Септік жалғауымен көнеленген үстеулердің тарихи даму жолы

Мазмұны

Кіріспе

Үстеулердің тарихи дамуы мен қалыптасуы және ол
жайында зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4

Негізгі бөлім
Септік жалғауымен көнеленген үстеулердің тарихи даму жолы ... 10

1. Барыс септігінің көнеленуінен жасалған үстеулер ... ... ... ... ... ..13
2. Жатыс септігінің көнеленуінен жасалған үстеулер ... ... ... ... ... .15
3. Шығыс септігінің көнеленуінен жасалған үстеулер ... ... ... ... ... 16
4. Көмектес септігінің көнеленуінен жасалған үстеулер ... ... ... ... 17

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
Кіріспе
Үстеулердің тарихи дамуы мен қалыптасуы және ол жайында зерттеулер

Қазіргі түркі тілдеріндегі үстеу сөз табы әлі күнге дейін толық шешімін таппаған, жасалу жолы әр қилы сөз табы болып есептеледі. Сондықтан да болар қазіргі түркі тілдерінің тіл жүйесіндегі зерттеу арнасы үстеу деп аталатын сөздердің нақ үстеу болудағы жолын ашып көрсетуде біршама даулы мәселелерге тап болуда. Өйткені жасалу жолы күрделі де қызықты бүл сөз табы қазіргі уақытта тілші ғалымдардың арасында едәуір талас - тартысқа түсуде. Сөздің қүрамындағы бөлшектері бір - бірінен бөлінбей, бұл күнде мүшеленбейтін дәрежеге жеткен сөздер қазақ тілінде кездеседі. Бұл жағдай үстеуде де бар, яғни сіңісу құбылысының нәтижесінде түбір сөз бен септік жалғаулары сіңісіп кеткен.
Түркі және қазақ тіл біліміндегі үстеулер туралы жазылған ғылыми еңбектерге
Жалпы, үстеу сөз табы әр түрлі сөз таптарының нәтижесінде қалыптасқан сала. Атап айтсақ зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік т.б. сөздер ешбір сөз өзгертуші аффикстердің қатысынсыз бастапқы түлғасын сақтай отырып айналса (конверсиялық тәсіл), енді бір топ сөздер грамматикалық көрсеткіштердің түбір, туынды сөздерге тікелей жалғануынан жаңа мағынадағы сөздер табын тудыруда. Қазіргі түркі тілдерінде бір топ сөздер әрқашан үстеулердің құрамына өтіп қойса, екінші бір топ сөздердің адвербиалдану процесі әлі жүріп жатыр. Тілдегі мұндай жағдайда әлі толық үстеуге айналып бітпеген сөздер үстеу сөз табы мен басқа сөз таптарының арасында бір - бірінен ара жігін ажыратуда екі жақты пікірлерге ие болуда. Шынында, етістік пен үстеудің сын есім мен үстеудің, зат есім мен үстеудің арасын ашып, әр сөз табының өзіне тән ерекшелігін айқындау - морфология саласында көптеген еңбекті қажет етеді. [4;59 - 60].
Үстеу сөздер заттың әр қилы қимылы мен ісінің (етістіктің) әр түрлі сындық, бейнелік, мекендік, мезгілдік, шарттық, мөлшерлік жай - күйлерін және сынның белгісін білдіреді. Ал, қимылдың белгілері пысықтауыш мүше ретінде қолданылатын басқа есім сөздер мен етістік формалары (мысалы, көсемшелер) арқылы да білдіріледі. Бірақ белгілі жағдайда ғана пысықтауыш болып қызмет атқаратын ондай есім сөздер мен етістік формалары өздерінің бастапқы қасиеттерін жоймайды. Яғни пысықтауыш мүше болған сөздердің барлығы бірдей үстеу болуы шарт емес [1; 333]. Бұған көзімізді жеткізу үшін мысал келтірейік. Қазір сол Базаралы мен Абылгазы Дәркембай қасында отырып, ұзақ – ұзақ сырлар ақтарысады, мұңдар айтысады. Кейде әжесі шаршап, айтпай қойса, өз шешесіне жабысатын (М. Ә.) деген сөйлемдерді алсақ, бірінші сөйлемдегі пысықтауыш қасында деген сөз болса, екінші сөйлемдегі пысықтауыш - кейде деген сөз. Бірақ мағына жағынан бұл екі пысықтауыштың арасында елеулі айырмашылық бар: жатыс септігінде қолданылып пысықтауыш болып тұрған қасында деген зат есім тұрушының мекенін (орнын) айқын білдірсе, кейде деген пысықтауыш, мезгілді жалпы түрде хабарлап түр. Екіншіден, қасы деген зат есім жатыс септікте тұрып қана пысықтауыш болып түрса кейде деген пысықтауыштың бастапқы түбірі кей деген есімдік болғанымен - де қосымшасы оның табиғи бөлшегі болып тұрақталып, көнеленіп қалған. Сол қалпында ол тек пысықтауыш қызметінде жұмсалады.
Сол сияқты, Бірге бірді қосса, екі болады; Сен жарга жыгылганда, исі тобықтының бір қанаты бірге басылып қалган - ды (М. Ә.) деген сөйлемдердегі бірге - ні салыстырсақ, екеуінің түрі бірдей болғанымен мағынасы мен қызметі екі басқа. Олардың екеуінің де бастапқы түбірі - бір, екеуінің де қосымшасы - барыс септік жалғауы - ге. Бірақ бұл сөз мағына жағынан екі жарылып сараланған. Алғашқы сөйлемдегі бірге өзінің тура мағынасында қолданылып, толықтауыш болып тұр. Ол барыс септіктің нешеге? қаншаға? деген негізгі сүрауларына жауап береді. Ал екінші сөйлемдегі бірге сөзі бастапқы мағынасынан алыстап, обьектілік мәннен адвербиалдық мағынаға көшіп, қимыл қалай жасалатындығын білдіреді. Олай болса, алғашқы сөйлемдегі бірге деген сөз барыс септіктегі сан есім болса, екінші сөйлемдегі
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. - Алматы, 1991
2. Қазақ тілінің грамматикасы І том. - Алматы, 1967
3.Оразбайұлы Ә. Үстеулердің морфологиялық өзгерісі // Қазақ тілі мен әдебиеті журналы. - 1996 - №7-8
4. Саурықов Е. Көнеленген септік формалы кейбір үстеулердің тарихы // Қазақ тілі мен әдебиеті журналы. – 1996 - №11-12
5. Оралбай Н. Қазақ тілінің сөзжасамы. - Алматы, 2002
6. Қазіргі қазқ тілінің сөзжасам жүйесі. - Алматы, 1989
7. Төлекова Г. Қ. Қазақ тілінде сөз түбіріне сіңіскен септік жалғаулары // ҚазҰУ хабаршысы. - Филология сериясы. - 2006 - №4(94)
8. Төлеуов Ә. Сөз таптары. - Алматы, 1974
9. Таңсықбаева Б. А. Үстеу сөзжасам жүйесіндегі –ғары/ -гері қосымшасы туралы // ҚазҰУ хабаршысы. - Филология сериясы – 2006 - №4(94)
10. Саурықов Е. Адвербиалдану процесінің құрылымдық, семантикалық сипаты. - Фил. ғыл. дисс. - Алматы, 1999
11. Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. - Алматы, 1965
12. Сауранбаев Н. Қазақ тілі. –Алматы, 1953
13. Ыбырайым Ә.О. Үстеулердің грамматикалық ерекшеліктері . Фил. ғыл. кан. дисс. – Алматы, 2001
14. Әуезов М. Абай жолы. – Алматы: Жазушы, - 2002
        
        Курстық жұмыс
Тақырыбы: Септік жалғауымен көнеленген үстеулердің тарихи даму жолы
Жұмыстың мақсаты.
Жұмыстың негізгі мақсаты – қазақ тіліндегі септік жалғауларының
көнеленуі арқылы ... ... ... ... ... элементтерін көрсету.
Міндеті.
Жоғарыда аталған мақсатқа жету үшін мынандай міндеттерді шешу
көзделеді:
- үстеудің зерттелу тарихина шолу ... ... ... ... ... беру;
- үстеу жасауға уәждеме болған септіктерге тоқталу;
Мазмұны
Кіріспе
Үстеулердің тарихи дамуы мен қалыптасуы және ол
жайында ... ... ... ... үстеулердің тарихи даму жолы....10
1. Барыс ... ... ... Жатыс ... ... ... ... септігінің ... ... ... ... ... ... әдебиеттер ... ... ... мен қалыптасуы және ол жайында зерттеулер
Қазіргі түркі тілдеріндегі үстеу сөз табы әлі күнге дейін ... ... ... жолы әр қилы сөз табы ... ... ... ... қазіргі түркі тілдерінің тіл жүйесіндегі зерттеу арнасы үстеу деп
аталатын сөздердің нақ ... ... ... ашып ... ... ... тап ... Өйткені жасалу жолы күрделі де қызықты бүл сөз табы
қазіргі уақытта тілші ғалымдардың ... ... ... - ... ... ... бөлшектері бір - бірінен бөлінбей, бұл ... ... ... ... ... тілінде кездеседі. Бұл жағдай
үстеуде де бар, яғни сіңісу құбылысының нәтижесінде түбір сөз бен септік
жалғаулары ... ... және ... тіл біліміндегі үстеулер туралы жазылған ғылыми
еңбектерге
Жалпы, ... сөз табы әр ... сөз ... ... қалыптасқан
сала. Атап айтсақ зат есім, сын есім, сан ... ... ... ... ... сөз ... аффикстердің қатысынсыз бастапқы түлғасын сақтай
отырып айналса (конверсиялық тәсіл), енді бір топ ... ... ... ... ... ... ... жаңа мағынадағы
сөздер табын тудыруда. Қазіргі түркі тілдерінде бір топ ... ... ... өтіп ... ... бір топ сөздердің адвербиалдану
процесі әлі жүріп жатыр. Тілдегі мұндай жағдайда әлі толық үстеуге ... ... ... сөз табы мен басқа сөз ... ... бір ... ара ... ... екі ... пікірлерге ие болуда. ... пен ... сын есім мен ... зат есім мен ... арасын
ашып, әр сөз табының өзіне тән ерекшелігін айқындау - ... ... ... ... етеді. [4;59 - 60].
Үстеу сөздер заттың әр қилы қимылы мен ісінің (етістіктің) әр түрлі
сындық, ... ... ... ... ... жай - ... ... белгісін білдіреді. Ал, қимылдың белгілері ... ... ... ... есім сөздер мен етістік формалары (мысалы,
көсемшелер) арқылы да ... ... ... ... ғана ... қызмет атқаратын ондай есім сөздер мен етістік ... ... ... ... Яғни ... мүше ... ... бірдей үстеу болуы шарт емес [1; 333]. Бұған көзімізді жеткізу ... ... ... сол ... мен ... ... қасында отырып,
ұзақ – ұзақ сырлар ақтарысады, мұңдар ... ... ... ... ... өз ... ... (М. Ә.) деген сөйлемдерді алсақ, бірінші
сөйлемдегі пысықтауыш қасында деген сөз ... ... ... ... ... деген сөз. Бірақ мағына жағынан бұл екі пысықтауыштың арасында
елеулі айырмашылық бар: ... ... ... ... ... ... деген зат есім тұрушының мекенін ... ... ... ... ... мезгілді жалпы түрде хабарлап түр. Екіншіден, қасы деген
зат есім жатыс септікте тұрып қана ... ... ... ... ... бастапқы түбірі кей деген есімдік болғанымен - де қосымшасы
оның табиғи ... ... ... ... ... Сол ... ол ... қызметінде жұмсалады.
Сол сияқты, Бірге бірді қосса, екі болады; Сен жарга ... ... бір ... бірге басылып қалган - ды (М. Ә.) ... ... - ні ... ... түрі ... болғанымен мағынасы мен
қызметі екі басқа. Олардың екеуінің де бастапқы түбірі - бір, екеуінің ... - ... ... ... - ге. ... бұл сөз ... ... екі
жарылып сараланған. Алғашқы сөйлемдегі бірге өзінің тура мағынасында
қолданылып, толықтауыш болып тұр. Ол ... ... ... ... ... сүрауларына жауап береді. Ал екінші сөйлемдегі бірге сөзі бастапқы
мағынасынан алыстап, обьектілік мәннен адвербиалдық мағынаға ... ... ... ... Олай ... ... ... бірге деген
сөз барыс септіктегі сан есім болса, екінші сөйлемдегі бірге ... ... ... мағына жағынан әуелгі төркіндерінен бөлініп, лексикалық
мазмұны ... ... ... ... күй - ... ... сөздер
үстеуге жатады [1;334].
Кейбір сөздердің белгілі бір грамматикалық формаларда ... өз ... ... ... ... жэне ... көшуі оларды үстеу сөздердің лексика - семантикалық ... әкеп ... ... қатар, басқа сөз таптарындағы өзімен формалас
сөздермен омонимдес болып келуіне әкеп соқтырады [2;202]. ... ... ... де, ... де нөл ... ~ ... ... жүрдім не жеке
жүрдім не? Ал кеттім! - деп соқтыра жөнелді (М. Ә.) ... екі ... ... ... ... бар. ... сөйлемдегі бірге сөзі
барыс септікті сан есім болса, екінші сөйлемдегі бірге сөзі үстеу болады.
Демек, бұл келтірілген мысалдағы бірге ... ... ... ... ... ... бар омонимдес сөздер болады.
Қазіргі қазақ тіліндегі үстеулер құрамы жағынан әр алуан. Демек,
үстеулер, ... өзге сөз ... әр ... ... ... ... сөздер болғандықтан, құрамындағы сөздер де ала - құла болып тұрады.
Атап айтсақ, үстеулер - барлық ... сөз ... (зат ... сан ... есім, есімдік, етістік т.б.) ауысып қүралған сөздер. Ондай үстеу сөздер
тудырушы қосымшалар (жұрнақтар) сан жағынан аса көп ... олар ... ша\\ - ше. Бүл ... - ... ... ең ... жүрнақ. Сол себепті
-ша\\ - ше арқылы әр ... сөз ... тэн ... ... ... ... -ша \\ - ше ... арқылы негізінде мезгіл, мөлшер,
бейне, күшейту үстеулері жасалады.
- дай\\ - дей, - тай\\ - тей. Бүл ... ... ... ... ... зат
есім түбірлі; бірдей, өлердей сияқты сан есім, етістік ... ... ... ... ... мезгіл, бейне үстеулері болып келеді.
— лай\\ - лей, - дай\\ - дей. Бүл ... ... ... үстеулер жагалай,
ендей сияқты зат есім түбірлі; жартылай, тірілей сияқты сын ... ... ... ... сияқты сан есім, есімдік түбірлі болып
келе береді. Мұндай үстеулер, негізінде, бейнелік ... ... ... арқылы тек есімдіктерден жасалған: оншама, мұншама, соншама,
қаншама. Мұндай ... ... ... ... ... ... шалық жұрнағы да тек есімдік ... ... ... ... ... ... ... дайлық жұрнағы тек есімдік ... ... ... ... ... ... шаң\\ - шең ... зат есім түбірлерден бейне үстеулерін жасаған:
жейдешең,көйлекшең т.б.
- сыз\\ - сіз ... ... ... мен зат ... ... ... ... тасусыз, қаперсіз, ысырапсыз т.б.
- лап\\ - леп, - дап\\ - деп жұрнағы арқылы екеулеп, ... ... ... сан есім жэне ... ... ... негізінен
бейне, топтау үстеулері жасалған.
- майынша\\ - мейінше жұрнағы етістік түбірге тікелей алғанады да, ... ... ... ... ... ... Бұлардан басқа өңшең, өңкей, алғаш деген сияқты жеке сөздерді
атауға ... Бұл ... ... ... ... да, қосымшалары да
қазіргі қазақ тілінде жеке қолданылмайды.
Үстеулердің жасалу тәсілінде өзге сөз ... ... ... ... ... ... ... сөз табында кездеспейтін бір амал бар. Ол
мынау: үстеу сөздердің бір алуаны септік жалғауларында түрып көнеленіп ... сөз ... ... өз алдына лексикалық түлға (единица) ретінде
танылады. Ондай сөздерде септік жалғауының консервациялануы жаңа сөздердің
жасалуына негізгі себепкер ... [2;206 - 207]. Бүл ... Н. ... ... сөз ... жүйесінің басқа сөз таптарынан ерекшелігі -
олардың жалғаулардың түбірге кірігіп, ... ... ... ... Бұл ... ... ... сөз таптарында жоқтың қасы. Тек ... ... ... ... ... ... ғана осы жолмен қалыптасқан.
Үстеудің сөзжасам ... бұл ... ... аумақты бір топ туынды
үстеулер жасаған. Сондықтан оны үстеу сөзжасамының ... ... тану ... - деп ... [5; ... және ... тіл біліміндегі үстеулкр туралы жазылған ... бірі – 1950 жылы А. ... ... ... ... ... ... Автор бұл монографияда үстеулердің зерттелу тарихын,
үстеулердің сөз табы ... ... ... сын есім мен ... ... ... аралық сөздерді, үстеу құрамындағы кейбір көнеленген
қосымшалардың қолданылуын, үстеудің мағыналық топтарын, түбір және ... және ... ... ... ... ... ... даму үстінде болады. Сондықтан онда әр түрлі
өзгерістер болып тұрады. Қазіргі ... ... даму ... ... ... таптары сияқты үстеу сөздердің де біршама жаңа құбылыстарға ие болғаны
белгілі. Жалпы үстеулердің ... ... ... ... алғашқы пікірді А. Н. Боровковтан кездестіреміз. Кейін бұл тұжырымды
Н. К. Дмитриев, С. Фузайлов, С. А. Гочияева және тағы бақа ... ... ... ... ... ... түрлі
тұлғаларға ие болып, біршама өзгерістерге ұшырайтынын қолдайтын пікірлер
қазақ тілін зерттеуші ғалымдардың еңбектерінен де ... ... ... ... ... ... ... (бүгін, былтыр) мен
септелмейтіндер (мана , енді ) деп ... ... ... профессор
С.Аманжолов қазақ тіліндегіи үстеулердің көбі септеледі, тәуелденеді деп
көрсетеді. Мысалы, 1. Ертеңге, ертеңін, ертеңіне т.б. 2. ... ... ... ... Н.Сауранбаев та мезгіл үстеулерінің көптелетінін
(кеше – кешелер, бүгін-бүгіндер) және ... ... ... ... [12; ... септік тұлғада қазіргі тілімізде өте мол жұмсала беретінін
көркем ... пен ... сөз ... сөз ... ... ... ілік септігі жалғауын қабылдағанда, көбіне меншіктілік – қатыстық
мағынаны ... Ілік ... ... ... ... және мөлшер
үстеулер. Барыс септігі мезгіл, мекен, қимыл-сын, мөлшер үстеулеріне
жалғанып, оларды уақытша заттандырып, сөйлемде ... ... ... ... ... жай септеу тұлғасында да, тәуелді септеу
тұлғасында да қолданыла береді. ... ... ... ... қимыл-сын
үстеулері септеледі. Үстеулердің шығыс септігінде ... ... өте ... онда да ... ... ... ... Үстеулер
көмекиес септігі жалғауын қабылдап заттанады, сөйлемде толықтауыштық қызмет
атқрады. [13; 7-8,11]
Негізгі бөлім.
Септік жалғауымен көнеленген үстеулердің ... даму ... тіл ... ... ... көзқарас әлі бір арнаға түсе қойған
жоқ. Ә. Ибатов, Ә. Төлеуов, Ғ. Әбуханов ... ... ... ... деп ... Алайда, профессор Қ. Жүбанов үстеулерді
септелетіндер (былтыр, бүгін) мен септелмейтіндер ... ... деп ... ... С. ... ... ... үстеулердің көбі септеледі,
тэуелденеді деп көрсетеді. 1. Ертеңге, ертеңді, ертеңін, ... т.б. ... ... ... ... ... қарағанда, септік жалғаулары көне (өлі) және қазіргі
тілдегідей жаңа (тірі) септік болып, екі жікке бөлінеді. ... ... ... көне тобы тілдің даму тарихында ерте ... - ақ ... жеке сөз табы ... ... ... ... Ондай көне септік жалғаулары сан жағынан да, форма жағынан да
онша көп емес және олар ... ... ... саны да ... ... ... ... деп аталатын термин басқа сөз
таптарының ... ... ... ... ... ... - бір ... атауы түркі тілдері теориясында кешеуіл қалыптасқан. Бірақ
атау кеш қалыптасқанымен басқа сөз таптарының үстеуге өту ... ... ... ... Енисей, Талас жазбаларынан, одан арғы көне дәуірде жүріп
жатқанын ... ... ... - ... - ... ... - ... тұтас бір форма ретіндегі функциясына ... ... көне ... ... ескерткіштері тілінде зат есімдермен
грамматикалық ... ... ... ... мағынадағы септік
жалғауы түрінде қолданылған. Орхон, Енисей, Талас және Махмұд ... одан бері ... ... «Құдатғу білігінде» зат есімнің
еептік категориясының грамматикалық көрсеткіші болған. Мысалы:
Ол иергеру барсар, түрк будун өлтечісен - Ол ... ... ... ... форма зерттеліп отырған ескерткіштер тілінде ... ... ... Яғни ... жасауда бұл форма жалғанған сөз
заттың мағынасынан алшақтап, басқа сөз табы - үстеуге тән ... ... ... ие ... Көне ... ... ... үстеу ретінде
толық қалыптасып, үстеу сөз ... тән ... ие ... ... тілдерінде кездесетін ішкері, тысқары, жогары, ілгері
сөздері үстеу сөз табы ретінде өте ұзақ уақыт ... ... ... ... ... Бұл ... ... түрғыдан құрамына қарай
талдасақ, түбір сөздерге - ғару, - геру, - ... - керу ... ... ... кейінгі жылдары тілдің дамуы барысында, түбірге
сіңісіп, ажырамас, бір ... ... ... ... Бұл ... ... қарастыратын болсақ, талдауға тарихи тұрғыдан келеміз. Қазіргі
қазақ тілінде мағынасы белгілі «ішкері» сөзінің түбірі «іш» те ... ... ... ... ... көне ... ... түбір үстеу
түлғасында қолданылған «іч» (іш) сөзі мен «таш» (тыс) сөзі өзіне дейінгі -
ғару, - ... - ... - керу ... ... мекендік, бағыттық,
бағдарлық мағынадағы үстеулер тудырған. Мысалы:
Көрксүзі барча ташқарү өнер - Оның барлық ... ... ... ... ... ... ... өлүг йат - Ішкері кіріп, өлгендермен бірге жатты (Манихей
жазбалары). [4;59;61-62].
Сөз таптарының бірден пайда ... ... ... ... барысында
біртіндеп жасалатындығы үстеулердің сөз табы ретінде жасалып қалыптасуынан
әсіресе, ашық, айқын көрінеді. Зерттеушілер үндіеуропа ... ... мен сын ... ... ... түрлерінің сөйлемде пысықтауыш
қызметінде жұмсалу барысында олардан үстеулкрдің жасалғандығын айтады.
Бұған ... ... ... ... ... ... ... таныды деген
сөйлемдердегі бірге, бірден деген сөздер пысықтауыш қызметінде жұмсала
келіп, септік жалғауларының көнеленуі ... ... ... ... ... тән ... сөздер белгілі септік жалғауларында жиі қолданудың
нәтижесінде өздерінің бастапқы объектілік мағыналарынан алшақтап, ауысумен
қатар, оларға жалғанған ... ... сол ... ... ... ... орнығып қалыптасады. Ондай қалыптасқан, орныққан
формалар тіл ... ... ... ... деп ... форма жағынан көнеленген, мағына жағынан ... ... ... ... ... топтарынан (мысалы: зат
есімдердің, сын есімдердің, сан есімдердің, есімдіктердің қатарларынан)
сөздер тобына айналады. Сонымен ... ... ... да не біржолата
септелмейтін, не бірен – сарандаған септіктердің ғана ... ...... қана ... ... ... Мысалы: арт,
ал сияқтанған сөздерді алсақ, тура түрде (күйде) тұрып, тек көлемді мағына
беретін барыс, ... ... ... ғана ... де ... ... алға, алда, алдан), басқа септіктерде түрленбейді, ал өзгерсе, өте
сирек қана қолданылады. Мұндай сөздер мағын,а жағынан қимылдың ... ...... білдіреді, оларда заттық мағына болмайды, сөйлемде ... ... ... ... Ал сөз табы жағынан мұндай сөздер үстеу
сөз ... ... ... ... ... ... кенеттен, лажсыздан,
кейде, шалқасынан, жүресінен, зорға, жатқа, басқа, текке, ... ... ... ... ... ... ... мұнда, сонда, осында
сияқтанған үстеулердің барлығы да ... ... ... ... [ 1; ... ... ... кейбір үстеулердің құрамындағы аффикстер,
шығу тегі жағынан алғанда, алғашында жалғаулар болғанымен, ... ... ... ... ... ... ... жеткен де, түбірге
сіңісіп кеткен, осы ... ... ... ... ... ... текке, бекерге, жатқа, бірге, кешке ... ... ... ... көнеленіп, лексикалануынан жасалса, кейде, ... ... ... қапыда, қапелімде, лезде деген үстеулер жатыс
септік жалғауының көнеленіп, лексикалануынан жасалған. Шығыс септік жалғауы
мен көмектес септік ... ... ... ... ... ... ... сөздер пайда болған: 1) жүресінен, етпетінен,
шалқасынан, төтеден, кеңінен, келтесінен, ... ... ... 2) ... ... ... т.б.» [ 11; 128 - ... қазіргі түркі тілдерінде қолданылып жүрген көптеген сөздердің
о бастағы мағынасын тілдің тарихына сүйене ашып, олармен ... ... ... ... тіл ... ... пайдалы әдіс.
1. Барыс септігінің көнеленуінен жасалған үстеулер
Қазақ тілінде көнелену тәсілі арқылы біржолата үстеуге айналған ... ... ... ... жатыс, шығыс, барыс, ... ... жиі ... ... ... жолмен жасалған кейбір сөздер
түбір мен жалғауға бөлуге келмейді.
А. Ысқақовтың «Қазіргі қазақ тілі» оқулығында - ға, - ге, - қа, - ... ... ... ... ... ... «Бұл септіктегі сөз
әрқашан етістік мүшемен (сөзбен) тікелей де, ... да ... ... ... ... білдіреді. (Ол ертең Москваға жүреді;
Оқушы кітапханаға кітап ... ... т.б.). ... ... сөз ... ... толықтауыш та, пысықтауыш та ... ... ... ... ... ... ... пышақ қынға қас, өтірік сөз жанға
қас (мақал). Барыс септіктегі сөздер сөйлемнің бірыңғай мүшелері ... ... жай ... ... де я ... бірдей жалғанып, я
тек соңғысына ғана жалғанып қолданылады. Мысалы: Мен бұл сұрауды ... оның ... ... ... ... ... ... дүниеге
қатғандай жан жағыма қарадым (С. Мұқанов)» [1; 62 - ... ... ... ... ... ... ... үстеулер болғандықтан, енді соған бірер мысал келтірейік. ... ... желе ... ... ... келе ... топ ... имамдай
қып, аяңшыл торыны, зор денелі Құнанбайды алға салып келеді (М. Ә.). ... алға сөзі ... ... ... кетті деген мағынада үстеу сөз табы
болып тұр. Алға ... ... - ал, - ға ... ... ... деп
талдамаймыз, өйткені - ға түбірге сіңісіп ... ... ... мағынасын білдірмейді. Төленова Г. Қ. ... ... ... ... ... жалғаулары» атты мақаласында: «Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігінде ал түбірінің 15 ... ... ... Ал, алға
дегеннің семантикасы олардан мүлдем басқаша» деп ... [7; ... ақ боз ат та ... ... ... ... ... дегенде
бойын түзеп ап, жаңа гана тымагын кейін қайырып қап еді. Абай буындары
қалтырап, басы айналып, зорға ... (М. Ә.). ... ... ... ... ... - сын үстеу қызметін атқарып тұр. Ә. Төлеуов еңбегінде - ... ... ... жалғауы деп қарайды. [8; 110]. Г. Теленова
мақаласында «Қазіргі қазақ ... ... ... ... - зор, - ға — ... ... ... тудыратын қосымша деп талдау дұрыс емес. Зор сөзі:
ірі, нән, үлкен, дәу және мықты, ... ... ... Ал енді зорға
сөзінің семантикасы әрең, әзер, зордың күшімен деген сияқты басқа ұғымды
береді» [7; 171]. Сол сияқты, Осы ... ... ... ... билері, күндіз
– түстік, кешке қонақасы жеп, асықпастан ай ... ... сөз. Сол ... ... Ырғызбайдан тараған осы мына жиырма ауылдың мынадай топтрының
ішінен бірде – бір жан әлі ... ... ... ... ... көрген
емес (М. Ә.). Бұл сөйлемдерде кешке, күнге сөздері мезгіл үстеу қызметін
атқарып тұр. Кешке, күнге ... ... кеш - ... күн – зат ... -ге ... септігінің жалғауы деп талдасақ қателесеміз.Өйткені бұл
сөздердің ... ... ... ... сөз табы ... тұр. Бір
қарағанда, барыс септігінің жалғауы сөз тудырушы жұрнақ сияқтанады, ... ... ... ... ... Мәселен, Қысы – жазы Ұлжандармен
бірге көшіп жүретін Жидебай, Барақты қыстайтын ауылдар (М. Ә.). ... ... бір – сан ... -ге - сан ... ... ... ... деп
талдамаймыз, өйткені барыс септігінің жалғауы – ге түбірмен сіңісіп
кеткені соншалық ара ... ... ... ... ... ... ... септігінің көнеленуінен жасалған үстеулер
Тілімізде жатыс септігінің - да, - де, - та, - те жалғаулары ... ... ... кездеседі. Жатыс септігі туралы А. Ысқақов ... ... ... ... деп ... «Бұл ... ... негізінде
көлемдік, мекендік және мезгілдік мағына береді. Осыған сәйкес, сөйлемде
толықтауыш та, мезгіл ... та ... ... ... баяндауыш та
болады». Мысалы: Жат қораны түзеткен қартаң шалда сана жоқ (Абай). [1; ... ... - да, - де, - та, - те ... ... ... ... ... Екеуі лезде барып, көш — көштің ... ... бір сәт ... де, әрі ... ... берді. Қараша лезде
тұрып, үндеместен жүріп кетті. Неше қабат бәйбіше – тоқал боп жатқанмен,
Құнанбай бұлардың ... ... ... ... ... ... (М. Ә.).
Бұл сөйлемдегі үстеу - лезде сөзі, яғни тез, шапшаң деген мағынада. Лезде
сөзінің ... мен ... ... ... мен ... ... Мұнда лез - өлі түбір, -де – тірі жұрнақ. Себебі біздің ... ... сөз жоқ және ... ... ... –де ... ... – сын үстеуі жасалып тұр. Алайда мұны бұлай талдамаймыз, ... ... ... ... ... Сол ... Сақал - шашы бір
реңдес, қара бурыл ... оқта - ... бір ... ... ... ... қарамайды. Шолпы әуелі жмі сылдырлап, аздан соң ... тағы ... соң анда – ... бір ғана шылдыр ете ... ... (М. Ә.). ... оқта – ... анда - ... сөздері әр кезде, сирек
деген мағынада мезгіл үстеуі қызметін атқарып тұр. Бұл сөйлемдердегі үстеу
сөздердің түбірі ... ... өлі ... ... да, - та, ... ... ... сөз табы жасалып тұр.
Үстеу жасауда бірсыпыра сілтеу есімдіктері ... ... ... бұл, ол, осы, сол, ана, мына және кей ... ... септік
жалғауының қосылып айтылуы түрінде консервацияланған бірсыпыра сөздер де
үстеулер қатарына ауысқан. [2; 205]. Мысалы: Сонда ... ... ... оның ... жал - ... сол ... ... алып, қалғымай,
сақшыдай бағып осы өңірді қалт етпей күзетіп тұрған сияқтанады (М. Ә.).
-Қайғысы не? — деп Абай ... ... ... (М. ... ... барынша жан ашыған мейірбандық та бар (М. Ә.); ... ... ... әйел қонақтар көп екен (М. Ә.). Бұл сөйлемдерде сонда, кейде
(үстеу) сөздері мезгілді білдіріп, мезгіл үстеу де, ал мұнда, ... ... ... ... мекен үстеуі қызметін атқарып тұр.
Жоғарыда келтірілген лезде, оқта - ... ... ... ... - да, - де, - та, - те жалғауының грамматикалық ... ... ... бұл ... ... мен ... тұтас түбір ретінде түсінеміз.
3. Шығыс септігінің көнеленуінен жасалған үстеулер
Төлекова Г. ... ... сөз ... ... ... ... ... «түбір сөзбен шығыс септік жалғауы да ... ... ... ... ... ... кеткен көнелеген сөздері
жатады» - дейді. [7; 172]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... айтқанына амалсыздан бағынды (М. ... ... ... сөзі ... - ... үстеуі қызметін атқарып
тұр. Берілген сөздерде шығыс септік жалғауы жалғанбай тұрған кезде мағынасы
басқа да, ... ... ... жалғанып айтылғанда беретін мағынасы басқа.
Ежелден мәлім: қай ауылдың үстінде сияқ болса сол ауыл мол шығасылы
болмақ (М. Ә.). ... ... - ... ... ... бұл ... ... түбір
ретінде қолданамыз. Сіңіскен сөздерге ... ... ... ... ... бірігіп, бөлшектеуге келмейтіндей дәрежеге жеткен
сөздерін жатқызуға болады. Ғалым Ә. Төлеуов осыған байланысты: «Кейбір сөз
таптарына тән ... ... ... ... алшақтап, жалғанған
сөздерінің айрылмайтын бөлшегі болы қалыптасады. Ондай ... ... тіл ... ... ... деп ... - дейді
[8;42]. Дәл осы тұста, Г. Төленова өз мақаласында өлі ... тірі ... ... ... ... ... ... сөзінің түбірі - ежел
- өлі түбір. Бірақ сөйлеу тілінде ежел деп айтылмайды, - ден ... - ... ... ... бірігіп кеткен. Сондықтан да, қазіргі қолданыста
бұл сөз түбір мен қосымшаға бөлінбейді [7; 175].
Шығыс септігінің көнелуінен жасалған ... ... Л. С. ... ... Қазіргі қазақ тілінде шығыс септік формасынан ажыратылған
үстеу мәніндей сөздер кездесе береді: бірден, ... ... ... ... ... ... ... сөздердің құрамында келетін көмектес септігі жалғауы да көбінесе
үстеу, зат есім сөздерінің ... ... жаңа ... ... ... ... ... сөздер, негізінен алғанда, мекен, мезгіл,
амалдық мәндерді білдіреді ... ... ... септік іс амалдың қүралы мен тәсілін, мекені
мен мезгілін, ортақтасу мен бірлесу, ... ... ... жай - күй
қатынастарын және басқа әр ... ... ... ... Балқыган
балығымен, байлығымен Атырау, Арал, Балқаш көлім қандай! (I. ... ... - мен ... ... ... бөлуге болады. Түбірі -
балық, - ы – ... ... 3 - ... - мен - көмектес септік формасы
деп ... Ал, ... ... ... ... да, өзге ... де
еріксіз тартып кетті (М. Ә.). ... ... ... ... ... ... бөлмейміз. Бұл тұтас ретінде қаралады, яғни көмектес септігі
түбірмен бірігіп, сіңісіп ... ... ... ... ... ... заттық мағынада болмай, қимылдың алуан ... жай - ... ... біраз ғалымдар - ын, - ін ... ... ... деп ... Бұл туралы «Қазіргі қазақ тілінің
сөзжасам жүйесінде» былай дейді: - ын, - ін ... ... ... негізінен алғанда қалыптасқан пікір бар. Ол - ... ... ... деп ... ... Н. К. ... -н,( - ын) көрсеткішін көмектес
септігінің көнерген түрі деп қарайды.
Қосымшаның осы түріне ... А. Н. ... та ... ... Ол былай деп жазады: «Осы ... ... ... ... ... және сын -қимыл үстеулердің құрамында сақталған».
Ал зерттеуші А. С. ... ... ... осы ... арнайы
күрделі бір топ қүрайтындығын айтады. Оның ... ... ... осындай септік формасындағы біраз сөздер келіп ... ... ... ... ... ... құбылысы жағынан олар жыл мезгіл мен тәулік
мөлшерін білдіріп, есім сөздерден өрбіп ... ... ... ... ... ... пікірлерге қарағанда - ын көрсеткіші
үстеудің арнайы бір форманты ретінде танылады.
Қорытынды
Жалпы, ... ... зат ... ... ... сөз ... ... Бірақ келген зат есім үстеу ... ... ... өрік, бауыр, үй, жер т.б. зат есімдерден жасалған үстеу жоқ. Үстеуге
уәждеме болған зат есім сөздерді талдап қарайық, олар - ... ... ... ... ... ... сияқты мекендік, мезгілдік мәндегі септік
формасындағы сөздер. ... ... ... қайда жасалғанын білдіреді.
Осы жағына келгенде олардың арасында ... ... бар. Зат ... ... ... ... ұқсастығы бар зат есімдер үстеуге уәждеме
болған. Сондай - ақ зат ... ... ... ... атаулар үстеуге
уәждеме болған (мәселен, кеш, күн, жаз) [9;61].
Осы мәселеде Е. Саурықов дұрыс ... ... ... ... негізінде үстеуге айналатын тілдік единицаның қалпы мынадай:
а) адвербиалдану үшін өзге сөз табына өтетін сөздің семантикалық
бейімділігі болуы
керек, яғни ... және ... ... ... ... сөз ... ішінде тұрақты пысықтауыштық қызметке ие болу қажет;
б) септік немесе көсемше формаларының функциялық жақтан арнайы
бейімделіп,
лексикалануы шарт;
в) ... ... ... ... керек» [10; 53].
Қорыта келгенде, тілдегі сөзжасам жүйесінің оның ішінде үстеулердің
жасалуы, адвербиализация, сонау көне ... ... ... ... ... ... жасалуы одан арғы дәуірде пайда болғанын
байқауға ... ... ... түркі тілдеріндегі негізгі үстеу ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің
нэтижесінде көптеген жасалу жолы белгісіз, мағынасы көнелген, әлі ... ... ... келе ... ... ... ... бір жүйеге салуға
болады, демек, бір жүйеге салу ... жас ... ... ... ... ... А. Қазіргі қазақ тілі. - Алматы, 1991
2. Қазақ тілінің грамматикасы І том. - ... ... Ә. ... ... ... // Қазақ тілі мен
әдебиеті журналы. - 1996 - ... ... Е. ... септік формалы кейбір үстеулердің тарихы //
Қазақ тілі мен ... ... – 1996 - ... ... Н. ... ... сөзжасамы. - Алматы, 2002
6. Қазіргі қазқ тілінің сөзжасам жүйесі. - Алматы, 1989
7. Төлекова Г. Қ. ... ... сөз ... ... ... жалғаулары
// ҚазҰУ хабаршысы. - Филология сериясы. - 2006 - №4(94)
8. Төлеуов Ә. Сөз таптары. - Алматы, ... ... Б. А. ... ... ... ... ... қосымшасы
туралы // ҚазҰУ хабаршысы. - Филология сериясы – 2006 - №4(94)
10. Саурықов Е. Адвербиалдану процесінің құрылымдық, семантикалық ... Фил. ғыл. ... - ... ... ... К. Тіл ... ... - Алматы, 1965
12. Сауранбаев Н. Қазақ тілі. –Алматы, ... ... Ә.О. ... ... ... . Фил. ғыл. ... – Алматы, 2001
14. Әуезов М. Абай жолы. – Алматы: Жазушы, - 2002

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мүсірепов Ғабит Махмұтұлы6 бет
Көнеленген септік жалғаулары, олардың синтаксистік ерекшеліктері125 бет
Септіктің аналитикалық формасын жасайтын тілдік бірліктер48 бет
Eciмшe туралы жалпы түсінік44 бет
«Китаб муқаддима» ерекшеліктері173 бет
Герундийдің көркем әдебиетте қолданылу ерекшеліктері және аударылу жолдары9 бет
Жалғаулы сөздердің классификациясы және олардың сипаттамасы23 бет
Кәсіби қазақ тілі.Орта және кәсіптік оқу орындарының студенттеріне арналған оқулық57 бет
Мектепте үстеуді оқытудың жаңа әдіс-тәсілдерді қолданудың тиімділіктері25 бет
Оқу мен жазу арқылы сын тұрғысынан ойлауды дамыту – педагогикалық технология22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь