Атаулы сөйлем, түрлері

Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Атаулы сөйлем. Оның өзіндік ерекшеліктері

2. Атаулы сөйлемдерге қатысты ғалымдардың пікірлері

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Тіл атқаратын қызметтердің ең бастысы – коммуникативтік функция. Бұл функция сөйлем арқылы іске асады, сөйлемнен басқа тілдік элементтердің ешқайсысы да ол қызметті атқара алмайды. Сөйлемнің басқа тілдік элементтерден, солардың ішінде сөздер тіркесінен ең негізгі өзгешелігі – оның коммуникативтік ең басты және бірден-бір тұлға екендігінде. Сондықтан сөйлем синтаксистің ең негізгі объектісі деп есептеледі. Адам өз ойын, көңіл –күйін басқаларға сөйлем арқылы білдіре алады, сөйлем арқылы ғана басқалардың ойын біледі. Қ. Жұбанов: «Сөзбен білдірілген ой аяқталған түгел ой болуы да, аяқталмаған шала ой болуы да мүмкін. Ойды бір сөзбен де, бірнеше сөзбен де түгел білдіруге болады. Қыс. Күн боран. Жердің үстін жапқын қар, -дегенде қыс деген жалғыз сөздің өзі де түгел бір ойды білдіріп тұр» деген пікір айтады. Ал С.Аманжолов еңбегінде: «Сөйлем дегеніміз –сөз таптарының, тұлғалардың, яғни сөйлем мүшелерінің қарым-қатынасын көрсететін, сөйтіп барып, тиянақты ойды білдіретін категория» деген ойлар айтады. Сөйлемге тән белгілер, оның грамматикалық сипатын айқындайтын синтаксистік категориялар- коммуникативтік пен модальдық және предикаттық белгілер. Бұл категориялардың әрқайсысынң өздеріне тән ішкі мағыналық және сыртқы материалдық көрсеткіштері бар. Жай сөйлемдердің мынадай ерекшеліктеріне қарай топтастыруға болады:
1. Мағынасы қарай: хабарлы, сұраулы, лепті, бұйрықты.
2. Предикативтік бас мүшенің қатысына қарай: қос құрамды, бір құрамды, сөз сөйлем.
3. Құрылымдық-семантикалық компоненттерінің қатысына қарай: толымды, толымсыз, жалаң, жайылма.
Бір құрамды сөйлемдердің өзің былай жіктеуге болады:
1. Бас мүшенің жасалуына қарай: етістікті және есімді (атаулы).
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы, «Санат», 1994 жыл.

2. Қазақ тілінің грамматикасы
3. Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы, ҚазҰТУ, 2003 жыл.

4. Ибраимова Ж. Қазақ тіліндегі мүшеленбейтін сөйлемдер, автореферат. – Қарағанды, 2008 жыл.

5. Қазақ тілі энциклопедиясы, бас редакторы - Ә.Қайдар. – Алматы , «IDK-TIPO» редакциялық-баспа орталығы, 1998 жыл.

6. Сайрамбаев Т., Сағындықұлы Б. Синтаксис мәселері. – Алматы, «Қазақ университеті», 2008 жыл.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті
Филология ... ... тіл ... ... ... ... түрлері
Орындаған: КО-31 тобының студенті
Көзтай А. Б.
Тексерген: ф. ғ.к., доцент ... З. ... - ... ... ... сөйлем. Оның өзіндік ерекшеліктері
* Атаулы сөйлемдерге қатысты ... ... ... ... қызметтердің ең бастысы - коммуникативтік ... Бұл ... ... ... іске ... сөйлемнен басқа тілдік элементтердің ешқайсысы да ол қызметті атқара алмайды. Сөйлемнің басқа тілдік элементтерден, ... ... ... ... ең ... ... - оның коммуникативтік ең басты және бірден-бір ... ... ... ... ... ең ... ... деп есептеледі. Адам өз ойын, көңіл - ... ... ... арқылы білдіре алады, сөйлем арқылы ғана басқалардың ойын біледі. Қ. ... ... ... ... Ал ... ... деген ойлар айтады. Сөйлемге тән белгілер, оның грамматикалық сипатын ... ... ... ... пен ... және предикаттық белгілер. Бұл категориялардың әрқайсысынң өздеріне тән ішкі мағыналық және ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне қарай топтастыруға болады:
* Мағынасы қарай: хабарлы, сұраулы, лепті, ... ... бас ... ... қарай: қос құрамды, бір құрамды, сөз сөйлем.
* Құрылымдық-семантикалық компоненттерінің қатысына қарай: толымды, толымсыз, жалаң, жайылма.
Бір ... ... өзің ... ... ... Бас ... жасалуына қарай: етістікті және есімді (атаулы).
2. Субъекті- жақтың қатынасына қарай: жақты және жақсыз.
3. Жақты және жақсыз сөйлемдер субъетінің семантикалық ... ... ... ... ... ... белгісіз, жанама. Жақсыз: жанама, субъектілі, субъектісіз. Бір негізді сөйлемнің бір түрі -- ... ... Бұл ... құрамында бастауыш, баяндауыш болып өзара қатынасқа түскен мүшелер жоқ. Сөйлемнің құрамында атау ретінде жұмсалған негізгі, тірек мүше болады: Жаз, ... ... Атау сөз ... ... ... мүше ... Осы ... мүше кұбылыстың, заттың атауын білдіріп, сөйлемнің іргесіне тірек болады. Негізгі мүше ретінде зат есім, ... ... -ген, -қан, -кен, -тын, -тін ... тұйық рай тұлғалы етістік жұмсалады.
.
Атаулы сөйлем, түрлері
Қазақ тілінде атаулы сөйлем бастауыштан ғана ... ... ... атын ... ... ... ешқашан да баяндауыш болмайды. Егер атаулы сөйлемге баяндауышты ... ... ол ... ... ... ... Атаулы сөйлемде тұрлаусыз мүшелер, оның ішінде, әсіресе, анықтауыш ... ... Ол ... ... ойды ... суреттей түседі. Атаулы сөйлем көркем шығармада адам портреті мен табиғат бейнесін суреттегенде жиі қолданылады. Осы айтылғандардың бәрі - атаулы сөйлемнің ... ... ... ... белгілері:
1. Атаулы сөйлемде тұрлаулы мүшеден бастауыш қана болады.
2. ... ... ... ... және ... құбылыстың атын білдіреді.
3. Атаулы сөйлем жазушы тілінде ықшамдық, көркемдік нәр береді, сондықтан табиғатты, адам келбетін ... ... бір ... ... ... ... ... сөйлемді жиі қолданады.
Атаулы сөйлемге мынадай анықтама лайық:
Тұрлаулы мүшеден бастауышы ғана бар заттың, құбылыстың атын білдіретін жай ... ... ... ... түрін атаулы сөйлем дейміз.
Атау сөз сөйлемде негізгі, тірек мүше болады. Осы негізгі мүше құбылыстың, заттың атауын ... ... ... тірек болады. Негізгі мүше ретінде зат есім, сын есім, есімше(-ған-ген, -қан-кен, -тын-тін формалы), тұйық рай тұлғалы етістік ... ... ... осы ... ... ... ... тұратын басқа мүшелер де кіреді: Жаздың ыстығы-ай! Күтпеген жерден жолыңуы-ай!
Атаулы сөйлемнің негізгі мүшесі ... сын ... ... ... олар субстансивтеніп тұрады. Осылай болғандықтан олар септік тұлғаға ие бола ... ... мүше ... атау ... тұрады, бірақ сын есім, тұйық етістік негізгі мүше қызметін табыс септік ... ... та ... ... Жаздың ыстығын! Күтпеген жерден келуін!
Атаулы сөйлемдерде бастауыш-баяндауыш болып құралатын предикативтік қатынас болмағанымен, предикативтің өзі бар. Бұл ... де ... ... ... ол ойды болмысқа шақ, жақ тұрғынан қарастырып білдіреді. Атаулы сөйлемдерге тиянақты синтаксистік форма беретін - ... және ... ... тән ... ... ... ... дара, тиянақты форма алады. Шақтық мағынасы мына жағынан жуық көрші сөйлемдер арқылы білдіреді.
Таңертең келе жатыр едім, алдымнан шыға келгені!
Атаулы ... ... ... ... қажетімен қалыптасқан. Бұл сөйлемдер төніректі, жағдайды үнемді жолмен суреттеу үшін және пікірді эмоциялы етіп білдірудің амалы ... ... ... ... ... ... мынадай үш топқа болуға болады:
1. Бейнелеу мағыналы ... ... Түн. ... ... ... атаулы сөйлемдер. Күлуін!
3.Сөгіс, тілек мағыналы атаулы сөйлемдер. Қаңғыған неме! Өркенің өскір!/1, 74/.
Атаулы ... мен екі бас ... ... функция жағынан да, құрылымы жағынан да тығыз байланысты. Функция жағынан байланысты дейтініміз - атаулы сөйлемдер мен екі бас мүшелі ... ... ... ... ... келе ... ... олардың арасында ілгеріде аталғандай қызмет ерекшелігі болады:
Мезгіл жаз еді. Ай ... ... - Жаз. ... ай. ... ... да ... ... - көп жағдайда бұл екі құрылымдық түрдегі сөйлемдерді бір ... ... ... ... ... ... ... Жаз ыстық. - Жаздың ыстығы-ай!
Атаулы сөйлемдердің грамматикалық сипаты - ... ... ... тұрпаты - негізгі мүшенің қай сөз табынан ... қай ... сөз ... ... ... шыға ... ... ыстық!
Сондықтан атаулы сөйлемдерді біз негізгі мүшенің грамматикалық тұр-тұрпатына қарай топтаймыз. Ол ... - ... ... ... атау ... зат ... ... атаулы сөйлем, негізгі мүшесі сын есімнен болған атаулы сөйлем, негізгі мүшесі ... ... ... есімшіден болған атаулы сөйлем, негізгі мүшесі табыс септіктегі сөзден (зат, сын, ... ... ... ... ... атаулы сөйлем.
Соғыс басталар жыл, нағыз қызыл балақ бозбаламыз. Жауыннан жауын, жолға шыға алмай отырмыз.
Сонымен бірге бұл ... ... ... ... ... атау үшін де жұмсалады.
Шіркіннің күлкісі-ай! Шіркін, осы ауылдың жастары-ай! ... десе ... ... мүшесі сын есімнен болған атаулы сөйлемдер субъектіге тән сын, сапаны эмоциямен білдіру үшін жұмсалады.
Түннің қараңғысы-ай! Ту қараңғысы-ай даланың- деді ... ... орақ ... ... мүше қызметіндегі сын есім тәуелді формада тұрады. Бұл - субъектілік мағыналы сөз бен анықтауыштың байланысуы үшін ... ... ... ... келгішің-ай!
Негізгі мүшесі -ғыр-гір, қыр-кір жұрнағы арқылы жасалған сын есімнен болған атаулы сөйлемдер тілеу, сөгіс білдіру ... ... ... ... Көзің ашық қой, жөн сілтейді ғой десем, жайдың табанына салып бермек.
Негізгі мүшесі -ған-ген, -қан-кен, -тын-тін ... ... ... ... ... ... туралы пікірді эмоциямен білдіру үшін жұмсалады.
Күні бойы сарылып үйде отырған! Жай отырмайды, бірдемені жазып отырады. Сенің-ақ сағына ... ... ... ... ... құрайтын есімшелердің түр-түрінің қатысуындағы айырмашылық олардың шақтық мағынасына байланысты.
Негізгі мүшесі тұйық ... ... ... ... ... эмоциямен білдіру үшін жұмсалады.
Тіпа, мынаның шешенсіп сөйлеуі-ай.
Негізгі мүшесі табыс септіктегі сөзден (зат есім, сын есім, есімше) болған атаулы сөйлемдер де ... ... ... ... ... ... ... Мүләйімсуін! Балаларға қорған болған кісімсініп тұрғанын.
Негізгі мүшесі атау септіктегі сөзден болған атаулы сөйлем мен ... ... ... ... ... ... ... үлкен алшақтық жоқ. Соңғы сөйлемдер - тарихи өзгерестердің нәтижесі.
Бұл атаулы сөйлемдердің негізгі мүшесі кейде ... ... ... ... жұмсалады. Сұрының жаманыншы. Атаулы сөйлемнің мүшесінің құрамына -шы-ші жұрнағының қатысуы оның басқа ұқсас ... ... ... заңы) болған.
Атаулы сөйлемдерге қатысты ғалымдардың пікірлері
Р.Әмірова: дей келе, оларды былай топтайды:
1. Негізгі мүшесі атау тұлғалы зат есімнен болған ... ... ... ... атау тұлғалы сын есімнен болған атаулы сөйлем
3. Негізгі мүшесі - ған, - ген, - тын, - тін ... ... ... атаулы сөйлем
4. Негізгі мүшесі тұйық етістіктен болған атаулы сөйлем
5. Негізгі мүшесі табыс септіктегі сөзден болған атаулы ... ... бір ... сөйлемдердің құрамында атау негізінде жұмсалған тірек мүше болуы.
Ғалым Ж. ... атты ... ... ,- ... ... мен мысалдарын келтіреді. Осы ретте тілші-ғалым Ж.Жакупов қарсылығын білдіріп, ... ... ... ... ... болса, ол неге атаулы сөйлем болатындығын зерттейді. Мәселен, сияқты сөйлемдерді семантикалық жағынан субъект пен оның ... ... ... екі құрамды сөйлеммен ақпараттық тұрғыдан тең түсетіндігін де айтады. Сондықтан бұндай генитивтерді атаулы сөйлемдерден гөрі, бірқұрамды, ... ... ... ... ... ... жөн деп санайды. Мысалы: Күн суық.- күннің суығын-ай!
Сондықтан Р.Әміровтің пікірі бойынша тірек мүшесі - ған, -ген, -тын, -тін ... ... ... эмоциямен байланысты құрылымдар атаулы сөйлемдер болатындығына күмән туындайды.
,- дейді М.Хасенов.
Ғалым С.Аманжоловтың ... ... ... зерттеуі бұл бір тосын дүние десе д болады. Оның пікірі көп ғалымдардың ойларына қарама- қарсы. Мәселен, .
Қорытынды
Қазақ тіл білімінің ... даму ... оның ... ... ... Қ. Жұбанов, С. Жиенбаев, С. Аманжолов, Н. ... ... ... ... ... Аталған ғалымдар жалпы қазақ тіл ғылымының дамуына зор үлес қосты дейтін болсақ, ... ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін маңызын жоймағандығын атап өтуіміз керек. Синтаксистің аса күрделі де күрмеуі мол салаларын зерттеп, зерделеу, оның ... ... ... мен ... ... ... ісінде белгілі ғалымдар Н.Сауранбаев, М. Балақаев, Т. Қордабаев, Қ. Есенов, Р. Әмір ... мәні зор. ... ... ... ... жатқан оқулықтар мен зерттеу жұмыстары аталған ғылым саласының әлi де зерттей түсудi ... ... ... бар ... ... отыр.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің ... ... - ... , 1994 жыл.2. Қазақ тілінің грамматикасы
3. Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. - ... ... 2003 ... Ибраимова Ж. Қазақ тіліндегі мүшеленбейтін сөйлемдер, автореферат. - Қарағанды, 2008 жыл. 5. Қазақ тілі энциклопедиясы, бас ... - ... - ... , ... ... 1998 ... ... Т., Сағындықұлы Б. Синтаксис мәселері. - Алматы, , 2008 жыл.
Атаулы сөйлемдер
Күз. Күн ... ... ... ... (67 ... ... қазақтар.
Баққожа Мұқаев (108 бет)
-Ой, ит! Саған сеніп жүрген мен де түлей екенмін.
Баққожа Мұқаев (119 бет)
-Иттің ғана ... ... (176 ... сай, ... ... ... (218 бет)
Бір ауылдың байы.
Бейімбет Майлин 1 том (91 бет)
...Жазғы кез... Мықтым ұрын келген.
Бейімбет ... 1 том (93 ... ... ... ... Майлин 1 том (93 бет)
Марттың іші.
Бейімбет Майлин 1 том (95 бет)
Сәске түс. Желсіз тынық ыстық.
Бейімбет ... 1 том (97 ... ... ... тоқ ... ... 1 том (101 ... ауылында жиылыс.
Бейімбет Майлин 1 том (136 бет)
Құрбан айты. Күзді күнгі кез.
Бейімбет Майлин 1 том (138 бет)
Бесіннен ... ... ... ... 1 том (186 ... Түн.
Бейімбет Майлин 1 том (202 бет)
Жазғытұрғы маужыраған түн.
Бейімбет Майлин 1 том (229 бет)
Күз...
Бейімбет Майлин 1 том (246 ... ... ... 1 том (248 ... Қар ... ... 1 том (256 бет)
Қаңыраған дала. Үйілген құм.
Бейімбет Майлин 1 том (280 ... жел. ... ... ... ... 1 том (331 ... тар земенке. Сығырайған терезе. Ескі алаша.
Бейімбет Майлин 1 том (353 бет)

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Атаулы сөйлем11 бет
Толымды, толымсыз және атаулы сөйлем3 бет
Қазіргі қазақ тіліндегі атаулы сөйлемдер72 бет
Баяндауыш.туралы28 бет
Қазiргi қазақ тiлiндегi бір құрамды сөйлемдер32 бет
«дағдарыстық күйлер және посттравмалық бұзылыстар »7 бет
Газет бетіндегі атаулардың синтаксисі67 бет
Ел ордасы астана6 бет
Жай сөйлемнің күрделену жолдары18 бет
Көркем шығармалардағы эпитет, теңеу, метафоралардың қолданылуы, жасалу түрлеріне мысалдар8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь