ... ол, 1857 – 1859 жылдары ... өз ... ... ... ... да, 1860 жылы Орынбор облыстық басқармасына
кіші тілмаштыққа ауысады. ... өз ... ... Торғай қаласындағы
бастауыш мектепке мұғалім болып келеді. Осы кезден бастап Алтынсариннің
ағартушылық – ... ... ... ... түкпірде мектеп ашу өте қиын еді: қаражат, мектеп үйі, оқу
құралдары жетіспейтін. Оның үстіне ... ... іске ... да, ... ... те ... қарайтын. Бірақ соның
бәрі оның талабын қайтара алмады, ағартушылық идеямен ... ... ... орындауға құлшына кірісті. Ол мектеп ашуға ел – елді
аралап қаражат жинауға кіріседі.
1864 жылы қаңтардың 8 – ші ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин балаларға сабақты қызықты, тартымды, әрі
түсінікті етіп беруші еді. ... діни ... ... ... ... бір жыл ішінде әзер хат таныса, Ыбырайдың алдынан оқыған
шәкірттер небәрі үш айдың ішінде хат ... ...... процесін ұйымдастыруда ол дүние жүзі педагогика
классиктері: Я.А.Коменский, Ж.Ж.Руссо, К.Д.Ушинский, ... тағы ... ... идеяларын басшылыққа алды, оларды қазақ ... ... ... ... ... ... ... көзқарасынан да бүкіләлемдік тәлім – тәрбиенің
алтын діңгегі ... ... яғни ... жылы жүректі болу, мұғалім
мен оқушы арасындағы ынтымақтастық принциптерінің көрініс ... ... ... екі ... ... ... жазған
нұсқау хатында ол: «Егер балалар бірдемені түсінбейтін болса, онда оқытушы
оларды ... тиіс ... ... ... алмаған өзін кінәлауға тиіс.
Ол балалармен ... ... ... ... ... ... ... нәрсені де ықыласпен, түсінікті етіп түсіндіру керек, орынсыз
терминдерді қолданбау керек, мұндай сөздер оқушыларға түсініксіз болады ... ... ... ... ... іске ... қатынасы
жоқ сөздеріне қарап емес, олардың біліміне ... ... ... - ... ... Н.И.Ильминскийге жазған бір хатында: «Мен балаларды жазалауды сүйетін
қатал адам емеспін. Бірақ тентек етіп ... ... ... бұзып аласың», - деген Ыбырай Алтынсарин.
Ыбырай Алтынсарин мұғалімдердің бала оқытудағы орнын жоғары бағалап: ... ... ... де ... ол - мектептің жүрегі» - деген сөзі осы
күнге ... ... ... ... ... төл туындыларымен қатар көптеген аудармалары да
бар.
Халықты сауаттандыру, сана – сезімін ояту, рухани өмірін дамыта түсу
мақсаттарында ... ... ... ... орыс тіліндегі
әртүрлі оқулықтардан сырттай үлгі алумен тынған жоқ. Осы іздену үстінде ол
орыс мәдениетінің ... ... ... жол ашты: орыстың алдыңғы қатардағы
жазушылары мен үлкен ойшылдарының, ... мен ... ... ... алып ... ... қазақ тіліне аударып, дала
өміріне сіңістірді.
Ыбырай Алтынсарин ... ... ... ... ... ... түлкі», Лев Толстойдан «Полкан деген ит», «Силинші»,
И.И.Дмитриевтен «Екі ... орыс ... ... Паульсонның
хрестоматиясынан «Тәккаппаршылық», «Дүние қалай етсең табылады», «Талаптың
пайдасы», «Үш ұры», «Алтын шеттеуік», «Аурудан – аяған ... «Әке ... ... ... «Асыл шөп», «Бақша ағаштары», «Жаман жолдас»,
«Мейірімді бала» сияқты көптеген шығармаларды ... ... ... да әрі ... әрі ... ... жас
ерекшелігі мен білім көлеміне сай, түсінуге жеңіл, тәрбиелік жағынан ... ... ... ... ... ... ... мәдени өмірі мен
рухани тілегінің ... ... ... да ... ... ... белгілі бір дәуірдегі талап, халықтың мәдени өмірі өсіп,
кемеліне келген екінші бір дәуірде ... ... ... ... Сондықтан әрбір аудармаға (демек, ... ... да) баға ... өз ... ...... ... қарауға тиістіміз.
Аударманың алдына қоятын негізгі мақсаты – сол тілде оқитын оқушыны
басқа бір тілде жазылған шығармамен таныстыру. Бұл ... өзі ... ... ... ... ... өткен ғасырда, халықтардың мәдени
дәрежесі әр сатыда тұрған кезде, аударманың «дәл шығу мөлшері аудармашының
негізгі мақсаты мен мәтіннің ... ... және ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде ХІХ ғасырда
көптеген аудармашылар шығарманың оқушыға жақын, ... ... ... бөлді. Ыбырай Алтынсарин де осы принципті ұстады. Ол өз кезіндегі
қазақ оқушыларының ... ... ... орыс ... көп ... ... кете ... Осының нәтижесінде ғана ол алғашқы кезде
қазақ оқушылары үшін тәрбиелік күші басым, ... ... ... деп ... және осы мәндегі әрбір аудармалық шығарманың түсінікті,
қарапайым түрде шығуын қадағалады. Бұл турасында ... алғы ... ол ... деп ... еді: ... ... әңгімелердің басым
көпшілігі қазақтар рухында болуын көздедім. Сондықтан да ол ... ... алу аз ... ... жоқ. ... жеке ... ... – жақты ойлап қорытынды жасау қажет болды».
Ыбырай Алтынсариннің білім дәрежесі жағынан өте төменгі сатыда тұрған
қазақ ... ... ... іздеуі, басқа тілдегі кейбір
шығармаларды олардың дүниетануы мен біліміне ... ... ... еді. Ұлы ... ... жастар үшін өзге тілден аударылған
шығарманың оқушы өміріне ... ... оның ... ... ... ... еткен болатын. Мұнсыз аудармаларды ол өлі ... ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік
мәдениеттің көрнекті қайраткерлері мен белгілі педагогтерден ... ... ... ... ... бағытта болғандығын өз -
өзінен – ақ дәлелдей алады.
Ыбырай Алтынсарин бұл ... ... ... да ... К.Д.Ушинскийдің жастарды тәрбиелеудегі принциптерін Ыбырай
Алтынсарин қазақ даласында тұңғыш рет ... Олар ... да анық ... ... жас ... ... рухында тәрбие бере
алатын еңбектерді ғана ... және осы ... ... ... ... ... ... мәселелеріне көңіл бөлгендігін де
біле аламыз. Оның ... ... ... ... ... сүйе
білу, кішіпейілдік, қарапайымдылық, үлкенді сыйлау, жолдасты қадірлеу т.б.
болды. Бұл мәселелер ... ... ... озық ... Алтынсарин әр шығарманы аударарда, ең алдымен, оның ... ... ... ... ... бұл ... кез – келген
әңгіменің ... ... – ақ ... ... ... мен
И.И.Паульсонның әлсіз шығармаларын аударуда да ... ... ... ... ... ол ... жалпы мәнін байқай алмады,
өйткені олар ... ... ... ... ... да ... ... қарапайымдыққа, тапқырлыққа баулуды көздейтін. Ыбырай Алтынсарин
бұл әңгімелердің осы қасиеттерін ... ... ... ... ... ... ... шығыс аңыздары мен ... ... ... ... Ол бұл ... ... оқушылары
үшін қай жағынан да айрықша қиындық ... ... ... ... аудармаларының тақырыптарына қарап, олардың
түп нұсқаларын табу ... ... ол ... ... тақырыбын
өзгертіп, өзінше алған. Оның бұл әрекеті шығарманың тақырыбын ... ... ... ... ... ... туған және әңгіме
идеясының тақырып арқылы айқын белгіленіп тұруын қадағалаған. Мысалы, ... ... ... ... ... всякое
состояние» деген әңгімені «Әдеп», «Первый русский гоф – малер»» ... ... ... ... ... ... ... «Два
друга и медведь» әңгімесін «Ақымақ дос» деп алды т.б. Осы келтірілген ... мен ... ... ... ... әлдеқайда жеңіл және оқушысын тарта алатындай дәрежеде ... ... ... ... түп ... ... тым ... ал аудармада керісінше. Бірақ соның өзінде ол ұтымды, әңгіменің
негізгі мәселесін дәл және ... ... тұр. ... ... түп ... ... ... ал аударма әңгіменің идеясына байланысты
аталған. ... ... ... ... мақсаты – орыстың бірінші
суретшісінің өмірін дәріптеу емес, оның зор ... ... ... ... ғана айту, сол арқылы оқушыны талаптылыққа шақыру.
Шоқан Уәлихановтың, Ыбырай Алтынсариннің, Абайдың орыс ... ... ...... ... көркем аудармалары арқылы қазақ
әдебиеті мен орыс ... ... ... өмір ... келе ... ... байланыс бар екенін көреміз. Мұның өзі ауыр күндерде
қалыптасқан ... ... ... ... бір ... ретінде
қаралуға тиіс және өз алдына зерттеуді қажет ететін мәселе, ... ... ... ... тек ... революциясынан кейін ғана ықпал етіп
қойған жоқ, онан бұрын да тамаша ... ... оның ... ... ... да бұл екі әдебиеттің арасында әлі ... ... ... бір ... жуық әдеби байланыс тарихы бар деп білеміз.
Ыбырай Алтынсариннің аудармалары қазақ әдебиетінде аударма өнерінің де
өзіндік ... өсу жолы ... ... олар ... ... ... болып саналады. Ыбырай Алтынсариннің аудармалары мен
қазіргі аудармаларды салыстыра отырып, біз қазақтың тілі мен ... ... ... ... – ақ, ... ... де тарихи
санат (категория) ретінде өсіп, жетіліп келе ... ... ... мектепте ана тілін оқыту, тіл дамыту әдістемесін қалыптастыруға
алғаш қадам жасаушылардың бірі де Мағжан. 1923 жылы «Бастауыш мектепте ана
тілі» атты ... ... Ол төрт ... бастауыш мектептің әр жылына
сәйкес ана тілі бойынша бала тілін дамыту үшін жүргізілетін жаттығулар,
қалыптастырылар ... ... ... ... ... үш ... : ... мектептің міндеті, 2) Еңбек міндетінің міндеті, 3) Төрт ... ... ана ... құралуы талап етеді дей отырып, ана тілінің
мақсаты мен міндетін көрсетеді. Әдіскер ғалым аталмыш ... ... ... ... ІV ... ... отырып төмендегіше ұсынады:
І-сыныпта: а) жандағы әсерді қысылмай ... ... ... ә) ... өлең ... дұрыс, ашық айту, оқи білу; б) қысқа да болса,
дұрыс сөйлеу; в) ... ... г) өзі ... ... ... ... жаза білу; ғ) тақтадан, кітаптан көшіру; д) күн аттарын жазу ... ... ... тізе білу; е) ұғынған әңгімелерін һәм басынан
кешкен оқиғаларды мұғалімнің жетекші сұрауларының жәрдемімен ... ... бере алу; ж) ... ... ... ... ... а) естігені я көргені туралы ... ... ... ... ... оқығанын сахнаға айналдыру; б) біреумен дұрыс, толық
сөйлесе білу; в) ... ... ... ете ... г) бір белгілі әңгімеге
ұқсас екінші ойдан шығарып айту; ғ) әңгіменің бір ... алып ... ... д) даяр ... өз ... ... білу; е) баспадан, жазбадан
қысқа мақалаларды көшіріп жаза білу; ж) күнделік тізу; з) ... ... : а) ... кешкен оқиғалар бойынша ойдан әңгіме шығарып
тәжірибе жасау; ә) балалар жиылысында пікірін ... ... ... сөйлей
білу; г) әдебиет әсеріне шамасынша түрлі жақтан баға бере білу; күнделікті
календарды тізе білу; ғ) ... өз ... ... ... журнал
шығару; д) жиылыстар, экскурсиялар сықылды оқиғалардан ... есеп ... : а) ... бір пікірдің жобасымен толық дұрыс сөйлеу һәм
жазу; ә) ... ... ... ... ... өлшеусіз, сурет, жай
әңгіме сипаттарына қарай сөйлей білу; б) әдебиет әсірінен алынатын ... ... ... в) ... ... салу, әдебиет әсерінен
сахнаға айналдыру; г) жазбаша баяндама һәм есептен ... ... ... ғ) ... ... д) ... ... е) мектепті оқу үйін
басқаруға жәрдем ... ... ана ... ... дәл төрінен орын ала алмай
жатқанын, мектебімізде ана тілі әлі ... ... ... айта ... ... мектеп баласы ана тіліне өзінің тілі емес, мұғалімнің тілі деп
қарайды. ... ... бала ... ... жүрген тілінің ережелері деп
емес, “Тіл құралдың ережелері деп түсінеді”, - дейді
Мектептің міндеті - бір жақтан, хат таныту ... ... ... ... ... ... Балаға дұрыс тәрбие беру үшін оны әдебиетпен
таныстыру және ... ... ұғып ... ... ... ... төрт сыныпты бастауыш мектептегі ана тілінің ... ... ... ... оқу, ... үйрету;
2) емлеге дағдыландыру;
3) жазбаша сөзді өркендету;
4) ... ... ... ауызша һәм жазба әдебиет түрлерімен
таныстыру;
5) ұғып ... ... бала не ... айналысса да, ісіне ынталы болуын, мұғалім
барлық ... ана ... ... қыла ... ... болмаса тілі
түзілмеген, ойын сөзбен ұқтыра білмейтін, сөз болып жарыққа ... ойды ... ... ... ... ... ... еместігін дәл аңғарған
ІІ Тарау Қазақ тілі білімдерінің негізін салушы ғалымдардың үлестері
1. Ыбырай Алтынсарин – ақын, жазушы, балалар әдебиетінің
Атасы
Ыбырай бір ... ақын ... ... ... ... ағарту майданында
қызмет қылған. Ең бірінші рет қазақтың ана тілінде оқу құралын жазған ... ана ... ... ... ... ең ... ... оқытушысы болған.
Қазақ әдебиетін Европа жолына, өнер жолына бұрып ... ең ... ... ... ... мәні сол замандағы орыс елінің ... аяқ ... ... орыс ... ... ... және ... даласына сауда капиталының, отаршылдықтың
мықтап шеңгел салуының әсерімен Ыбырай жастарды оқуға, өнерге шақырды. ... ... ... жоқ ... ... Онан соң ... қазақ елінің білім
майданында тез ілгерілеуіне үлкен бөгет болатын сол заманда – ақ ... ... ... ... Сондықтан қазақтың ана тілінде жазған оқу құралын
орыс ... ... Бұл ... ... орыс ... ... ... жақындасқан, Ыбырай олардан қашпай, оларды өзі пайдаланып
жүрген, сондықтан қазақ ескішілдері оны ... деп ... ... ... ... кейбіреулер Ыбырайдың істерімен таныс болғандықтан, сол
бұрынғы ескішілдердің таратқан өсектерінің қалдық – ... ... ... көпшілігіне кәдірсіз болған еді, - ... ... ... малданатын тәрізді. Расында, оқуға талпына бастаған ... ... ... ... ... Жас ... арнап шығарған Ыбырайдың
«Кел, балалар, оқылығын» жатқа ... ... ... ... мен ... көз ... оның жұмыс еткен жағдайын еске
алсақ, таңқалмасқа болмайды. Ол іске ... ... ... Орынбор қолтықтарындағы қазақ далаларында қараңғылықтың
қаймағы бұзылмай», ... ... ... ... ... молдалары арқылы
тағы басқа да жолдармен ел ішінде уын жая ... ... ... ... ... ... оқуға берсең, шоқынып кетеді», - деп ... ... күш ... ... не ... ... оқытып
шығарғандағы миссионерлердің ойлаған ойы мен көздеген мақсаттары Ыбырайдың
ойлаған мақсат, ... ... ... ... ... Олардың үстіне
елдегі бай – феодалдармен тіпті өз туыстарымен де оның тілек – ... ... ... ... ... болар», - деп олар үміт
етуші еді. Ол армандары орындалмады. Оқып ... ... өз ... ... ... ... ... – ақ Ыбырай туыстарынан іргесін бөлек салды.
Олардың күткен үміттерін үзіп ... Осы ... бәрі де ... бүк ... ... ... – үлкен бөгеттер болатын. Өзімен білімі тең
келген, көзқарасы бір серігі жоқ, ең ... жуан ... ... болса да, Ыбырай бар бөгетке қарсы барып, күрес ... ... ... де халық болды. Сол халықтың ... үшін ... ... ... ... тартып, белсеніп іске кірісті. Кезіндегі
жағдаймен санаса ... ... екі ... ірі ... алдына мақсат
етіп, қойды: біріншісі – мектеп ашу, бала оқыту – жалпы халық ағарту жұмысы
да , ... ... ой – ... ... ... ... жолындағы
тәрбиелік істері. Оның барлық іс ... мен ... ... ... көз ... амалсыз осы қорытындыға келеміз. Өзінің алғашқы
адымында – ақ ол мектептің рөлін бірінші орынға қойды.
1871 жылы отыз ... ... күні ... ... хатында
жастарға дін мектептерінің басын қатырған зияннан ... ... ... ... ... дамуына бөгет жасайтындықтарын айта келіп:
«Қазақтардың білімге қолын жеткізетін ең ... ...... ... ... ... сондықтан әлі пайдалы бола алмай отыр, ... ... үміт ...... тек қана ... және ... ... да мектептермен байланысты», - деді.
Ол кезде мектеп, оқу, оқыту мәселесіне әркім әр түрлі қарады. Қазақ ... оған бала ... ... тез ... да, баласын орысша
оқытатын мектептерге беруден тартыныңқырағандар да болды. Тіпті ... ... ... ... де ... ... жоқ. Ислам дініне берушілер
және ескілікті берік сақтағысы келгендер ескі оқуды қолдады. Кейбіреулері
өздерінше жаңаға ... ... ел ... үшін де ... білу ... ... да, балаларын жаңа мектепке беруді мақұл көрді. Мұндайлар ... ... әр ... де ... Бұлардың жерлері басқа ... ... ... ... ... бір ...... «оқу - өнеріңмен біз үшін қызмет ет» - десе,
миссионерлер: «біліміңді патша үкіметінің ықпалын қазаққа молырақ ... сал» ... ... тәрізді халықтың адал ұлдары алған білімдерін өз елін
мәдениетке жетелеуге, оқу, ағарту ісін ... ... Ол ... белшесінен батып жатқан елді оқуға шақыру, мәдениеттілікке үндеу
айтарлықтай тарихи іс еді. Сол бір ... ... ... мәні зор ... ауыр ... ... ... бірі Ыбырай Алтынсарин болды.
Өмірдегі сарқылмайтын мол байлық – білім екендігін айта келіп,
білімге адамның қолы жету үшін ... оқу, ... ... ету ... Есті бала мен ... ... ... –қарсы қойып, жастарға кімнен
үлгі алып, кімнен безу керектігін көрсетті.
Алтынсарин мейілінше қиын жағдайда ... ... ... ... ... ... «Жаптым жала, жақтым күйенің» неше түріне жолықты.
Бірақ ол күрестен қажыған жоқ. Әсіресе, оның ... ... зор ... армандарын өзі орындай алмаса, болашақ жастар орындайды деп ... ... ... ... ... тек қана ... ... қорытындыға
келді. Өзін қоршаған қараңғылық, надандықтарды шеней келіп:
«Біз надан боп өсірдік,
Иектегі сақалды,
«Өнер жігіт көркі» - деп,
Ескермедік ... ... сіз ... ... ... бердім батамды» - деді.
Ыбырай қазақ жастарын ... ... ... ... ... ... ... тапқырлыққа, халқын сүюшілікке,
қысқасын айтқанда, адам ... ... ... ақтай алатын кісі ... ... және ... бала ... бастап дұрыс тәрбие бергенде ғана
бұл міндеттерді іске асыруға болатындығын ол ... ... ... ... ... ... аудармашылық жұмыстарын осы мақсатқа
бағындырды.
Балаға жастай ... ... беру ... ... ... ... ертеден бері үлкен көңіл аударып, айрықша көтерген мәселесінің
бірі десек, ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазақ даласынан оларға үн ... ... ... Ыбырай Алтынсарин.Бұл мәселе жөнінде ол көптеген
педагогтердің, әсіресе орыстың алдыңғы саптағы ұлы ...... ... ... пікірлес болды.
Соңғы зерттеушілер (Ә.Дербісәлин) Алтынсариннің отыз ... ... ... және ... көпшілігі
И.И.Паульсонның «Книга для чтения и ... ... в ... ... ... да, басқалары К.Д.Ушинскийдің «Детский
мир», «Родное слово», Л.Н.Толстойдың балаларға ... ... ... ... ... дәл аудармалар да, бір қатары ... ... ... тек ... ... ғана алып, қазақтың
өмірі мен тұрмыс – салтына жақындатып, өзінше жазған деуге болады.
Қалай ... да ... ... ... беру үшін олардың дүние
танушылық көзқарасын кеңейту үшін «Қазақ хрестоматиясының» тек өз кезі ғана
емес, қазірдің өзінде де мәні зор. ... да ол ... ... ... рет
басылып, мектеп оқушыларына ұсынылып келеді. Бұл ... ... ... ... оқу, ... ... Отанын – елін сүюшілік,
талаптылық, жігерлік, іздемпаздық, кішіпейілділік, махаббат, қайырымдылық,
адамгершілік, жинақтылық, тағы басқа осылар тәрізді жақсы ...... ... мәселелерді қамтиды. Бұларға ... ... ... ... ... ... ... аулақ болуына жол көрсетті. Мысалы:
Хрестоматияға енгізілген өлең, әңгімелердің балалардың жасына, сана ... ... ... ... ... түрде
тәрбиешілерден талап ететін әдіс мәселесінің берік ... өз ... ... ... аталып өткен: оқу, еңбек, талап, мейірімділік тағы
басқа ... ... ... таяқ ... әңгімелерді әдейі,
саналы түрде таңдап алғандығын да көрмей кетуге ... ... ... ... ... оның ... ... болса, сонымен қатар негізгі тақырыбының бірі – еңбек.
«Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш» ... ең ... ... ... ... үшін ... ... еңбек етіп жүретінін көрсете келіп, оларды
балаларға үлгі етеді. Қарлығаш, өрмекші ғұрлы жоқпысың, сен де ... ... ... - дейді.
Кейде сәл нәрсені қомсынып, оған көңіл бөлмеушілік, «аз жұмысты
қиынсынып» бойкүйездікке ... ... көп ... Бұл ... ... ... Сондықтан балаларды жастайынан – ақ бойкүйездікке,
жалқаулыққа қарсы еңбекке тәрбиелеу мәселесіне Ыбырай ерекше ... ... ... ... ... ... оның ... да әңгімелері аз
емес.
Жазушы «Атымтай жомарт» әңгімесінде ... ... ... жоқ ... ... ... қол үзбейді. Бұл ел аузында
ертегі жыр болып кеткен, ежелгі араб ... ... ... ... осы
ел аузындағы ертегіні балаларға арнап әңгіме етіп ұсынды. ... ... , ... үлгі боларлық жағы да Атымтайдың сөзінен айқын көрінеді.
Атымтай бір сөзінде: «Күн сайын өз бетімен тапқан пұлға нан ... ... сол нәр ... тарайды. Еңбекпен табылған дәмнің тәттілігі өзгеше
болады екен.» - дейді.
Алтынсариннің тәрбие жөніндегі ... ... бірі – ... етіп талпынбаса, адам баласы ешбір алға баспаған болар еді. «Талапты
ерге нұр ... - ... ... ... да өмір ... ... пікір.
Жастық шақ жігер, қайраттың толы кезі. Бойдағы жасырын талант, өнерлерін
жарыққа ... ... кез де осы. Ол үшін ... ... Әр ... де
жігермен істе, өзіңнің не нәрсеге қабілетің, ... бар, ... ... соны ... біл, қай ... ... ... әрі өзіңе, әрі қоғамға
пайда келтіре ... ... да ... ал ... ... талаптың, жігердің
жоқтығынан жап – жақсы өнердің жарыққа шықпай кетуі де мүмкін. ... ... өрге шық ... ... жас ұрпақтарға дұрыс тәрбие беру, оларды жас ... ... ... ... ... ... ... дұрыс күт, түзу
тәрбиеле, қисығын түзе, адасса айқын жолға сал», - ... Бұл ... ... үлгі ... ... ... Оның осы ... жазған бір
әңгімесінде:
«Жаздың бір әдемі күнінде бір кісі өзінің баласымен бақшаға барып, екеуі де
егілген ағашты ... ... ... ағаш ... тіп – тік, ана біреуі
неліктен қисық біткен?» - деп сұрады ... «Ата – ... ... ... ... сен де түзу ... өсерсің. Бағусыз кетсең, сен де мына қисық
ағаштай болып бағусыз өсерсің. Мынау ағаш ... өз ... ... ... ... ... ... бағу – қағуда көп мағына бар екен ... ... ...... көп мағына барында шек жоқ, шырағым, бұдан сен өзің
де ғибрат алсаң болады, сен жас ... ... да ... керек. Мен сенің
қате жеріңді ... ... іске ... ... ... ... ... жақсы, түзу кісі болып өсерсің. Бағусыз кетсең сен де мына ... ... ... ... - ... ... ... үшін де, оқытушылар үшін де ... мәні бар. ... ... - ... оған жас ... түзу
тәрбие беру, оның болашақ өмірі үшін керек. ... ... соң ... ... ... Кейде сол қисаюмен барып мерт болады. Ыбырайдың бұл
әңгімесі қазіргі мектеп балаларын тәрбиелеу үшін де үлгі бола ... ... ... ... «Мейірбанды бала»,
«Шеше мен бала», «Аурудан – ... ... ... үш ... ... ... ата мен ананың үй ішіне деген махаббатынан
басталады. ... ту ғып ... ұлы ... да алдымен өз атасын,
өз туғандарын сүйеді, олардың кейбіреулері өсе келе, тек ... ... адам ... бола ... Тек ... ғана ... ... мешандық
көзқарасты аттап өтіп, адам деген ардақты атқа ие болушылардың шын ... де қол ... ... ... 13 ... қыз патшаның үкімі
бойынша қолы кесілуге бұйырылған әкесі ... ... арыз ... өз ... ... Қыз: ... жұмыс жасап, бала – шағаларын асырайтын
атамның қолын қалдырып, мына менің ... ... - ... ... жас
қыздың тек қана атасы емес, анасы мен бауырларына деген де ... ... ... ... ... ... айқын үлгісін жазушы «Аурудан
– аяған күштірек» деген ... ... ... Бұл әңгімеде аяғы
сынған Сейіт деген бала ... ... ... ... ... да анасын
ренжітпеу үшін қабақ ... ... ... бұл ... ... орам – ... ... бара жатқанда, бір арбалы келіп аңдаусыз
соғып кетіп аяғын ... ... ... ... баласын көріп,
шошынғаннан шешесі талып қалыпты. Мұны көрген соң ... ... ... ... орнына салып таңып жатқан да дыбысын шығармай, қабағын да
шытпай жатты. Сонда сынықшы кісі: ... ... ма, ... ... сұрапты. Сейіт шешесі шығып кеткен соң, демін алып сынықшыға сыбырлап:
«Ауырмақ түгіл жаным ... ... ... ... ... ... ... әжем де қиналып жыламасын деп жатырмын», - деді.
Сейіт шын ... ... бала ... суреттеледі. Мұндай
жастарда жалпы адамды сүйетін жақсы мінездің біртіндеп өсетіндігі ... ... ... ... ... ... ... жас алақанына салып
аялап, тәлім – ... ... ... ұлы ... ... ... ол үшін ... жанының ауырғанына ыңқ етпейтін нағыз отаншыл болып шығады. Ыбырайдың
бұл әңгімесінің идеясы осы. Бұл әңгімені ... ... қана ... ... ... ... аламыз.
Тәрбие мәселесін сөз қылғанда, ерекше тоқтап өтуге керекті
мәселенің бірі – ... ... ... ... мәдениет майданындағы
өзара достық қарым – ... да ... ... ... ... ... адамдарын үлгі етуі – оның жалпы адам баласының достық
идеясын аңсағандығын көрсетеді.
Ыбырай қазақ халқын ... ... тез ... болады деген
сұраққа жауап іздеді, төбеге шығып төңірегіне қарады. Оның ... ... ... озық ... ... осы ... бой ұрды. Орыс халқы
қазақтың ... үлгі - ... ... ... ... Біз осы халықтан
үйренуіміз керек: идеясынан рух, мәдениетінен нәр, өнерінен үлгі алуымыз
керек деді. ... ... ... ... ... ... осы идеяның жаршысы
болды. Жаршысы болып қана қойған жоқ, оны өз қолымен іске ... ... ... ... ... ... ол әңгімелердің өз
кезінде атқарған қызметінде ғой. Мәселеге осы тұрғыдан келсек, өзі ... ... ... ... ... Алтынсарин жазба әдебиетіміз
тарихында балалар әдебиетінің негізін салушы - атасы болды.
Балаларға арналған шығармалар ең ... ... ... ... болуы қажет. Мейлінше түсінікті, балалардың ... тілі ... және әдеп - ... оқу, өнер адамгершілікке жетектейтін
тәлім – тәрбие берерлік болуы шарт. Балаларға ... ... ... ... ... ... ... ойлаған мақсат іске асуы керек. Яғни,
автор әңгімесіне қандай мақсат қойса, сол ... ой – ... ... ... ... ғана әңгіме өз міндетін атқармақ. Ыбырай
әңгімелері осы шарттардың барлығына дәл келеді.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... ат ... кейбір жерлерін өзгертіп,
қазақшалаған «Аурудан - аяған күшті» дейтін әңгімесіне ... ... ... ғана ... ... сол кіп – кішкентай әңгіменің ... бар, ... бар. ... ... бас – аяғы ... жап – жақсы шағын
ғана шығарма болып шыққан.
Бұл келтірілген мысалдардан басқа да ... ... ... ... әңгімелері әрі тәрбиелік мәні үлкен, шеберлігі жағынан
мүлтіксіз ... көп және өмір ... адам ... ... ... мен ... баласында» ел көшіп кетіп, ойламаған жерден жұртта
ұмытылып қалған екі баланың бастарынан ... бір ... ... ... да, тереңірек қараған адамға автордың ой ... сыр ... ... ... бас ... етіп бай баласы мен кедей баласын
алуының өзінде үлкен сыр жатыр.
Егер оның ... тек ... ... ... ақылсыздығы,
яғни, бір жастағы балалардың бірі ақылдырақ, екіншісі ақылсыз болуы ... ... ... онда ... екі ... ... ... болмас
еді. Жазушының бұл жерде көрсетейін дегені биологиялық, не психологиялық
мәселе ... ... ... ... есі дұп – ... дені сап – ... оған қарағанда Үсен көш ілгері жатыр. Өмірмен бетпе – бет келгенде
Асанның әлсіз ... ... де, ... өз құрдастарынан асып түсіп,
бетпе – бет келген өмір қиыншылығымен ... ... ... де - ... ... жерден еңкейіп шөп алмай өскен Асанды өскен ортасымен, ақысыз –
пұлсыз асыраған тұрмыс өз ... күн ... ... ... ... ... де, өзін де өз күші, өз еңбегімен күн көруге
дағдыландырған қиыншылық тұрмыс кедей баласы Үсенді күрес ері ... да, Үсен де жай ғана ... ... ... ... Бірі – ... екіншісі – кедей баласының типтік бейнелері.
Жазушы өз ортасынан үздік шығатын бірен – саран ақылды, талантты
Асандардың, не ... ... болу ... ... ... ... ол бай ... көпшілігіне тән мінез Асанда, кедей
баласының ... тән ... ... деп, ... өз орталарының
кейіпкері – типі етіп көрсетеді.
Асан мен Үсен бейнелеріне байланысты және бір айта ... ... ... мен кедей баласын ... ... ... ... ... деген ескі ұғымға да жазушы соққы бере кетеді.
2. А. Байтұрсынов және оның ... ... жайы және ... ЬІ. ... ... ... таңда қоғамда болып жатқан өзгерістер білім беру ... ... етіп ... ... әлеуметтік жағдайларды негізге ала отырып, білім
мен тәрбие берудің мазмұны жаңаша жасалу үстінде. ... ... ... ... ... аса зор мән ... ... білімм берудің
әлемдік стаңдартына сай келтіру мәселесі ... 1986 ... ... ... ... тарих, салт-дәстүрлерімізді еркін игеріп,
пайдалануға мүмкіндік болмады. Ұлы орыс империясының зұлмат ... ... бірі - ... ... еді. ... ... перзенттері А.
Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Б.Майлин, С.Сейфуллин, І. Жансүгіров,
Т. Рысқұлов, Х. Досмұхамедов, С. Қожанов т.б. осы ... ... жыл ... ... ... үшін "Жалпы ұлттық
татулық пен саяси қуғын-сүргін құрбаңдарын еске алу жылы" деп ... ... ... ... ... ... ... отырып, былай
деген еді:"Тоталитаризм қапасында ... ... ... ... ... кешкен қасіретгі өле-өлгенше санасында жаңғыртып, сол қорқынышты
шындықты бізге ... азап ... де, аман қалу ... ие ... ... да біз үшін ... қымбат, айрықша қастерлі. Олар
ұрпақ санасында мәңгі өмір сүреді...
Осы күнге жете алмай, ... пен ... ... көздерін жұмған
аталарымыз бен аналарымыздың, ағаларымыз бен апаларымыздың жаңдары ... 1998 жыл ... ... мен ұлттық тарих жылы", 1999 жыл
жұртшылықтың ой-пікірлері мен ұсыныстарын ескере отырып, ұрпақтардың ... ... және ... халқының бірлігін нығайту мақсатында
"Ұрпақтар бірлігі мен сабақтастығы жылы",- деп жарияланды. Яғни, "Ұрпақтар
бірлігі мен ... ... ... ... ... ... осы ... басты идеясы аға ұрпақ жинақтаған адамгершілік және
әлеуметтік тәжірибеге аялай ... ... ... ... ... жылдары
жүргізілген жұмыстарды одан әрі жалғастыруды көздейді.
Еліміз егемендік алғаннан бері ұлттық дүниетанымымызды кеңейтіп, жеке
тұлғалар өмірінің төлімдік ... ... баса ... аударып келеміз.
Мәселен, 1990-1999 жылдар ... ... ... ... ... А.Құнанбаевтың, Ж.
Жабаевтың және т.б. еңбектерінің тәлімдік мүмкіндіктері мен олардың ұлттық
қосқан үлестері ... ... сөз ... 125 ... мерей тойына орай "Ахмет Байтұрсынов
тағылымы" және Қазақстан Республикасындағы Тіл ... ... ... ... арнайы өткізілген конференцияда ғалымның мұрасын оқытуға
байланысты төмендегідей мәселелер қарастырылды:
- ұлы ... тіл ... ... қалаушы А.Байтұрсыновтың 125
жылдық мерейтойына арналған конференциялар, жиындар "Ахмет тағылымы" атты
семинар сабақ, оқулар ... ... ... және ... емес мектепке дейінгі
мекемелерде, жалпы білім беретін мектептерде,арнаулы орта және жоғары ... ... ... ... ... кеңейте түсіп, мемлекетгік
тілді оқыту деңгейін көтеру. Сөйтіп, оны жеке адамдар арасыңдағы ... ... ... және қазіргі кездегі іс жүргізуде жүзеге
асыруға мүмкіндік беретін нақты іспен айналысу;
- әр ... ... және ... топтардың пайдалануына жеңіл,
әрі ... ... ... ... өз ... оқып-үйрену
құралдарын, сөздіктерді, тілашарларды шығаруға ат салысу, әрі ... ... ... ... ... ... ... құрылған қалалық
"Мемлекеттік тіл" қорының жұмысына ат салысу;
- А. Байтұрсынов атындағы мұражайда алдағы уақытта ... ... ... ... - тіл ... ... ... "Ахмет
тағылымы" тәрізді тақырыптар бойынша кездесу, сұхбаттар өткізуді дәстүрге
айналдыру;
- "Мемлекеттік тіл және ... ... ... мектеп
оқушыларының шығармашылық байқауларын ұйымдастыру;
- басқа ұлт өкілдерінің байқауларын ... ... ... А. Байтұрсынов атындағы сыйлықтармен марапаттау;
- кітапханалар мен мұражайларда А. Байтұрсыновқа және тіл ... ... ... сұхбаттар, семинарлар ұйымдастыруды
қамтамасыз ету;
- ұлт ұстазы А.Байтұрсыновтың туған ... ... ... ... ... жыл ... Тіл мерекесі ретінде ерекше дайындықпен
өткізіп отыру; т.б.
А.Байтұрсынов қазақтың ағартушы ... Ы. ... ... және оның ... ... ... даласында іске асырушы
қайраткер болғандықтан, оның мұраларын ... ... ... ... Сондықтан, ең алдымен Ыбырайдың ағартушылық идеясы қандай ... ... ... топ ол идеяны қалай жалғастырды деген
мәселелер төңірегіңде ой ... ... ... заманы Ресей патшалығының
отаршылдық саясатымен тұстас келді. Орыс ... ... ... мектеп ашуды
сылтауратып өзінің отаршылдық саясатын жүргізді. Оны Н.И.Ильминскийдің
синодтық обер-прокурор К.Н.Победоносцевке жазған хатынан ... ... үшін - ... ол,- ... ... сөйлегенде жаңылып,
қызарып, орысша жазғанда көптеген қате жіберетін ... ... ғана ... ... бастықтардың бәрінен үрейленіп қорқып
тұратын болса жақсы болар еді,"- деп ... ... ... Ы. Алтынсариннің шығармашылық және ғылыми еңбектеріне зер
салатын болсақ, оның идеясы ... ... ... ... байқаймыз. Оған дәлел, Ы.Алтынсариннің мектептерде христиан дінін
оқытуға қарсылығы және ... ... ... ... ... атты еңбегін мектептің ... ... еді. ... ... ... таныстыра отырып, негізінен адам
гершілік тәрбиесі мәселесін қамтитын бұл еңбегі 1884 жылы Қазан қаласында
араб ... ... ... Осы еңбекті жазудағы ... ... ... ... деді: "біріншіден, қазақ жастарының дін ... ... ... түсіп кетпеуі үшін екіншіден, қазақтың жазба
тілінде татар тілі орынсыз етек алуына жол ... үшін мен ... ... мет ... ... ... осы оқу құралын құрастыруға кірістім" -
дейді. Яғни, оның бұл еңбекті ... ... - ... адамгершілікке
тәрбиелеудің құралы деп түсініп, өзінің мақсатына икемдей пайдалану еді.
Ы. Алтынсарин жас ... ... ... ... беру ... Ол ... адамды сүйе білу, кішіпейілділік, қарапайымдылық,
үлкенді сыйлау, ... т.б. ... кең ... ... ... ... төл ... аңыз, ертегілеріне кеңірек орын беру
арқылы ол ұлттық және жалпыадамзаттық ... ... ... Ы. ... ... ... ... бүгінгі күнге
дейін өз ... ... жоқ. ... ... ... -
адамгерішлікке, имандылыққа тәрбиелеу болды. Оның пікірінше, ... ... бір адам ... ... ғана ол парасаттылық- пен
біреуге жанашыр бола алады.
Ы. Алтынсарин шығармаларының бәрі адам ... ... ... адамгершілікке тұнып тұрған озық ... ... ... оқытудың негізгі мақсаты - пән мазмұны бойынша ақпараттар беру
ғана емес, жалпы іскерлікті, адамгершілік ... ... ... тиіс.
Ы. Алтынсарин ашқызған алғашқы ұлттық мектептердің ... ... Екі жыл ... ... ... Төрт жыл ... бір ... мектеп.
3. Алты жыл оқытатын екі кластық училище.
Осы мектептерден ... ... ... ... ... М. ... ... С.Көбеев, Ғ.Балғымбаев,
Б. Өтетілеуов және т.б. білім алды. "Ғұлама ағартушы ғалым" атты еңбекте:
"Ы.Алтынсарин мектебін бітірген қазақ ... ... ... ... Торғайдағы екі кластық орыс-қазақ мектебін бітіргеннен ... ... ... ... деп атап ... "Ұлы ағартушы Ы.
Алтынсариннің бастамасын ілгері дамытып, нағыз ғылымдық ... ... ... жеткізіп берген - А. Байтұрсынов"-деп Қ.Мұхамедханов ... ... ... ... ... ... ... болды. Олардың идеяларының үндестігін шығармаларынан, әңгіме,
өлең, мысалдарынан, ... ... ... ... ... Мәселен, А. Байтұрсыновтың "Оқу жайы" атты мақаласында қай
халықтың болмасын ілгері басу себебі де, ... ... да оқу ... ... дәлелдейді. Оқусыз халық қанша бай ... да, ... ... оның ... ... халықтардың қолына көшпекші...
...Бұл заманда қолы жетпегендерді теңдікке жеткізетін, әлсіздерге
күш беретін өнер - ... сол өнер - ... ... ... ... ... түзетіп, басқалардың аяқ астында жаншылмас едік,
біз де өз ... бір жұрт ... ... едік," - деген мақала
жолдарынан ағартушының егемен ел ... ... ... білім
деген нақты тұжырымды халық санасына ... ... ... ... "осы ... жан ... ... бәрі де ғылыммен табылған.
Адам баласын ... ... ... суда балықтай жүздірген - ғылым.
Дүнияның бір шеті мен бір шетіне ... ... ... тұрған-ғылым, от
арба, от кемелерді жүргізген - ... ... ... ... ... ... сондай болмаған. Бұлар да басыңда біздей, қатта бізден де ... ... ... оқи, ... келе ... жеткен", - деген
пікірінің де Ы. Алтынсариннің "Өнер-білім бар ... атты ... ... ... үндес екені байқалады. Екі ... ... ... түсініп, елінің келешегі тек өнер-білімде деп қарап, ... ... ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин "Ауыл
ауылды аралап, елден қаржы жинап, Торғай, Қостанай, Ырғыз-Ақтөбе өнірінде
бірнеше мектептер ашып, ал ... діни ... ... дүнияуи пәндерді
оқытуды қолға алып, "Қазақ хрестоматиясын" ұсынса, ... ... ... тек ... деп түсінсе", А.Байтұрсынов "Оқу жайы" атты
мақаласында "Қазақ ауылында оқу жайы нашар, кемшілігі ... көп, ... ... ... ... ... ... жайын дұрыс үйрететін, білгір
маман даярлайтын оқу орны педучилищелер жоқ,"- деп дабыл қағады. Және ... қай ... ... ... үшін ашылған школдардың бәрі де аулынай
школдар, бір ғана ... ... 132 ... 109-ы ... ... ал
мұндай школдардан қазақ балалары тірішлікке пайдалы білім аларлық ... ... ... ... орта және ... оқу ... ... оларды дамыту, қаржылаңдыру мәселесін "Қазақ" ... ... ... жол ... ... деп ... алға ... ағартушылық
қызметін білдіреді.
А. Байтұрсынов "Бастауыш мектеп" атты мақаласыңда ... ... ... ... ашады әрі: "Хүкіметке ... ... бәрі бір ... бір діңде, бір ... ... ... ... өз діні, тілі, жазуының сақталуы. Солай болған соң бастауыш
мектеп, еуелі миссионерлік пікірден, политикадан алыс боларға керек... ... ... ... ... ... ... жазуын жоғалтып, орысшаға
аударамын деген пікірден хүкімет безіп, тиісті бастауыш мектеп екі жаққа да
зиянсыз, ... ... ... ... ... ... ... ұнамды
мектептің түрі біздің ойымызша мынау",- деп бастауыш мектептің 5 ... ... ... ... ... ... ... келіп
оқитын және жатып оқи- тындай ғып құруды, қыр мектептері мен ... ... ... ... ... ... Жалпы 5
жылдық бастауыш сатының 3 жылы ... -екі жылы ... ... берілсін.
Ауыл мектебі тек ана тілінде болсын. Оңда оқу, жазу, дін, ұлт ... ... ... ... жаратылыс жайы пәндері оқытылсын. Болыс
мектебі орысша оқыла- тын соңғы екі жыл. Мұңда ... ... ... ... ... ... ... керек дейді. Демек, бұл
салыстырулардан ғалымдардың ... ... әрі ... ... ... ... аңғарамыз.
Қорыта келгеңде, Ы. Алтынсарин мен А. Байтұрсыновтың ... ... ... ... идеяларының үш бірдей бағытта үңдесетінін
байқауға болады. Біріншіден, екеуі де бар ғұмырларын ұлттық мектеп ... ... ... ... терең меңгертуге,өнерге, мәдениетке
тартуға ... ... ... ... ... ... төл оқу-
құралдарын, сол ... ... ... ... ... ... құралдар жазды. Үшіншіден, болашақ маман ... ... ... ... ... анықтау, мектептердің материалдық-
техникалық базаларын нығайту, оқу-білім арқылы қоғамдағы саяси-әлеуметтік
мәселелерді түсіндіріп, ұлттық ... ояту үшін ... ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов Ыбырайдың рухани және тарихи ізбасары екен-
ін Ә. Бөкейхановтың 1925 жылы 23 ... ... А. ... ... Ахмет! ...Алтынсарының баласы Ыбырай хақында өзіңіз жазсаңыз
жақсы ... еді. Ол ... ағаң емес пе ?! ... ол ... өмір ... сендей
болар еді, ал сен ертерек дүниеге келгенде, оның ісін жасарың хақ...." -
деген пікірден де анық ... -рух ... яғни ... ... ... ... яғни жылы
жүректің ісі, сана-ми, яғни нұрлы ақылдың ... Абай - ... ... ... -ұлттық сезімді тудырушы, Ахмет ұлттық ... ... ... ... ... айналдырушы. Оқыған азаматтың тұңғышы алғашқы
шыққан көсемі,-" деп М.Әуезов атап көрсеткендей А. Байтұрсынов XX ғасырдың
басында ұлттық ой-пікірлердің ... ... ... ... ашуға бүкіл
күш-қайратын жұмсаған қайраткерлердің бірі еді.
А. Байтұрсыновтың еңбектері ең ... ... ... ... Оны ... ... ... ғылымға қосқан үлесін айқындауда С.
Сейфуллин мен М.Әуезов еңбектерін айрықша атаймыз.
М. Әуезов А. Байтұрсыновтың оқу-ағарту саласына ... ... ... ... Ахаң ... ана тілі, Ахаң салған әдебиеттегі
елшілдік ұраны - ... ... ... ... газетінің 1916 жылдағы қан
жылаған қазақ баласына ... ... ... ... ... ... біз ... та тарих ұмытпайтын істер болатын",- ... ... ... ... ... ... ... көзі тірі кезінің өзіңде, оның елу ... ... ... ... екі ... ... болғанын көреміз.
1923 жылдың 18 қаңтарыңда Қырғыз Халық Ағарту ... ... ... ... А. ... 50 жылдық
мерейтойын тойлау туралы Мелков ... ... Оңда ... атап ... ... ... ұсынған тойлану рәсімін ұйымдастыруды ерекше
комиссияға тапсырған. Бұл комиссия құрамыңда Тоқтабаев, Арыстанбеков,
Шейнессон, ... ... ... жоспары бойынша ғалымға арнап ... ... ... ... ... А. ... есімін беру,
жергілікті баспасөзде ол туралы мақалалар жариялау, қаржылай сыйлық беру,
мерекелік концерт т.б. ұйымдастыру және оған ... ... ... ... 6 ... нан тұратын комиссия құру ісі
қамтылған еді, ал осы жылғы 23 ... ... ... ... ... ... осы мәселе қайта ... ... ... ... ... көреміз. Өйткені, "А. Байтұрсыновтың
комиссарлықтан кетіп, ... ... ... ... ... да аз болмады. Оған А.Байтұрсыновтың 1922 жылы ... ... ... ... ... өнбегеніне ашыньш жазған
"Қазақ қаламгерлері ... ... ... ... ... әр қилы
түсінікке азық ... ... айту ... мақалада артық-кем, екі үшты
ойдың сілемдері бар. ... ... ... ... ... ... ... даттауға пайдалаңды".
Орынбор қаласындағы Свердлов атындағы клубта А.Байтұрсыновтың ... ... ... ... ССР ... ... ... кіріспе сөзбен ашып, жүргізіп отырған .
С. Сейфуллин Ахаңның 50 ... ... орай ... ... ... атты ... АБайтұрсыновтың қарапайым кісі емес, зиялы
қауым ... ... ... ... ... ар-ұятының
тапталмауын, ұлтының намысының қорланбауын қалаған - қорғанышы, ... ... ... ... бөлмей, барлығын бірдей сүйген ... жан, ... ... екендігіне тоқтала келе:
Үстінде ұйықтағанның айнала ұшып,
Қаққы жеп қанаттары бұзылғанша.
Ұйқысын аз да болса бөлмес пе екен,
Қоймастан құлағына ызындаса? - деп оның өз ... ... ... ... Ахаң ... ... ол ұйықтаған қазақ халқының үстінде
қоймастан "ұйқысын аз да болса бөлуге ызыңдайды. ... ... да ... ... ... қазақ жырларына "оқу һәм тіл ... ... ... деп әділ ... ... ... замандас-інісі, ақын М.Дулатов ... ... ... атты орыс ... ... ... ... туған өлкесіне, өміріне сипаттама береді. Оны халық ақыны,
өзіндік ерекшелігі бар, қырғыз (қазақ) әдебиетіндегі басты тұлға, ... ... ... ... ... көркем әдебиетінің негізін
қалаушы, "Қазақ" газеті арқылы халқының жоғын жоқтаушы ... ... ... ... кейін, А. Байтұрсынов мұрасын зерттеуге мол
мүмкіндік туды. Ғалымның мұрасын терең зерттеушілердің бірі - Р.Сыздықова.
Ол А.Байтұрсыновтың XX ... ... ... ... ... ұлттық
мәдениетіміздің дамуына қосқан ... ... ... ... ... алдына жүйелі бағдарлама қойғанға ұқсайды: ол ... ... ... ... ... ... ... бұл үшін араб
алфавиті негізіндегі "Байтұрсынов жазуы" дүниеге ... ... ... ... аштыруды ойлаған, бұл үшін "Оқу құралы" атты оқулығын жазған,
одан соң қазақ тілінің грамматикалық ... ана ... ... ... ... мұны орындау үшін "Тіл құралды" жазған. Төртінші, тілді
дұрыс қолдана білу тәртібін ... ... бұл үшін "Тіл ... ... сауат аштыру, қазақ тілін оқыту әдістемесін жасауды
міндетіне алған, бұл үшін ... мен ... ... ... ... ... ... тілін зерттеудегі және оқу-ағарту майданындағы
істеген істері мен ... ... осы ... ... ... ... ... білім-ғылымының көшбастары дегізетін тарихи
мүра",-дейді.
А. Байтұрсыновтың ... ... ... ... С.Қирабаевтың
еңбегінде негізгі орын алады. Ол Ахметтің алғашқы ақыңдығы "Қырық мысалдан"
(1909 ж, Петербург) басталатынын жазады. "Бұл ... ... ... ... ... ... кезіңде туындаған. Ол орыстың ағартушы лық
дәстүрі рухыңца тербиеленген жас үстаздьщ балаларды оқытуға, оларды ... ... ... ... ... ... ... Бұл ниетін ол мектеп көлемімен шектемейді, жалпы халықты
ағарту,оларды ... ... ... ... жолына үгіттеу ниетін
ұстанады",- деп ... ... ... К.Құсайынов: "...тіл біліміндегі ... ... ол ... ... дәстүр бір сәтке де үзілген емес, өзінің
үйлесімді сабақтастығын тауып, кейінгі маман ... ... ... ... өз ... ... ... дәреже,
атаққа ие болмағанымен тіл білімі саласының ... ... ... еш дау ... - ... Яғни, А. Байтұрсыновтың филология
саласы бойынша айтылған ой-тұжырымдары, ғылыми-теориялық еңбектері ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар
пікірлерінен аңғарамыз.
А. Байтұрсыновтың қазақ тілі әдістемесі, әдебиеті, аудармашылығы,
ақын- дығы ... ... ... ... біраз ғылыми-зерттеу жұмыстарының
бар екендігіне көзіміз жетті. Ал, А. ... ... және ... тарихи тұлға ретінде айқындайтын арнайы ғылыми-зерттеу жұмысы
жоқ болғанымен ғылыми мақалалар бар.
Мәселен, К. Нұрпейіс ... ... ... мақаласыңда
А.Байтұрсыновтың саяси қызметін, Алаш партиясыңдағы ролін жан-жақты саралап
көрсетеді.
Академик М. Қозыбаев XX ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін, соның ішінде сол қозғалыс көсемдерінің
бірі - А. Байтұрсынов ... ... ... ... ... ... XX
ғасырдың ірі құбылысы, феномені. Оның есімі осы дүбірлі ғасырдың түбірлі,
түбегейлі ... ... ... да, ... шын
мәнінде ғасыртану десе де болады.
Ендеше, Ахаң болмысы жан-жақты ашылғанда ғана ұлттың ұлы ... мен ... ... ... ... қозғалысына қазақ халқының
қосқан сүбелі үлесі сомдалады. Сөз жоқ, бұл болашақтың ісі.
Ахаң, ең алдымен, Ресей шығысының ... ... ... Алаш қозғалысы ең алдымен XIX ғасырдағы ... ... оның ... ... Абай заманында ... ... ... ... ... ... тарихшы Т. Омарбеков А.
Байтұрсыновтың патша манифесі ... ... ... ... мың адам қол ... ... "Қарқаралы петициясы" деген атпен
белгілі болған, 11 баптан тұратын ... ... ... ... мәліметі жан-жақты талдайды. Осы мәселе жайлы М.Әуезов Ахметтің
50 жьілдық тойында сөйлеген сөзінде былай деп ... 1905 жылы ... ... басқа біраз оқығандар бас қосып,
кіндік хүкіметке қазақ халқының атынан ... ... ... аталған үлкен сөздер: біріншіден - жер мәселесі. Қазақтың жерін
алуды тоқтатып, переселендерді жібермеуді сұраған. Екінші - қазақ ... ... ... ... - ... орыс қылмақ саясатынан құтылу
үшін қазақ жұртын муфтиге қаратуды сұраған. ... ... ... ... осылар болғандықтан, Ахаңдар бастаған іске қыр ... ... ... көп ... ... ... себепшіі болған".
Демек, А.Байтұрсыновтың қазақ елінің тәуелсіз ... ... ... ... және қоғам қайраткерлерінің бірі екен.
Ал, А. Байтұрсыновтың еңбектеріңдегі философиялық көзқарастар әлі ... ... ... ... ... де, ... Ж.Алтаевтардың
"Қазақ философиясының тарихына кіріспе","Философия және мәдениеттану"атты
еңбектерінде қазақ философиясының ... даму ... оның ... ... ... ... айта ... А. Байтұрсыновтың "Қазақ өкпесі",
"Тәні саудың-жаны сау", ... оқу ... атты ... ... ... сөз ... Белгілі философ
О.А.Сегізбаевтың "Казахская философия XV начала ХХ вв" атты ... ... ... ... "Маса" еңбектеріндегі философиялық
көзқарастарына талдау жасай отырып: "А. Байтұрсынов сол кезенде ... ... ... ... ... ... тіл, сөз ... философия ғылымын терең түсінбей соншалықты саралау мүмкін емес
еді. Себебі, мұнда адамның табиғатқа ... ... ... мен ... жан дүниесінің ара қатынасы философиялық тұрғыда терең талданған" -
деп бағалайды.
Сондай-ақ, А.Х.Қасымжанов "Портреты" атты еңбегіңде А. ... ... жеке ... оның ... көзқарастарын талдау барысында А. Байтұрсыновты да атап ... ... ... ... келе, ол - ағартушылық философияны мақсат
тұтқан, сол философияның дәстүріне орай адам ... ... ... ... ... Ол ... ... оқу-білімнің,
тәрбиенің мәнін ерекше бағалап, ұлттық рухани байлықты сақтай отыр- ып,
бірте-бірте бостандық, ғылым мен ... ... пен ... ... уағыздаған. Ғалым таптық сыңар жақтылықтан ада, бүкіл адамзаттық
гуманистік ... ... Оның ... ... ... ... Мақалаларыңдағы қоғамдық өмір құбылыстары
мен әлеуметтік мәселелер ... ... ... ... ... Қоғамның қаншама ғылыми ... ... ... ... ... ... пен ... жетіспесе
адамзаттың рахатқа кенелмейтінін ол "Тәні саудың - жаны сау" ... және ... ... ... ... ... С.Қалиев Қазақстанда ой-пікірдің дамып ... ... ... келе ... ... ... ... 8 кезеңге
бөліп қарастырады. Және автор біз қарастырып отырған "Кеңестік ... ... ... ... ... ... ойдың ғылыми жүйесін
жасаған, теориясын негіздеген педагогика ғылымының ... деп ... ... ... ... ... басыңда патшалық Ресейдің отарлау саясатымен
қатар келеді. Ресей өкіметі өзінің саясатын іске ... үшін ... ... осы кезде де ұлттық тәлім-тәрбиенің өзіңдік ерекшеліктерін
айқыңдайтын төл ... ... ... ... ... "Педагогика",
"Бастауыш мектептегі ана тілі", "Сауатты бол", Ж.Аймауытовтың ... ... "Жан ... және өнер ... ... ... ... тәрбие", "Ана мен бала" т.б., ... "Оқу ... ... ... "Тіл ... ... "Қырық мысал", "Баяншы", "23 жоқтау", "Ер Сайын", т.б. М.Дулатовтың
"Есеп құралы", ... ... ... ... ... ... қарапайым география", Б.Сәрсеновтың "Геометрия",
Е.Омаровтың "Физика" т.б. Ш.Құдайбердиевтің "Түрік-қырғыз, қазақ һәм хандар
шежіресі", "Қазақ айнасы", "Үш ... т.б., ... ... ... ... тән ... ... т.б, еңбектері қазақ жастарының
білімін көтеруге зор пайдасын тигізіп, игі ... ... Бұл ... ... ... 1999 жылы "Білім" баспасынан жарық көрген "Қазақ этно
тарихы" атты еңбегіңде жүйелі түрде, ғылыми негізде сөз ... ... ... ... ... кеңес өкіметінің құрылуымен
тұс- па-түс келді. "20-ы жылдары мектептердің әлденеше түрі болды. ... ... ... оқу курсына негізделген бірінші сатыдағы мектептер, ... бар ... жеті ... ... ... сатыдағы
мектептер. 1920-1921 оқу жылында республикада 144 мың оқушысы бар 2410
мектеп жұмыс істеді".
XIX ғасырдың аяғы - XX ... басы ... ... ... ... даму кезі болды.
А. Байтұрсыновтың психологиялық көзқарастары ... ... ... аз да ... ... пікірлер білдірген. Мәселен, Қ.Жарықбаев:
"...тек, "Әдебиет танытқыштың" өзінде ғана осы ғылымға қатысты толып жатқан
ой-пікірлер мен салиқалы ... ... ... ... өнері", "Сөз
толғау", "Лұғат әуезділігі", "Жанжақтау", ... ... "Іс ... ... ... мен ұғым-түсінік- терде сондай-ақ,
оның жұмбақ, жаңылтпаш, айтыс, толғау, терме, тақпақ, ... ... ... т.б. ... ... ... ... халықтық
психологияның теориялық қисыңдары үшін іздесе ... ... ... ... мол", ... ... ... А.
Байтұрсыновтың психологиялық пікірлерін айқындайтын ... ... ... ... ... оқу, жазу ... заңдылықтарына негізделгенін және ғалымның орыс психологы
П.П.Блонский зерттеулерін басшылыққа алғанын айтады.
А. ... ... ... оның ... мен ... ... отбасы, заман өзгеруіне ... ... ... ... ... ... емес ... белгілі. Ал, ... ... ... ... бұл - ... орталық архив қорлары,
ұлттық кітапхананың сирек кездесетін қолжазбалар қоры, ұлттық қауіпсіздік
комитетінің және ... ... ... ... ... ... архив қорындағы А. Байтұрсынов туралы деректерге қысқаша шолу
жасасақ, мұнда оның өмірі мен ... ... ... 1893 ... 1936 ... ... ... аяқталады. Біз ҚРОМА-нен басқа
жерлерде түпнұсқасы кездесе бермейтін, ... ... ... ... ... тереңірек танысам деген оқырман қауымға көмегі тиер
деген ниетпен ... ... ... ... реттеп, бірізге
келтіріп ұсынамыз.
Бұл деректерді үш топқа топтастыруға болады. Бірінші топқа: ... ... ... құжаттар; Орынбордағы мұғалімдер ... ... ... ... ... ... ... ұйымдары және т.б. Онда А. Байтұрсыновтың Орынбор мұғалімдер
мектебіндегі оқуы, бағалары ... ... ... ... беру ... және ... жылдар арасындағы саяси-ағартушылық қызметінен
хабардар ететін мәліметтер. Екінші топқа: 1917 жылдардағы Уақытша Үкіметтің-
Торғай облыстық комиссарының және ... ... ... ... А. ... ... қызметінен мол мәліметтер бар. Оның
Торғай облыстық басқарма ісіне араласуы, Орынбордағы жалпы қазақ ... 1-2 ... ... ... ... ... деректер. Үшінші топқа:
Қазревкомның, Орталық атқару комитетінің, Халық ағарту комиссариатының және
басқа кеңес ұйымдарының құжаттары.
Архив ... ... А. ... ... ... ... ірі де елеулі өзгерістердің орын алғанына көз жеткіземіз.
Яғни, Қазревком төрағасының орынбасары, Қазревком ішкі ... ... ... атқару комитетінің мүшесі, Халық ағарту комиссарының
орынбасары, Халық ағарту комиссары, Академиялық ... ... ... кездерінде қазаққа "қазақ" атын ... ... ... ... ... Автономиясын құру,
сауатсыздықты жою, ... ... ... ... ... ... ін ... білім жүйесін реттеу, оқу-ағарту мәселесінің
жандануына, төл оқулықтар жазу және тарату, ... ... ... ... тіл ... ... ... жазуын реформалау, баспасөзді
көтеру т.б. істерде көшбасшы, ірі ... ... ... ... ... ... оқып-үйрену, зерттеу арқылы А.Байтұрсыновтың
қысқа ғана өмірінде келер ұрпақ болашағының жарқын болуы үшін бар ғұмырын
күреске ... XX ... ірі ... ... көз ... Демек
бірегей тұлғалардың бірінің өмірі арқылы "тұлға" мен "тұлға", "қоғам" мен
"дәуір" қосбірлігін зерделей отырып, оның жеке ... ... ... ... ... тәрбиесіне үлгі-өнеге етуге толық мүмкіндік туады.
А. Байтұрсыновтың алғаш ағартушылық ой-пікірлері сонау ... ... ... "Қазақ" газетіңде жарияланған мақалаларынан
айқын көріне бастайды. Газет өзінің тұңғыш ... ... ... ... керектері", "Қазақша оқу жайынан", "Орысша оқушылар"
атты мақалалары дәлел. Автордың бұл мақалаларының мазмұнына ... ... ... ... ... және оңдағы білім сапасын
арттыру, ол үшін кәсіби ... ... ... мұғалімнің біліктілігін
жетілдіру үшін білім ... ... ... ... байқаймыз. А.
Байтұрсынов бұл мақсаттарына жетті де. Оның "Баяншы", "Оқу ... ... көп ... ... ... ... қатар, ол осы мақалаларыңда қазақ ... ... ... ... ... бірі - ... саяси-әлеуметтік
теңсіздік, үкімет және қазақ бай -шонжарларының тарапынан ... ... ... және орта оқу орындары жоқ болғандықтан
шолақ оқумен ... ... ... ... ... писарь болып шен
қуып, шекпен ... ... деп ... ... ... ... ... қазақ атқа мінерлерінің ой-өрісінен де хабар ... ... тек ... ... беру ... ғана емес ... ... кеткен ересектердің сауатын ашу мәселесіне де ерекше көңіл аударды. Ол
үшін: ... ... ... әдіс ... тәртіптелген қазақша Әліп-биді жазды.
Архив деректерінен оның ересектер арасындағы сауатсыздықты жою ... ... ... еткеніне көз жеткізуге болады. 1920 жылғы 8 қыркүйектегі жене
т.б. халық комиссариатының мәжілісіңде ... ... үшін ... ... жене ... ашу ... шығару ісін көтеріп
отырды.
Осы мәжілісте денсаулық сақтау жене халықты әлеуметтік қамсыздаңдыру
мәселелері, қазақ еңбекшілеріне тегін ... беру ісі заң ... ... ... ... А. Байтұрсыновтың жетім балалар жайын жақсартып,
олардың мүмкіндігінше білім алуына жағдай жасағандығы ... ... бар. Осы ... ... байланысты "Балалар апталығын"
ұйымдастыратын комитеттің халық ... ... ... сы ... ... ... А. ... мұраларындағы ең негізгі мәселелер -оқу-ағарту
ісін жандандыру, қазақ алфавитін жасау еді. Ахметтің жаңа ... ... ... ... - Т. ... былай қуаттайды: "...Ахметтің
жаңа алфавиті мен жаңа ... ... ... ... зор ... ... еді. Жаңа ... тіліміздің таза сақталуына мүмкіңдік
туғызды. Жаңа алфавит әлемдік мәдниетпен араласа түсу ... ... Жаңа ... ... мектептерінің өркендеуі жолында алып адым
жасағаны анық". Алфавит мәселесінен басқа Ахметтің үкіметтен ... ... тағы бірі ... ... ... ... Ахаңның 50 жылдық мерейтойында сөйлеген сөзінде: "Бар
ғұмырын өз халқына шын құштарлықпен ... ету ... ... бар
бақытын содан тапқан, табиғаты белек жандар ... А. ... ... ... ... ғалым. Ахмет Байтұрсынұлы мәдениетіміз бен
ғылымымызға қалтқысыз беріле қызмет ... ... мен ... ... тек сол ... ... жан. Ахаң - ... тұлға, зерделі ғалым.
Күрделі болғанда, ел-жұртының тарихы мен ... ... ... біліп
толғаған, танымына лайық алысқа қол ұсынған алғашқы оқымыстысы ", - ... ... ... ... ғалым еңбектерінің шарықтау шегі болған.
Көптеген еңбектері ... ... Олар ... ... ... ... ... көрді.
Ал, 1937 жылы ғалымның жазықсыз жазаға ұшырауымен оның еңбектерін
жариялауға тиым салынуына байланысты ол ... ... ... туды.
Мәселен, Ғ. Тоғжановтың "А.Байтұрсынов жене байтұрсыновшылдық туралы",
А.Сембаевтың "Қазақ-совет мектебінің даму тарихы", ... ... ... ... ... ... атты еңбектерінде
А.Байтұрсынов туралы кертартпа, сыңаржақ пікірлер ... ... ... ... ... құрылыстың алғашқы жылдарыңда-ақ
араб алфавиты қазақ жазуын қанағаттаңдыра алмайтынын көрсетті. Бірнеше әрпі
қазақ тіліңде жоқ, қазақ тілінің ... әрпі оңда жоқ. Осы ... ... А. ... оңай ... боп, араб ... түсін
өзгерте бастады: "б" әрпі - астыңда екі ноқат тұрса, "жаңашылдар" сол
сызықтың ... үш ... ... арабта жоқ, қазақта бар "и" әрпін
жасады. Осындай жаңалықтар көп ... ... ... әліптің қасына" қол салу.
Олай ету -қағаз басатын қазақша машинка жасау ... кеп ... ... үшін ... ... ... ... кассаға сиярлықтай етіп шұнтитқан, осы "науқанның" кезінде "артық
тұр" деп "әліптің" де қасын жұлған",- деп ... араб ... ... ... қарсы болған іс-әрекетіне өзіндік пікірін
білдірген.
Мұндай ... ... ... ... да ... ... құрылтайда латын қарпін жақтап, араб қарпіне қарсы 7 ... Оның ... ... Жирков және Яковлев жасаған. Дегенмен,
мұнда да ғылыми негізделген ... ... ... дәлелдейтін,
нақты пікірлердің болмағанын, ал кемшілік деп негізге алған фактілердің
барлығы А. Байтұрсынов түзген ... ... ... ... (15-16 ... ... кемішліктері екеңдігі айтылған. Біз бұл жерде мұңдай еңбектің
авторларын кінәлаудан ... ... сол ... ... - ... ... ағымы олардан осылай жазуды талап етіп, мәжбүр етті
деп есептейміз. Оған ... ... ... ... ... ... ... атты мақаласындағы деректерді келтіруге болады. Бұл
мақаласында 1932 жылғы 10 ... ... ... өлкелік комитеті
"Сталин жолдастың хатына байланысты Қазақстанның теориялық ... ... ... ... ... ... ... басқа жаққа
бұрып, жалған сөйлеу, тарихты бұрмалаудың бастауы, негізі болғандығы
туралы айтады. ... ... и ... теории оказывают влияние
и на некоторых научных работников - членов партии. ... ... ... работах часто повторяют те же буржуазные и мелкобур-жуазные теории.
Так, тов. ... в ... ... ... ... ... ... и колонизаторами легенду о добровольном переходе в подданство
царизму угнетенных масс ... ... Тов. ... в ... ... ... старую феодально-родовую қультуру ("Кркчетав").
Товарищ Тогжанов в своих работах по казахской литературе ... ... ... на ... ... ... в ... Казахстана" журналы, 1932, N1, 87 бет) деліңді және ... ... ... ... ... қаулаған өрттей бар ой-санамызды
өзінің дегеніне бұрып ... ... ... алғашқы сөзін Мұстафа Қайыпназаров КазАПП
съезіндегі баяндамасында (1932 жылы 26-29 февраль) айтса, Ө. ... I ... не деді ?" атты ... "Алашорда оқығандарын
(жазушылар) төңкеріске дейін де, ... ... де ... ... ... болды дейміз. Еңбекшілердің досы емес, қасы болды
дейміз" ("Әдебиет майданы" журналы 1932, №4, 3 бет) деп ... ... ... аты ... ... өзінің қатесін түзету
мақсатымен, "Большевик Казахстана"журналының 1932 ... ... жене ... ... ... ... бұрыннан айтып,
жазып келген ойларынан теріс айналды" ... ... ... тұлғалардың
өз пікірлерінен бас тартып, солақай саясаттың шоқпарын соғу жолына ауытқу
себептерін анғарамыз.
Біздің зерттеу нысанамыз ... ... А. ... ... ... дамуына байланысты үш кезеңге жіктеліп:
Біріншіден, А. Байтұрсыновтың көзі тірі ... ... және оған ... сол ... көзқарастар, яғни ғалым мұрасын
объективті бағалауға ... ... ... ... көру ... А. Байтұрсыновтың репрессияға ұшыраған кезеңнен ақталғанға
дейінгі уақыттағы еңбектерінің насихатталуы ... ... Ол 37-80 ... ... ... ... Яғни, ғалымды қаралау, негізсіз
айыптау түріңдегі еңбектердің жариялану кезеңі.
Үшіншіден, еліміз егемеңдік ... ... ... ... ық көруі және оның еңбектерін ғылыми ақиқат тұрғысында зерттелу жайы
қарастырылды.
Қорыта келгенде, А. Байтұрсыновтың ағартушылық, мұра- ... ... оның ... ... ғылымының негізін қалаушы темір
қазықтарының бірі ... ... ... жетті.
3. А. Байтұрсынұлы – қазақ тіл біліміндегі когнитивті
лингвистиканың негізін салушы
Бүгінгі ... адам ... ... ... ... тілді когнитивтік
тұрғыдан зерттеуге ерекше көңіл бөлініп келеді. Мұнда тілдің объективті
(сөз субъектінің ... ойын ... ... және ... тілдегі бейнесі) жағына ерекше мән ... ... ... ... ... тіл мен ойдың арақатынасы жаңа қарқынмен
зерттеле ... ... ... ... тіл мен ойлау адамның
танымдық қызметінің ... ... ... Бұл бағыттағы зерттеулер
адамның болмысты қалай концептуалдандыратыны туралы мәселеге жаңа ... жол ... ... теориясының дамуына негіз болды. Мұндай
зерттеулер тілдің ақиқат болмыс ... ... ... ... ретіндегі
қызметін ескере отырып, тілдік категориялар мен олардың құрылымдарын жаңаша
сипаттауға мүмкіндік береді. Алайда бұл ... ... енді ... ... бұрын-соңды мүлде сөз болмаған ... ... ... ... ... ... тіл жүйесінің негізгі
концептуалды құрауыштарын көрсетіп, олардың грамматикада көрініс тапқан
ұғымдар (және ... ... ... ... ... ... ... атауларды қолданбаса да, бұл
саланың өзіндік ... ... ... байқаймыз. Ғалым
зерттеулерінде адам ... ... ... ... ... ... жан ... сипатталады. А.Байтұрсынұлы тіл ойды ... ... ... ... ... ... өзіндік таңбасын қалдырып отыратынын
ескертеді.
Тілде ... таба ... ... ... ... ... нәтижесін
көрсетеді. Ойлау әрекеті тіл арқылы жүзеге асады, ойымыз тіл арқылы ... ... ... Сол ... ... «Сөз өнері адам
санасының үш негізіне тіреледі: 1) ақылға, 2) қиялға, 3) көңілге. Ақыл ... ... яғни ... ... ... ... ақылға салып ойлау, қиял ісі –
меңзеу, яғни ойдағы ... ... ... тұрпатына, бейнесіне
ұқсату, бейнелеу, суреттеп ойлау; көңіл ісі – түю, талғау. Тілдің міндеті –
ақылдың аңдауын аңдағанынша, қиялдың меңзеуін ... ... ... ... ... Мұның бәріне жұмсай білетін адамы табылса, тіл
шама-қадарынша жарайды. ... ... ... ... адам ... қиын. Ойын
ойлаған қалпында, қиялын меңзеген түрінде көңілдің түйгенін түйген күйінде
тілмен ... ... ... ... көп ... керек», – деп жазады
[1, 343-б.].
А.Байтұрсынұлы еңбектерінде тіл мен сана, тілдік сана, тіл мен ... ... және ... ... ... және ... грамматикалық мағынаның сипаты т.с.с. мәселелер жан-жақты сөз
болған. Ғалым тіл мен ұлттық ділдің өзара қатысы ... ... ... ... бір ... он жылдап, хәттә жүз жылдап та емес, мың жылдап саналады.
Сондай ұзақ ... ... һәр ... ... ... келе жатқан
сөздері, ол сөздерінің біріне-бірі жалғасып тізілетін дағдылы жолы, жүйесі,
қисыны болады. Һәр жұрттың түрінде, ... ... ... ... ... ... һәм сондай басқалық болады. Біздің жасынан орысша я
ноғайша оқыған бауырларымыз сөздің ... ... ... қазақша келтіріп
жаза алмайды я жазса да,  қиындықпен жазады. Себебі – жасынан қазақша жазып
дағдыланбағандық. Орысша ... орыс ... ... дағдыланып
үйренген. Ноғайша оқығандар ноғай сөзінің жүйесіне дағдыланып ... ... ... орыс я ноғай сөзінің жүйесімен тізсе, ол нағыз қазақша
болып шықпайды» [1, 142].
Ақиқат болмысты ... ... ... ... ... ... ... тілдік бейнесі негізінен субъективті
сипатта, себебі онда нақты бір адамның көзқарасы, дүниетанымы ... ... ... ... ... жүйесі арқылы белгілі бір код құрап,
дайын ... ... ... ... ... ... түсіну
нәтижесінде жинақтаған білімі тілдік бірліктерде көрініс табады. Адам өзіне
дейінгі жинақталған білім қорын қабылдау ... ... ... тәжірибелерін де қабылдайды. Адамның танымдық ...... ... ... ... түйсініп, жинақталған білімдер негізінде
әлемдегі ... ... ... Адам ... әлемді танып, өз орнын
айқындауға ... Тіл – ... ... ... ... ... ұлттық ділдің көрсеткіші, мәдениеттің негізі. Тіл
– адам ... ... «Тіл – ...... ... ... орны ... Этномәдени сана – белгілі бір қоғам үшін
әлеуметтік мәні ерекше болатын білімдер ... ол тіл ... ... ... ... ... тіл, ... этнос өзара тығыз
байланысты. Тіл – мәдениеттің құралы, ... ... бірі ... ... бір тілдік ортада дамитын этникалық тұлғаның өзегін құрайды.
Әрбір сөйлермен мәдениетті жеткізуші болып табылады, ... ... ... ретінде де қолданылып, ... ... ... Сан ... бойы жинақталған білім қоры ... ... ... ерекшеліктері, дүниетаным белгілі бір ... ... тән ... ... ... таңба этнотілдік сананың көрсеткіші
болып табылады, мәндер жүйесі этномәдениет жүйесін ... ... ... «Біз ... ... ... бәрін білгеніміз
қазақ тілін қолдану болып табылмайды. Тілді қолдана білу деп айтатын ойға
сәйкес келетін сөздерді таңдап ала ... және сол ... ... ішіне
орын-орнына дұрыстап қоя білуді ... ... тілі ... ... бірдей ортақ пайдаланбайды. Әркім әр сөзді өзінше қолданады, өзінше
тұтынады. Бүтін пікірін айтып шығатын ... ... ... жалғыз ауыз
амандасу жүзінде де әркім әртүрлі сөз қолданады. Мәселен, біреу «амансыз
ба?» деп, біреу ... бе?» деп, ... ... жүрсіз бе?» деп, біреу
«күйлі, қуатты барсыз ба?» деп амандасады. Бәрінің де ой ... ... де ... ... амандық сұрау, бірақ әркім әртүрлі сөз қолданып,
өзінше сұрайды», – деп жазады [1].
Тіл мәдениеттің дамуына ықпал етіп ... ... бір ... ... ... ... ... жеке адамның ойлауы тілге байланысты
болады. Тіл – халықтың рухы, халық рухы тіл ... ... Сол ... әр ... ... ... болады. Оларды біріктіруге, байланыстыруға
болмайды. Мәдениет пен тіл белгілі бір этносқа тән ... ... ... Тіл ... мен ... ... өзара тығыз байланысты.
Бұл орайда А. ... ... ... ... өзі де ... ... ... астары бар. Тілдің табиғатын, өзіндік ерекшелігін түсіну үшін
сөйлерменнің ... ... ... ... назар аудару қажет. Әр халық
өзіндік ғалам бейнесін түзеді, әр халықтың ... ... ... түрліше
болады. Ғаламның тілдік бейнесінде белгілі бір тілдік қауымдастыққа тән
түсініктер мен білімдер кешені ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге түскенімен, тұрақты сипатта болады,
яғни әлем туралы білім белгілі бір ... ие ... ... ... ... сөйлермендердің тілдік санасы, ойлау жүйесі дәстүрлі түрде
қалыптасқан категориялармен беріліп, сақталып отырады. Ғаламның ...... ... ... ... ... мен ... көрініс
тапқан түсініктер жиынтығы, ғалам туралы ақпараттың, ... ... ... бір тәртіпке келтірілген көрінісі.
Адамның болмысты түсінуі таным әрекетінің маңызды үдерістерінің бірі –
концептуалдаумен тығыз байланысты. Ол ... ... ... ең кіші ... ... ... мен ... түрінде жіктеуіне байланысты болады. Бұл концептілердің негізгі
бөлігі  тілде сөз ... ... ... сол ... білім сақталып,
ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп отырады. Концептуалды мазмұн мен тіл ... ... ... мазмұнды тілдің көмегінсіз сипаттау мүмкін
емес. Себебі санадағы құбылыстарды тіл ғана ... ... ... ... ... алды – ... тіл» деген қазақ мақалы бар.
Мұны қазақ сөз баққан, сөз күйттеген халық болып, сөз қадірін білгендіктен
айтқан. ... ... ... де ... ... сөз ... ... қандай сәулетті сарайлар болсын, қандай сымбатты я кескінді суреттер
болсын, қандай әдемі ән-күй болсын, ... ... ... ... ... Бұл өзге өнердің қолынан келмейді», – деп жазады [1,
341].
Тарихи даму ... ... екі ... ... ... ... ... қабылдау, түйсіну қызметімен байланысты болса, логикалық
таным ойлау ... ... да бір ... ... ... заңдылықтарын айқындауға бағытталған. Тіл адам дүниетанымын
білдіреді. Ғалам бейнесі – адамның түрлі сезім мүшелері (көру, есту, тері,
дәм) ... ... ... ... ... өңдеу нәтижесінде
түзіледі. Концептілер негізінен бейвербалды түзілім болып табылады. Оларға
сенсорлық және ... ... ... ... Сол ... ... үшін ... керегі бола қоймайды. А.Байтұрсынұлы
еңбектерінде адамның сезім ... ... ... «Зат ... ... ...... көрінетін, құлаққа естілетін, мұрынға иіскелетін,
тілге ... ... ... ... ... ...... құлаққа естілмейтін, мұрынға иіс келмейтін, тілге татылмайтын,
денеге сезілмейтін, адам ақылмен ғана білетін дерексіз заттар. Сол деректі
һәм ... ... атын ... ... зат есім ... ... еңбектеріндегі адамның сенсорлық ... ... ... ... ... ... ... және дерексіз
зат есімдерді топтастыруда сезім мүшелері түгел қамтылуы керек ... Бұл ... ... ... ... ... және дерексіз зат
есімдерді тануда сенсорлық қабылдау түгел ескерілмей жүргенін ... ... ... ... ...... ... қалған қабылдау түрлері (дәм, мұрын, құлақ түйімдері)
назардан тыс ... ... Сол ... ... ... ... ... болатын
нәрсе атаулары деректі зат есім ретінде, «көзбен көрінбегенмен, ... ... ғана ... құбылыс, ұғым атаулары дерексіз ... ... ... сөздік құрамын зерттеу арқылы сөйлермендердің тілінде ... ... ... ... болады. Бұл орайда тілдің тұрпат
межесімен қатар мазмұн межесін де ескеру ... ... ... ... ... ... және жеке ... тән мәдениет әлемінің ерекшелігін
сипаттайды. Адам мен халықтың ... ... ... ... мен тілі ... ... ... Әр адам белгілі бір ұлттың өкілі
болғандықтан, ұлттық дәстүр, тіл, тарихы, әдебиеті бөлек ... Әр ... ... бейнелейді. Адам болмысты тілі арқылы таниды. Этномәдени
ақпарат санада шифр, код түрінде ... ... Сол ... ... ... ... кодталған әлем бейнесі көрінеді. Ғаламның тілдегі
көрінісі осы ... ... ... ... ... ... табылады.
Әрбір жаңа ұрпақ (буын) ана тілін меңгерумен қатар ұлттық сипат, дүниетаным
көрініс тапқан ... ... де ... Тіл ғалам мен мәдениетті
бейнелеумен қатар сөйлерменін қалыптастырады, оның ... ... ... ... идеологиясын айқындайды. Әр халық
мәдени, тарихи даму барысында қоршаған ортамен тығыз байланыста әлем туралы
білімін жинақтап, сақтайды, ... ... ... ... код түрінде тіл
арқылы ... ... ... ... ... ... сөзін
түсіне алмауы немесе ақын-жазушылардың шығармаларын түсіне ... ... ... ... ... туындайды. Осыған байланысты ғалым:
«һәр жұрттың түрінде, тұтынған жолында, мінезінде қандай ... ... һәм ... ... болады. ...Қазақ сөздерін алып, орыс я ноғай
сөзінің жүйесімен тізсе, әрине, ол нағыз қазақша ... ... ... ... үшін һәр жұрт ... әуелі өз тілінде оқытып, өз жазу-сызу
үйретіп, өз тілінің жүйесін ... ... ... ... әбден
дағдыланғаннан кейін, басқаша оқыта бастайды. Біз де тіліміз ... ... ... әуелі өз тілімізбен оқытып, сонан соң басқаша
оқыту тиіс» [1, 142-б.], – деп ... ... тіл ... ... ... ... жүйесінде
әлемнің концептуалдану ерекшелігін, яғни тілдің әлемді қалай жіктейтінін,
оны қалай көрсететінін, ... ... ... тілдің метатілге
айналу үрдісін тексеруді мақсат етіп ... Бұл ... ... ... яғни сөз ... ... интерпретация жасау,
семантикалық тұрғыдан сипаттау ерекше маңызды ... Сөз ... ... «әлем – адам – таным – тіл – адам – ... ... ... ... отыратын тілдің мәнін түсінуге мүмкіндік береді, сондай-ақ
әлемді тануда когнитивті құбылыс ... ... ... ... айқындауға жол ашады. Концептуалды мазмұнды талдамайынша, ... ... ... түсіндіріп беру мүмкін емес. Сөздің
лексикалық және грамматикалық мағыналары ... ... ... концептуалды жүйемен тығыз байланысты ... ... ... мен ... ... ... ... ұйымдасу
тәсілдерін түсіну арқылы ғана адам ... ... ... ... ... санада көрініс тапқан заттар мен құбылыстардың ерекшелігін
зерделеп, белгілі бір ... ... ... ... ұжым ... ... ... репрезентациялайды. Ғалам бейнесі жекелеген ... мен ... ғана ... сонымен қатар олардың арасындағы
байланысты да түйсінуді ... ... ... ... ... ... ... Морфология – ... ... ... ... білімді құрайтын сала болып табылады. Онда
морфологиялық ... мен ... ... ... ... ... қоры ... адамның концептуалды жүйесін құруда маңызды
орын алатын, ғалам бейнесін қалыптастыратын ... ... ... ... ... орны сипатталады. Әр тілдің грамматикалық ... ... ... басқа тілде кездеспейтін
морфологиялық ... ... ... ... ... онда бір ... тілге ауысып отыратын морфологиялық категориялар да болады. Мұндай
ерекшеліктер морфологиядағы концептуалдану деңгейлеріне байланысты. ... ... ... ... ... ... ... сақталып,  репрезентацияланады. Онда ... ... мен ... ... ... ... ғаламның тілде қалай
концептуалданатыны көрінеді. Тілдік емес ... ... ... бірі ... тіл де ... ... ... жолдарының бірі – морфология. Морфология ... ... – ол ... құрылымдай отырып, лексикалық жолмен
берілген концептуалды ... үшін ... тор ... ... бір деңгейде
лексиканың қажетін өтейді.
Когнитивті тұрғыдан алғанда, морфологияның негізгі ... ... ... ... ... ол сөз тұлғаларында көрініс тауып,
парадигмаға бірігеді. Морфологияны морфема деңгейіне қатысты ғана ... ... ... ... ... ... ... қарастыру қажет. Морфологиялық категориялар мен ... ... ... ... үдерістер қатарында сипатталады.
Морфологияның ғалам ... ... ... жіктеуі, категорияларға бөлуі
осыған байланысты болады. ... ... ... ... ... ... талдау жасауда ... ... ... ... ... ... сөз ... айқындауға
болады: сөздің қай тұлғада, қандай сөз табы ретінде қолданылуына ... ... де, ... ... сияқты, сөз мағынасын
айқындауда маңызды қызмет атқарады. Алайда тіл және сөйлесім әрекетін толық
түсіну үшін лексикалық және ... ... ... ... ... ... ... түзілім ретінде тіл құрылымында
грамматикалық құралдар арқылы көрінеді. Бұл концептілер ... ... ... ... ... ... ... білімді қалай объективтендіріп, топтастыратынын да көрсете алады.
Морфологиялық бірліктердің ... ... ... үдерісімен, адамның
интеллектуалды және ментальді қызметімен, ақпаратты ... ... ... ... ... концептуалды жүйенің маңызды
бөліктері категорияланады. Сол себепті морфологиялық категориялар ... ... ... ... деңгейінің жалпылану,
репрезентациялану жолы болып табылады. Морфологиялық жолмен ... ... ... ... ... ... ... түрінде көрініс тауып, морфологияның концептуалды кеңістігін
құрайды, морфологиялық репрезентацияның тілдегі когнитивті негізін түзеді.
Концептуалды және ... ... ... ... ... жүйеде тілдік бірліктер қолданылады. Концептуалды
ақпараттың маңызды бөлігі, тіл үшін маңызды ... ... ... ... морфологиясында көрініс табады. Бұл табиғи,
логикалық сұрыптау негізінде жүзеге асады. Алайда ... ... ... ... ... ... кейін олардың ішіндегі ең маңыздылары
ғана ... ... ... ... ... – адамның таным әрекеті арқылы айналасын категоризациялау
негізінде қалыптасады. Сондай-ақ сөз таптарын табиғи ... ... ... сан ... ... ... оны оны ... объективтірендіруге негізделген когнитивті қабілеті көрініс
табады. Тілдік семантика ... ... ... сөз ... ... ... Түрлі сөз таптары (зат есім, сын есім, етістік т.б.)
қолданыс барысында сананың ... ... ... етіп, түрлі бейне,
әсер беретіні, яғни түрліше сипаттайтынын, ... ұғым ... ... ... сөз таптары адамның әлемді тану, қабылдау,
түсіну ерекшеліктерін көрсетеді. Сол ... ... иесі – ... ... айқындалады. Бұл ерекшеліктер тілде кеңістік, ... ... ... табады. А.Байтұрсынұлы лексикалық
бірліктердің белгілері мен ... ... ... ... сөз таптарын
белгілі бір грамматикалық топқа жатқызған. Ғалым еңбектерінде «зат есім»
метаконцепті «нәрсе» концепті ... ... Зат ... ... ғалым былай дейді: «Сөздердің кейбіреуі нәрсенің өзін атайды»
[3, 160]. А.Байтұрсынұлы зат есім мен сын есімнің айырмашылығы ... ... ... ... сын есім ... сынын білдіретінін айтады. Ғалым зат
есім мен сын есімді жіктеуде жалпы грамматика, ... ұғым ... ... ... ... ... Бұл ғалымның сан есім,
есімдік, етістіктерге берілген ... да ... ... ... ... болашағына арнағандықтан, ғалым тіл білімінің негізгі
ұғымдарын түсінікті тілмен жеткізуге ... «Тіл – ... ... ... ... ... атауы болғанмен, оларды тарауларға жіктеуде
фонетика дыбыс ... мен ...... сөз ... ... ... сөйлем жүйесі мен түрлері деп берілген. Яғни, тұтастай алғанда,
тіл – жүйе ... ... ... ... ... ... ғалым оқулық түзуде әдістер ретінде жекеден жалпыға қарай ойыса
отырып, ... ... оңай ... ... ... ... ... авторлары да (Қ.Кемеңгерұлы, Қ.Жұбанов,
Т.Шонанов т.с.с.) басшылыққа алып, сөз таптарын ажыратуда меже ... ...... ... ... ... сапаның бірлігі, сонымен қатар ол –  морфологияны ғылым ретінде
сипаттайтын ұғым. Яғни ... ... ... ... ... ... терминологияға енеді. Шылау сөздер, оның
ішінде үстеу, демеу, жалғаулықтарға берген анықтамасында ... ... ... ... ... дегеніміз – екі
сөздің арасын яки екі сөйлемнің арасын жалғастыруға демеу ... ... кей ... ... ... ... һәм ... сияқты басқа сөздердің
шылауында тұрмаса, өз алдына мағына ... ... ... ... [4, 54]. Яғни ... сөз таптарын логикалық тұрғыдан ғана
сипаттамай, грамматикалық ... иек ... ... ... морфологиялық бірліктер, ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Бейсаналы сезімде орын ала отырып, морфологиялық концептілер ... ... ... ... бір ... ... коммуникация
үдерісінде грамматикалық тұлғалар ретінде көрініс табады. ... ... ... ... ... мәні зор. Бұл ... категориялардың ерекшелігі мен
қолданысын сипаттап, оған негіз болған концептуалды құрылымдарды анықтауға,
сол арқылы морфологиялық жолмен берілген, яғни ... ... ... ... ... тілдің бүкіл концептуалды ... ... ... бүгінгі таңда морфология теориясының дамуы ондағы когнитивті
үдерістерді талдауды қажет етіп отыр. Сол ... ... ... ... білімнің көрінісін сипаттауға бағытталған ізденістер
жанданып келеді. Грамматикалық категориялар мен ... ... ... ... деңгейіндегі білімдерді айқындау арқылы
морфологиялық категориялар мен ... ... ... ... ... ... ... орны көрсетіледі. Мұндай зерттеулер қалыптасқан
тұжырымдарға жаңа қырынан сипаттауға жол ... ... ... ... ... ... ... түсінуге,
морфологиялық категориялардың тұрпат және мазмұн межесін тануға мүмкіндік
береді. Морфологиялық ... ... ... тілді когнитивті
бағытта зерттеуге арналған еңбектердің дамып, өркендеуіне жол ашады. ... ... ... ... мол. Сол ... ғалымды ұлттық
когнитивтік лингвистиканың негізін қалыптастырушы ретінде тануға болады.  
.
Қорытынды
Қазақ халқының абзал ұлдарының бірі, XX ... бас ... ... ... ... ... ең ірі, ең беделді көш басшысы
Ахмет ... ... ... мен мәдениеті, тәлім-тәрбие, оқу ісі
тарихына сіңірген орасан зор еңбегінің ... ... орын ... ... мен әділеттілік салтанат құрған дәуірде өмір ... ... ... ... соңғы сәтіне дейін, өзі түлеткен, өзі
реформа жасап жетілдірген қазақтың жаңарған жазу ... ... ... ... ... өтті.
Қорыта айтқанда, Ахмет Байтұрсыновтың қазақ тіліне қатысты мәселелер-
дің барлығы жағынан да ... ... ... ... де ... ... мектепте ана ... ... ... сындарлы жүйемен жазылған. Мұнда ол сол ... ... ... ... ... Сондай-ақ бұл еңбегінде оқытудың
сабақтан басқа түрлеріне тоқталады.
Мағжан Жұмабаев «Педагогика» атты еңбегінде тек педагогика мен ... ... ... ғана ... ... ... ... тығыз байланысын көрсете білген. Мағжан тек қана ... ... ... ... ішкі жан ... ... ... психолог та.
Ағартушының өнегелі өмірі мен өрісі биік таланты бір ... ... ... да ... ... көрініп, қазақ мәдениетінің тарихында айқын
іздерін қалдырса, ... де сол асыл да ... ... өз ... ... өзі ... да. Өйткені, әрбір ұлы адам адамзатпен ... ... ... ... ... ... ... олар арада
бірнеше ұрпақтың өткеніне қарамастан әрбір жаңа ұрпақ, жас ... ... ... «Жол ... ... ... ... уақыт өткен сайын биіктеп,
мән мағынасы мен қадір – қасиеті арта түседі. Мәдениетіміздің тарихында
Ыбырай ... дәл ... ... ... сандақтардың бірі.
Ыбырай Алтынсарин қалдырған мәдени мұра бүгінгі өскелең оқушы қауымның
қолына жеткенше талай ... ... ... Қазақ қоғамының ерте кездегі
мәдени мешеулігіне байланысты ... ... ... ... асыл
мұрасы біраз уақыт көзден таса ... ... одан ... ... ... ... теріс сынға да ұшырады. Бірақ ағартушы
есімі қай ... де ... ... тыс ... ... жоқ. Соның
нәтижесінде оның жас ұрпақ, жаңа ... ... ... ... душар болғанына қарамастан ескірмей, өшпей ... ... өз ... ... ... ... ... толық өтіп біздің
бақытты заманымызға жетті.
Ыбырайдың халық ағарту майданы әдебиет саласындағы еңбектері ... тірі ... – ақ көп ... ... ... ... ... даму тарихында ерекше құбылыс боп ... ... ... шыға ... – ақ ... ... таныстырылуы және бағалануы айрықша атап өтерлік жағдай. Қоғамдық
өмірге жаңа ғана келген, прогресшіл мәдениет пен озық өнер – ... ... ... хрестоматияның бірден, халық сынына түспей ... ақ ... ... ... ... А. Тіл ... А., Ана ... 1992ж.
2. Байтұрсынов А. Ақ жол. ... мен ... ... ... Жарықбаев Қ., Қалиев С. Қазақ тәлім-тәрбиесі. А., Санат.
1995ж.
4. "Ақ жол бағдарламасынан", "Ахаң туралы айшықты ойлар".
1998ж. №б. ... ... ... М. ... елу ... ... Бес арыс. А., Жалын.
1992ж.
6. Жұмабайұлы М. Бастауыш мектеп. Ана тілі. Жұлдыз. 1993ж.
№1.
7. Қалиев С., ... Ж., ... Б. Қ 26 ... ... ... ... 2007. ... Жұмабаев М. Педагогика. Алматы. 19923. Әбиев. Педагогика. Алматы.
2004. 286-б.
9. Қоянбаев. Педагогика. Алматы.2001. 205-б.
10. С.Сеңкібаев. М.Жұмабаевтың ... ...... тоғысында //
Ізденіс, 2002. №4 Б: 8-12
11. С.Сеңкібаев. Мағжанның ... ...... ел
мектебінің негізі // Ұлт тағылымы. 2001. №6 Б: ... ... ... ... ... ... ... // Ұлағат. 2003. №1 Б:16-18
13. М.Бағыбаева. М.Жұмабаевтың психологиялық мұрасы // Ұлағат. 2003. №2 Б:
25-27
14. ... Ы. ... ... ... ... Асқаров А. «Ұлы Тұранның ұлдары», Алматы, 1998 ж. 51-58 б.
16. Алтынсарин Ы. ... ... жин. ... ... ... ... Ы. «Екі томдық шығармалар жинағы». Алматы,
2003ж. 18 – 21 б.
18. Алтынсарин Ы. ... ... ... 2003 ж.
19. Ахметова Ә. «Қазақ балалар әдебиетінің кітапханасы». Алматы, 1992ж.
20. ... Ұ., ... Р. «4 ... ... тілі оқулығына әдістемелік нұсқау».
Алматы, Рауан 1997 ж.
21. «Алтынсарин әңгімелері». Алматы, Мектеп 1980 ... ... Ы. ...... бар ... ... Жалын 1991ж.
23. «Алтынсарин оқулары». Білім, 2005ж. 5-7б.
24. Әбдікәрімова Т. «Ана тілі оқулығы». 3 ... ... ... Әлімханұлы Д. «Бір уыс мақта». Астана, Таным 2003ж. №5

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Генетиканың даму тарихы."29 бет
А.Байтұрсынов және халық педагогикасы7 бет
Балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлемдер құрылымының лингвостатистикалық сипаты20 бет
Бастауыш мектептің математика сабақтарында ұлттық және дидактикалық мазмұнды ойын есептерін қолдану арқылы оқушылардың ой-өрісін дамыту27 бет
Жер сілкінсе, жағдайымыз не болмақ? Мекемелер мен мамандар ойлары3 бет
Интеграциялық процестердің қаржылық аспектілері5 бет
Нарықтық қатынаста бухгалтерлік есеп пен салық есебінің ақпараттық жүйе ретінде қалыптастыру ерекшеліктері8 бет
Паразитизм, оның таралуы және пайда болуы36 бет
Педагогикалық менеджмент ұғымы негізгі анықтамалары20 бет
Түркі мәдениеті. Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ағымдарының әсері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь