Қазақ прозасындағы жатсыну мәселесі экзистенциализм

Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Жатсыну . экзистенциализм концепциясы
2. Қазақ прозасындағы (1970.80 ж.ж.) жатсыну мәселесі

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе

Жатсыну сияқты философиялық категория экзистенциализмнің күрделі концепцияларының бірі. Жатсыну мәселесі қазақ әдебиеттану ғылымында аз зерттелген. Философияның да ғылыми мәселесі ретінде жатсыну көп жылдар бойы маркстік- лениндік ілімге қарсы қойылып, тек бір жақты түсініктердің ауқымында қалып қойды. Бүгінгі дәуір әлемдік мәдениеттердің интеграциясы күшейген шақта, рухани ықпалдардың төркінін танып, өрісін барлау ғылым алдындағы маңызды істердің бірі екені анық. «Кеңестік жүйедегі жеке адамның еркі мен бостандығының шектелуі қоғамның бүкіл саласында жатсынуды тереңдетіп жіберді. Сананың тұйықталуы, адамның түпкі негізден, яғни өз- өзінен, өзінің ұлттық тегінен, тарихынан, әдет- ғұрпынан жатсынуына әкеп тіреді. Мұның бәрі қоғамдық қайшылықтардың барған үстіне ұлғая беруіне түрткі болды» [1, 65]. Осы мәселелер әдебиетімізде қаншалықты көрініс тапты, адамның қоғамнан, оның түрлі салаларынан ғана емес, адамның өз- өзінен, әлемнен, қоршаған болмыстан жатсынуы бүгінгі күнгі біздің ғылыми тұрғыдан зерттеуге бет алған нысандарымыз. Бұл проблема шет ел, орыс әдебиеттануында жалпы модернистік поэтика мәселелеріне байланысты зерттелініп жүргенін айта кетуіміз керек. Ф.Кафканың творчествасын зерттегендер оның модернист жазушыларға тән стильдік бедерінде (адамның өмір ортасынан, әлемнен тысқары қалуын) бейнелеу ерекшелігі басымырақ танылатыны жөнінде айтқан болатын. Г.Г.Маркестің (Жүз жылдық жалғыздық) романында адам санасындағы күрделі құбылыстарды бейнелеуде жалғыздық пен өз ортасын жатсыну сынды терең философиялық пікірді кездестіреміз. Әсіресе, бұл мәселедегі автордың позициясын толықтай көрсете алатын образ – Аурелиана Буендиа. Оның ішкі трагедиясы да, мазасыз болмысы да шексіз жалғыздығында. Ғалым Е.С.Померанцева белгілі бір қаламгер шығармасындағы жатсыну мәселесін арнайы алып қарастырған еңбектердің ішінде американ зерттеушісі Р.Стриулидің «Джузеппе Берто романындағы жатсыну» деп аталатын монографиясына ерекше ілтипат білдіреді. Американ әдебиеттанушысының бұл күрделі мәселенің тарихын Фрейд, Кафка, Джойс, Свевордың шығармаларынан бастағанын құптайды. Сонымен бірге Эдуардо Олби, Ульям Голдинг, Грэм Грин сияқты жазушылардың творчестволары осы мәселе тұрғысынан Батыс сыншыларының ортасында болған пікірталастарды талдайды [2, 71- 93]. Сол сияқты, экзистенционалдық ойдың жатсыну түріндегі қазақ әдебиетіндегі көрінісі қазақ ғылымында толықтай зерттелмегеннен кейін оған қатысты пікірлер туғызу маңызды деп санасақ, тағы да 70- 80 жылдар прозасын сөз етеміз.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ж. Ж. Жарылғапов. Қазақ прозасы: ағымдар мен әдістер: Монография. – Қарағанды: ЖШС «Гласир», 2009. – 400б.
2. Е.С. Померагцева. Человек и вселенная.//Концепция человека в современной литературе. 1980-е годы: Сборник обзоров. – Москва, 1990
3. Ч. Айтматов. Все касается всех. // Вопросы литературы. – Москва, 1980, №12
4. Т. Ғабитов. Кеңістік пен уақыт арасындағы өркениет ( қазақ мәдениетінің типологиясы). Философия ғыл. докторы ғыл. дәр. алу үшін дайынд. дисс-ның авторефераты. – Алматы, 1997
5. Д. Исабеков. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Т.1: Повестер. – Алматы: Жазушы, 1993
6. В.И. Этов. Современный роман и его герой. – Москва: Знание,1986
7. Т. Рахымжанов. Қазіргі қазақ романының поэтикасы. Философия ғыл. докторы ғыл. дәр. алу үшін дайынд. дисс-ның авторефераты. – Алматы, 1993
8. Д. Исабеков. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Т.2: Роман, повестер, әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1993
9. А. Исмақова. Әдебиетте тоқырау болды ма?// Уақыт және қаламгер: Әдеби- сын мақалалар. – Алматы: Жазушы, 1990
10. Қ.Керейқұлов. Теңізге түскен желқайық: Сын мақалалар. – Алматы Жазушы, 1991
11. Ә. Кекілбаев. Екі томдық таңдамалы шығармалар. Т.1: Роман және повестер. – Алматы: Жазушы, 1989
12. Н. Бердяев. Смысл истории. – Москва: Мысль, 1990
13. О. Бөкеев Ұйқым келмейді. – Алматы: Жалын, 1990
14. Ж. Дәдебаев. Шымырлап бойға жайылған. – Алматы: Жазушы, 1988
15. А. Рамазанова. Қазіргі қазақ повестеріндегі адам және табиғат қарым- қатынасы мәселелері (70-80 ж.ж.). Филология ғыл. канд. ғыл. дәр. алу үшін дайынд. дисс-ның авторефераты. – Алматы, 1993
16. Т. Сахарова. От философии существования к структурализму. – Москва – Москва Наука, 1974
17. О. Бөкеев Мұзтау: Повесть, әңгіме, новеллалар. – Алматы: Жазушы, 1975
18. Т. Тоқбергенов. Қос ағыс. Мақалалар мен портреттер. – Алматы: Жазушы, 1981
19. Ә. Тарази. Тасжарған: Роман. – Алматы: Жазушы, 1980
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті
Филология факультеті
Қазақ әдебиеті ... ... ... ... мәселесі
Орындаған: КО-41 тобының студенті
Көзтай А.
Тексерген: оқытушы Мырзахметов А.
Қарағанды – 2014
Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Жатсыну – ... ... ... ... (1970-80 ж.ж.) ... мәселесі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Жатсыну сияқты философиялық категория ... ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымында аз
зерттелген. Философияның да ғылыми мәселесі ретінде жатсыну көп жылдар ... ... ... ... ... тек бір ... ... қалып қойды. Бүгінгі дәуір әлемдік мәдениеттердің интеграциясы
күшейген шақта, рухани ... ... ... ... барлау ғылым
алдындағы маңызды істердің бірі ... ... ... жеке ... еркі мен ... ... ... саласында жатсынуды тереңдетіп жіберді. Сананың тұйықталуы, адамның
түпкі негізден, яғни өз- өзінен, өзінің ұлттық тегінен, ... ... ... әкеп ... ... бәрі қоғамдық қайшылықтардың барған
үстіне ұлғая беруіне түрткі болды» [1, 65]. Осы ... ... ... ... адамның қоғамнан, оның түрлі
салаларынан ғана емес, ... өз- ... ... ... ... ... күнгі біздің ғылыми тұрғыдан зерттеуге бет ... Бұл ... шет ел, орыс ... ... ... ... ... зерттелініп жүргенін айта кетуіміз керек.
Ф.Кафканың ... ... оның ... ... ... бедерінде (адамның өмір ортасынан, әлемнен тысқары қалуын)
бейнелеу ... ... ... ... ... ... (Жүз жылдық жалғыздық) романында адам санасындағы күрделі
құбылыстарды ... ... пен өз ... ... ... терең
философиялық пікірді кездестіреміз. Әсіресе, бұл мәселедегі автордың
позициясын толықтай көрсете алатын образ – ... ... Оның ... да, ... ... да ... ... ... ... бір ... ... жатсыну мәселесін
арнайы алып қарастырған ... ... ... ... «Джузеппе Берто романындағы жатсыну» деп ... ... ... ... ... әдебиеттанушысының бұл
күрделі мәселенің тарихын Фрейд, Кафка, Джойс, ... ... ... ... ... ... ... Ульям Голдинг, Грэм Грин
сияқты жазушылардың творчестволары осы ... ... ... ... ... пікірталастарды талдайды [2, 71- 93].
Сол сияқты, экзистенционалдық ойдың ... ... ... ... ... ғылымында толықтай зерттелмегеннен кейін оған қатысты
пікірлер туғызу маңызды деп санасақ, тағы да 70- 80 ... ... ... ... ... ... адамнан жатсынуын барынша терең ашуға
ұмтылатын ...... пен ... ... ... ... бұл ... терең философиялық пкір ... ... ... ... ... бейнесі алғаш рет
сомдалды. Дегенмен, мұнда жазушы аңыздық желіні пайдалану үстінде ... ... ... ... жан- ... ашу үшін тың өрнек
ретіндегі қызметіне көп көңіл бөлетіндей. ... ... ... ... ... ... қатынастардың қандай сипатта дамығандығын
аңдату үшін де қазақ тұтқындарының басындағы жағдайға ... ... ... ... ... ... ... мұндай оқиғалық желілер
жазушының адам жөнінде тұжырымдарына ... бір ... ... ... Ш.Айтматовтың «Боранды бекетіндегі» мәңгүрт оқиғасы суреткердің
бүгінгі күннің мәселесін көтеруге ... ... бар ... ... ... негіз болған. Әлемдік ауқымдағы ... ... ... мен ойдың дамуы Едігеге қатысты өрбігенімен, мәңгүрі аңызы
шығарманың негізгі өзегі іспетті. ... ...... ... из поля ... ... ... интереса, который я понимаю
как исследование отдельной человеческой индивидуальности. А все это требует
от писателя расширения ... ... ... мира ... психологического изобрадения нашего современника» [3,6] – деп
өзі ... бұл идея ... ... ... ... ... тәсіл болды.
Мәңгүрт – рухани тамыр- тегі жойылған, ойлау мен сезінуге қабілетсіз
биологиялық дене. Ал осы мәңгүрттің ... ... Адам ... ... ... ... алғы ... айыратын адамдардың өздері, солар
тудырған сыртқы ... ... ... ... ... мәселелерінің
біріне айналған руханилық проблемасы соңғы жылдары әлем ... ... ... ... ... ... болды.
«Мәңгүрттік типке салт- дәстүрден жұрдай, оның ... ... ... ... ... ұлттық мәдени жүйенің құндылықтарын
қолданбайтын ... ... [4,38] ... ... ... орталық кейіпкер Тұңғыш та осы типке жақын. Жазушы оның
мағынасыз тіршілігін, ... ... ... ... алшақтатқан сыртқы
әсерлерден іздейді.
Жатсынудың мұндайлық көрінісі ... ... ... ... ... ауруға шипа деп тапқан көкнәрдің дәмі Молдарәсілдің
енді өмірінің мағынасына ... ... ... өзін ... ... ... ... өлім, торқалы тойдың атқарылуы осы
Молдарәсілсіз өтпейтіндей. Оның ақ тер, көк ... ... ... ... ... ... ... Осылайша елдің ықыласы өзіне ерекше
деп санайтын ол кәфіпшіл Киеванға ... шыға ... Оның ... бір сәт ... да ... жалғыздығына опынады. Осы жалғыздық
туралы ойлау оның адамдық кейпін білдіріп тұрған жалқы қасиет сияқты. «Дәл
осы ... ... ол өзін осы ... бел ... ... егер ... ... бүкіл жұрт шулап, көңілімді сұрауға шұбырып келетін шығар деген
берік байламда еді, бірақ екі күннен бері ... тірі ... ... ... ақ шалдардың сөзінен секем алған көңілін біржолата суытайын
деді. «Япыр- ау, ... ... екем ... ... екем ... ... қағып, қолпаштап жүрген талайлар мені оп- ... ақ ... ... Мен ... мені ... бір адамның жоқ болғаны ма сонша? Осы ... ... ... да ... қалатын түрі бар- ау, шамасы!» [5, 326].
Бұл – Молдарәсілдің алғаш рет ... ... ... ... рет ... өзі ... ... Өз ортасының
мейірімсіздігіне көзі жеткен тағы бір сәт – ... ... ... ... ... ... қызын серіктерімен бірге жолдан қайтарып ... ... ... Ол ... ... қорғап қалған жігіттерге сый-
сияпат үлестіретін ... - Ал, ... айта ғой ... ұялма.
-Ұялатын несі бар, көкнәр ғой қалауы, - деді әлгі жігіт. ... ... ... мұздап кетті. «Неменеге қабаттаса қалды қиқаңдап?»
- Болды ендеше. Үш ат, жарты қап көкнәр. – Көзін ... ... ... тіл ... Серіктеріне басы бүтін ат беріп жатқанда Молдарәсілге ... ... ... ... Бір қабын алсын.
- Әумин! Игіліктеріңе жаратыңдар!» [5,330].
Молдарәсілдің ішкі ойына құрылған жолдар мен келтірілген ... ... ... ... ... бұл жерде жатсынған ортаның
шеңберінің ішінде ... өзін ... ... ... жаратылысына
қызықпайтын адамдармен бетпе- бет келіп, соны ңштей түйсінгені ... оның ... осы ... ... жанталасына арналып кетеді.
Д.Исабековтің адам табиғаты, оның ... ... ... ... ... ... ... да
танимыз. Өзі өндіре еңбек еткен повесть жанрындағы бейнелеу машығы, стиль
бедері осы романда айқын танылады. В.И.Этов: ... де ...... оған ... ... ... кезекте – табиғат пен ... ... ... қайнары болып табылатын роман береді» [6, 4-] – ... ... ... адам ... жанрдың талаптары мен
ерекшеліктеріне сай тереңдетіліп беріледі. Әдебиеттің ... ... ... қарымы да тереңдеп, ... ... ... ... ... ... ... Қаламгер
Жасын, Мәлике, Бағила өмірлерін алып олардың ішкі болмысына, ... ... ... романдық сюжет жасаған. Әдебиет дамуына оралғы болар
кедергілердің қирай бастауы, бұрынғы жат деп танылып ... ... ... ... алу ... де ... жазушысына дем бергені ақиқат.
Романның жарық ... сыни ой- ... ... ... ... ... ... идеялық бітімін сөз етумен қоса, оның жанрлық ерекшелігіне, яғни
роман екеніне келісудің өзі біраз ... ... ... ... жеңі ... ... да ... характерлердің кесектігі, қамтыған тақырыптық-
идеялық ауқымы бүгінгі күні ... бұл ... ... ... ... бола ... Сынның шығарма проблематикасына кеелгенде
тоқтам жасағандай ... ... бірі – ... ... ... ... осы бір ... әшкерелеудегі тың
амалдары мен ... ... ... ... күннің көкейкесті мәселелерінің ішінде тоғышарлық
құбылыстар жазушыны бей- жай қалдырып көрген ... ... бұл ... ... ... ... ... толық, айқара ашуға мүмкіндікті
шектейді. Автор мұнда типтік шындық – адам тағдырына, оның түрлі ... ... ... ... ... ... тұлғаларының бірі Жасын
Мадиев – ... ... бұл ... ой- ... ... ... ... романның көркем бейнелеген объектісі –
қоғамдағы әлеуметтік- психологиялық құбылыстар, ... жан ... және ... ... ішкі ... өсуі болып табылады» [7,
337] дегеніне келісе отырып, романдағы авторлық «меннің» айрықша ... ... ... ... ... ... дамитын шығармалардан
мынаны аңғаруымызға болады. Ол – автордың суреттеп отырған ... ... ... ... ... ... Мұндай ерекшелік Дулатқа да
тән. ... ... ... ... және ... ... күнделікті не істеп, не қоярын жоспарлап
алатын, өмір ... ... ақ ... ... ... ... ұқсамайды. Басқалар Жасын үшін бөтен болмыс ... Ол ... ... ... ... ... махаббат жайлы ой толғаған
тұстарына тыжырына белгі соғушы еді, ал ... «Ақ ... ... ... соңына: «Бишара Федор! Осындай мармелад- адамдар
болады деп ойлаған- ау шамасы», - деп жазып ... ды. Ол әр ... ... ... мен ... ... ... ол адамды
шатастырады, өмір ... дәл баға ... ... тигізеді деген
тұжырымды берік ұстайтын- ды [8,97]. ... ... ішкі ой ... ... да, мінездік бітіміндегі
өзгешеліктерді ... ... ... да оның дүниетанымындағы айрықша
тұстарды ... ... Бұл ... ... ... ... тұлға Антуан Рокантенмен ерекше ұқсас. Ж.П.Сартрдың
Рокантені өзінің ішкі өмірімен тіршілік етіп ... ... ... жеке ойлары мен кітаптары арасында бұйығы өмір кешіп жүрген адам
болатын. Кенет оның санасында күрт сілкініс ... ... ... ... өзі үшін ... жаңалық ашады. Ол жаңалық «әр заттың өзіндік өмір
сүруі» туралы болатын. Енді оның ... ... ... күл- ... ... Ол алғаш рет мына ... ... тыс өмір ... көзі ... ... романда Рокантеннің есік
тұтқасын ұстап тұрып тұтқаның бөлек дүние, өзінің ... ... ... ... ... бар. ... ол «қалыпты» адамдар түсіне алмайтын
танымдық ... ... ... туыстырып тұратын қасиеттері: екеуі де дүние танудағы
қалыпты нормаларға қарсы ... ... ... ... санасында
қалыптасқан сезімдік- рухани сапаларға, оның ішінде махаббат ... ... ... бірі ... гөрі ... ... көретін екі адам үшін
де ерекше, өзгеше форма керек қой, неге бәрі ... ... неге ... ... сезімдер не тұрпайы, анайы инстинкке ... ... ... мүлде әділетсіз» деуші еді ол» [9, ... ... өзін ... ... тыс, жат деп ... ... ол дүниенің өгейлігін сезініп, оның өткінші, кездейсоқ екеніне көзі
жеткендей болып бойын ... ... ... ... Міне, осы жерде
жазушылардың дүниетанымдық концепцияларында тоқайластық анық ... адам ... ... ... ... адам баласының
тіршілік тіректерінің тиянақсыздығын айтқысы келгендей. Мәселен, шығармадан
бас кейіпкердің мына бір монологын алып ... ... ... ... ... ... онда да өзі ... Жападан- жалғыз сұрланып отыра беруден
жалыққан соң адамды ... ... ... ... ... планета
таппағандай қияндағы бір алақандай ... ... да ... ... да, ... да сеніп, жапа тармағай тіршілікке кірісіп кеткен. ... ... күні бола ... да, бірінің өлігін бірі жерлеп отырса да,
ғұмыры құдайдай мәңгі көрініп түкке тұрғысыз ұсақ ... ... ... 104]. ... бұл ... ... ... де ... осы ... ... қаламгердің тұжырым- қорытындысы іспетті қабылданады. «Тіршілік»,
«Сүйекші», «Гаухартас» повестерінде ... ... ... ... ... ... үңілу арқылы ... ... ... ... ... «Қарғын» романында адамның
интеллектуалды болмысы қалам қырына ... ... ой ... ... ол ... ... ... асып жатады.
Романда ... ... бір ... ... ... ... гөрі ... толығырақ суреттелген. Оқиғалық желілер ... ... ... Оның ішкі ... де ... ... анағұрлым
молырақ бейнеленеді. Дей тұрсақ та, біз романның логикалық ... ... ... ... ... берілген деп айтуымызға
болады. Өйткені шығарма ой ағымына ... ... ... ... ... ... ... ашық шарпысулар аз. Ал щығармада
айтылуға тиісті өзекті ойдың иесі ... ... ... ... ... мен авторлық идеяның ашылуында фабуладан тыс та ... ... ... монологтары сыртқы әлемге ... ... ... ғана ... ... жіті талдау үстінде ... ...... ... Ол өз ... ... таба алмай,
қоршаған айналасын жатсынған ... ... ... ... да ... ойға ... ... Жазушының
психологиялық талдау шеберлігі, кейіпкер характерін ашудағы ішкі ... ... ... ... ... т.б. қаламгерлік ерекшеліктері
оның адам ғұмыры мен ... ... ... үңілуіне қызмет етеді.
Суреткер «Аңыздың ақырында» адамның ... ... ... ... стильдік ерекшелігін танытқан сананың ағымына қатты көңіл
бөледі. Суреткерлік пен ойшылдық ... ... ... ... ... жағдай жасайды. Бірде қаламгердің өзі
«Осыған дейін ... ... ... ... мен ... алып айтып жүрген «сана ағымының» әдебиеттегі көрінісі қандай?
Адам ... ... ... ... ... де ... келе жатқан қайсыбір психологиялық процестерді тап басып ... ... өзі де ... ... ... ... ... әдебиетке енген «сана ағымы» ұғымының өмірге ... ... ... ... [10, 201] – ... бар. Және де ол ... осы тұрғыдан Пруст, Джойс, Кафка, Сартр, Камю, Белльдердің
белгілі мөлшерде ықпалы болғандығын да айтады. ... ... ... ... ... ... тереңірек
шынайы беруді ой тасқынына жүктеу үлгісін романдағы Алмас хан ... ... ... үшін ... ... – мәңгілік. Жазушы хан бейнесін
осы философиялық категорияның аясынан алып ... ... ... ... ... ... ... Мұндағы тартыс нақты қимылдық- әрекеттік
немесе идеялардың шарпысуы емес, тартыс адамның ішкі әлемінде, саныраған
санасында. ... хан – ... пен ... ... ... ... пен ... ақылдылық пен
қатыгездікті бойына сыйдырған адам. Жер- жаһанды тулақтай илеп, ... ... ... ... оның бар ... – Мәңгілікті өзіне
табындыру. Бірақ басқасы қолынан келгенде осы бір ... деп ... ... ... ақ ... Ол тіршілік, өмір деп аталатын мынау
құмырсқадай қыбырлаған қозғалысты, ... ... ... ... ... мәнісін түсінбей- ақ қойды. Мәңгілікті күш, даңқ деп
түсінетін хан өз ... көз ... ... ылғи ... ... ... ... пайғамбар Сүлеймен туралы аңыздың түсуі ағы да тағдыр
тұрлаусыздығын баян қылады. ... ... ... ... ... психологиясынан, өзін- өзі
жегідей жеген оймен арпалысқан күйінен бастауында суреткерлік амал бар.
Өйткені Алмас ... өз- ... ... ... таба ... бұл ... ... дейін лейтмотивтік қызмет атқарады. Осы ішкі диологтардан
Әмірші бейнесіндегі жатсыну процесін бағдарлай аламыз. Барған сайын кереғар
ойлардың ... ... ... ... қарманса да жер
бетіндегі тіршіліктен ... таба ... ... ... да ... сарай маңындағылар, тіпті кіші ханшаға дейін ол үшін соншалықты
бөтен, соншалықты жат. Ол соншалықты ... ... ... енді ол
тіршіліктің өзін жатсыну арқылы трагедиялық бейнеге айнала бастайды. ... ... ... ... ... ... деп
қарастырылып келген экзистенциялық бағыттың адамзат ақыл- ... ... оны жан- ... ... ... ... екенін жоққа
шығаруға болмайды. Бұл орайда Н.Бердяевтің «И эта ... ... ... ... в последним и глубоком смысле слов,
чем безотрадное и смертноносное для всего живого оптимистическое ... ... [12, 161] – ... ойын ... алуымызға болады.
Ә.Кекілбаевқа тән тағы бір ерекшелік – жеке адам ... ... ... ... ... статусынан келіп зейін қоятыны.
Суреткер біршама шығармаларында бүтін бір ел ғана ... ... ... шеше алатын (Әбілқайыр, Алмас, Жөнейт ... ... ... ... ... ... ... басты пендеге
тән сезімдерін, рухани ерекшеліктерін ашуға назар аударса, ... ... ... үй»), Еңсеп («Шыңырау»), Тілеу («Бір шоқ
жиде») сияқтылар әлеуметтік белсенділіктен алыс, алдарына тым ірі ... ... ғана ... ... ... бойында белгілі бір іске
бейімі ... өз ... жете ... дара туғандықты білдіретін
қасиеттері, айрықшы дарындары жоқ. Әбіштің негізгі діттейтіні – ... ... алу. ... үшін хан ... қара ... ... ... я болмаса алаяқ болсын – олар жеке бір ... жеке ... мен сана ... Жеке ... ...... бір әлем.
Қаламгер осы жеке адамға үңіле отырып, олардың бойынан ... ... ... ...... оның ... қоғамын, әлеуметтік қырын ашуға
келгенде жазушы О.Бөкей үлкен философиялық проблема – жатсынуды да ... ... ... ой бізге оның тырнақалды туындыларына
үңілгенде келеді. Соның бірі қаламгердің үздік шығармаларынан ... ... ... ... ... ... «Қорғансыздың күніне»
ұқсас. Арқалық тауының сұлу табиғаты мен Ғазизиның ... ... ... суық ... суретін берсе, Садақбайдың мекені де ... ... пен ... ... ... ... ... құбыласын
иектей жұпыны ғана қараша киіз үй ... ді... Үй ... ... ... ел жоқ: тек ұзын ... қож- қож ... сойдақ- сойдақ қарағайлар,
алапат таулар ғана қаумалай ... ... ... ... лақ ... Өне бойы ... ... жер- жаһанда аласталып, алыста
қалғандай: үн- ... ... ... [13, ... ... ойдағы сияқты әңгімедегі Түйетас пен ... ... ... үй, ... соққан аңызақтың бәрі Садақбайдың мазасыз,
жалғызсыраған тірлігінің белгісіндей. Садақбай – ғұмыр- бақи саяқ ... тек ... ғана адал ... балап келе жатқан адам. Өзегі талып
ашықса да, өз ... ... ... бәрі де оған ... ... ... ... қасиетіне қарап сыйлайтындай. Туындыдағы
Садақбайдың характерін ашудағы мына детальдың қызметі айрықша: оның ... ... ... ... ... сезіктенуі. Өйткені Садақбайдың осы
бір қорқынышты түстен кейін ... ... шыға ... – оның әлем
алдындағы ... ... ... сезінгені еді.
Жатсыну мәселесінде ... ... ... ... бірі – ... повесі. О.Бөкей мұнда
өзінің айнымас тақырыбы – кеңістік пен жалғыздық ... ... ... ... да, ... құралдарды осы екі ұғымның аясына топтастырады.
Кеңістік пен индивид арасындағы қарым- қатынасқа үңілу барысында ... ... ... – антропологиялық көзқарас, яғни адамның ... ... ... ... ... тұжырымы бой көтереді. Адамның
абсолютті рухани ... ... ... мұндай көзқарас бүтін
шығармашылығының идеялық- ... ... ... ... ... ... нысанасын осылайша анықтап алған Оралхан повестегі Ақтан
бейнесін табиғат ... ... ... ... ...... қауымдық тірлігінен, бірлескен өмір салтынан саналы
түрде жатсынған кейіпкер. Оның пайымдауынша нағыз ақиқат пен шексіз ... ғана ... «Кей ... ... әлі ... ... ... иесі ретінде әсер ... [14, 10] ... ... жеке ... деп
қарайтын жазушы адам қандай да ... ... ... ... осы
субъективті қасиетін жоғалтады деген экзистенциалистік бағыт ұстайды. Яғни
адам қоғамдық ортада шексіз еркіндігінен ... ... ... ... ... ... ... салуының мәнісі – қоғамдық ортаның
әу баста рухани теңсіздікте болатыны.Шығарма өзегінде осындайлық ... бар ... ... шет ... болсын айтып кетеді. ... ... ... және адам ... ... жайлы зерттеген ол:
«Қалай өмір сүру керек?» - деген ... ... ... тырысқан суреткер
қоғамдағы теңсіздіктің бір себебін табиғаттың ... ... ... ... ортасынан безінуіне де сол табиғи теңсіздік әсер етеді»
[15,39] – ... ... ... ... оның ... ... толқымалы
кезеңдер болады. Автор образдың психологиялық құбылысын ішкі тайталастарын
беруде өзінше тәсіл таңдайды. Ол – осы ... жан ... ... мен ... ... Бұл ... ... екі айрыққа бөлінуі, қос жарылуы.
Экзистенциалистік әдебиетте осы мәселе ... ... ... «Для
экзистенциалистической трактовки человеческой личности и мира характерно не
только дисгармония, но и глубокий внутренийразлад моего «я» с самим ... – деп ... ... ... ішкі ... дағдарысы оның «өзін- өзі»
таңдау процесінің аяқталып, тоқтамға келмегенін ... ... ...... ... қыры да, Аңшы – ... ... ... ... ... ... сол – халық ғасырлар бойы
ойлап ... өмір сүру ... ... ... өз ... ... кеткің
келеді. Бойыңда барлық күш- қуат бола тұра, өзің де ... бара ... ... ... ... ... Баяғыда- ақ орталыққа көшіп
барып, ... ... ... ... іспен шұғылдансаң...
Аңшы: ...Пайдалы іс ... не? ... ... ... дүниедегі ең
пайдалы іс сол, дүниеге жалғыз- ақ рет ... жан ... ... ... Егер ... ... ... сөз жоқ, өзімізге дұшпан табар
едік» [17,53]. ... ... ішкі ... ... психологиялық күйін шыншыл
берумен қатар, көздеген мақсат ақиқаттығының ... ... ... және характерологиялық функциясы да бар. ... ... ... ... ... түсіп ауылға аттануымен аяқталады. Жазушының
осындайлық көркемдік ... ... арна ... бойындағы жалғыздық қасіреті, ортамен үйлестік таба алмай ... ... біз ... ... жазушылардың бірі – Ә.Таразидің
кейіпкері – Омардың («Тасжарған») бойынан да ... ... ... проблемасына дендеп енуде, оны шешуге тырысуда тың жол іздегені айқын
көрінеді. Омар ... ... ... ... ... ... ... орны мәселесіне тереңдеп барғаны таныла түседі. Роман бас
кейіпкерінің қолында биліктің тетігі бар, ... ... адам ... ... ... ... Ә.Тарази Омардың тұлғасынан әдебиетіміздегі
соны ізденістер белгісін көре ... ... ... басшы
қызметкерге басшы деп қарап келгенбіз... Бейне ол адам ... ... ... лауазым, атақ, бедел деген ұғымның өзінен жаратылғандай
тасмүсін, алмас пішін ... [18, 73] – дей ... ... басқаша
тұрғыдан сомдалғанына, ішкі сезімі мен жан- ... ... ... ... Шындығында бұл образ 70- жылдардың соңына қарай келген
жаңаша образ. Өйткені Омар ... ... ... ... ... ... ... жалынды сөздерінен, қоғамдық белсенді
әрекетінен танылатын. Және де олардың адамдық ... ... ... ... көңіл бөлінетін. Ал ... ... ... ... та ... ... бұл «пенделікті», Омар мен Ұлмекен ... ... ... ... ... ... ... бір- біріне
рухани туыстықтың деңгейінен қарастырады. Ұлмекен ... Омар ... ... ... таба ... ... тереңірек бойлар болсақ,
Омардың Ұлмекен, ... қол ...... ... ... іздегендегі жанталасына ұқсас. Ол өзінің ... ... ... шындық арасындағы қатынаасы дағдарыстық нүктеге жеткенін түсінуі,
оны отбасылық ... де, ... да ... ... ... ... өлімді сағынатындай. «Егер адам өлмейтін болса, жер бетінде жамандық,
зұлымдықтан аяқ алып жүру мүмкін ... еді, ... адам ... өлім ... 185] – ... ... ... жасайды. Қаһарманның басындағы трагедиялық
хал – Мамыржанның ... ... ... етіп ... ... емес, одан
маңыздырақ. Оның трагедиясы – өзіне айрықша ... ... ... де дауа бола ... жалғыздығында. Қоршаған ортасы оны субъект,
өзінің жеке табиғатына тән адамгершәләк ... ... ... ... бар ... ретінде танымауында. Омар заман ағысында жеке
адамның өмірі, оның мәні жайлы ешкім бас қатырмайтынына, жеке ... ... көзі ... сайын өмір қайшылығын тереңірек сезеді.
«Тасжарғанның» басты ... тым ... ... жан деп ... ... Бірақ, оның бойында өз тағдырына әсер еткен өз ... ... ... ... келгендей. Омар үшін ең маңыздысы
жабылған ... ... ғана ... Оның ... ... мен көзқарастарының
замандастарымен үйлесімділік таба алмауында.
Қорытынды
Қазіргі адам мәселесін қарама- қайшылықты дүниетанымдар ... ... ... ... даму ... айқын етер маңызды
тенденциялардың бірі болатын. Яғни, жеке тұлғаны зерттеу, оның ... ... ... мен ... ... әдебиеттің диалектикалық
қозғалысындағы тағы бір маңызды белес еді. ... «В ... ...... ... и ... ... ее и экзистенциальная
природа, личность и коллектив и т.д. Эти отношения внутренне конфликтны, ... их ... ... ... ... ... ... окружает личность» (30,37) – деп, жалпы ... ... ... ... күн ... көкейкесті мәселе ретінде қарастыратын
құбылыстардың ... келе ... ... ... ... (70- 80 ж.ж.)
қоғамдық- саяси бағыттардағы өзгерістерге орай ... ... ... болды. Осыған байланысты қазақ әдебиетінің әлемдік әдеби
дәстүрлерге иек артуы күшейіп, ... ... ... ден қойды.
Экзистенциалистік философияның ... ...... Ясперс,
Сартр, Камю, Марсель, Бердяев сынды ... мен ... ... ... ... дамуға қатты ықпал еткендіктен, ... де одан тыс тұра ... жоқ. ... ... ... ... ... көрінді. Сондықтан да біз Д.Исабеков, ... ... ... ... және олардың туындыларын
стильдік ерекшелігіне қарай жеке- жеке ала қарастыруды жөн ... ... ... ... ... ... ... көз жеткіздік: ... ... ... Бұл ... Д.Исабековтің «Сүйекші», «Тіршілік»,
Ә.Кекілбаевтың «Күй», «Шыңырау» повестерінде ... ... ... ... ... ... ... отырып, сол қатыгез тағдырдың
құрбандығына ... ... ... ... өз- ... ... мәселесі
(самоотчуждение). «Тіршілік», «Қарғын» (Д.Исабеков), «Аңыздың ақыры»
(Ә.Кекілбаев), «Өз отыңды ... ... ... осы ... ... ... адам ... рухани дағдарысы жеке адамның
ішкі себептерінен және олардың өмір сүру ... ... 3. ... қоғамнан жатсынуы. О.Бөкейдің
«Қар қызы», «Мұзтау», ... ... ... ... ... ... онтологиялық жалғыздығы адамның өз- өзінен
жатсынуы да, қоғамнан жатсынуы да тудырады. Қоғамдық ... пен ... бір- ... ... сөз ... ... ... дамуында жатсынудың, өзіндік жатсынудың бар
екендігі бұл проблеманың ... ... ... ... ... емес екендігін атап көрсетті. Өздеріне табиғат
заңдарының үстемдік ... ... ... ... ... ... шек қоятынын адамзаттың түйсінуі – жатсынуды дүниеге
келтірді.Қазір ол әдебиет пен философияның ғана ... ... ... да ... ... ... 70- 80- ... прозасы да өмірдің көлеңкелі, сұрқай жақтарын баса ... ... ... ... пен ... ... трагедиялық пафос
басым. Бұл зерттеліп отырған қаламгерлердің ... ... ... таза пессимистік шешім белең алады деген сөз емес.
Қайта осы ... ... ... ... ... отырып, оның
түрлі себептерін іздейді. Образ сомдауда, ... ... идея ... ... бір ... көркемдік мәселеге айналуының тағы ...... ... ... ... қоғамнан, адамзаттың бүгінгі
даму үрдісінен, адамның биік рухани кемелдігі ен шексіз еркіндігін ... ... ... ... ... бір дәрежеде бой
алдыруы жан әлеміндегі бұрқаныстарға шипа іздегенінен, өз ... ... ... ... ... ... жылдар прозасы
әлемдік әдеби ағымдағы жетекші бағыттардың бірі ... ... бір ...... ... адам мәселесін
шешудегі, соған ұмтылыстағы ... да ... ... Осы ... алып
қарағанда әлемдік әдеби ... пен ... ... ... ... арасындағы байланыстар мен сәйкестіктер ... ... Ж. Ж. ... ... ... ... мен әдістер: Монография. –
Қарағанды: ЖШС ... 2009. – ... Е.С. ... Человек и вселенная.//Концепция ... ... ... 1980-е ... ... ...... 1990
3. Ч. Айтматов. Все касается всех. // Вопросы литературы. – Москва, ... Т. ... ... пен ... ... ... ( ... типологиясы). Философия ғыл. докторы ғыл. дәр. алу үшін
дайынд. ... ...... ... Д. ... Екі ... ... шығармалар. Т.1: Повестер. – Алматы:
Жазушы, 1993
6. В.И. Этов. Современный роман и его герой. – Москва: Знание,1986
7. Т. ... ... ... ... ... ... ғыл.
докторы ғыл. дәр. алу үшін дайынд. дисс-ның авторефераты. – Алматы,
1993
8. Д. ... Екі ... ... ... Т.2: ... ... – Алматы: Жазушы, 1993
9. А. Исмақова. Әдебиетте тоқырау болды ма?// Уақыт және қаламгер: Әдеби-
сын мақалалар. – ... ... ... Қ.Керейқұлов. Теңізге түскен желқайық: Сын ...... ... Ә. ... Екі ... ... шығармалар. Т.1: Роман және
повестер. – ... ... ... Н. ... Смысл истории. – Москва: Мысль, 1990
13. О. Бөкеев Ұйқым келмейді. – Алматы: Жалын, 1990
14. Ж. ... ... ... ...... ... 1988
15. А. Рамазанова. Қазіргі қазақ повестеріндегі адам және табиғат қарым-
қатынасы мәселелері (70-80 ж.ж.). Филология ғыл. канд. ғыл. дәр. ... ... ... ...... 1993
16. Т. Сахарова. От философии существования к структурализму. – ... ... ... 1974
17. О. Бөкеев Мұзтау: Повесть, әңгіме, новеллалар. – Алматы: Жазушы, 1975
18. Т. Тоқбергенов. Қос ағыс. Мақалалар мен портреттер. – ... ... Ә. ... ... ...... ... 1980

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XІХ-ХХ – ғасырдағы батыс философиясы3 бет
XХ ғ. батыс философиясы, экзистенциализм8 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
1960-1980 жылдардағы қазақ прозасындағы адам концепсиясы81 бет
20-30 жылдар прозасындағы астарлы мағына және құпия сырлар165 бет
«Қазақ прозасындағы ислам әуендері»33 бет
Т. Ахтанов прозасындағы қаһарманның адамгершілік әлемі58 бет
Қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістер. (эссе) көркем шығармадағы психологизм.(реферат) тарихи тақырыптағы қазақ романдары24 бет
Қазақ прозасындағы кейіпкер болмысы және авторлық ұстаным. Суреткерлік шеберлік және көркемдік әдіс-тәсілдер138 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь