Қазақ тіліндегі көсемшелер

Жоспар
Кіріспе
І тарау: Көсемшелердің құрылымы мен қызметі
1.1 Көсемшелердің құрылымы
1.2 Көсемшелердің қызметі
ІІ тарау: Көсемшелердің шақтық мәні және өзара байланысу қасиеттері
2.1 Көсемшелердің шақтық мәнде жұмсалуы
2.2 Көсемшелердің өзара байланысу қасиеттері
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Бір іс екінші іске байланысты болатыны тәрізді, бір етістік екінші бір етістікке қатысты болады. Мәселен, Асан жүгіріп келе жатыр дегенде келе жатыр белгілі бір істің қалпына байланысты. Мұндағы келе жату тіркесі негізгі ұғымды білдірсе, жүгіру негізгі мағыналы етістіктің белгісі, тәсілі қалай іске асу амалын білдірген.
Негізгі және туынды түбірлі етістікке, оның ішінде етіс формаларына белгілі қосымшалар (аффикстер) қосылып, етістіктің көсемше түрі жасалады. Ондай көсемше формаларының мағынасы-негізгі іс-қимыл процесіне жанама болады.
Көсемшенің жанамалық қасиетін дұрыс байқаған тюркологтың бірі - М.П.Мелиоранский. Ғалым орыс тіліндегі көсемше сияқты негізгі іске қосарланып, жанама айтылатынын дұрыс, дәл анықтаған. Есімшенің есім сөздерге ұқсас болатыны сияқты көсемшенің де үстеуге ұқсастық жағы бар. Көсемшенің мұндай қасиетін орыс тілін зерттеуші ғалымдар да айтқан болатын.
Көсемшенің жанамалық мағынасынан туатын қызметі, олардың үстеуге айналып кететіндігінен: іле-шала, тұра-сала, өйтіп, әдейілеп сияқты сөздер етістіктен гөрі үстеуге жақын.
Істің амалын, мақсатын және басқа да қасиеттерін көсемшелі етістіктер жанамалап көрсетеді. Мәселен, ол алып, ол оқығалы, ол ала сияқты сөздерді көмекші етістікпен тіркестірмей жеке алсақ, оның жанама категория екендігі айқындала түседі. Егер көсемшені көмекші етістікпен тіркестіріп айтсақ, ол алып келді, ол оқығалы келді, ол ала келді болып тиянақты, тұжырымды ойды білдіреді де, белгілі бір шақта тұрады. [10, 84б]
Курстық жұмыстың мақсаты: Етістіктің тиянақсыз түрі - көсемше жайында жан-жақты зерттеу жүргізіп, оның құрылымымен, қызметімен, қасиеттерімен тереңірек танысу. Жиналған ақпараттардың басын қосып, жүйелеп, курстық жұмысты жазу.
Курстық жұмыстың міндеттері:
-Көсемшелердің құрылымымен таныстыру;
-Көсемшелердің қызметімен таныстыру;
-Көсемшелердің шақтық мәнде жұмсалуына тереңірек үңілдіру;
-Көсемшелердің өзара байланысу қасиеттерін ашып көрсету.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1) Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Ана тілі, 1991. –383 б.
2) Жұма мінбері – Алматы: Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы, 2012. – 720 б.
3) Ахмет Р.Ғ., Жуынтаева З.Н. Қазіргі қазақ тілі. Құрмалас сөйлем синтаксисінен бақылау жұмысының тапсырмалары, – Қарағанды: Болашақ, - 2000. - 182 б.
4) Исаев С.М. Қазақ тілі – Алматы: Қайнар, 1993. –173 б.
5) Оралбаева Н., Мадина Ғ., Әбілқаев А. Қазақ тілі. – Алматы: Қазақ университеті, 1993. –336 б.
6) Бектұров Ш., Серғалиев М. Қазақ тілі. – Алматы: Білім, 1994. –223 б.
7) Қазақ грамматикасы. – Астана, 2002. –783 б.
8) Н. К. Дмитриев. Грамматика башкирского языка. М. - Л., 1948, - 187 с.
9) Ә. Төлеуов. Қазақ тіліндегі етістіктің грамматикалық категориялары. Алматы: 1975. - 72 б.
10) Ә. Төлеуов. - Алматы: Мектеп, 1982. - 84 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Е. А. БӨКЕТОВ АТЫНДАҒЫ ҚАРАҒАНДЫ ... ... ... тіл ... ... тілі мен ... мамандығы
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ КӨСЕМШЕЛЕР
Орындаған: КО-21 тобының студенті А. Көзтай
Тексерген: аға оқытушы Э. Н. Ажарбекова
Қарағанды - ...
І ... ... ... мен ... ... құрылымы
1.2 Көсемшелердің қызметі
ІІ тарау: Көсемшелердің шақтық мәні және өзара байланысу қасиеттері
2.1 Көсемшелердің шақтық мәнде жұмсалуы
2.2 Көсемшелердің ... ... ... ... ... іс екінші іске байланысты болатыны тәрізді, бір етістік екінші бір етістікке қатысты болады. Мәселен, Асан жүгіріп келе жатыр ... келе ... ... бір ... ... ... ... келе жату тіркесі негізгі ұғымды білдірсе, жүгіру негізгі мағыналы етістіктің белгісі, тәсілі қалай іске асу амалын білдірген.
Негізгі және ... ... ... оның ... етіс ... ... қосымшалар (аффикстер) қосылып, етістіктің көсемше түрі жасалады. Ондай көсемше формаларының мағынасы-негізгі іс-қимыл процесіне ... ... ... ... ... байқаған тюркологтың бірі - М.П.Мелиоранский. Ғалым орыс тіліндегі көсемше сияқты негізгі іске қосарланып, жанама айтылатынын дұрыс, дәл анықтаған. Есімшенің есім ... ... ... ... көсемшенің де үстеуге ұқсастық жағы бар. Көсемшенің мұндай қасиетін орыс ... ... ... да ... ... жанамалық мағынасынан туатын қызметі, олардың үстеуге айналып ... ... ... ... әдейілеп сияқты сөздер етістіктен гөрі үстеуге жақын.
Істің амалын, мақсатын және басқа да қасиеттерін көсемшелі етістіктер жанамалап көрсетеді. ... ол ... ол ... ол ала ... ... ... ... тіркестірмей жеке алсақ, оның жанама категория екендігі айқындала түседі. Егер көсемшені көмекші етістікпен тіркестіріп айтсақ, ол алып келді, ол ... ... ол ала ... болып тиянақты, тұжырымды ойды білдіреді де, белгілі бір шақта тұрады. [10, 84б]
Курстық жұмыстың мақсаты: Етістіктің тиянақсыз түрі - ... ... ... зерттеу жүргізіп, оның құрылымымен, қызметімен, қасиеттерімен тереңірек танысу. Жиналған ақпараттардың басын қосып, жүйелеп, курстық жұмысты жазу.
Курстық жұмыстың міндеттері: ... ... ... ... ... ... мәнде жұмсалуына тереңірек үңілдіру;
-Көсемшелердің өзара байланысу қасиеттерін ашып көрсету.
Көсемшелердің құрылымы мен қызметі
1.1. Көсемшелердің құрылымы
Көсемше - етістіктің ең ... ... ... Оның сөйлемдегі негізгі функциясы мен мағынасы - басқа етістік ... ... ... ... ... сындық сипатын, оның болу-болмауының себеп-салдарын, болған мезгілін айқындап ашып тұру. Көсемшенің тиянақсыз, басқа бір сөзге сүйеншек болуының себебі де оның осы ... ... ... Бірақ көсемше әрдайым осы айтылғандай мәнде болып тұрмайды, ол ... ... бір ... ... ... оған тәуелді болып тұрса, енді бірде өзінің бастапқы мағынасын сақтап, негізгі етістік ... ... ... ... оның ... ... де өзгереді [1, 57].
Көсемшелердің мағыналары мен синтаксистік қызметтеріндегі бұл тәріздес кұбылыстар олардың ... ... ... ... байланысты. Қолдану жағдайына, контекске қарай көсемше негізгі екі түрлі синтаксистік ... ... оның бірі - ... ... те, ... - ... қызмет. Осылармен қатар көсемшенің күрделі сөздер (етістіктер) ... ... ... көмекші сөздің тұлғалық құбылыстарына қарай соның әуеніне еріп, басқа да түрлі мүшелер құрайтыны ... ... ... ... ... мән ... болмайды, ол тіркесіп тұрған сөзде болады.
Көсемшелер пысықтауыш мүше қызметінде қолданылғанда, көбінесе, екінші бір етістікке тіркесе айтылады да, сол ... ... ... ... іс-әрекет, жай-күйдің, қимыл-қозғалыстың болу амалын, қашан болған мезгілін немесе болу-болмау ... ... ... ... ... көсемшеден кейін, егер ол бірыңғай болып келмесе, ешқандай кідіріс, интонациялық тоқталыс болмайды. Олар өздері пысықтайтын мүшемен бір ырғақта, кідіріссіз ... ... ... Бұл ... ... ... тұрған көсемшені баяндауыш функциясындағы көсемшеден бөліп тануға біраз септігін тигізеді. Мысалы: 1) ... ... ... ... ... көз алмай тамсана қарап, мүбәрак аузынан маржандай тізіліп төгілген сөздерін тапжылмай, кірпік қақпай отырып тыңдайтын. 2) Мойындау керек, жер ... бері адам ... ... ... ... шешіп тастауға қауқарсыз. Мысалдағы курсивпен терілген көсемшелердің ... да ... мүше ... тұр. ... ... ... ... - баяндауыштық қызмет. Көсемшелердің құрмалас сөйлем жасаудағы рөлі де олардың осы ... ... ... ... ... ... қолданылған көсемшелердін барлығы бірдей сабақтас құрмалас сөйлем жасай бермейді. Көсемшелердің кейде бір субъектінің әр ... ... ... ... баяндауыштық функцияда қолданылатыны да болады. Ондай жағдайда олар бағыныңқы компоненттің баяндауышы болып есептелмейді. Мысалы: 1) деп ... мен ошақ ... ... ... суын ішіп жүрген, байлығы мол кең-байтақ жерді, қазыналы қарттар мен ақ жаулықты әжелеріміз тай құлындай бірге өскен құрбы-құрдастарымыз бар ... ... ... ... бен баламыз жүрген елді айтамыз.[2] Бұл сөйлем құрылымы жағынан жай сөйлем. Сөйлемдегі курсивпен ... ... ... ... 2) ... сыйлаймын, құрметтеймін. [2] Бұл жай сөйлемдегі көсемшелер баяндауыш қызметін ... тұр. ... ... әсіресе -ып, -iп, -п жұрнақты көсемшенің бұл айтылған ... ... - өте көне ... бері ... келе ... қызмет. Көсемшенің бұл функциясын көне замандағы оның бірден-бір функциясы деуге де ... Көне ... ... жазу ... -п ... көсемше бір субъектінің әр түрлі әрекетін баяндап, жай сөйлемнің бірыңғай баяндауышы ғана ... ... ... ... ... бар жай ... ... функциясында қолданылмаған.
Өткен шақтық көсемшенің бұл тәріздес синтаксистік қызметі фольклорлық шығармаларда да жиі ұшырайды. Бұл ... ... -ып, -iп -п ... ... бір ... істеген іс-әрекет, қимыл-қозғалыстарын бір-бірімен ұштастырып, іргелестіріп беруде ең икемді және өте ерте заманнан бері қарай келе ... ең көне ... ... ... Тіл ... ... көсемшенін, бұл функциясының оның екі жай сөйлемдерді бір-бірімен сабақтастыра құрмаластыру функциясынан бұрын пайда болғандығы байқалады [3, 25-29].
Қазақ ... ауыз ... ... ... ... ... кеш ... Сондықтан шығармалар тіліміздің кене заманғы грамматикалық кұрылысын ашуға мардымды кемегін тигізе алмайды. Олардың басым көпшілігі қазіргі ... өте ... ... ... ... жоқ ... ... Дегенмен, үңіле қараған адам олардан кейбір тілдік категориялардың басып өткен соқпағын байқағандай. Біз сөз етіп отырған ... көне ... ... ... тән ... бастауышы бар бағыныңқы сөйлем баяндауышы қызметінде қолданылмаған болса немесе ілуде біреу ғана кездессе, ... ауыз ... ... ... ол ... бірыңғай баяндауыш қызметінде де, сабақтас құрмалас сөйлемнің бағыныңқы компонентінің баяндауышы қызметінде де қолданылады. Бірақ бастапкы функцияда өте жиі, ... ... өте ... ... Мысалы: 1) Саманидтер мемлекеті (999) қолынан билік кеткенге дейін өз ғалымдарын ... ... ... ... 2) ... ... 833 жылы ... ағымын мемлекеттік ұстаным етіп жариялап, бұл ағымның одан әрі қанат жайып, өркендеуіне жол ашып ... ... ... көсемше арқылы жасалатын жайылыңқы сөйлемдер көне замандарға тән ертегі, әңгімелерде өте жиі кездеседі. Тіпті кейде көптеген сөйлемдердің, әсіресе төл сөз бен ... сөзі ... ... ... ... ... ... да жиі ұшырайды. Соған қарағанда, -ып, -iп, -п жұрнақты көсемше көнерек заманда қазіргіден гөрі тиянақтырақ мәнде болмады ма екен ... ой ... ... ... ... де, көсемшенің бұл түрін жай сөйлемдерді бір-бірімен сабақтастыра құрмаластыру үшін қолданылған ең көне категорияның бірі ... ... ... даму ... ... - етістіктің ең бір тиянақсыз түрі. Бұлар құрмалас сөйлемнің өздері баяндауышы болып келген бөлшегін оның ... ... ... ... ... ете байланыстырады да, ол бөлшектердің бірлікте, тұтастықта болуын қамтамасыз етеді. Сондықтан белгілі бір компоненттің баяндауышы ... ... ... сөйлемдерде жай сейлемдерді бір-бірімен қарым-қатынасқа келтіретін қосымша ... ... ... ... ... ондай функцияны жай сөйлем баяндауышы болып келген көсемше етістік ... ... ... ... ... әрі ... әрі сөйлемдерді бір-бірімен құрмаластыратын дәнекерлік қызмет атқарады. Мұндай қызметте көсемшенің қай-қай түрі ... да ... Оны мына ... ... ...
1) ... ... да тарихшылар дөп басып дәл айта алмайды. 2) Көптеген адамдар оның білімін ... ... бері өте ... болды. 3) Иманды адам өз Отанын сыйлап, қастерлей алады. ... ... ... жай сөйлемдерді құрмаластыруда көсемшенің үш түрінің үшеуі де ... ... ... ... ... және ... құбылыстары біркелкі болмайды, Көсемшелер ішінде сабақтас құрмаластың бағыныңқы компонентінің баяндауышы қызметінде жиі қолданылатын да және өзі ... ... ... компонентті тиянақты компонентпен неше алуан мағыналық қатынаста құрмаластыратыны да -ып, -iп, -п жұрнақты түрі. Тағы бір ... ... - ... ... ... (-қалы, -ғалы, -келі, -гелі жұрнақты), ауыспалы шақтық (-а, -е, -й жұрнақты) көсемшелерден болған бағыныңқы ... ... ... ... ... мағыналық жағынан да, тұлғалық жағынан да бағына, соның бір мүшесіне меңгеріле байланысады да, жай ... ... ... ... ... Ал ... ... көсемше (-ып, -iп, -п жұрнақты) олай емес: ол өзі баяндауышы болып келген ... ... ... ... ... ... меңгерте де, меңгертпей, теңдік қатынаста да құрмаластырады. Мысалы: 1) Жүрекке жылу ұялатып, санаға сәуле ... ... ... ... өмірдің ағы мен қарасын, шындығы мен жалғанын барлап, ақиқаттың өлшемін салмақтап ... ойға ... 2) ... ... яки ... жан кездесіп, ақылын айтып, дұрыс кеңес бермесе, өмірін тұтастай ғапылдықта өткізіп алуы да ... ... [2] ... ... ... ... ... басыңқы сыңарларына меңгеріле бағынып тұр.
Өткен шақтық көсемшенің дәнекерлігі арқылы жасалатын ... ... ... бір сыпыраларында тиянақсыз компонент тиянақты компонентке тек тұлғалық ... ғана ... ... ... мағыналық жағынан өз дербестігін сақтап, басыңқы сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: 1) Яғни, ол сол кезеңде туындаған сенімдік мәселелерге орнықты ... ... ... қарсы ұйымдастырылған шабуылдарға тойтарыс беріп отыратын. 2) Алда-жалда жанашыры яки ... жан ... ... ... дұрыс кеңес бермесе, өмірін тұтастай ғапылдықта өткізіп алуы да ғажап емес. [2]
Мысалдағы тиянақсыз компоненттердің ешқайсысы да басыңқы ... ... бір ... тәуелді болып, оған меңгеріліп тұрған жоқ. Мағыналық жағынан олардың барлығы да тиянақты компонентпен тең.
Көсемшенің жай сөйлемдерді ... ... ... да болу ... ... ... ... еңбектерде өткен шақтық көсемшенің дәнекерлігі арқылы жасалатын құрмалас сөйлем салалас сөйлемге ... ... ... ол ... ... ... салалас құрмаласқа, бірде сабақтас құрмаласқа жатқызылып жүрді.
Жай сөйлемдерді бір-бірімен құрмаластыру қызметінде ауыспалы шақтық деп ... -а, -е, -й ... ... де ... ... бұл түрі жоғарыда сөз болған -ып, -iп, -п жұрнақты көсемшеден гөpi де әлдеқайда тиянақсыз. Сондықтан да баяндауышы ... ... ... ... ... компонент, негізінде, тек тұлғалық жағынан ғана емес, сонымен бірге, ... ... да да ... ... Ол ... ... белгілі бір мүшеге меңгеріліп, соны түрлі жағынан сипаттап, пысықтауышқа койылатын бір сұрауға жауап болып, онымен қалыпты тұрлаусыз мүше тәрізді ... ... [4, 44]. ... 1) Кіндік қаны тамған Меккеге жабырқаған көңілмен қимай, ұзақ қарап тұрып:
- Уаллаһи, сен ... ең ... ең ... мекенсің. 2) Ақыл бойлай алмайтын, адам ойлай алмайтын жайттарды мойындады. [2]
Келтірген мысалдың бірінші сөйлемінде бағыныңқы компонент ... ... ... ... ... неліктен, не себептен деген сұрауға жауап болып, ұзақ қарауының себебін ... тұр. ... ... ... ... басыңқының баяндауыштарына меңгеріліп, қалай? деген сұрауға жауап болып, басыңқы компонентпен ... ... тұр. ... ... мұндағы бағыныңқы компоненттердің барлығы да басыңқыға әрі тұлғалық жағынан, әрі мағыңалық жағынан меңгеріледі. Этимологиялық жағынан алғанда ... бұл түрі ... ... көне жазу ... дәл ... формада кездеспейді. Қазақтың ауыз әдебиетіне жататын шығармаларында кездескенімен қолданылу аясы өткен шақтық көсемшеге қарағанда әлдеқайда тар. Бұл - ... ... ... ... бірыңғай баяндауыштық, бірыңғай пысықтауыштық функцияда да кездеспейді. Мұның жай сөйлемдерді құрмаластыру функциясы да тым мардымсыз. ... ... ол ... ... ... ... ... айтылғанда атқарады. Ал фольклордың прозалық түрлерінде жай сөйлемдерді құрмаластыру қызметінде тіпті кездеспейді деуге боларлық.
Ауыспалы ... ... жай ... ... ... қазіргі әдеби тілімізде де онша өpic ала қойған жоқ. Дегенмен оның бұл функциясы өткен замандар жазу нұсқаларымен салыстырғанда ... ... ... ... жанрында болсын кездесіп отырады.
Қазіргі әдеби тілімізде баяндауышы ауыспалы шақтық көсемшеден болған бағыныңқы компоненттер өз басыңқысымен мезгілдік, себептік, амалдық, шартты, ... ... ... ... [5, 38]. ... ... ... сабақтастыра құрмаластыру функциясында -қалы, -ғалы -келі, -гелі ... ... де ... ... ... ... ... бұл түрі түркітану әдебиеттерінде бірде мақсатты көсемше, бірде келер шақтық көсемше деп ... [6, 10-23]. ... ... қызметі
Етістік негіздерінен арнаулы қосымшалар арқылы жасалып, тиісті дәрежеде шақтық, модальдық және ... ... ... ... ... көсемшелер категориясы деп аталады.
Көсемшелер етістіктің жалаң және күрделі негіздеріне, қимыл атауларына, есімшелерге, рай формаларына, көсемшелердің өздеріне басқа ешбір ... ... ... ... ... сипаттарын білдіреді де, сөйлемде көбінесе динамикалы адвербиал (етістіктен болған пысықтауыш) болып қызмет атқарады. Көсемшелердің осы қасиеті оларды етістіктің өзге формаларынан ... ... ... ... ... ... (категориялық) сипаты болады. Мысалы: Ол күліп сөйледі; күле сөйледі; күліп (күліп) сөйлесті; күле (күліп) ... ... ... күліп (күле) сөйлесе ме екен; күле сөйлесіп отырды т. б. ... ... ... ... ... де ... ... баяндауышы бола береді, бірақ олардың ішінен тек жіктелетін ... (-ып, -іп, -п; -а, -е, -й) ғана ... ... ... ... ... 1) ... ақида мен кәләм мектебін құрушы екі мектеп те алдымен нақылға (аят пен ... ... одан ... ақылға мән береді. 2) Жан-жақты байыптай келгенде, бұл мәселелердің қай-қайсысы да оңай шаруалар емес. [21]
Көсемшелер жеке-дара сөз ... ... ... жағынан түрленбейді, демек, көптік, тәуелдік, септік қосымшалары қосылмайды, тек әредік қана ... ... және ... қана болады. Көсемшелер тек етістік негіздерімен, олардан өрбіген етістік формаларымен ғана ... ... ... ... ... тек пысықтауыш, баяндауыш болады және күрделі етістік компоненттерінің құрамында негізгі я жетекші сыңар есебінде қызмет етеді. Осыған орай, көсемшелердің ... ... ... ... ... белгісін білдіру болады. Рас, үстеудегі де етістіктің белгісін білдіреді, бірақ үстеулер ол белгіні сөздің лексикалық семантикасы (ертең, бүгін, кеше, бұрын, ... ... ... ... ... ол үшін ... қосымшаларын дәнекер етеді және көсемшелердің осы семантикасында сәл де болса, шақтық мән я оның ... ... ... шақтық қасиеті оның пысықтауыштық қызметінде көмескі де болуы мүмкін, ... ... ... ... мәні ... ... ... мен барып сөйлесейін; мен бара сөйлесйеін; мен баратынмын ... ... бар ... ... ... ... салыстырып көріңіздер.
Сонымен, көсемшенің жалпы грамматикалық (категориялық) қызметі етістік айналасына байлаулы болса, мағынасы етістікке қатысты белгімен байланысты ... Осы ... де ... ... ... бір ... ... категорияның арнаулы формалары бар. Олар мыналар: 1) -ып, -іп, ... 2) -а, -е, -й; (бұл ... ... 3) -ғалы, -гелі, - қалы, -келі; 4) -ғанша, -генше, -қанша, -кенше (бұлар жіктелмейді).
Көсемшелердің шақтық мәні және ... ... ... 1. ... ... ... жұмсалуы
Жоғарыда айтылған ерекшеліктеріне орай, шаққа қатысына қарай, көсемшелерге төмендегідей қысқаша сипаттама беріледі.
І. Өткен шақ ... ... ... -ып (-іп, -п); ... ... -қалы, -келі); -ғанша (-генше, -қанша, -кенше) жұрнақтары жалғану арқылы жасалады.
Өткен көсемшенің бірінші түрінің мағынасы да, қызметі де орасан көп. ... ... ... ... мынадай:
Бұл форма дара түрде де (айтып; көріп), қаталанып та (айтып-айтып, көріп-көріп), ... та ... ... ... соң бірі тізіліп те (мен бәрін көріп, біліп, ... ... ... ... ... ... ... ретінде де (айтып жібер; сүрініп кетіп жүрме) және ... те ... ... ... береді. Осындай ситуацияларда көсемше, біріншіден, сөйлемде амалдың белгісін, бейнесін, мезгілін, тәсілін, себебін және басқа сипатын білдіретін дара я ... ... ... (м: Мен ... ... аңсап келіп түстім; Ол мектепті жұмыс істей жүріп бітірді; Олар кино көрейін деп ... ... ... т. б.); ... ... ... де, басыңқы сөйлемнің де баяндауышы болады (м: Үйдегі шам сөніп, қараңғы түсіпті; Қозы маңырап, бұзау мөңіреп, қора у-шу ... Біз ... ... ... ... т. б.); үшіншіден, күрделі (аналитикалық) етістіктің жетекші компоненті болып қызмет етеді (м: Шөлдеп кеттім; Ұйықтап қала ... ... ... т. б.); ... бұл ... ... бірінен соң бірі, бірімен-бірі жалғаса, бірімен-бірі жарыса-қабаттаса істелген бірнеше амалдың не бейнесін, не бірнеше амалдың өзін білдіретін бірыңғай мүше бола ... (м: мен ерте ... ... ... ... газет-журналдарды қарап шығып, киініп жұмысқа кеттім). [7, 305-310 б.]
Көсемшелер, жоғарыда айтылғандай, мезгіл мәнін шақ ... ... ... оның бір ... ... ... ... Осы соңғы қасиет көсемшелердің өзге формаларынан гөрі -ып, -іп, -п формалы түрінде айқын ... ... "мен ... сіз ... ол ... ... ... де өткен шақ мәні бар. Рас, бұлардағы ... ... ... ... ... ... ерекше қызмет етіп тұрғаны даусыз. Бірақ Қар жауып, үй суыды деген құрмалас ... ... ... ... ... да ... шақ мәні анық ... Ал көріп келдім; естіп келді дегендегі пысықтауыштардың (көріп, естіп) семантикаларынан өткен шақ мәні күңгірттеу аңғарылады. Сондай-ақ, айтып ... ... қой, оқып ... ... ... ... ... (айтып, біліп, оқып) компоненттерден де өткен шақ мағынасы емес, ... ... ... ... ... ... реңк қана ... Сөйтіп, көсемшенің бұл -ып, (-іп, -п) түрінің осы семантикалық сипаты оны өткен шақ форма деп атауға негіз бола ... Ал ... ... ... -қалы, -келі) және -ғанша (-генше, -қанша, -кенше) жұрнақтарының шақтық мәні ... ... ... ... бірде өткен шақ, бірде келер шақ реңкіне көшіп отырады. Мыс, Бізбен танысқалы көп болған сияқты, көріспегелі көп ... өтті ... ... ... ... ... ... деген мағына түсініледі. Сондай-ақ, Демалысты үйде өткізгенше, саяхатқа кетсемші дегендегі өткізгенше көсемшесі "өткізгеннен көрі" ... ... ... Бұл ... ... ... шақ реңкінде қолданылған. Өйткені өткен іске өкінгендікті бағдарлатады. Сөйтіп, -ғалы (-гелі...), ... ... ... ... ... ыңғайына қарай, өткен шақ мәнін білдіретіндіктен, ауыспалы өткен шақ деп ... Осы шақ ... Бұл ... -а (-е, -й) ... арқылы жасалатын көсемше жатады.
Бұл көсемшенің де мағынасы мен қызметі өте көп. Оның ... ... ... ... түрі (айта, сөйлей, келе), қосарланған түрі (айта-айта, сөйлей-сөйлей, көре-біле, жата-жастана), күрделенген түрі (айта келе, көре сала) етістік ... ... ... ... ... тіркесіп, еркін жұмсала береді. Осындай тіркестердегі бұл көсемше мынадай қызметтер атқарады:
Біріншіден, -ып формалы көсемше сияқты амалдың ... ... ... ... ... ... ... жарыстырыла я жол-жөнекей (бірақ негізгі амалдан бұрын) істелу сипаттарын білдіреді (Мыс, Ол әрі сөйлей, әрі ... ... Мен ... ... Мен жүре келе көп ... түсіндім т. б. Ал түс ауа, кеш бата, ай туа, таң ата, ел ... ел ... ... ... ... ... ... формалар мезгілді білдіреді);
Екіншіден, құрмаластың бағыныңқысында, жалаң және жай сөйлемдер де баяндауыш болады (Құс ... ... ... жастар ән салады, би билейді т.т.) Үшіншіден, көбінесе ... ... ... ... ... ... сал; бере тұр; ала қой; ... кетті; жығыла жаздады).
Көсемшенің бұл түрі, әдетте, ауыспалы шақ формасы деп аталады. Қолданылу ыңғайына қарай, бұл форма контексте осы шақ ... де, ... шақ ... де ... кісі алма-кезек жөн сұрасатындай жағдайда (мыс, -Қайдан келесің? - ... ... т.б.), ... бір ... я құбылыстың қазіргі жайын суреттегенде (мыс, совхоз шаруашылығы өсіп келеді, мал саны да, егін ... де ... ... ... ... атқаратын үйреншікті іс-әрекетін, ғаламзатқа тән табиғи қимыл-қозғалысты ... ... ... осы ... ... да, осы шақ мәнінде қабылданады. Мысалы: мұғалім бала оқытады; егінші егінмен шұғылданады; шофер ... ... ақын өлең ... ... суда өмір ... торғай шырылдайды; сиыр мөңірейді; құс ұшады т.б.
Дегенмен, бұл форманың осы шақ ... гөрі ... ... мәні ... Келер шақ көсемше. Бұл форма -а (-е, -й), ... ... ... ... ... арқылы жасалған. Бірақ осы үш қосымша да көсемшенің өткен шақ (-ғалы, -ғанша) және осы шақ (-а) ... ... ... ... ... келер шақ деп атауға әбден болады. Ал бұл жұрнақтардың ауыспалы келер шақ ... ... ... ... тек баяндауышпен байланысты қаралады:
а) -а, -е, -й жұрнағы арқылы жасалған көсемше көбінесе алдағы уақытта жүзеге аспақшы амал-әрекетті ... ... сол ... шақ ... нақты емес, жалған ғана аталады, өйткені оны нақтыландыру, қажет болады. Әдетте, мезгіл мәнді сөздер (көбінесе үстеулер) контекске енгізіліп отырады. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... де көбінесе контекске байланысты болады. Мыс: Біз ... ... да тиін ... ... ... әлеуметтік іске болысамыз.
ә) -ғалы (-гелі...) жұрнағы етістік негізіне жалғанып, контекске қарай келер шақ мәнін де білдіреді және сол келер ... мән ... ... ... ... ... ... асырылмақшы ниетті білдіретіндіктен, әдетте, сөйлемде мақсат пысықтауыш ... Мыс: Мен ... ... ... ... ... және ақылдасқалы келдім.
б) -ғанша (-генше...) жұрнағы да етістік негізіне жалғанып, контекске қарай, оған келер шақ мәнін ... Бұл ... ... ... тек бағыныңқысын баяндаушы болады да, басыңқы сөйлемде аталатын негізгі амалдан кейін (тындырылмақшы) іс-әрекетті білдіреді, демек, бұл форма ... ... ... дейін жүзеге асырылмақшы амал аталады және, әдетте, одан ... ... бір амал ... ... Мыс: Хош сау бол, ағалар, біз келгенше; Таз таранғанша, той ... ... ... бол, ... ... ... Етістік негізіне -майынша (-мейінше, -байынша, -бейінше, -пайынша, ... ... ... арқылы көсемшенің ерекше бір түрі жасалады. Бұл жұрнақтың тарихы (этимологиясы) да, мағынасы мен қызметі де әлі ... ... ... тізімінен тыс қалып келді. Бұл жұрнақ -ма+йын+ша элементтерінен құралды ма, болмаса, басқа элементтерінен құралды ма, болмаса, басқа элементтерден ірікті ме, - ол сыры ... ... әрі ... әрі ... ... екені күмәнсіз (мүмкін, -ғанша формасының болымсыз түрі болуға ықтимал). Осы жұрнақ арқылы: алмайынша, бермейінше, жазбайынша, төзбейінше, ... ... ... ... ... көп ... да, жиі ... Мыс: ойламайынша, сөз сөйлеме; ойлап алмайынша, ләм деме. ойды жүзеге асырмайынша, тынбайық; хабар жетпейінше, қозғалма т.б. Сондай-ақ, айтпасан, бітпестен дегендерін - ... ... ... ... телу ... ... туып жүр. Егер бұл ... көсемшеге телу керек болса, -айтқандай, біткендей; айтардай, бітердей; айтқандықтан, беткендіктен; айтатындай, бітетіндей; ... ... ... -қандай, -ардай, -қандықтан, -атындай, -арлықтай формаларын да көсемшелерге телу қажет болады. Ендеше, бұл формаларды арнайы тексермейінше, осы категорияға ... қою ... ... [7, 305-310 ... 2. ... ... ...
Етістіктің лексика-семантикалық және грамматикалық категориясының бір түрі - көсемше. Бір іс екінші бір іске байланысты болатыны тәрізді, бір ... ... бір ... қатысты болады. Мәселен, "Асан жүгіріп келе жатыр" дегенде, келе жатыр белгілі бір істің қалпына байланысты болған жүгіру ... ... ... келе жату ... ... ... білдірсе, жүгіру негізгі мағыналы етістіктің белгісі, тәсілі қалай іске асу амалын білдірген. Жоғарыдағы сияқты"Асан Алматыға ... ... ... ... ... оқығалы етістігімен тіркесіп, істің келу мақсатын білдіріп, көсемше формалы сөз ... ... бір ойға ие ... ... және ... түбірлі етістікке, оның ішінде етіс формаларына, белгілі қосымшалар (аффикстер) ... ... ... түрі жасалады. Ондай көсемше формаларының мағынасы - негізгі іс-қимылпроцесіне жанама болады.
Көсемшенің жанамалық қасиетін дұрыс байқаған тюркологтардың бірі - П. М. ... ... орыс ... ... негізгі іске қосарланып, жанама айтылатын дұрыс, дәл ... ... есім ... ... болатыны сияқты көсемшенің де үстеуге ұқсастық жағы бар. Көсемшенің мұндай қасиетін орыс тілін зерттеуші ғалымдар да ... ... ... ... ... ... оның мағынасы тиянақты болмай, жанама болып, негізгі етістіктегі істі толықтыратын форма: Қайраттанып халқыма, сөз айтып жүрмін ... ... ... ... мағынасынан туатын қызметі, олардың үстеуге айналып кететіндігінен: іле-шала, тұра-сала, өйтіп, әдейілеп сияқты сөздер етістіктен гөрі, үстеуге жақын: Өйтіп асқан ... ... ... (Абай). Жиырма бес қайта айналып келмес саған. Жоғарыдағы сөйлемдегі өйтіп, мақалдап, айналып сөздері істің амалын білдіреді. Осындай іс ... ... ... етістік көсемше болып, ол іс қимыл-амалды айқындап келсе, етістік сын-қимыл пысықтауыш болады: Мен ... ... ... ... ... жинап аламын (Күлдіргі ертегілер). Мезгілдің, амалдың тиянақты, тиянақсыз болуы - етістікке тән қасиет болатындықтан, ондай ... сөз ... үшін ... ... бір ... ... ... дербес сө арқылы беріледі, мұндай етістіктерді бір-бірімен тіркестіретін морфологиялық белгі - көсемшенің ... ... ... кете барды (Ғ. Мұстафин). Бұл мысалдан көсемшелі етістік көмекші етістіктермен тіркесіп, күрделі етістік ... ... ... бірі екендігін аңғартады.
Істің амалын, мақсатын және басқа да қасиеттерін көсемшелі етістіктер жанамалап көрсетеді. Мәселен, ол алып, ол оқығалы, ол ала ... ... ... ... тіркестірмей жеке айтсақ, оның жанама категория екендігі айқындалады. Егер көсемшені көмекші етістікпен тіркестіріп айтсақ, ол алып ... ол ... ол ала ... ... ... тұжырымды ойды білдіреді, белгілі бір шақта тұрады.
Көсемше формалы етістік жіктік жалғаусыз (атау ... ... ... ... ... ... бір ... тілеп тұрады: алып, ала, алғалы десек, алу ісі екінші бір іске ... ... ... байқалып, сезіліп тұрады. Сондықтан да көсемшенің дара (алып, ала, алғалы) түрін жанама ... ... ... ... семантикалық мағынасы контексте анықталады да, жеке тұрғанда белгісіз болады. Мәселен, жазып деген көсемше формалы ... ... ... бітті ме? Жазып отыр ма? Жазып бермекші ме? Жазып жүр ме? сияқты мағына сезілмейді. "Само же по ... ... вне ... ... ... ... ... по своей природе не заключает".[8] Ондай тұлғалы сөздерді контексте (құрмалас сөйлемде) алып қарасақ, онда оның мағынасы қимыл-амалды білдіреді, не сол ... ... ... ... ... оқу бөлімінен шығып, класқа тарап жатты (М. Иманжанов). Тымырсық аяздағы тымық ... ... ... ... ... ... ... аралап келеді (Ғ. Мұстафин). Командир өз бөлімшелерін қатарға тізіп алып, таңертеңгі салқынмен лагерьге алып ... (Ғ. ... ... - ... ... жасалса (оқып отыр, оқығалы отыр), оның негізгі мағынасы көсемше формасында болады. Мұндай негізгі мағыналы көсемшенің жақтық, шақтық белгісі оның ... ... оған ... ... ... ... ... оқып отырсыз, оқығалы отырмын, келе жатырсың т. б.
Көсемше формасы екі етістіктің арасын қиыстырушы грамматикалық амал-тәсілдердің ... ... ... қалды, тұра қалды, барғалы жатыр тәріздес етістіктің құрамында кетіп, тұра, барғалы көсемшелерімен бірге қалды, жатыр ... ... ... ... ... ... ... Мұндағы көсемше жасайтын -ып, -а, -ғалы формалары етістікке қосылып, көсемше ... ол ... ... көмекші етістікпен тіркесіп, амалдың, мақсаттың, сапаның қасиетін көрсетеді. Сондай-ақ ол көрсеткіш көмекші етістік пен көсемшені жалғастырып, біріктіріп ... ... ... ... ие ... тұрады: Шырт ұйқыда жатқан Ботакөз оянып кетті (С. Мұқанов). Қоңыр жүзі қызарып, төмен қарай қысла күле беріп, бөркін айналдыра ... (М. ... үш ... ... ... ... ... екеуі көсемшелі болып, соңғысы - істі жақ, шақ жағынан тиянақтайтын көмекші етістік ... Төрт ... ... ... ... ... ... үшеуі - көсемшелі сөз болып, соңғысы - көмекші болады: Оқып келе ... ... қала ... еді т. ... ... мен ... функциясы жағынан етістік пен үстеуді өзара ұштастырып жататын аралық категория болып есептелінеді. Олар одан әрі грамматикалануы - тікелей үстеуге ... ... ... ішінде пысықтауыш болады. Әсіресе, сөйлемнің бірыңғай мүшесі болғанда, оның мағынасы айқындала түседі. Түйе боздап, қой ... ... шу ... Екі беті үлбіреп, көзі жайнап, белдері тартқан сымдай нәзік болса (С. ... ... ... ... ... бөліп алып, бастауыштың да, толықтауыштың да, баяндауыштың да алды-артынан орын ауыстырып, қоя беруге болады: күн жарқырап шықты ... ... ... ... жарқырап күн шықты.
Сарыбай үйге қарай келді желіп,
Ат берді сүйіншіге ойнап күліп.
Сүйіншіге ат ... ... ... ... өліп. ("Қозы Көрпеш - Баян Сұлу).
Бұл сөйлемдегі желіп, ойнап, күліп, өліп көсемшелі пысықтауыштарын келді, берді, ... ... ... алуға болады. Сарыбай желіп, үйге қарай келді. Желіп Сарыбай үйге қарай келді. Немесе Игілігін көрмей-ақ қалды ... ... ... ... ... ... ... енді күрделі етістіктің құрамындағы көсемшені баяндауыштан бөлуге де, арасынан сөз салуға да болмайды:
Аттан қарғып Сары хан түсе қалды.
Кідірмей күміс ... ... ... ... сызылған буаз марал,
Сол маралды байқамай басып қалды.
("Қозы Көрпеш - Баян Сұлу).
Бұл сөйлемдегі түсе қалды, ... ... ... ... ... ... сөз ... не бұлардың орнын ауыстыруға болмайды.
Күрделі етістіктің құрамында көсемше ... ... ... ... де, ... бір-ақ мүшесі, бір лексикалық единица ретінде жұмсалады: алып бер, көріп кет, оқығалы тұр, келе жатыр т.б.
Мағыналық жағынан көсемшелер негізгі етістіктегі істі ... ... ... ... ... ... ... қалай? қайтіп? қашан? сияқты үстеулік сұрауларға жауап береді. Сөйтіп олар сөз табы ... - ... ... ... ... - пысықтауышқа тікелей ұштасып жатады.
Көсемше етістіктің қимылдық ... ... ... болу үшін ... ... ... не ... қайтып? не үшін? сияқты сұраулардың біріне жауап береді: Салбырап тыңдап отыр домбыраны (І. Жансүгіров). ... тобы ... ... ... күлісіп келе жатыр (М. Әуезов). Әсіресе жоғарыдағы сұрауларға жауап болып келетін ... ... қос ... ... ... ... шешен болады. (Мәтел).
Көсемше - өзінен соңғы негізгі етістіктің іс-әрекетін, мезгілі мен мақсатын, сын-сипатын, себеп-салдарын, сапалық құбылуын ... ... ... Оның ... ... ... ... мағынасы, сөйлемде атқаратын қызметі бар. Сөйлемде бірде пысықтауыш, бірде күрделі баяндауыштың ... ... ол - ... кейде етістік функциясын атқарады. Осы тұрғыдан қарағанда көсемшенің жанама үстеулік ... мен ... екі ... ... болады. Бірінші - мағынасы, екінші - қызметі, функциясы. Олай болса, синтаксистік қызметі жағынан етістіктің ... ... бір түрі - ... ... ... тұлғалы сөздер етістік шеңберінен шығып, үстеу не шылау ... ... ... ... ... ... қосымша құрамы жағынан дара және күрделі болып бөлінеді. Даралары -ып, -іп, -п ... ... ... және -а, -е, -й (ала, келе ... ... -ғалы, -гелі, -қалы, -келі (алғалы, келгелі).
Көсемшелік тұлғалар бір етістікті екінші етістікке бағынышты ететін қосымша қызметінде жұмсалады. ... ... ... ... ... болып, тек етістіктеремен ғана тіркесе алады. Оны мынадан көруге болады: етістіктердің модальдық, шақтық, жақтық сипатты түрлерін т. б. мағыналарын түрлендіру үшін ... ... ... ... ... үшін етістіктердің көсемше тұлғалары бірінің үстіне бірі жамалып, өзара қат-қабаттаса тіркеседі: Асықпай оқыды, асықпай оқып отыр еді, асықпай оқып ... бара ... еді. ... ... асықпай бір ғана дербес пысықтауыш қызметінде жұмсалады да, қалғандары тұтас бір түйдекті тіркес құрайды. Кейде осы ... ... ... бір ... ... бес ... дейін, екі түрлі сөйлем мүшесінің қызметін атқарғанда, одан да көп ... келе ... ... ... бара ... еді. ... оқып отыра берді. Асығып оқып кетіп бара жатып, сүрініп кетіп, жығылып қала жаздап еді. Негізгі қимыл-әрекеттің ... ... ... ... ... ... ... іс, әрекетті білдіретін етістік меңгеруінде келеді.
Көсемшелі етістікке болымсыздық мағына тудыратын -ма жұрнағы жалғанса, болымсыздық мағына береді. Бірақ ... ... мән ... тән ... ... ... етістіктің өзіне тін болады:
Ереуіл атқа ер салмай,
Егеулі найза ... ... ... ет жемей
Ер төсектен безінбей,
Ұлы түске ұрынбай,
Түн қатып жүріп түс қашпай,
Ерлердің ісі бітер ме? ... ... ... ... ... етістіктегі қимылдың белгісін, спасын сипаттайтын көсемше етістік түбірлі сөзге үш түрлі жұрнақ (аффикс) қосылу арқылы жасалады: ... ... ... ... мақсатты көсемше. Бұлардың ішкі семантикалық, сыртқы жасалу тәсіліне қарай бөлінетін ... ... ... ... ... ... ... түрі мен етіс түріне -п, -ып, -іп ... ... ... ... айт - ... айтқыз - айтқызып, сөйле - сөйлеп, сөйлеткіз - сөйлеткізіп, сөйлеткіздіріп т. б.
Ойнақтап, толқып, жел гулеп,
Майысар діңгек сықырлап (Лерсонтов).
Етістік дауыссыз ... ... ... ... ... -ып,-іп болып, дауысты дыбысқа бітсе -п болып жалғанады:
Сапар шегіп, жол тарттық
Сүйікті ... ... ... тұрып шыбындап,
Құйрығымен шылпылдап,
Арасында құлын-тай
Айнала шауып бұлтылдап (Абай).
Сөздің соңы -п дыбысына біткен етістікке, үнемді көсемше тудыратын -п қосымшасы қосылса, түбірдегі ... -п ... ауыз ... үнді -у ... айналады: тап-тауып, жап-жауып, қап-қауып, кеп-кеуіп, сеп-сеуіп т. б. Айнала шауып бұлтылдап (Абай).
Өткен шақ формалы көсемше қайталану арқылы оның қосарлы түрін ... да, ... ... ... ... көрсетеді: Секретарь ойланып-ойланып сөз шешімін бір-ақ айтып салды (З. Шашкин). Ел-жұртқа енді не бетімізді айтармыз, - деп ... ... ... ... ... ... ... әйел де менімен бірге кететін болды (І. Жансүгіров). Молла тағы да шыбықпен осып-осып қалды (С. Көбеев).
Егер үнемді ... ... ... ... ... ... ... оқыпсың, оқыпсыз, оқыпты сияқты сөздердің мағынасы істің бұрын өтіп кеткен уақытта болғанын, сөйлеуші ол істі анық ... ол ... ... ... ... ... түсіргенін көрсетеді: Жеңеше-ау, түсімде бір... іс көріппін ("Қыз Жібек" жыры).
Күрделі етістіктің құрамында ... ... ... ... болып, оған отыр, жатыр, тұр, жүр етістіктері үшінші жақта жіктелмей, көмекші болып тіркессе, мұндай күрделі етістік ... осы шақ ... ... оқып ... оқып ... оқып тұр, оқып жүр жазып жатыр, жазып отыр, жазып тұр, жазып жүр т. б. Офицер әлі ұйықтап ... (Ә. ... ... екінші бір қимылдың не іс-әрекеттің болу-болмауына себеп болатын жанама ... ... ... келмеу, оянып жылау, қорқып қашу. Мұның келмеу себебі - ұялуы, жылау себебі - оянуы, қашу себебі - ... ... ... ... ... ... неліктен? деген сұрауларға жауап береді: Майра ұялып ... (Д. ... -іп, -п ... ... ... ... бірыңғай мүшесі болғанда, ондай тұлғалы сөздер пысықтауыш болады: Түрменің іші ұлардай шулап, ... ... ... ... бүліншілікке кірісті (І. Жансүгіров). Алғандай екі көздің жауын бұрып, жымиып езу тартып, қойса күліп (С. Торайғыров).
-п формалы ... ... ... тіркессе, бір сұрауға жауап беріп, сөйлемнің бір-ақ мүшесі болады: Тағы да ән толқынымен тербеліп, сырлы дүние ... ... ... (Д. Әбілев). - Шық, - деп жұдырығымен үстелді қойып қалды. (І. Жансүгіров).
Үнемді ... сөз іс пен ... ... мен ... арасындағы байланыстан туып, оның қимыл сипаттық қасиетін (функциясын) көрсеткенде, ол өзінің мағыналық ерекшелігін сақтайды: Ол ерте тұрып, беті-қолын жуып, тамағын ... ... ... ... ... ... айтылады, Бірақ мұндай үнемді көсемшеге сөйлем тиянақты аяқталмайды. Сөйлем ... ... үшін ... ... ... келетін көмекші етістік не сол үнемді көсемшенің өзі ... ... ... Сондықтан да көсемше екі етістіктің арасын қиыстырушы амал-тәсілдермен есептеледі: келіп қалды, тұрып ... ... отыр ... ... ... ... ... сөйлеп, тұрып етістіктері көмекші етістіктермен өзара тіркесе келіп қана толық мағыналы ойды білдіріп тұр. ... ... ... ... ие ... көмекші етістік күрделі етістікті құраушы амалға ие болып тұр: Шырт ұйқыда жатқан Ботакөз оянып кетті (С. ... ... ... шырт түйіп ап ойланып қалды (З. Қабдолов). Әзірге неше жылдан бері сақталған ойымызды айтысуға осы екі-ақ сөз ... ... (Ғ. ... ... ... жоғарыдағы тәріздес синтаксистік функциясы фольклорда жиі ұшырайды. Бұл жағынан алғанда -ып, -іп, -п ... ... бір ... ... іс-әрекетін, қимыл-қозғалыстарын екінші бір қимылмен ұштастыруы - ерте заманнан келе жатқан көне форма. Тіл фактілеріне қарағанда, көсемшенің бұл ... жай ... ... құрмаластыру, құрастыру функциясынан да бұрын пайда болған.
Көсемшенің -ып, -іп, -п формалы түрі - іске ... ... ... ... Бірақ үнемі көсемше мен есімшенің мағынасын салыстырсақ, олардың арасында мынадай айырмашылықтары да бар. Көсемшелі форма жеке ... ... ... бере ... ... жеке ... толық мағынаға ие: алып, келіп, келер т. б. Сондай-ақ көсемше ... ... ... ... ... етсе, есімше өзінен соң көбіне есім сөздерді талап етеді: оқып келеді, жазып отыр, ... ... ... ... т. б.
Сонымен, есімше сапалық белгіні, қасиетті көрсетсе, көсемше қимылдың сипатын көрсетіп, көмекші етістіктермен ғана тіркеседі. Сөйтіп, іс ... ... ... ... болып, ал іс қимыл-амалды айқындап келсе, етістік сын-қимыл пысықтауыш болады. Сондай-ақ ол күліп сөйлеп отыр дегенде, "күліп" сөзі ... ... ... отыр) құрамына енбей, қайтіп сөйлеп отыр? деген сұрауға (күліп) жауап беру арқылы істің қимыл-әрекетін ... ... ... көсемше сөздер құрмалас сөйлемде жай сөйлемді байланыстыру үшін жұмсалатын орындары бар. Мәселен, "мен ... де; бұл ... кісі де" ... де - айт ... ... осы де ... үнемді көсемшенің көрсеткішін жалғап, былай айтуға болады: Кейбірі жайдары ашық боламын деп, орынсыз адамдармен жыртақтаған. Төмен ... ... ... ... деп, қанды көз қайқаң қағып шықса аспанға (Абай).
Бәрінен жақсы өссін деп,
Бөбегім, сені қолдаған (Жамбыл).
Өткен шақтық үнемді көсемше етістіктің алдынан ... ... ... ... ... төмендегі тәсіл арқыл беріледі:
Біріншіден, көсемше бастауышпен (субъектімен) жақ жағынан қиыспаса да, баяндауыштық функциясын атқарады. Яғни көсемше көмекші ... ... ... ... ... іс-әрекетін көрсетеді де жай не құрмалас сөйлемнің баяндауышы болады: Ай, Жұлдызға жылы жел ... ... ... қуанар тойға елеріп (Абай).
Екіншіден, көсемше өзінен соңғы етістіктің мезгілін, іс-әрекеттің, сын-сипатын, амалын білдіреді: Ол ерінбей емдеп, көзін шарадай ... ... ... ... (З. ... ... қатты күліп келіп, Абайдың шағынан құшақтай бір қысып ... (М. ... ... сөз ... ... іс-әрекеттің себебі мен мақсатын білдіреді: Нұрлан қолымен басын қалқалап, көзін қорғап, әкелі қарсы айбат шеге алмады (З. Шашкин).
Төртіншіден, көсемше негізгі ... ... ... ... ... соның жетегінде қолданылып, оның шақтық, жақтық жағын белгілейді.
2. Үнемсіз көсемше
Етістіктің түбіріне -а, -е, -й қосымшалары ... ... ... ... ... ... ... дауыссызға бітсе -а, -е дауыстыға бітсе -й болып жалғанады: жаза, қаза, келе, кезе, тарай, қарай, ... т. б. ... ... ... ... ... ... айнала т. б. тұрған орнына қарай үстеу мен шылау сөздер тобына жатады".
Күрделі етістіктің құрамында үнемсіз келер шақтық көсемшенің ... ... ... ыңғайына қарай түрленіп отырғандықтан, оның шағы тұрақсыз, тиянақсыз болады. Сен киноға басрсаң, маған ... ала кел ... ... келешекте болатынын көрсетсе, Студенттер қаладан колхозға келе жатыр десек, істің қимыл ... осы ... ... ... ... жатқанын көрсетеді.
Егер үнемссіз көсемше негізгі мағыналы болып, оған ... ... ... ... тіркессе, ондай күрделі етістік осы шақта тұрады: машина келе жатыр, машина бара ... ... ... ... бара ... үнемсіз көсемшелі етістікте ешқандай жақ сезілмейді, оның жағы мен шағы өзімен тіркесе келген ... ... ... жаза бастадым, келе бастадың, қарай бастады т. б. Осындағы жаза, келе, қарай ... ... ... ... онда ... шаққа ауысады. Олай болса үнемсіз көсемше жеке тұрғанда етістіктің жағын да, ... да ... іс ... ... ... ... сөз ... белгілі бір етістікпен қатысты айтылады: ала кел, көре кел, ... кел ... ... ... ... үнемсіз көсемшелер сол етістіктң құрамына еніп, бір сұрауға ... ... бір ... ... ... сөйлемнің бір-ақ мүшесі болып тұр: Абай көпке шейін Тоғжан жүзінен көзін ала ... ... ... ... (М. ... үнемді көсемше іс пен істің, қимыл мен қимылдың ... ... ... оның ... көрсетеді де, өзінің мағыналық ерекшелігін сақтайтындығы жоғарыда айтылған. Алып бер, көріп тұр, ... кел ... ... ... ... мағына жағынан тиянақты болса, бара кел, көре тұр, ала бер ... ... ... ... ... ... жеке алып, көмекші етістікпен тіркестірмей қарастырсақ, онда үнемді, үнемсіз көсемшенің өзінде анық байқалатын шақ та, жақ та сезілмейді. Егер көсемшенің дара -ып, -іп, -п; -а, -е, -й ... ... ... ... ... ... ... онда есімшенің шақтық мәні айқындала түседі.
Жекеше
І мен ... ... сен ... ... ол ... жазады
Көпше
І біз көріппіз, келіппіз
ІІ сендер көріпсіңдер, келіпсіңдер
сіздер көріпсіздер, келіпсіздер
ІІІ олар көріпті, келіпті
Көсемшенің үнемсіз түрлері қосарлану ... да, бір ... ... рет ... оның дүркінділігін білдіреді: Айта-айта, жүре-жүре, қарай-қарай, сөйлей-сөйлей сияқты қосарлы үнемсіз көсемшенің жеке тұрғандағы мағынасы мен синтаксистік функциясы ... ... ... ... ... мен лексиканың байланысынан туатын құбылыс.
Сөз арасында айта кететін нәрсе й дыбысына бітетін етістікке үнемсіз көсемше ...... ... й, а орнына -а дыбысы жазылады: жай-а - жаяды, той-я - тояды, сой-я - сояды.
3. Мақсатты ... ... ... ... ... ... ... арқылы жасалатын мақсатты көсемшелі сөз істің келешекте болатынын көрсетеді. ... ... ... ... формант буын және дыбыс үндестігі бойынша қатаң дыбыстан кейін -қалы, -келі басқа дыбыстардан кейін -ғалы, -гелі болып жалғанады: Жамбыл - ... ... Жыр ... ... ... ... не айтқалы отырғанын Наурызбай өзінше түрлі саққа жори бастады (Ә. Әбішев). Осы алдап қолға ... жүр ... ... ... уәде ... жоқ (С. Мұқанов). Ол менімен шахмат ойнағалы ... ("С. Қ.") ... ... ... ... қосымшасы сабақты, салт және болымсыз түбірлі етістіктерге қосылады.
Көсемшенің мақсатты түріне тура жіктік жалғауы жалғанбай, тек оған көмекші болып ... ... ғана ... мен ... ... сен ... тұрсың деген мақсатты көсемшелі тіркесте оқу, жазу ісі әлі басталмағандығын, айтылған істен ... ... ... ... көсемшелі сөз екі түрлі мағынада жұмсалады: "Мен сенің кітабыңды көргелі кеддім. Ол малдарын байқағалы жотаға шықты" десек көргелі, ... ... не ... ... ... ... істің мақсатын көрсетсе, кейде осы мағынаның орнына мына тіркесте де келеді: Мен сенің кітабыңды көру үшін ... Ол ... ... үшін ... ... ...... етістікке қосылу арқылы -ғалы қосымшасының орнына үшін шылауы жұмсалады. Сондай-ақ мақсатты көсемшелі сө есептік сан ... ... келе ... Мен ... ... екі ... болды. Асан колхозға келгелі үш жыл. Бірақ мұндай тіркестегі көсемшелі сөзді шылаумен алмастыруға болмайды.
Сонымен қорыта келгенде, күрделі ... ... ... ... ... мақсатты көсемшелі сөздің жағы мен шағы тіркесе келген көмекші етістікпенбайланысты анықтала ... ... ... оның ... ... ... ... білдіретін жекеше көпше болып бөлінбейтін, жеке тұрғанда шақ ... ашық ... ... түрі - ... атап қана ... ... ... - болмысқа қарым-қатынасын түрліше модальдап беретін етістіктің ... ... ... рай ... ... [9, ... ... көсемше арқылы жасалса (оқып отыр, оқығалы отыр), оның негізгі мағынасы көсемше формасында болады. Мұндай негізгі мағыналы ... ... ... оның өзінде болмай, оған көмекші болып тіркесетін ... ... оқып ... ... ... келе ... т.б.
Көсемше формасы екі етістіктің арасын қиыстырушы грамматикалық амал-тәсілдердің бірінен салады:барғалы жатыр, тұра қалды тәріздес етістіктің құрамында барғалы, тұра көсемшелерімен ... ... ... ... ... ... тіркесу арқылы күрделенілген.
Құрамы үш сөзден құралған күрделі етістіктің ... ... ... ... ... шақ, шақ ... ... көмекші етістік болады.Төрт сөзден құралған күрделі етістіктің құрамында алдыңғы үшеу-көсемшелі сөз болып, соңғысы көмекші ... Оқып келе ... ... қала ... еді ... мағынасы мен атқаратын функциясы жағынан етістікпен үстеуді өзара ұштастырып жататын аралық категория болып есептеледі. Олар одан әрі ... ... ... ... ... ... пысықтауыш болады:
Сарыбай үйге қарай келді желіп,
Ат берді сүйіншіге ойнап, күліп.
Сүйіншіге ат берген жалғызының
Игілігін көрмей-ақ қалды өліп (Қозы-Көрпеш).
Бұл сөйлемдегі желіп, ... ... өліп ... ... берді, қалды баяндауышынан бөліп алуға болады. Сарыбай желіп үйге қарай келді. Желіп Сарыбай үйге қарай келді. Немесе игілігін ... ... ... ... ... өліп көрмей-ақ қалды. Өліп игілігін көрмей-ақ қалды болып, ... ... ... ауыстыра беруге болады.
Ал енді күрделі етістіктің құрамындағы көсемшені баяндауыштан бөлуге де, арасына сөз салуға да ... ... ... түсе қалды,
Кідірмей күміс мылтық қолына алды.
Қарны жерге сызылған буаз марал,
Сол ... ... ... қалды
(Қозы-Көршеш).
Бұл сөйлемде түсе қалды, басып қалды деген күрделі етістіктердің арасына сөз қосуға, не бұлардың орнын ауыстыруға ... ... ... ... жағынан дара және күрделі болып бөлінеді. Даралары - ып, -іп, -п ... ... ... және - а, -е, -й (ала, ... ... ... - ғалы, -гелі, -қалы, -келі (алғалы, келгелі).
Көсемшелік тұлғалар бір етістікті екінші етістікке бағынышты ететін қосымша ... ... ... ... ... етістіктерге қатысты болып, тек етістіктермен ғана тіркесе алады. Оны мынадан көруге болады: етістіктердің модальдық, шақтық, жақтық сипатын, түрлерін т.б. ... ... үшін ... ... ... ... үстіне бірі жамалып, өзара қат-қабаттаса тіркеседі. Асықпай оқыды. Асықпай оқып отыр еді. ... оқып ... бара ... ... ... ... бір ғана дербес пысықтауыш қызметінде жұмсалады да, қалғандары тұтас бір түйдекті тіркес құрайды.Кейде осы тәріздес ... ... бір ... құрамында бес сөзге дейін екі түрлі сөйлем мүшесінің қызметін атқарғанда, одан да көп ... келе ... ... кетіп бара жатыр еді. Асықпай оқып отыра берді. Асығып оқып кетіп бара жатып, сүрініп ... ... қала ... еді. ... қимыл-әрекеттің себебін, амалын көрсететін көсемшелі етістік әрқашан негізгі іс, әрекетті білдіретін етістік меңгеруінде келеді.
Етістіктегі қимылдың белгісін, сапасын сипаттайтын ... ... ... ... ... ... ... арқылы үш түрлі жасалады: үнемді, үнемсіз, мақсаттық көсемше.
Үнемді ... ... ... ... мен етіс ... - п, -ып,- іп жұрнағы қосылу арқылы үнемді көсемше жасалады: айт-айтып, айтқыз-айтқызып, сөйле-сөйлеп, сөйлеткіз-сөйлеткізіп, сөйлеткіздіріп т.б.
Өткен шақ формалы ... ... ... оның ... түрін жасайды да, қимылдың дүркінділігін, істің созылыңқылығын көрсетеді. Секретарь ойланып-ойланып сөз ... ... ... салды. Толғап-толғап келіп, ақырында, әйел де менімен бірге кететін болды.
Егер үнемді көсемше жіктелсе, ... ... ... жұмсалады: оқыппын, оқыпсың, оқыпсыз,оқыпты сияқты сөздердің мағынасы істің бұрын өтіп кеткен уақытта болғанын, сөйлеуші ол істі анық ... ол ... ... ... ... ... ... көрсетеді: бір түс көріппін.
Күрделі етістіктің құрамында үнемді көсемше ... ... ... оған ... жатыр, тұр, жүр етістіктері үшінші жақта жіктелмей, көмекші болып ... ... ... етістік ауыспалы осы шақ мағынасында жұмсалады: оқып отыр, оқып жатыр, оқып тұр, оқып жүр ... ... сөз ... ... ... мен ... ... байланыстан туып, оның қимыл сипаттық қасиетін функциясын көрсеткенде, ол ... ... ... ... Ол ерте ... беті қолын жуып, тамағын ішіп сабағына кетті дегенде, үнемді ... ... ... ... үшін ... ... кейін келетін көмекші етістік не сол үнемді көсемшенің өзі жіктеліп келуі керек: келіп қалды, тұрып ... ... отыр ... ... ... құрамында келіп, сөйлеп, тұрып етістіктері көмекші етістіктермен өзара тіркесе келіп қана толық мағыналы ойды білдіріп тұр. Мұндағы көсемше ... ... ие ... ... етістік күрделі етістікті құраушы амалға ие болып тұр.
Өткен шақтық көсемшенің жоғарыдағы тәріздес синтаксситік функциясы фольклорда жиі ұшырайды. Бұл жағынан ... - ып, -іп, -п ... ... бір ... ... ... ... екінші бір қимылмен ұштастыру-ерте заманнан келе жатқан көне формасы. Тіл фактілеріне қарағанда, көсемшенің бұл функциясы жай сөйлемдерді ... ... ... ... да бұрын пайда болған.
Көсемшенің - ып, -іп, -п формалы түрі- іске ... ... ... ... ... ... ... мынадай айырмашылықтар да бар. Көсемшелі форма жеке тұрғанда толық ... бере ... ... жеке ... ... ... ие: ... келіп, келер т.б.Сонан кейін көсемше өзінен кейін үнемі етістікті талап етсе, есімше өзінен соң көбіне есім сөздерді ... ... оқып ... ... ... ... кісі, жазар кітап т.б.
Сонымен, есімше сапалық белгіні, қасиетті көрсетсе, көсемше қимылдың сапасын, сын-белгі ... ... ... ... ғана ... ... Етістіктің түбіріне - а, -е, -й қосымшалары қосылу арқылы үнемсіз ... ... ... келе, тарай, сөйлей т.б. Сондай-ақ осындай тұлғалы қарай, тарта,бола, айнала т.б. тұрған орнына қарай үстеу мен шылау сөздер ... ... ... ... ... көсемшенің мағынасы көмекші етістіктің ыңғайына қарай түрленіп отыратындықтан, оның шағы тұрақсыз болады: Сен ... ... ... ... ала кел ... ... ... болатынын көрсетсе, студенттер қаладан ауылға келе жатыр ... ... ... ... осы ... ... ... болып жатқанын көрсетеді.
Егер үнемсіз көсемше негізгі мағыналы ... оған ... ... ... болып тіркессе, ондай күрделі етістік осы шақта тұрады: Машина келе жатыр.Машина бара жатыр деген ... ... бара ... ... ... етістікте ешқандай жақ сезілмейді, оның жағы мен шағы өзімен тіркесе келген көмекші етістікте болады: жаза ... келе ... ... ... т.б. ... ... келе, қарай көсемшесіне тікеден-тіке жіктік жалғауын жалғасақ, онда келер шаққа ауысады. Олай болса үнемсіз көсемше жеке тұрғанда ... ... да, ... да ... ... жанамалап көрсететін көсемшелі сөз көбінесе белгілі бір етістікпен қатысты айтылады: ала кел, көре кел, ... кел ... ... етістіктің құрамындағы үнемсіз көсемшелер сол етістіктің құрамына еніп, бір сұрауға жауап беріп, бір сөздің орнына жұмсалып, сөйлемнің ... ... ... тұр: Абай ... шейін Тоғжан жүзінен көзін алмай, телміріп қарап қалды (М.Әуезов).
Көсемшенің үнемсіз ... ... ... да бір ... ... рет ... оның ... білдіреді: айта-айта, жүре-жүре, қарай-қарай сияқты қосарлы үнемсіз ... жеке ... ... мен ... ... ... ... Мұндай ерекшелік грамматика мен лексиканың байланысынан тауытн құбылыс.
Мақсатты көсемше. Етістікке - ғалы ... ... ... ... қосылу арқылы жасалатын мақсатты көсемшелі сөз істің келешекте болатынын көрсетеді: Жамбыл- жамбыл ... жыр ... ... ... ... ... жоғарыдағы - ғалы қосымшасы сабақты, салт және болымсыз түбірлі етістіктерге қосылады.
Көсемшенің мақсатты түріне ... ... ... ... тек оған көмекші болып келген етістікке ғана жалғанады: мен оқығалы келдім, сен ... ... ... ... ... тіркесте оқу,айту ісі әлі басталмағандығын, айтылған істен кейін жұмыстың басталатындығын көрсетеді.
Мақсатты көсемшелі сөз екі түрлі мағынада жұмсалады:Мен сенің ойыңды ... ... Ол ... ... жолға шықты десек, білгелі, байқағалы сөздері не үшін? сұрауына жауап беріп, істің мақсатын көрсетсе, кейде осы ... ... мына ... де ... Мен ... ойыңды білу үшін келдім. Ол жолдастарын байқау үшін жолға шықты болып, -у жұрнағы етістікке қосылу арқылы - ғалы ... ... үшін ... ... ... ... көсемшелі сөз есептік сан есіммен тіркесіп келе береді. Мен күтіп ... бір ... ... Сені ... үш жыл ... Бірақ мұндай тіркестегі көсемшелі сөзді шылаумен алмастыруға болмайды. [10]
Қорытынды
Көсемше - ... тән ... ... ... ... бар дербес категория. Қазіргі қазақ тілінде көсемше атқаратын қызметіне қарай негізгі және кейіпті болып екіге жіктеледі. Іс-әрекетті ... жай ... ... етістіктің әр қилы амалдарын сипаттайтын тел қызметтегі көсемше негізгі, ал ашық райдағы шақ, күрделі етістіктік, аналитикалық форма тудыратын ... ... ... деп аталады. Негізгі көсемшенің сөйлемдегі басты функциясы негізгі іс-әрекеттің өту амалын жанама ... ... ... ... әр түрлі формада және түрлі қызметте тұруы мүмкін (әсерлене ... ... ... су, ... ... түсінбедің т. б.). Негізгі көсемше сөйлемде пысықтауыштық қызмет атқарады. Бұл жағынан алғанда ол үстеу мен ... ... буын ... ... етеді. Үстеулердің сөйлемде пысықтауыштық қызмет атқарып, етістіктің сын-сипатын, мақсатын, ... т. б. ... ... ... ... ... де осы ... толығымен орындайды. Көсемше тұлғалы сөздер қосарланып та қолданылады. Бұл қасиеттеріне орай қайтапама ("Көре-кере көсем боларсың..."), және ... ... ... қос сөзді көсемшелер деп жіктеледі. Қосарлама қос ... ... екі ... да ... ... ... әр ... немесе бір сыңары мәнді екіншісі мәнсіз болып, сондай-ақ тұлғаласып та, ... ... да ... ... ... ... ... т. б.). Көсемшелер құрмалас сөйлемдегі бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы қызметін атқарумен қатар басыңқы сөйлемді байланыстыруға да белсенді ... ... ... бірге күрделенген сөйлемде оралымдар тудыруға ұйтқы болып, өз алдына бөлек категорияның пайда болуына септігін тигізеді. ... ... ... ... ... сипаттарына орай: амалды көсемше, мақсатты көсемше, мезгілді көсемше болып бөлінеді. Бұлар қайтіп? қалай? не істегелі? қашан? деген ... ... ... Амалдық. көбінесе негізгі іс-әрекеттің алуан түрлі қимылдық сын-сипатын керсетеді. Тұлғалық, мағыналық өзгешеліктеріне қарай өз ішінде ... ... ... амал (-ып, -іп, - ... ... ... амал (-а, -е, -й/құстар қанаттарын суылдата ұшты), болымсыз амал (-пастан, -пестен, -бастан, - бестен, -мастан, -местен/жаңбыр ... ... ... топтапады. -Ып, -іп, -п аффиксті көсемшелер көп жағдайда салыстырмалы түрде тия- нақтала айтылады, ан -а, -е, -й ... ... -п ... ... ... созылыңқылығы байқалады. Бұл айырмашылық біреуінің өткен шақты, екіншісінің келер шақты тудыруға ... ... ... түр ... ерекшеліктерінен де айқын байқалады. -Қалы, -келі, -ғалы, -гелі қосымшалары түбір етістіктерге жалғанып, ... ... ... ... ... ... көсемше -қан- ша, кенше, -ғанша, -генше тәрізді күрделі ... ... ... ... ... қар ... ... курстық жұмыстың барысында көсемшелерге қатысты көптеген еңбектермен тереңінен танысып, оларға зерттеу ... ... ... ... ... ... анықтап, өзара ішіндегі байланысы мен қасиеттеріне де тоқталып өттім. Бір сөзбен айтқанда көсемшелердің қазақ тілінде ... үлес ... ... ... ... А., ... Р., ... З., Төлеуов Ә., Бектұров Ш., Серғалиев М., Оралбаева Н., ... Ғ., ... А., ... С. ... ... ... ... жүгініп, олардың көсемше турасында жасаған тұжырымдарын ескеріп, курстық жұмысқа арқау еттім.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1) ... А. ... ... ... ... - Алматы: Ана тілі, 1991. - 383 б.
2) Жұма мінбері - ... ... ... діни ... 2012. - 720 ... Ахмет Р.Ғ., Жуынтаева З.Н. Қазіргі қазақ тілі. Құрмалас сөйлем синтаксисінен бақылау жұмысының тапсырмалары, - ... ... - 2000. - 182 ... ... С.М. Қазақ тілі - Алматы: Қайнар, 1993. - 173 ... ... Н., ... Ғ., ... А. ... тілі. - Алматы: Қазақ университеті, 1993. - 336 б.
6) Бектұров Ш., Серғалиев М. ... ... - ... Білім, 1994. - 223 б.
7) Қазақ грамматикасы. - ... 2002. - 783 ... Н. К. ... ... ... языка. М. - Л., 1948, - 187 с.
9) Ә. ... ... ... ... ... ... Алматы: 1975. - 72 б.
10) Ә. Төлеуов. - Алматы: Мектеп, 1982. - 84 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көсемше9 бет
Алаш көсемдерінің құнды публицистикалық мұралары23 бет
Батыстағы қазақтың ұлтшыл көсемдері және батыстық елдерде атқарған қызметтері6 бет
Ежелгі қосеөзен мәдениеті15 бет
Есімше, көсемше, тұйық етістік5 бет
Ғұн көсемі - Атилла7 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
«Желтоқсан ызғары» ұрған бәйшешектер11 бет
А. Байтұрсыновтың шығармашылығы19 бет
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь