Сөз таптарындағы семантикалық тәсілдің қызметі

ЖОСПАР
КІРІСПЕ
І ТАРАУ. Сөзжасамдағы лексика . семантикалық тәсілдің тіл білімінде зерттелуі
1.1 Қазақ ғалымдарының лексика. семантикалық тәсілге қатысты тұжырымдары
1.2 Конверсия тәсілі бойынша сөз тудыру мәселесінің зерттелуі

ІІ ТАРАУ. Сөз таптарындағы лексика. семантикалық тәсілдің қызметі және лексика. семантикалық тәсіл бойынша сөз тудырудың ерекшеліктері
2.1 Лексика. семантикалық тәсілдің түрлері 2.2 Транспозиция түрлері 2.2.1Субстантивтену (зат есімге өту) 2.2.2 Адъективтену (сын есімге өту) 2.2.3 Вербалдану (етістік қатарына өту) 2. 2.4 Адвербиалдану (үстеуге айналу) 2.2.5 Прономиналдану (есімдікке өту) 2.2.6 Конъюнктену (шылауға өту)
ҚОРЫТЫНДЫ
Кіріспе
Тілдің сөздік қорын үздіксіз байытып отыру негізінен тілдің ішкі мүмкіндіктерімен, заңдылықтарымен байланысты. Басқа тілдерден сөз қабылдау арқылы да тілдің сөздік қоры байып отыратыны көпшілікке таныс. Бұл- құбылыс қай тілге де жат емес және ертеден келе жатқан белгілі жағдай. Алайда сөз байлығының толығу арнасы – тілдің сөзжасам жүйесі, оның ішінде сөзжасам тәсілдерімен тікелей байланысты. Ал ол сөзжасам жүйесінің негізгі құрылымдық мәселесі, сондықтан сөзжасам өзекті мәселе болған жерде – оның сөзжасамдық тәсілдері сөз болмауы мүмкін емес. Басқа тілден кірген сөздерді былай қойғанда, тілдің ішкі мүмкіндігі арқылы сөздік қорды молайтып, тілге үнемі қосылып жатқан жаңа сөздердің бәрі де белгілі жолмен жасалып, тілдің лексикалық қорынан орын тебеді. Тілде жаңа сөздердің жасалу жолы, тәсілдері аз емес. Бірақ олардың жалпылық жағын ескеріп, жинақтап үш түрлі тәсілді көрсету қазақ тіл білімінде дәстүрге айналып қалды. Олар: синтетикалық (морфологиялық), аналитикалық (синтаксистік) және лексика- семантикалық тәсілдер. Сөзжасамның лексика- семантикалық жолын белгілі ғалымдар Б.О.Оразбаева, Ф.А.Ғаниев өте көне тәсіл деп санаса , Ғ.С.Садвакасов бұл жолды сөзжасамға тән тәсіл деп қарамайды. Ғалым Ғ.С.Садвакасовтың пікірі- «сөзжасам қалай болғанда да белгілі бір аффиксация жолымен жасалады» деуі [1, 100]. Тілдің негізгі сөздік қоры мен грамматикалық құрылымының қарым- қатынасына және олардың ішкі даму заңдылығына лайық сөздердің ішінара бір мағынадан екінші мағынаға ауысып отырулары тек өткен – қазіргі заманның ғана жемісі емес, ілгері уақытта да болатын құбылыстар екені даусыз. «Лексика- семантикалық тәсіл белгілі бір сөздердің жаңа мағынаға ие болуы, көп мәнді, ең бастысы омонимдік қатарда келуі арқылы жасалады. Сондай- ақ осы жол кейбір сөздердің ол бастағы мәнін жоғалту не болмаса әлсірету барысында басқа бір сөз тобының қатарынан танылуға жол береді» [1, 99]. Тіл білімінде мұндай құбылыс лексика- семантикалық тәсіл деп аталады. Курстық жұмыстың мақсаты – зерттеуші ғалымдардың еңбектерін негізге ала отырып, қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесіндегі лексика- семантикалық тәсілдің қызметі және лексика- семантикалық тәсіл бойынша сөз тудырудың ерекшеліктерін қарастыру. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін төмендегідей міндеттердің шешілуі көзделді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. – Алматы: Ғылым, 1989. - 368 б.
2. Қазақ грамматикасы. – Астана: Елорда, 2002.- 784 б.
3. Салқынбай А. Қазіргі қазақ тілі: Оқу құралы.- Алматы: Қазақ университеті, 2008.- 340 б.
4. Сарбалаев Ж. Сөзжасам мәселелері (оқу құралы) – Алматы: Арыс, 2002.- 152 б.
5. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы, 2002, - 664 б.
6. Сүлейменова Э. Тіл білімі сөздігі. – Алматы: Ғылым, -540 б.
7. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Дайк- Пресс, 2008.- 968 б.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті
Филология факультеті
5В011700 - «қазақ тілі мен әдебиеті»
Курстық ... Сөз ... ... ... ... аға ... Ажарбекова Э.Н.
Орындаған: КО-21 тобының студенті Көзтай А.Б.
Қарағанды- 2013
ЖОСПАР
КІРІСПЕ
І ... ... ... - ... ... тіл ... Қазақ ғалымдарының лексика- семантикалық тәсілге қатысты
тұжырымдары
1.2 Конверсия тәсілі бойынша сөз тудыру мәселесінің зерттелуі
ІІ ТАРАУ. Сөз таптарындағы лексика- семантикалық ... ... ... семантикалық тәсіл бойынша сөз тудырудың ерекшеліктері
2.1 Лексика- семантикалық тәсілдің түрлері
2.2
Транспозиция түрлері
2.2.1Субстантивтену (зат ... ... ... (сын ... ... ... (етістік қатарына өту)
2. 2.4 Адвербиалдану (үстеуге айналу)
2.2.5 Прономиналдану (есімдікке өту)
2.2.6 Конъюнктену (шылауға өту)
ҚОРЫТЫНДЫ
Кіріспе
Тілдің сөздік қорын үздіксіз байытып ... ... ... ... ... ... ... тілдерден сөз қабылдау
арқылы да тілдің сөздік қоры ... ... ... ... Бұл- ... ... де жат емес және ... келе жатқан белгілі жағдай. Алайда сөз
байлығының толығу ...... ... ... оның ... сөзжасам
тәсілдерімен тікелей байланысты. Ал ол ... ... ... ... ... ... ... мәселе болған жерде – оның
сөзжасамдық тәсілдері сөз болмауы мүмкін емес. Басқа тілден кірген сөздерді
былай қойғанда, ... ішкі ... ... ... ... ... тілге
үнемі қосылып жатқан жаңа сөздердің бәрі де белгілі ... ... ... ... орын ... Тілде жаңа сөздердің жасалу жолы, тәсілдері
аз емес. Бірақ олардың жалпылық жағын ескеріп, ... үш ... ... ... тіл білімінде дәстүрге айналып қалды. Олар: синтетикалық
(морфологиялық), аналитикалық (синтаксистік) және ... ... ... ... ... ... ғалымдар Б.О.Оразбаева, Ф.А.Ғаниев өте көне ... ... , ... бұл жолды сөзжасамға тән тәсіл деп қарамайды.
Ғалым Ғ.С.Садвакасовтың пікірі- «сөзжасам қалай ... да ... ... жолымен жасалады» деуі [1, 100]. Тілдің негізгі сөздік қоры мен
грамматикалық ... ... ... және ... ішкі ... ... ... ішінара бір мағынадан екінші мағынаға ... тек ...... ... ғана ... емес, ілгері уақытта да
болатын ... ... ... ... тәсіл белгілі бір сөздердің жаңа мағынаға ие
болуы, көп мәнді, ең ... ... ... келуі арқылы жасалады.
Сондай- ақ осы жол кейбір сөздердің ол бастағы ... ... не ... ... ... бір сөз тобының қатарынан танылуға жол береді» [1,
99]. Тіл білімінде мұндай құбылыс ... ... ... деп ... жұмыстың
мақсаты – зерттеуші ғалымдардың еңбектерін негізге ала отырып, қазіргі
қазақ тілінің ... ... ... ... тәсілдің қызметі
және лексика- семантикалық тәсіл бойынша сөз тудырудың ерекшеліктерін
қарастыру. Осы мақсатқа қол ... үшін ... ... ... ... міндеттері: ... ... ... ... ... ... ... тудыратын
пікірлерді бір жүйеге ... ... ... ... ... семантикалық тәсіл арқылы жасалатын
сөздерге ... ... сөз ... ... ... тәсілдің қызметін анықтау.
Осындай мақсат- міндеттерді қамтыған курстық жұмыс екі тараудан тұрады.
Бірінші ... ... ... ... семантикалық тәсілдің
зерттелу жайы, ғалымдардың пікірлері, лексика- ... ... ... ... ... жайында қаралса, курстық жұмыстың екінші тарауында
сөз таптарындағы лексика- семантикалық тәсілдің түрлері, ... ... ... ... (зат ... өту), адъективтену (сын
есімге өту), вербалдану (етістік қатарына өту), адвербиалдану (үстеуге
айналу), прономиналдану ... өту), ... ... өту) ... - семантикалық жағынан сандық ұғымды білдіретін сөздер қамтылады.
І. Сөзжасамдағы лексика - семантикалық тәсілдің зерттелуі
1.1 Қазақ ... ... ... ... ... – қай ... де ертеден келе жатқан құбылыс. Түркі тілдерінің
жазба ескерткіштерінің тілі бұл ... ... куә бола ... Көне ... ... ... ... алғашқы түп негізі екеніне сүйенсек, ... ... ... сөз жасалымы қазақ тіліне де жат емес. Белгілі ғалым
«Ғ.Айдаров ... ... көне ... ... ... ... қазіргі тірі тұлғаларының бірсыпырасы барын және өлі тұлғалардың
кездесетінін де ... [1, 9]. ... ... ... ... ... ... сөзжасаушы
жұрнақтардың мағыналық құрамының кеңеюі арқылы болады. Қосымшалардың мағына
жағынан дамуы өте ерте басталған. ... -ғы, -гі ... ең көне ... ... ... да әрі заттық мағына, әрі сындық мағына
берген. Ал, -ығ, -іг ... көне ... ... ... көп ... ... Мысалы, біліг сөзінде дерексіз заттық ұғым ... ... ... ... атын ... яғни ол құс ... сөз. Сондай- ақ бітіг
деген жазу, жазба ... ұғым ... ... ... ... ... ұғым ... тұрғаны көрініп тұр. ... ... ... ... ... қосымшалардың семантикалық жағынан даму процесі болған.
Бұл процесс тілдің даму тарихында үздіксіз жүріп отырған, сондықтан оны тіл
дамуына тән ... ... бірі ... ... ... Осы
заңдылықтардың негізінде тілде көп мағыналы қосымшалардың саны көбейген.
Қазіргі тіліміз көп ... ... өте бай. ... -дық ... ... - ... жұрнағы қазақ тілінде екі сөз табына жатады. Олар- зат
есім және сын есім. Осы жұрнақтың екі сөз ... ... ... оның сөзге
заттық мағына беріп, зат есімдер жасауына және ... ... ... сын есім сөздер жасауына тікелей байланысты. Мысалы: қымыздық,
өсімдік дегендерде өсімдіктерге ... ... ... ... ... ... ... жазықтық, терістік, оңтүстік дегенде
географилық атаулар, көптік, жіктік, тәуелдік, ... ... ... Сол ... -ыс, -іс, -с ... ... екі сөз табына етістік
және зат есімге қатысты. Етістікте бұл жұрнақ ортақ етіс ... ... ... ... білдіреді. Зат есім де етістіктен зат есім
жасап, одан заттық ... ... ... Ол ел ... ... ертегі-
аңыздарын, жыр- дастандарын, айтыс өлеңдерін, ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, екі сөз табында бұл қосымша
басқа- басқа мағыналар береді, ол ... ... ... ... ... ... жүйесінде көне замандардан бар. Ғалым Анар ... ... ... оқу ... ... « ... ... ат- түркте»
сөзжасамдық тәсілдің семантикалық, фонетикалық, аналитакалық, синтетикалық
түрлеріне мысалдар беріліп, талдаулар жасаған. Заттық не ... ... ... ... жаңа ... ... ие ... терең
талдаулар жасап, нақты тілдік деректер ... ... ... ... етістіктерден жасалған құрал аттары өзінің етістік сипатынан
ауытқып, есім сөз ... ... ... «Иегу нан» - желінетін
нан, «ұрғу»- ұру үшін жасалған құрал, ... ... ... (ағаш кесетін
құрал аты), «сорғу» - соратын құрал (2-т.184) т.б. ) (сілтемелер Ә.Ибатов
тәржімасы негізінде ... ... бір ... ... ... ... «Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі» еңбегінде көрсетілгендей,
«бірақ бұл тәсілдің де қызметінің өте активтенген кезеңі бары анық. Октябрь
революциясынан ... ... 40-50 ... ... бұл ... атқарған
қызметі ерекше. Сөздің дыбыстық құрамын, тұлғасын өзгертпей, оның бұрынғы
мағынасының үстіне тағы жа жаңа ... ... сол ... бір ... ... ... ... тілде кең өріс алды. Мысалы: құн, одақ, таңба,
тұлға, ... ... ... шығыс, дыбыс, тарау, ... ... ... де ғылымның түрлі саласында термин сөзқызметіндегі мәні мен
мазмұны олардың ... жай сөз ... ... ... [1, ... ... ... сөзжасам жүйесі» еңбегінде лексика- семантикалық
тәсілдің жасалуының бір жолы ... ... ... ... ... осы тәсіл қайсыбір сөздердегі дауыс ... ... ... ... да ... ... алма (зат есім)- алма (етістік), жарма
(зат есім)- жарма (етістік), көрме (зат есім)- көрме (етістік), құдаша ... ... ... т.б.» [1, 100]. ... ... «Тіл білімінің негіздері» деп аталатын еңбегінде: ... сөз ... ... ... тәсілі арқылы пайда болады.
Тілдің даму ... көп ... ... ... ... байланыс үзіліп, осының нәтижесінде әр басқа екі ... ... ... ... Көп ... ... ... семантикалық байланыстың жойылуы нәтижесінде әр басқа сөздердің
( омонимдес сөздердің) ... ... сөз ... ... семантикалық
тәсілі деп аталады» деген ... ... ... Салқынбай конверсияны лексика- семантикалық тәсілдің бір
формасы деп қарастырады. ... ... екі ... қолданылады:
лексикалық конверсия және сөзжасамдық конверсия. Лексикалық конверсияның
мәні – лебізде бір ... не бір ... ... ... әр ... ... негізгі ойды түсіндіру болса, сөзжасамдық конверсия – сөздердің
сыртқы таңбасын өзгертпей, жаңа семантикалық мағынаға ие ... ... ... ... ... (той- той- той)» [3,106]. .
1.2 Конверсия тәсілі бойынша сөз тудыру мәселесінің зерттелуі
Белгілі ғалым Ысқақаов А. «Сөз ... ... ... сөз ... мен ерекшеліктерінің жиынтығы» десе, Жақсыбай Сарбалаев
«конверсиялық тәсіл ... сөз ... ... сөз ... бір- біріне
ауысуына сүйенеді» деп көрсетеді[4, 26]. ... ... ... ... ... ... болатын сан қилы сөз алмасуларды білдіретін процесс
болып табылады да, жалпыламалық қасиетке ие болады. Ал, оның жекеленген сөз
таптарындағы ... жеке ... ... ... да ... ... ... және т.б.), бір ... ... бір түрі ... бір ... ... танылады. Екінші жағынан,
олар сол сөз табын жаңа сөздермен толықтыратын бір көз ... яғни ... ... сөзжасамының бір ... ... ... ... тәсіл арқылы сөз тудыру тілдегі сөз ... бір- ... ... ... даму ... ... бір сөз ... өзінің бастапқы бастапқы лексика- грамматикалық категориясынан қол
үзіп, екінші бір ... ... ... ауысады. Басқа сөз
табынан ауысып ... ... ... өте келе өзі ... сөз табының
категориальды мағынасы мен ... ... ... ... сіңіп кетеді.Бірақ олар ... ... ... ... ерекшеліктерін жоғалтқанымен, тұлғалық қалпын сақтап қалады.
Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... мәні мен ... сипаты әр түрлі сөз табына қатысты
болып ... ... ... ... пайда болады.
Мысалы: 1. Зат ... ... ... Ана бар ... түр мен ... ... ... ... ... ... жасаураған көзіме ана жақтан да, мына жақтан ... ... ... ел ... 2. ... Осы бір қаны ... ақыл- айласы кем тобырдың қолымен ... рет ... ... тіршілігіне мажырап, бейқам жатқан орыс, қазақ ауылдарын
шапты. ... -Жә, ... Өз ... кем болса, ... ... ... Зат есім: Бірақ көзінен жас
шыққан жоқ, егіліп іштей ... Сын ... ... ... ... ... жігіт мырс ... ... ... ... ... жаңғырық өшкенше Айбек сол
тістенген күйі ... ... да ... ... ... соң иегі ... тамағына тастай қатты зат
кептелді. ... ... ... ... ... ... омонимдер деп
аталады да, өзара омонимдік қатар құрайды. Бұлардың әрқайсысы дербес ... ... да, ... сөздіктерде өз алдына бөлек, жеке сөз
ретінде беріледі. Тіл ... бір ... ... ... ... ... ... ауысулары «конверсия» (ағылшын тілінен алынған
термин: conversion- айналу) деп аталады да, ол сөзжасамның бір жолы ... ... ... ... ... речи в ... - ... В.В.Виноградов, - тесно связано с проблемами выделения частей речи
в языкознанию. Оно такде имеет ... к ... так ... ... ... один из ... ... Белгілі
түрколог А.А.Юлдашев та конверсиялық процестің сөзжасам ... ... ... ... ... ... айтады: «Конверси должна рассматриваться
как один из функционирующих в ... ... ... ... ... ... болса, конверсиялық тәсіл
бойынша сөз тудыру дүние жүзіндегі көптеген ... ... ... бір ... ... ... ағылшын, француз, неміс және т.б.), ал
енді бір тілдерде пассив түрде келетінін айта ... оны ... ... лексемалармен байытатын маңызды факторлардың қатарына жатқызады.
Конверсиялық тәсіл- ағылшын тілінің ... ... ең ... ... ... ... Л.А.Уримцеваның деректеріне қарағанда, қазіргі
ағылшын тілінің ... ... ... ... саны ... сөз ... ... сөз табына ауысқан) 7- мыңнан асып жығылады» [4, 3].
Е.А.Куриловичтің
түсінуінше, сөз тудырудың морфологиялық- синтаксистік тәсілі ... және ... ... ... Е.А.Раевская мен
Н.Б.Гвигани сөздердің бір сөз табынан екінші сөз ... ... ... көп ... деп ... ... пікірінше
конверсия сөз тудырудың арнайы бір жолы емес, ол тек ... ... ... Сөз таптарының бір- біріне ... ... ... ... грамматикалық омомнимдерді И.П.Иванов «модельденген
омонимдер» деп атаса, В.Д.Аракин оларды «жұрнақсыз сөз тудыру» деп ... ... ... бірге, жалпы тіл білімінде
кейбір зерттеушілердің сөз тудырудың ... ... ... оны ... ... да айта кету ... Мысалы, Адмони, Б.С.Жаров,
В.С.Ярцева, И.А.Антипова т.б. сықылды ғалымдардың тілдің синтаксистік
жүйесінде сөз таптарының бір- ... ... ... яғни ... ... функциясында жұмсалған сөздерді «орынбасар- сөздер» (слово-
заместитель) деп атауды ұсынады. Десек те, отандық ... ... ... ... ... ... Н.М.Шанский, В.В.Виноградов, Н.Г.Карлэтяну, Ю.А.Жлуктенко,
А.А.Ғаниев, ... ... ... және т.б.) сөз ... біріне ауысуын конверсия деп атайды да, оны сөзжасамның бір жолы деп
санайды.
Түркологияда конверсия жайында үш ... ... ... Оның ... ... Э.В.Севортянның пікірі. Э.В.Севортян конверсияның қазіргі
түркі ... ... ... сөз ... ролі жоқ ... айта
келіп, оны түркі тілдерінің көне дәуірінде болған синкретизмнің ... ... деп ... Алайда түркологтардың бәрі
Э.В.Севортянның пікірін қолдайды деп айта ... ... ... әрі етістік, әрі есімберетін синкретизм сөздердің (мысалы,
қазақ ... ақ, көк, ... той, жон, күй, аз, бос және т.б.) ... конверсия процесінің нәтижесімен ... ... жоқ ... ... Г.Рамстедт кезінде түркі тілдеріндегі есім-
етістік омонимдердің ... ... ... деп ... ... сан ... ... саралай келе ғалым Ж.Сарбалаев «конверсия»
тәсілі жайлы: « Біз де қазіргі қазақ тіліндегі синкретикалық жұп ... ... есім ... конверсия аясында қарастыру қажет деген
пікірді қолдаймыз. Себебі конверсиялық процесс ... ... ... көне дәуірінде болып өткен процесс емес, ол да ... ... ... ... ... келген тілдік процесс.Тілдің
бір бөлшегі- сөз таптарының өзге де тілдік құбылыстар сияқты даму, қозғалыс
күйінде болатынын ескерсек, онда ешкім де ... ... ... ... ... ... белгілі бір сөз таптарына байлап қоюға болмайды.
Конверсия тәсілін мойындамау – бұл ең ... сөз ... ... ... ... жалпы дамуын мойындамаумен бірдей. Сөздер де
тілдің даму барысында түрлі өзгерістерді басынан өткізеді. Олар ... ... ... ... ... мәні мен ... қызметінен қол
үзіп, көмекші сөздерге не болмасаграмматикалық фарманттарға ... енді ... ... ... ... ... мен парадигмімен
жекешеленіп, өзге бір ... ... ... ... ... ... ... түзілуіне себепші болады» деп
тұжырымдайды [4, ... бір сөз ... ... сөз ... ауысуы өте ұзаққа созылатын
процесс. Олар бір ... ... ... ... бір ... ... ... ауыса салмайды. Бір сөз табынан екінші сөз табына
ауысқан сөз әуелі «аралық категорияда» өмір ... де, екі сөз ... ... ... ... ... категорияда» өмір сүретін сөздің
бойында, сондай- ақ, ... ... ... ... да ... ... ... ... ... , ... орай, 1989 жылы шыққан «Қазіргі ... ... ... деп аталатын іргелі еңбекте де орын ... Бұл ... ... Жақсыбай Сарбалаев былай тұжырымдайды: «Аталған ... ... ... лексика –семантикалық ... ... Оған ... бір сөздердің жаңа мағынаға ие ... көп ... ... омонимдік қатарда келуі арқылы жасалады» (?). Сондай- ақ «осы
жол кейбір ... ол ... ... ... (?) не ... ... басқа бір сөз тобының қатарынан танылуға жол береді» (?). «Тіл
білімінде мұндай ... ... ... бір сөз ... ... деп ... ... деген анықтама беріліпті. [1, 99].
Біріншіден, сөздердің жаңа мағынаға ие ... ... ... ... ... ... ... жасалмайды. Керісінше, сол
сөздердің омонимдік қатарда келуі, сөйтіп, олардың тілде жаңа сөз ... ең ... сол ... ... тілдің нәтижесі емес пе?
Екіншіден, кейбір ... о ... ... жоғалтуы не болмаса,
әлсіреуінің олардың басқа сөз табында танылуына ... бола ... бір сөз ... ... сөз табына ауысуына басты себеп,
біріншіден, «белгілі бір сөз ... ... ... ... ... ... тән әуел ... орныққан функциясын
өзгерту болып ... [4, 16] деп ... ақ ... ... ... ... адективация, адвербиализация сияқты
формаларына ерекше ден қойған, бағалы пайымдаулар жасаған, нақты ... ... А.И., ... Л.И., ... С.А., ... Н.Г., ... Беглярова С.А., Абдурахманов Г.А. және т.б.). Дегенмен ғалымдардың
конверсиялық процесс жайындағы айтқан ой- ... ... ... онда ... ... ... қиын. Олардың конверсиялық тәсіл
арқылы сөз тудыруды бір ғана аспектіде емес, түрлі аспектіде ... ... ... ... ... ... Кейбір ғалымдар лексика-
грамматикалық ... бір- ... ... ... ... ... ... тұлғалы транспозициялық құбылыс» (Ш.Балли, Л.Соколова) деп
атаса, енді біреулері мұны тілдегі «трансляциялық құбылыс» (Л.Теньер) ... ... ... [4, 5]. ... бір сөз табының екінші сөз табына
ауысуы «прономинализация» деп аталмайды. Жалпы тіл білімінде сөз ... ... ... ... ... ... ... т.б. атаулармен аталады. Бірақ бұлардың ішінде лингвистикада
жиі қолданылатыны – конверсия термині. Ал прономинализация болса, басқа ... ... ... ... ... табылады да, ол конверсиялық
бір ... ... ... тәсіл арқылы яғни сөз таптарының бір- біріне ауысуы негізінде
жаңа сөз ... ... ... ... ... атап ... ағылшын,
неміс, француз, молдаван және т.б. тілдерде кең тарағана ... ... ... сөз ... ... қазақ тіл білімінде енді- енлі зерттеліп, ол
жайында ғылыми- ой тұжырымдар ... ... ... ... ... Сарбалаев
«Сөзжасамның сөз болып отырған амалын «лексика- грамматикалық тәсіл» немесе
«конверсиялық тәсіл» деп ... ... ... [4, 15]. Себебі «лексика-
граммтикалық тәсіл» немесе конверсиялық ... деп тану ... ... ... мен ... ... сай ... Конверсиялық тәсіл бойынша
сөз тудыруға сөзжасамның ... ... ... лексикалық,
морфологиялық және синтаксистік амалдары қатысады. Бірақ конверсия ... ... ... ... ... ... (нормативті)
грамматикадағыдан мүлде басқаша сипатта көрінеді. Мысалы, ... ... ... семантикалық тәсіл- полисемантизмді
сөздердің мағыналық жақтан дамып, олардың белгілі бір сөз ... ... ... ... ... ... ... лексика-
ссемантикалық тәсіл сөздердің функциясын өзгертіп, олардың басқа бір ... ... ... және оның жаңа ... ретінде сөздік
құрамға енуімен ерекшеленеді. Сол ... ... ... ... жаңа сөз жасау ... ... не ... ... аффикстердің жалғануы арқылы ... ... ... ... тәсілде жұрнақтардың айрықша ролі жоқ, қайта ... оған ... ... ... ... ... ... сөз
тудыруда морфологиялық тәсіл сөздердің түрлену жүйесінің (парадигінің)
өзгеруінен, яғни белгілі бір сөз ... ... ... өзгеріп, екінші
бір сөз табының ... ... ... түркология ғылымында аталған процестердің сөзжасамға қатысы
барлығын, оның ішінде конверсиялық тәсіл ... сөз ... ... ... болып табылатынын А.А.Юлдашев, Ф.А.Ганиев, А.А.Павлов, А.Джафаров
және т.б. зерттеушілер өз ... ... та, ... та жүр. ... білімінде сөз таптарының бір-біріне ауысуы конверсия, трансформация,
транспозиция, субститутция, декорреляция т.б. ... ... ... ... ... ең жиі ... - ... термині.
Сөздер тілдің даму барысында
түрлі өзгерістерді басынан өткізеді. Олар тілдің даму ... ... ... мәні мен ... ... қол ... ... не болмаса грамматикалық форманттарға айналып отырады, енді бірде
сөздер өздерінің категориялық мағынасы мен ... ... ... ... ... ... ... тілдегі лексикалық-
грамматикалық омонимдердің түзілуіне себепші болады.
ІІ. Сөз таптарындағы лексика- семантикалық тәсілдің қызметі және лексика-
семантикалық тәсіл бойынша сөз ... ... ... семантикалық тәсілдің түрлері
«Лексика- семантикалық тәсілде сөздің құрамы ешбір өзгеріске түспейді,
өзгеріс тек сөздің мағынасында ғана болады. Сөз ... ... ... ... ... ... ... жүрген мағынасының үстіне жаңа
мағына қосып алады, тілде жаңа мағынасында қолданыла бастайды. ... ... ... ... бұл ... ... семантикалық тәсіл
деп аталған. Бұл сөзжасамдық тәсіл көне заманнан бері қарай қызмет етіп
келеді» [2, 207]. ... ақ ... ... ... сын есім ... ... ақ ... ақ көйлек сияқты
қолданыстар әбден таныс. Осы ақ сөзінің тілде басқа да толып ... ... бар: «Ақ І - ... таза ... ІІ - мал сүтінен дайындаған тамақ, сусын.
Ақ ІІІ - шын, тура,ақиқат» [7, 31].
Түс мағынасындағы ақ бұл сөздің негізгі ... ақ ... ... да ... ... Ал осы ... кейін басқа мағыналарды қосып
алғаны мысалдардан көрінеді. Олар: «адал», «тағам аты», ... ... ... ... ... тілдегі түрлі қолданыста қалыптасқан. Әр мағынасында олар бір-
бірімен омоним жасаған. Осы ... ... ... ... қосып алып, тағы бір сөздің қызметін атқарып
жүрген сөздер өте көп. Жүзі ... ... ... тартып, тістеніп тұр
екен. Шуақбай жүз қаралы ... ... ... ... ... Осы екі ... екі сөз. ... семантикалық тәсіл арқылы
зат есімге заттану арқылы көшкен сөздер өте көп: ... ... ... ... ... ақ, ... жетісі, қырқы, жүзі т.б.
Зат есім ... ... ... ... ... ... ... сөздің өзіне басқа мағынаны қосып алып, екінші
сөздің қызметін атқарып жүрген сөздер аз ... ... құн – ... ... тіл ... ... буын, сөз, мағына, есім, шылау,
одағай, үстеу дегендер де сол ... ... ... ... ... ... әр
ғылымда да баршылық. Теңеу, суреттеу, өлең - әдебиет саласындағы терминдер.
Ал қимыл, қозғалыс сияқты терминдер математикада ... ... ... мүшесіне байланысты терминдер медицинада өте көп. Олар- осы ... ... ... ... арқылы сөздің жаңа мағынаға көшуіне байланысты
сөз бір сөз табынан екінші сөз ... ... оны ... ... деп
атайды. Конверсия жолымен жаңа жасалуы – өте көп тараған тәсіл, оның ... бар. ... ... сөз ... өзгеруіне байланысты ол үнемі бір сөз
табынан екінші сөз табына ауыса бермейді. Сондықтан лексика- семантикалық
тәсілдің іштей ... бар: 1) ... жаңа ... ... ... сөз ... ... Қарсыласса қырылып қалатынын ... ... ... ... ... ... тұрып, өздері қоныстанған
сайдың қыр желкесіне шығып, Тар сайдың кіре ... ... ... мелшиіп
тұрады да қояды. Бұлар иіріліп тұрған жер жан- жағын ... биік ... бір отар қой әрең сияр ... сөз жаңа ... алса да, сөз табын өзгертпей өз сөз
табының құрамында қалуы. Қаракүңгірт дәлізде үсті- басын қағынып ... ашық ... ... көріктің дауысын естіді. Қызыл бет қазақ ... әсер ... ... ... ... жерді қиып кету де оңай соқпайды
екен. ... ... ... байланысты басқа сөз табына көшуі. Ешбір тілдік бірліктің
көмегінсіз, сөз дыбыстық құрамын ... ... сөз ... өзгеріп,басқа
сөз табына көшеді. Мысалы, қорған, айтыс, ... ... ... ... ... Бұл ... дәл осы ... осы құрамда тілде басқа мағыналары бар
және ол ... ... ... ... жатады. Олар:
1) қорған, айтыс, жарыс ... ... ... біреу - сан есім, сандық ұғым, басқа - сын есім,
өзге- есімдік (Жоғарыда осы ... 1) ... ... ... зат ... мағынасы, 2) біреу- есімдікке көшкен мағынасы, 3) бірге, басқа, өзге-
сын есімге ... ... ... Сөздің жаңа мағынаға ... сол ... ... сөз ... ... ... ... іске асады. Оның
ішінде ғылымда заттану ( субстантивация) тілдерге кең ... ... ... ... ... ... байланысты болатын құбылыс. Мысалы
қазіргі тілде бір жұма, бір жеті ... ... бір- ... мағыналас.
Осыдан бір жұмадай өткенде Шынар мен Елеусіз Лизаның үйіне барды (Т.Ә.).
Осындағы жеті (апта) ... ... ... ... ... күн» мағынасында
қолданылып, күн сөзінің қолданыста түсіп қалып, ықшамдалуынан оның ... жеті ... ... ... жеті сөзінің заттануына күн сөзінің
қолданыстан ... ... ... ... ... ... тоқсан (оқу мезгілі) сөздері де осы
ретте заттанған. Соққан, туысқан,суыртпақ, қашаған сияқты зат ... ... ... ... бір жол, тәсіл арқылы заттанған.
Бір, ... ... ... көшуі, бірге, басқа, өзге, кетеген,
қашаған сөздерінің сын есімге көшуі, бірден, етпетінен, ... ... ... әреңге, алға, артқа, әзірге, қазірге, күніге, кейде, артта,
алда, баяғыда, қапыда, ... ... ... ... ... шынымен, жайымен, түйдегімен т.б. осы сияқты сөздер үстеуге ... ... ... ... Бұл ... ... осы тұлғада, осы қосымшалармен
қолданылып жүріп, бірте- бірте басқа ... ие ... жаңа ... сөз ... ... бұл ... сөйлем (контекст) үлкен қызмет
атқарған. Келтірілген мысалдар тілдің сөздік құрамын байытуда ... ... орны ... ... ... арқылы жасалған туынды сөздердің бәрі ... ... ... ... туынды сөздер сөзжасам ілімінің зерттеу нысаны
болып табылады да, сөзжасам жүйесінде негізгі орын алады.
2.2 ... ... ... сөз ... ... ... ... трансформация,
транспозиция, субститутция т.б. атаулармен аталады. ... ...... ... қою) ... ... ... нем. lautversetzung – 1. Бір тілдік единицаны екінші тілдік
единицаның орнына қолдану, мысалы, осы шақ формасының орнына ... ... ... орынына хабарлы сөйлемді қолдану. Сол сияқты метафоралық
және басқа да ауыс мағыналардың негізінде де ... ... ... ... сөз табы ... ... ... бір
парадигматикалық кластан (сөз табы) басқаға ауысуы. ... ... ... және де ... ... ... іске асады.
Транспозиция түрлері: субстантивтену (зат есімге өту), адъективтену (сын
есімге өту), ... ... ... өту), ... ... ... (есімдікке өту), конъюнктену (шылауға өту)» [6,
385]. Сөздікте ... осы ... ... ... лексика-
семантикалық тәсіл арқылы жасалған зат есімдер, яғни субстантивтену тәсілі
транспозициядан келіп шығады.
2.2.1 Субстантивтену (зат есімге ... ... ... жасалған зат есімдер. Бұл тәсілге ... ... ... ... ... ... зат ... бастапқы
семантикалық мағынасы не кеңею, не тарылу, не ... ... ... жаңа ... мен ... ... пайда болған зат есімдер жатады.
Субстантивтену деп сөз ... ... ... ... ... ... ... сөз таптарының субстантивтену дәрежесі бірдей емес.
Мысалы, Аттыға еріп жаяудың таңы айырылыпты; Бөріктінің ... бір; ... ... батырады т.б. Осындағы жаяу, бөрікті, көп, терең ... ... тұр. ... ... ... -лар/лер, -дар/дер, -тар/тер көптік жалғауы ... ... сын ... ... ... ... ... сапасын жаңа,
заттық сапаға айналдырумен қоса өзінің көптік мағынасын түгелдей сақтап
қалады. ... ... ... ... ... жалдамалылар
т.б. -лас/лес, -дас/дес жұрнағы ... ... сын ... ... ... ... ... замандас, әріптес, бәсекелес т.б.
-лық және -ғыш тұлғалы зат есімдер субстантивтенеді: ... ... ... ... т.б. ... ... тәсілмен жасалған күрделі
субстантивтер де бар. Мысалы: бойжеткен, атқамінер, еркек кіндікті, ... қол ... т.б. ... ... зат ... өзге ... бәрі ... көптеледі. Субстантивтену деп әдетте сөз
мағынасының заттануын, заттық тиянақтылық алуын айтады. Егер зат есім емес
сөз не ... ... не ... жараса, не көптік жалғауын қабылдай
алса, онда бұл оның субстантивтенуге жарамдылығын ... ... ... бір ... – зат есім емес ... ... бірін ... ... есім ... тілде белгілі мағынасының үстіне басқа
мағына қосып алып, екі ... одан көп ... ... ... ... лексика- семантикалық сөзжасамға жатады. Жұма – бір күннің аты,
жұма – бір ... аты, ... – айла ... ... – ғылымындағы
термин, түбір – ағаштың түбірі, түбір – термин.
Сондай- ақ зат ... ... сөз ... сөз ... ... зат есімге көшуі де зат есімнің семантикалық ... ... ... (жетісін беру, ыстығы үлкен, ыстық ... ақ ... көп, ... ... айтысқа түсті, жарыста жеңді).
Зат есімдерді өздерінің жасалу тәсілдеріне қарай үш түрге бөліп қарауға
болады: туынды (жалаң) зат есім, күрделі зат есім және ... зат ... зат ... ... (морфологиялық) тәсілмен, күрделі зат есімдер
аналитикалық (синтаксистік) тәсілмен, ал ... зат ... ... жасалады.
Семантикалық тәсілмен жасалатын субстантивтер өздерінің құрамы жағынан
негізінен екі түрлі болып келеді: жалаң құрамды субстантивтер және ... ... ... ... шығасы, көресі, ертегі (ертек +і),
қыл (қыл+ы), тәңір (тәңі+і) – бұлар субстантивтенуі арқылы есімге өткен.
Сонымен қатар мысалы, ... // ... ... түп тегі ...
болғар этнониміне барып тіреледі. Ол тілімізде әуелде ... ... ... сын есім ... ... Содан субстантивтене келе,
кейін өзінің сын есімдік тегінен алыстай-алыстай, мүлдем заттанып ... ... зат ... ... ... ... ... субстантивтердің көпшілігі
жалпыхалықтық сипаттамалар. Олардың ... ... ... ... анығырақ сезіледі. Еріп жаяудың таңы ... ... бір т.б. ... сын ... орны ... ... оның кез ... кеткен. ... ... ... Сын ... мен ... субстантивтену дәрежесі жалпы бірдей
емес. Тіпті бір сын есім сөз ... ... де ... ... ... ... ... Мұндай типті зат есімдердің ішінде субстантивтену арқылы
реестрлік сөз дәрежесіне ... ... де, ... реестрлік сөз
дәрежесіне әлі жете қоймағандары да, контекстік (стильдік) сипаттағылары да
окказионалдық деңгейдегілері де бар. ... ... ... ... ... семантикалық құрылымына ... ... зат ... бірі – шал ... Субстантивтену
дәреждесінің жоғарылығы сонша, оның сөз таптық тегі қазіргі қалпынан тіпті
байқалмайды. Кім де болса, зат есім екеніне еш ... ... ... түсті де ет бауыры елжіреп кетті (Б.М.). ... ... сын ... ... яғни «ақ» ... ... осы күнгі
кейбір жеке сөзқолданыстан ғана көруге болады. Мысалы, ... ... ... (қырғызтіліндегі чал сақал) тіркесінен және ... ... «ақ ... «ақ ... ... «ақбастану» дегенді
білдіреді. ... ... ... ... бөлігі өзінің сындық есімдік тегінен ... ... ... ... да, сонымен қоса кейін қалыптасқан есімдік
дербестігінде де қолданылады. Мағынасы заттану ... ... ... субстантив зат есімдер ... ... ... ... ... ... жиі ұшырасады.
Шешен, жаяу, арзан, соқыр, саңырау, керең
осылар сияқты тағы кейбір сын ... - ... ... ... ... есімдер: Жауға барсаң кесерді ал, ауға барсаң шешенді ал; Жаяудың шаңы
шықпас; Аттыға еріп ... таңы ... ... ... – екі көзі;
Арзанның жілігі ... ... ... ... атаңның басы дейді.
Түбір субстантив зат есімдер қатарында кейбір тарихи ... де ... ... жесір, тоқал дегендер тек қазақ тілінде
емес, өзге де біраз түркі тілдерінде сондай лексикалық ... ... де ... тек сын есім ... сын ... ... білдірген. Тоқал
лексемасының бастапқы кездегі туа мағынасы, сындық сипаты қазір «тоқал ... ... деп ... ... дейтін мақалдан, сондай-ақ әдетте
шатырсыз салынған (чердагы жоқ) үйге қатысты ... ... үй, ... ... айқын көрінеді. Ертеде бәйбішеден (бірінші әйелден) кейінгі
кіші ... ... ... деп ... Ұзын саны жиырма шақты ауыл.
Көпшілігі Ырғызбайдың тоқалдары мен ... ... ... ... ... Ал ... ... – араб
тілінен енген кірме сөз. Ол да әуелбаста ... ... ... сын
мағынасын білдірген. Оның осы сандық ұғымы ... ... ... да
кейін бірте-бірте тарихилана («заттана») түседі. Ақыры біржола субстантив
зат есімге айналады, ... ... ... ... («раб, рабыня»)
мағынасында қолданыла бастайды. Ертеде түрлі ... ... ... ... ... ... осылай «жесір» деп аталған. Жесір дауы
тіркесі де, міне, осыдан келіп шыққан. ... ... пен ... мына бір тобы таза орыс ... ... ... науқас, сырқат, ыстық лексемалары термин жасау ... ... ... ... ... ... ... медицина саласында жиі
қолданылатын больной (больная) терминдерінің баламасы ретінде, ал ... сөзі ... ... ... ... ыңғайында. Науқастың
тілегі бойынша домбыра алғызып, көп-көп күйлер тартып отырды. Сырқат қазір
орнынан ... жүре ... Бес күн ... ... ... тұр. Ертеңіне
қызуы қайта көтерілді. ... ... ... зат ... тілімізде кірме сын есімдерден
де ... ... ... ... Қалайды көңілім арамды.
Туынды субстантив
зат есімдер. Түбір ... зат ... ... ... ... ... саны ... едәуір. Олар – негізінен, үш-төрт қана ... ... ... сын ... ... ... -шы, (-ші) ... субстантив зат есімдерге қанаушы, қаналушы, айыптаушы, меңгеруші,
жаттықтырушы, тергеуші сияқты ... ... ... ... тілімізде
кеңес дәуірінде орыс тіліндегі эксплуататор, эксплуатируемый, ... ... ... ... ... ... ретінде
қалыптасқан. Осы топқа сондай-ақ қайыршы, жүргінші туылымдарын да қосуға
болады. Сырт ... әсер ... ... ... тілдік әсер -кер (-гер) жұрнағының қатысуымен жасалған ... ... ... жүлдегер, заңгер, даугер туынды субстантив зат
есімдерінен де айқын көрінеді. Тілімізде ... ... ... бен -лас, (-дас, -тас) жұрнағының өзара сөзжасамдық ... сын есім ... да ... бар. Сындық семантикасы заттық
сипат алған, зат ... ... ... ... ... ... ... («туысқан» мағынасындағы), замандас, жерлес, әріптес,
қарсылас, бәсекелес туынды сөздерін алып ... ... ... ... ... ... ... («туысқан» мағынасындағы) сияқты сын
есімдер бүгінде мағынасы өте ерте заттанған байырғы субстантивтер ретінде
сипатталады. ... ... ... да ... ... сипаттағы субстантив
зат есім деуге болады. Бөрібай Хасенді ең қауіпті бәсеелесінің бірі ... Сын есім ... тағы ... ... ... затесімдер
-лық және -ғыш тұлғалы болып келеді. Олардың кейбірі мыналар: ... ... ... ... ... ... ... т.б. Шайлық деп әдетте
күнделікті ас-суына, шай-пұйына жетерлік ... ... ... ... ... орамалды, салфетканы майлық, ал жуынған соң сүртетін
орамалды сулық дейді. Сондай-ақ малшылардың су ... сырт ... ... ... ... ... ... көбірек пайдаланылатын көлік
түрі, яғни жылқы малы мінгіш ... ... ... кеміруші тәрізді туынды сын есімдер үнемі бұлай ... ... ... ... көптік жалғауы арқылы субстантивтенеді, ... зат ... ... ... әр ... ... жәндіктерге
қатысты сын есімдер әдетте –лар ... -тар) ... ... заттық сипат алады, екіншіден, оған көптік мағына да үстейді.
Және бұл құрылымды субстантив зат ... ... ... айқын терминдік
сипатымен ерекшеленеді. Әйгерім ... ... ... ... ... бұйрықтар бере бастады. Оның байлығы – менің шайлығым. Мінгіш болсын
деп ботаны биеге айырбастағанбыз. Бір қосынан қырық-елу ғана ... ... ... ... – сүтқоректілердің дербес екі бөлек ... ... ... ... тағы біраз осы үлгідегі
(модельдегі) туынды ... зат ... ... ... ... бұл ... бәрі де кеңестік дәуірде пайда болған
жасалымдар.
Сын есім негізді туынды субстантив зат ... ... ... ... түйекеш, бейнетқор, ақша, аласы, бересі, шығасы сияқты
тағы біраз туылымдар жатады. Жоғарыда қарастырылған туынды ... ... ... ... ... морфологиялық құрылымы, әсіресе
жұрнақтық бөлігі, жалпы тектік (генетикалық) сипаты жағынан өте әркелкі.
Мысалы, ... сом ... ... ... ... ... түсіне,
ақшылдығына қарай әуелден осылай ақша деп аталған. Оның бұл ... ... ... ... ... яғни ... ... біржола субстантив зат
есімге айналып ... ... ... ... зат ... тұрған қалпы,
тұтас күйінде араб-иран тілдерінен енген. ... ... ... зат ... ... осы ... лексемасының ізімен жасалған. Ал
бейнетқор туынды сөзі – ... ... ... алғаш рет
қазақшаланған эквиваленті. Сын есім ... ... зат ... ... ... ... ... тілдік
ерекшеліктері, сандық көлемі, жалпы алғанда, міне, ... Ал ... ... ... ... олай ... санаулы. Бар болғаны
Жасаған, Жаратқан, алған тәрізді үш-төрт қана ... сөз. Оның да ... ... – тарихи сипатты көне құбылыс. Ол көбінесе бұрынырақтағы
түрлі ... ... ... ... ... өлеңдерде қолданылған.
Бүгінде қолданыстан шығып қалған.
Бір Алла осы аруға кезкелтір деп, Жылаймын ... ... ... бол, ... ... төсек салғаным. Осы қарашығыма әкесінің ит мінезін
бере көрме, я, Жасаған!
Түбір және субстантив зат есімдерге, сондай-ақ ... ... ... біраз жалқы есімдерді де жатқызуға болады. ... ... ... ... тәсілмен жасалған күрделі
субстантивтердің статусын анықтаудың едәуір қиындығы бар. ... ... сырт ... ... жағынан бірде синтаксистік тәсілмен жасалған
күрделі зат ... ... ... ... енді бір ... ... барып ұласады. Бір-бірінен табиғаты бөлек осы
үш сала тіл құбылысының ара ... ... ... ... Мысалы: ақсақал,
бойжеткен, шолақ етек, тік бақай, қол жаулық атқамінер, қаратаяқ, еркек
кіндікті, көн ... күн ... ... ... зат ... ... сырт қалпы, тұлғасы жағынан
бірде аналитикалық тәсілмен жасалған ... зат ... ... келсе, енді бір жағдайда ... ... ... Линвистикалық табиғаты екі басқа осы тіл құбылыстарының ара-жігін
кейде айырып болмайды. Мысалы, мына бір тіл ... ... ... ... бойжеткен, атқамінер, ақсарбас, көкжал, көкқасқа,
бозқасқа, шолақ ... ... тік ... шүйке бас, қол жаулық т.б. Сырт
қарағанда бұлардың бәрі – субстантивтер. Бірақ ... ... ... ... ... ... осы ... келіп шығады. Егер оларды
өзара салыстырып, салғастырып көрсек, ақсақал, бойжеткен, ... ... ... ... ... ... ... деңгейінен өтіп, реестр сол дәрежесінде күрделі зат ... ... ... ... Өйткені бұлар субстантивтенудің ... сапа ... Оны мына бір ... ... ... Жағалай
сойылып жатқан ақсарбас, көкқасқалар құр ғана келіс қуанышы емес. Әлденеше
бозқасқаны да сойғызды, көкқасқаны да жесті. Салтанат ... ... ... ... бұл ... Ал қол ... шолақ етек, атқа мінер,
қаратаяқ, шүйке бас сияқтыларда жоғарыдағылардай номинациялық ... гөрі ... ... ... ... субстантив зат есімдер сияқты, күрделі субстантив зат есімдер де
өздерінің сырт қалпы, тұлғасы жағынан, сондай-ақ ... ... ... болып келеді. Олар әдетте кемінде екі сыңардан тұрады. Екі сыңар және
атау қалпында да, жұрнақ қосылып та әр ... ... Екі ... ... ... ... күрделі субстантив зат есімдер көбінесе жалқы есім
болып келеді. Кейбірі, мысалы, мыналар: «Құлагер», «Торжорға», «Бозжорға»,
«Көкбесті», ... ... ... ... ... «Ешкіөлмес», «Аласапыран» тағы осы сияқтылар.
Атау тұлғалы күрделі субстантив зат есімдер құрамы жағынан ... ... ... ғана ... келе ... Сонымен қоса олардың бір ... ... ... ... ... ... Мысалы: қолкесер,
қолүздік, ауыз ашар, сірге мөлдіретер, жанкүйер, ... ... ... ... ... ... «Түрмеден қашқан», «Көңіл ашар»,
алтыатар т.б. Мысалы, Мәніке Ысқақтың жалғыз нақсүйері боп ... ... зат ... ... ... ... мына тәрізді біраз
жасалымдарды да айтуға ... ... ... ... кеңес
дәуіріндеқалыптасты. Кейбірі мыналар: сүтқоректілер, қос жарнақтылар,
әскери міндеттілер, асыра ... ... ... ту ... қос мекенділер, қос жұпаяқтылар, бауырымен жорғалаушылар, көп
аяқтылар, қоян тәрізділер, шаян тәрізділер, ... ... ... тыныстылар, буын аяқтылар, бас сүйектілер, бас
сүйексіздер, шаян тәрізділер ... ... (сын ... ... ... басым көпшілігі тілдің лексикасында лексикалық-
грамматикалық ... ... өмір ... ... ... ... «басқа сөз таптарына қарағанда, тілде конверсиялану
процесіне зат ... мен сын ... бір ... ... ... [4, ... бұл екі сөз табының синтаксистік функциясы кей жағдайда бір- бірімен
ұштасып жатады. Сөйлем құрамында зат есім сын есімнің қызметін, ... ... сын ... барлық функциясын орындай береді.
Сондықтан да бұл екі сөз табы жиі ... ... ... ... қатарын құрайды. Қазақ тілінде сын есім мәнінде
қолданылған зат есімдердің барлығы да конверсияланған сөз деп ... ... «зат ... ... ... ... де, лингвистикалық
сөздіктерден оларға жеке сөз ретінде орын тимейді. Қазақ лексикографтары
сөз функциясының ... сөз ... да әсер ... оны ... ... ... ескермейді. Жалпы тіл біліміндегі, түркологиядағы
кейбір пікірлерді ескерсек, жоғарыда ... ... ... ... ... тас ... және т.б. ... сөз тіркестеріндегі «алтын, күміс,
тас т.б.» ... ... зат есім ... ... ... ... аймағы (секторы) әбден айқындалған қазіргі кезде әрбір сөз тек өз
мағынасында, өз функциясында ғана жұмсалады. Басқа ... ... ... ... ... қолданысы әбден қалыптасқан, айқындалған
тұрақты құбылыс. Сол себепті жоғарыда келтірілген көзқарастар тұрғысынан
қарағанда, атрибутивтік функция жұмсалған зат есімдерді «зат ... деп ... ... Бұл- бір. Екіншіден, қандай көп мағыналы сөз болсын,
оның мағыналық қырлары контексте, сөйлем құрамында басқа бңр ... ... ... Олай ... алтын сағат, ағаш арба, тас еден,
қамыс құлақ, болат пышақ т.б. сөз тіркестеріндегі алтын, ағаш, тас, қамыс
деген сөздердің ... ... деп ... ... ... қайшы
келеді. Қазақ тілінде зат есімдерден сын есім ... зат есім ... есім ... ... ... ... ... мысалға
келтірілген сөз тіркестеріндегі алтын, күміс, тас, болат және т.б. ... есім деп ... ... ... сын есім ... ... Бірақ қазақ тілінде зат есімдердің үлкен бір тобы ... ... ... ... ... ... ... Құдайберген Жұбанов айтқандай, жасырын жатқан сындық мағыналар
болады» [4, 20]. Ондай зат ... ... ... ... ... мағына иеленіп шыға келеді. Мысалы, Қоңыр қалпыңызбен
неткен жұмбақ жансыз! Елеусіз Досов тірі болса, ... ... ... ... ... ... ағаш ... екен (Б.М.). Мұндай зат
есімдер, әлбетте, сын есім тудыратын ... ... ... ... ... ... функцияның өзі-ақ жеткілікті
болады. Анықтауыштық қызметте жұмсалуға, әдетте, барлық зат ... бола ... ... ... ... шам, ... дәптер, өзен,
көл т.б. зат есімдер еш уақытта атрибутивтік позицияда қолданылмайды.
Қазақ ... ... ... ... ... ... формасы жағынан — есімшелер. Бірақ бұлар ... ... - сын ... Өйткені олар ұдайы анықтауыш қызметінде жұмсала
келіп, өздерінің есімшелік ... ... ... да, сын ... ... заңы бойынша, белгілі бір сөз ... ... ... ... да, ... сол сөз ... тән ... бірінде тұруға тиіс. Мысалы, зат есімдер тобына ... ... да ... ... ... ... ... құрамындасол септік формаларының бірінде тұруы қажет. Осы орайда,
алтын сағат, күміс белбеу, жібек ... ағаш ... және т.б. ... ... ... ... ... атау септігінде
тұрған зат есімдер деп қарауға бола ма? ... атау ... ... ... деп тану ... ... біріншіден, атау септіктің кім? не? деген
сұрақтарына жауап ... ... ... ... ... жауап береді деп
айта алмаймыз. ... атау ... ... ... бастауыш мүше
атқаратыны белгілі. Бұларды бастауыш мүше қызметінде тұр деп тағы ... ... ... ... өту)
Вербалдану (етістікке айналу) - баска сөз таптарына жататын сөздердің
етістікке ауысуы. ... ... ... ... туады. Мысалы:
күрек - күректеу, балга - ба/іга/іау, ... - ... қол - ... сөз ... ... ... ... сөз табы – сын
есімдер, сан ... зат ... Олар сөз ... ... ... алғашқы сыңарлар зат есім не есімдік болады. ... біз ... ... сен ... ... ақын, Махамбет- батыр.
2.2.4 Адвербиалдану (үстеуге айналу)
Қазіргі қазақ тіліндегі үстеулер басқа сөз ... ... ең ... ... грамматикалық категория болып саналады. Ғалымдардың
барлығы да үстеулердің зат есімдердің, сын ... ... ... ... сөз ... ... бастапқы тұлғалық
қалпын (формасын) сақтай отырып үстеулер ... ... ... да, ... ... ... ... болып қалыптасуында
басқа сөз таптарының адвербиализациялану процесінің атқарған ролі ... ... ... ... ... сөз табындағы кейбір
үстеулер қатарына мүлдем, біржола өтсе, (мысалы, негізгі үстеулер), ендігі
бір сөздер ... ... ... ... қол үзіп ... өзінің
белгілі бір мағыналық тұлғалық қалпын сақтап қалды. Ондай сөздер дыбыстық
тұлғалану жағынан екі сөз ... да ... ... ... ... омонимдер қатарын құрайды. Лексика- грамматикалық ... бір сөз ... ... ... сөз ... ауысуы өте ұзаққа
созылатын прцесс әрі ол сөздердің өздеріне ... ... ... да ... тұрақты қолдануын қажет етеді. Қазіргі қазақ тілінде
сөздердің бір сөз ... сөз ... ... ... ... грамматикалық омонимдер өте көптеп саналады. Оны, мысалы, үстеулер
мен сын есімдер ... ... ... ... 1. Тез (сын ... ... 2. Жылдам (сын есім), жылдам (үстеу). 3. Еріксіз (сын есім),
еріксіз (үстеу). 4. Жедел (сын ... ... ... ... деп ... сөздер өздерінің алғашқы лексика-семантикалық белгілерінен толық
ажырамаған, екі жақты қызметі мен ... бар, ... ... ... жағдайда сипатталатын, толық адвербиалданған сөздер. ... ... ... ... жеке сөз табы ... ... –бір шешуші роль атқарған фактор сықылды. Неге
десеңіз, тілдің даму ... ... сөз ... ... ... ... тобына тікелей немесе белгілі бір формада көнеріп
барып өткендігі байқалады. Соңғы жағдай, ... ... ... ... зат есім ... тән. Септік жалғауларындағы зат есім
формалары кейбір оқулықтарды ... ... ... ... үстеу болып
қалыптаспаған. Олардың үстеу болып танылуы ең алдымен адвербализация
процесінің нәтижесі. ... ... ... бір ... ... ... тиісті бастауыштық және толықтауыштық функциядан бөлек,
басқа бір сөз ... ... ... ... ... тұрақты әрі жиі қолданысы. Сөйте тұра, ... тіл ... сөз табы ... ... бірден- бір жолы – адвербализация
процесіне жете мән ... ... ... өзі ... тіл ... ... жайында белгілі бір жаңсақ пікірлердің ... ... ... ... ... ... сөз ... морфологиялық
тәсілімен жасалады деу. Қазіргі қазақ ... ... ... ... сөз болғанда, үстеулерморфологиялық тәсілмен де жасалынады делінеді
де, үстеу жасайтын қосымшалар ретінде -сыз/-сіз, ... лей, ... ... ... т.б. ... ... ... пікірлер
белгілі бір мөлшерде тілдік факті табиғатымен шын үйлесім таба бермейді,
сондықтан ... ... ... ... дау айтуға тура келеді.
Өйткені -сыз/-сіз, -лай/- лей, ... ... ... әдетте, сын есім жасайтын өнімді жұрнақ екені мәлім. Ал
-қары/-кері тұлғасы ... ол ... сөз ... ... емес. Ол- түркі
тілдерініңкөне дәуірінде (V- VII ғ.ғ.) ... ... ... ... -қару/-керу тұлғасының бүгінгі тілде санаулы сөздің құрамында
сақталған (негізінен, мекен үстеулерінде) қалдығы. Ал, ... ... ... ... анық. ... тек қана ... ... ... ... ... сөздер де
ұшырайды. Белгілі бір сөз табындағы ... ... ... ... ... болды деу оны морфологиялық тәсіл негізінде қалыптасады
деумен бір болып ... ... ... ... ... жеке ... класс болып қалыптасуының негізгі жолы әрі оның
өзңне тән бірден- бір сөз ... ... ... ... ... ... ... сөз табы ретінде дамып, өз қатарларын үнемі
басқа ... ... ... ... ... ... ... өту)
Прономинализация конверсияның ең өнімді процестерінің бірі ... ... өзге сөз ... ... ... ... ... сөз табы ретінде пайда болуы, қалыптасуы тілдегі үнем заңымен
тікелей байланысты. Есімдіктер о баста адам баласының ... ... әрі ... ... ... әрекеті барысында, сөздерді үнемдеп пайдалану
және оларды сөйлеу ... ... ... ... ... пайда болған
сөздер. Жұрттың беделін көтеретін жүйрікті бір адам билей ... ел ... ... ... зат ... ... ... Прономиналдан туған сын есімдер: барлық, куллі. Прономинализация
процесі сұрау есімдіктерінің жеке топ ... ... да ... рөл
атқарған. Себебі, сұрау есімдіктеріне негіз болған не, қай (қан), кім
түбірлері о ... есім ... ... Ондай жорамалға "әлгі түбірлердің
кейіннен, тілдің даму барысында, есім ұялас сөздер жасауы ғана ... ... ... да ... бола ... есімдігі о баста сұрау мәнін емес, қатыстық мән
(қатыстық сын есім) бергендігіне оның қолданысы куә: қай ... қай ... бір. Сол ... не, кім ... ... де бір ... қатыстық
мағынада жұмсалғандығына көне түркі ескерткіштерінің тілі, ... ... ... ... қолданысы нақты дәлел: не нәрсе, не іс, не зат, кім
де кім және ... ... неме ... ... ... болған не сөзі о баста
зат есім мәнінде қолданылғанын ... ... да атап ... сөзінің о баста зат есім мәнінде жұмсалғандығына оның қазіргі күндегі
кейбір қолданыстары айғақ. Не нәрсе, не зат, не іс ... ... не сөзі тек қана зат есім ... ... Бұл есімдіктің әуелгі
кезде зат есім сөз болғандығына тағы бір дәлел - оның септелуі: не, ... ... ... ... Не ... бастапқы заттық мағынасын ажыратып,
сұраулық мәнде қалыптаса бастауы Орхон- Енисей дәуірінен бұрын болып ... ... ... және ... бойынан табылған тас жазулардың тілінде
не есімдігі нәң, нең түрінде келіп, "зат, нәрсе, бұйым" деген заттық ... Негү біз ... түп ... (Біз ... ... ... қорқұрбыз (неге қорқамыз), неде өйрү йок (не үшін ... ... мәні орта ... ... ... ... ... ХІҮ ғасырда жазылған (еңбек иесі белгісіз) "Китаб ... фат ... ... ... ... ("Түркі тілдерінің асыл маржанын сыйлайтын
кітап") атты жазба ескерткіште аталған есімдіктің әрі заттық мәні де, ... мәні де ... ... ... Аталған сөз түркі тілдерінің
көпшілігінде толық ... ... ... айналып кетсе, кейбір
түркі тілдерінде бұл есімдік күні бүгінге дейін әрі сұраулық ... ... ... ... зат есім ... да ... ... бір бұтағы салар тіліндегі "не" есімдігінің қазіргі
кездегі қолданысы – сөзіміздің ... "Қай" ... ... ... ... есім екендігін және қатыстық мәнде
жұмсалғандығын көрсетеді. Белгілі түрколог ғалымдар түркі тілдеріндегі қай
есімдігін және одан әр ... ... ... ... ... ... ... қайтіп, қашан, қані) өзінше бөлшектейді.
Қай ... о ... ... ... тағы бір ... - оның ... ... және қайда
сұрау есімдіктері түбір мен жатыс, шығыс ... ... ... айқын. Ал, қайсы сұрау есімдігі есім түбір мен тәуелдік
жалғауының III жағының бірігуінен ... ... ... ғана ... ... ... айқын. Қазіргі қазақ тілінде қалай, қайтіп
тәрізді сұрау прономиналдану арқылы ... ... ... ... ... о ... көсемше тұлғасы болғандығын, оның кейіннен
есімдік болып ... Ф.Г. ... оны ... ... ... бөліп көрсету арқылы ... ... Ф.Г. ... -ла ... етістік тудыратын қосымша, -й-ді көсемше формасы ... (8. 223). ... ... сұрау есімдігінің тілдің өте көне
кезеңінде ... есім сөз, одан ... ... болғанын, одан көсемше
тұлғасын иеленгендігін, ақырында тұтас негіздің прономиналданғаны айқын
көрінеді. Қайтіп ... ... дәл осы ... ... ... ... қай-ет-іп. Мұндағы қай - түбір есім сөз, ет - көмекші
етістік, -іп - ... ... Бұл ... де ... ... ... ... үстіне көсемше тұлғаларының сұраулық мәнде
қалыптасуы түркі ... үшін жат ... емес ... ... ... ... ... таптарының бір- біріне ауысуы атауыш сөз таптары мен ... ... да ... Атауыш сөздер де тілдің тарихи ... ... ... мағыналары солғындап, қолданылу өрісі
тарылып, өз дербестігінен мүлдем немесе жарым- жартылай айрылып, ... ... ... ... ... ... ... көмекші сөздер
тобында қаралатын шылаулырдың дені тілдің даму барысында өздерінің мәні мен
қызметін жоғалтып, көмекші сөздер ... ... ... ... ... ... ... сөздердің көмекші сөздер- шылауларға ... ... ... ... «Көп ... ... тек ... ситуацияда ғана
шылау қызметінде жұмсалып, ... ... ... ... мағынасынан
ажырамайды. Араға ұзақ уақыт салып барып оның грамматикалық қызметінен одан
омоним ретінде жаңа атау сөз ... ... [4, 53]. ... қарай-
етістік, қарай- шылау. Қазақ тілі грамматикаларында шылаулардың ішінде,
әсіресе, септеулік шылаулардың арғы тегі басқа сөз табы ... ... ... ... ... зат есімдер, үстеулерден және
етістік сөздерден қалыптасқандығы жиі айтылады да, оған үшін ... ... бойы ... ... (сиықіты), жөнінде (жөніініде) тәрізді т.б.
есім- етістік мысал ... ... ... материалына қарағанда, сөзжасамның лексика- семантикалық
жолы, көбінесе, омонимдік қатарда жұмсалған сөздер арқылы жасалып ... ... ... ... ... ... қолданылу орайына қарай әр
түрлі сөз табын құрайтын болады. Ал мұның өзі, сайып келгенде, ... ... ... жол ... ... тілі ... сөз ... ... ... ... түрлі топтарға жіктеу
барысында әлі де болса, бірқатар қиыншылықтар, шешемін таба ... ... ... ... Соның бірі, сөз таптастырудың синтаксистік
принципін қолдану кезінде әрбір сөз табының сөйлемде ... ... ... ... олардың (белгілі бір сөз табына жататын сөздердің)
тіркесу қабілетін нақты анықтаудың өз дәрежесіне емес ... ... ... сөз ... ... шешімін күтіп тұрған үлкен проблема –
сөздердің бір сөз табынан екінші сөз табына ... ... ... ... Тіл ... ... бір сөз ... ... сөз
табына ауысуы, әдетте ешқандай сөз ... ... іске ... ... және бұл ... жеке сөз ... қатысына
қарай, яғни сөздің қандай сөз ... ... ... ... ... сөз таптарынан үстеуге ауысуы), адьективтену (сөздердің
басқа сөз ... сын ... ... ... ... басқа сөз
таптарынан етістікке ауысуы), прономиналдану (сөздердің ... ... ... ... ... (сөздердің басқа сөз
таптарынан зат есімге ... деп ... Ал ... ... бір сөз табынан
екінші сөз табына өту процесін атау үшін конверсия термині қолданылады.
Конверсия ... ... сөз ... ... – қазақ тіл білімінде енді-енді
ғана ... ... тың ... бірі болып саналады.
Осы курстық жұмысты жазу барысында ... ... ... «Ақбоз ат» романы және ... ... ... ... ... ... арқылы жасалған
сөздер жиналып, 100 карточка ... ... ... байқалғандай,
мұнда арнайы аффикстік тәсіл болмайды. Сөзжасам белгілі бір ... ... ... ... ... жатады. Осының нәтижесінде
бір сөздер ол ... ... ... жаңа ... ие ... жатса,енді
бір сөздер омонимдік қатар құрай, әр түрлі сөз табының туындауына себепкер
болады.
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1989. - 368 б.
2. Қазақ грамматикасы. – ... ... 2002.- 784 ... ... А. ... ... тілі: Оқу құралы.- Алматы: ... 2008.- 340 ... ... Ж. ... ... (оқу ...... Арыс, 2002.-
152 б.
5. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы, 2002, - 664 б.
6. Сүлейменова Э. Тіл ... ...... ... -540 ... Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Дайк- Пресс, 2008.- 968 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Теңеу – ерекше стилистикалық тәсіл9 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
RDF моделінің синтаксисі33 бет
«Айналайын» ұғымының ассоциативтік өрісі50 бет
«Ойлау» фразеосемантикалық өрісіндегі тіларалық фразеологиялық баламалар типологиясы62 бет
«Экономикалық ақпараттар жүйесінің қоғамдағы даму рөлі»5 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Аударма модельдері20 бет
Аудармадағы лексикалық трансформациялық үлгісі19 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь