Буынаяқтылар, Шаянтәрізділер,Өрмекшітәрізділер

Жоспар

Буынаяқтылар . омыртқа жотасы жоқ жәндіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Шаянтәрізділер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Өрмекшітәрізділер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Бунақденелілер (түрленгілер) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қосқанаттылар отряды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Буынаяқтылар – омыртқа жотасы жоқ жәндіктер. Бұлардың аяқтары буын арқылы жақсы қимылдайтын бірнеше бунақтардан құралғандықтан, буынаяқтылар деп аталады.
Буынаяқтылар типіне жататын жәндіктердің жалпы сипаттамасы.
Буынаяқтылар-Жер шарындағы өте көп таралған жәндіктер. Ғалымдардың есептеуіне қарағанда буынаяқтылардың екі миллионнан астам белгілі екен, ал жануарлар әлемінің қалған 15 типіндегі жануарлар түрі екі жүз мыңнан аспйтын көрінеді. Буынаяқты жәндіктер суда да (теңізде,тұщы суда), құрлықта да мекендейді, олардың көпшілігі тіпті құрлықтағы жануарлардың денесінде де тіршілік етеді.
Буынаяқтылардың денесі негізінен алғанда үш бөліктен (бас,көкірек,құрсақ) құралғанымен де, барлығынд бірдей айқын білінбейді. Олардың денесі әктенген тұздар сіңген органикалық заттармен-хитинді жабынмен қапталады. Хитинді жабын жәндіктің ішкі мүшелердің зақымданудан қорғайды. Жабынның ішкі жағына бұлшықеттер бекінеді. Кейбір буынаяқтылардың, мысалы шаянтәрізділердің жабыны денені қаптайтын нағыз сауыт тәрізді болады.
Буынаяқтылардың ішкі құрылысы буылтық құрттарға көбірек ұқсайды, сондықтан да олардың арғы тегі қарапайым теңіз буылтық құрттары деп есептелінеді. Олардың дене қуысындағы мүшелерінің (асқорту, тынысалу, қанайналым, зәршығару, жыныс, жүйке жүйелері, сезім мүшелері) одан әрі дамып, жетіле түскенін байқау қиын емес.
Сендер уынаяқтылардың сыртқы және ішкі құрылысын оқып үйренген кезде бұрын оқып өткен жәндіктердің, әсіресе буылтық құрттар мүшелерінің құрылысы мен атқаратын қызметіндегі ерекшеліктерді еске түсіріп көріңдер, сонда сендерге эволюция барысында қандай өзгерістер болғанын, әр түрлі мүшелер жүйесінің жоғары сатыға көтерілуі мен мәнін түсіну оңайырақ болады.
Сөйтіп,біз буынаяқтылардың үш класын оқып үйренеміз, атап айтқанда: шаянтәрізділер, өрмекшітәрізділер және бунақденелілер класы.

Шаянтәрізділер-дене бөліктері айқын бөлінбейтін, желбезек арқылы тыныс алып, суда (теңізде,мұхитта, тұщысулы қоймаларда) мекендейтін буынаяқты жәндіктер. Шаянтәрізділердің 25-30 мың түрі бар деп есептеледі.Шаянтәрізділер басқа буынаяқтылардың басындағы екі жұп мұрты, желбезек арқылы тыныс алуы жұмыртқадан дамуы арқылы ерекшеленеді.
Шаянтәрізділердің табиғатта сан алуан түрлері кездеседі. 200 миллион жылдан бері Жер бетінде келбетін өзгертпестен тіршілік етіп келе жатқан дулығар-жаңбырдан соң сүрлеу жол торабынан табылатын шаянтәрізді жәндік.
Шаянтәрізділердің кездеспейтін жері жоқ, олар тоқтау суларда да, теңіз бен мұхитта да, арктикалык көлдерде де су қоймалар мен тартылып кететін суларда да жағажай құмында да шабындықтарда да тіпті үйде де тіршілік етеді. Олар судың тұздылығына, температурасына, қышқылдығына, судағы газ құрамына оп-оңай бейімделеді. Каспий теңізіндегі ең тұзды бұғаз-Қарабұғаз көлін суында артемия деген шаянша тіршілік етеді. Ал кейбір тармақмұртты шаяншалар суы тартылған суқоймада үш жыл бойы тіршілігін жоймайды.
Шаянтәрізділердің мөлшері де алуан түрлі-дафния және циклоптың тұрқы 1-8 мм, ал жапондық таңқышаяны алдыңғы аяқтарын созғанда қысқыштарының аралығы 3 метрге жетеді.Олардың пішіні, сондай-ақ реңі бірін-бірі қайталамайды,кейбір онаяқты шаянтәрізділер реңін мекен еткен жерінің түсіне клтіріп,өзгерте алады.
Шаянтәрізділердің біреуі еркін жүріп, жүзе алатын болса, енді біреуі астындағы заттарға бекініп, тапжылмай отырады. Теңізжаңғақ, теңізүйрек тәрізді мұраяқты шаянтәрізділер қозғалмай тіршілік еткендіктен олардың денесі әктенген бақалшақпен қапталады.
Теңіз планктонының 90 процентке жуығы шаянтәрізділерден құралады. Планктон дегеніміз-су бетінде қалқып жүретін ұсақ тірі ағзалар. Олардың кейбіреуі-өсімдікпен, енді біреуі жәндіктермен қоректенеді. Қалқыма шааяндардың негізгі қорегі-ұсақ балдырлар.Суда да, ылғалды құрлықта да тіршілік ететін жылбысқа-өсімдікпен қоректенетін шаянтәрізділердің бірі, оның Өзбекстандағы түрі шабындықтағы өсімдіктерді жайпап жібереді. Ал онаяқты шаяндар-өзен шаяны, қысқышсыз шаян, омар, таңқышаян-жыртқыш жәндіктер, бұлардың кейбіреуі шіріген жануар және өсімдік қалдықтарымен қоректеніп, кейбіреулері паразиттікпен тіршілік етеді.
Шаянтәрізділердің тіршілік ету ұзақтығы түрліше болып келеді. Мұртаяқты шаяншалар-7 жыл, ал жамбасқұрттар 30 жылға дейін әрекетін тоқтатпайды.
Пайдаланған әдебиеттер
Жануартану..............................................................................................................
Тіршіліктану кітабы...............................................................................................
Әр түрлі журналдар...............................................................................................
Әлемнің қызықтары...............................................................................................
        
        Жоспар
Буынаяқтылар – омыртқа жотасы жоқ
жәндіктер..............................................................
Шаянтәрізділер..............................................................
.............................................................
Өрмекшітәрізділер...........................................................
... .......................................................
Бунақденелілер (түрленгілер)
............................................................................
......................
Қосқанаттылар
отряды..............................................................
..............................................
Буынаяқтылар – омыртқа ... жоқ ... ... аяқтары буын
арқылы жақсы қимылдайтын бірнеше бунақтардан құралғандықтан, буынаяқтылар
деп аталады.
Буынаяқтылар типіне жататын жәндіктердің жалпы сипаттамасы.
Буынаяқтылар-Жер шарындағы өте көп таралған ... ... ... буынаяқтылардың екі миллионнан астам белгілі екен, ал
жануарлар ... ... 15 ... ... түрі екі жүз ... ... Буынаяқты жәндіктер суда да (теңізде,тұщы суда), құрлықта
да ... ... ... ... құрлықтағы жануарлардың денесінде де
тіршілік етеді.
Буынаяқтылардың денесі негізінен алғанда үш бөліктен
(бас,көкірек,құрсақ) құралғанымен де, барлығынд бірдей айқын ... ... ... ... ... ... ... қапталады. Хитинді жабын жәндіктің ішкі мүшелердің зақымданудан
қорғайды. Жабынның ішкі жағына бұлшықеттер бекінеді. Кейбір
буынаяқтылардың, мысалы шаянтәрізділердің жабыны денені ... ... ... ... ішкі ... ... ... көбірек ұқсайды,
сондықтан да олардың арғы тегі қарапайым теңіз буылтық құрттары деп
есептелінеді. ... дене ... ... ... ... ... ... жүйке жүйелері, сезім мүшелері) одан әрі
дамып, жетіле түскенін байқау қиын емес.
Сендер уынаяқтылардың сыртқы және ішкі құрылысын оқып ... ... оқып ... ... ... буылтық құрттар мүшелерінің құрылысы
мен атқаратын қызметіндегі ерекшеліктерді еске түсіріп көріңдер, сонда
сендерге эволюция барысында қандай өзгерістер болғанын, әр түрлі ... ... ... ... мен мәнін түсіну оңайырақ болады.
Сөйтіп,біз буынаяқтылардың үш класын оқып үйренеміз, атап айтқанда:
шаянтәрізділер, өрмекшітәрізділер және ... ... ... айқын бөлінбейтін, желбезек арқылы тыныс
алып, суда (теңізде,мұхитта, тұщысулы қоймаларда) мекендейтін буынаяқты
жәндіктер. Шаянтәрізділердің 25-30 мың түрі бар ... ... ... ... екі жұп мұрты,
желбезек арқылы тыныс алуы жұмыртқадан дамуы арқылы ерекшеленеді.
Шаянтәрізділердің табиғатта сан алуан түрлері кездеседі. 200 миллион
жылдан бері Жер ... ... ... ... етіп келе ... соң ... жол торабынан табылатын шаянтәрізді жәндік.
Шаянтәрізділердің кездеспейтін жері жоқ, олар ... ... да, ... мұхитта да, арктикалык көлдерде де су қоймалар мен тартылып кететін
суларда да жағажай құмында да шабындықтарда да тіпті үйде де ... Олар ... ... ... ... ... газ
құрамына оп-оңай бейімделеді. Каспий теңізіндегі ең тұзды бұғаз-Қарабұғаз
көлін суында артемия деген шаянша тіршілік етеді. Ал кейбір тармақмұртты
шаяншалар суы тартылған ... үш жыл бойы ... ... ... де алуан түрлі-дафния және циклоптың тұрқы 1-8
мм, ал ... ... ... ... созғанда қысқыштарының аралығы
3 метрге жетеді.Олардың пішіні, сондай-ақ реңі бірін-бірі
қайталамайды,кейбір онаяқты шаянтәрізділер реңін ... ... ... ... ... ... ... жүріп, жүзе алатын болса, енді біреуі
астындағы заттарға ... ... ... Теңізжаңғақ, теңізүйрек
тәрізді мұраяқты шаянтәрізділер қозғалмай тіршілік еткендіктен олардың
денесі әктенген бақалшақпен ... ... 90 ... ... ... ... дегеніміз-су бетінде қалқып жүретін ұсақ тірі ағзалар. Олардың
кейбіреуі-өсімдікпен, енді біреуі жәндіктермен қоректенеді. Қалқыма
шааяндардың негізгі қорегі-ұсақ ... да, ... ... ... ... ... қоректенетін шаянтәрізділердің бірі,
оның Өзбекстандағы түрі шабындықтағы өсімдіктерді жайпап жібереді. Ал
онаяқты шаяндар-өзен шаяны, қысқышсыз шаян, омар, таңқышаян-жыртқыш
жәндіктер, ... ... ... ... және өсімдік қалдықтарымен
қоректеніп, кейбіреулері паразиттікпен тіршілік етеді.
Шаянтәрізділердің тіршілік ету ұзақтығы түрліше болып келеді. Мұртаяқты
шаяншалар-7 жыл, ал ... 30 ... ... ... ... ... және адам ... маңызы орасан зор.
Теңізде тіршілік ететін шаянтәрізділер балықтардың, мұртты киттердің,
былқылдақденелілердің мен ... жемі ... ... Көптеген
шаянтәрізділердің кәсіптік маңызы бар. Балтық теңізі алқабындағы
суқоймаларда тіршілік ететін жалпақ саусақты шаян мен Каспий теңізі
алқабындағы ... ... ... ... ... әзірлеу
үшін ауланады. Бұрынғы ТМД-да кәсіптік жағынан камчаткалық таңқышаян
тиімді деп ... ... ... ... ... ... ... көбірек ауланады. Сендер көптеген жануарларды
қорек, адам үшін тағамға пайдаланылатын шаянтәрізділерді қорғап, өнеркәсіп
немесе ауылшаруашылық қалдықтарымен судың ластанбауына ат ... ... ... су да ... ... ... ... денесінің жұмсақ бөлігін қорғайтын қатты хитинді жабын болады.
Шаянтәрізділердің денесі екі бөліктен құралады: қомақты бөлігі-
баскөкірек, екінші бөлігі-бунақтанған ... екі ... ... ... зәр ... ... ... жақсы жетілген. Баскөкіректің алдыңғы
жағындағы соядың екі жағында екі жұп бунақтанған мұртшалары бар.
Өрмекшітәрізділер-дене бөліктері айқын білінбейтін, өкпе ... ... ... ... ... көпшілігі құрлықта мекендейтін жай көзді
жәндіктер. Бұлардың 60 мыңға тарта түрі бар деп ... ... ... ... ... ... ... төрт жұп жүретін аяқтары болады, жұмыртқалау немесе тірілей
туу арқылы көбейеді. Бұлар дана ... ... ... ... қыршаян, бүйі, қарақұрт және кенелер.
Шаршылы өрмекші. Ағаштың бұтақтарының қолтығынан, дөңгелене керілген
өрмекау ортасынан аулағыш торға түскен олжасын жәукеңдеп ... ... ... екі ... ... ... шағын бөлігі-бас көкірек
буылтықсыз доп тәрізді, екінші үлкен бөлігі-құрсақ. Оның үстіңгі жағынан
қарағанда арқасындағы ақ шаршы анық көрінеді. ... ... ... ... жай ... ... Олар әр жаққа бағыттала
орналасқандықтан, өрмекші айналасындағы заттарды түгел көре алады.
Баскөрікектің астыңғы жағында, ауыздың үстіне ... улы ... ұшы ... ... ... екі күйіс аяқ жүретін сегіз аяқтардың алдыңғы
жағында екі тұтқы аяқ бірден көзге шалынады. Өрмекші ұшатын
бунақденелілер: шыбын, көбелек, ... ... ... әр ... ... ... ... болып саналады. Корегін
аулау үшін өрмекші құрсағының ұшындағы үш жұп ... ... ... ... ... мен ... ау тоқиды. Өрмек сүйелдерімен бір жұбынан-
берік те жуандық өрмек; екінші жұбынан-корегін аулайтын жабысқақ ... ... ... ... ... жіп ... ... шығады. Аулауыш
торды аналық өрмекші тоқып әзірлейді. Өрмекші ең алдымен жуантық өрмек- тен
көп бұрышты жақтау дайындап, одан аулауыш тордан ... ... ... ... арқылы өрмекау жасап шығады. Ауға түскен корегін өрмекші
өрмекаудың ортасынан созылған хабаршы ... ... ... ... 20 ... астам түрі бар деп есептелінеді, солардың екі мыңы
бұрынғы ТМД территориясында мекендейді. Қазақстанда да өрмекшілердің түрі
көп. Шыбын, тарақан және ... ... ... үй ... мәлім. Суқоймаларда өрмектен қоңырау тәрізді үйшік жасап алатын
мизан-су өрмекшісін кездестіруге болады.қазақстанның шөл және шөлейт
аймақтарында улы ... түрі өте көп. Енді ... ... ... улы ... жеке тоқталып көрейік.
Бүйі-шөл және шөлейт аймақтың өзен аңғарларымен сайларында, кейде орманда
тіршілік ... ... ... ... ... ... ... түкті тұрқы 4 см-ге дейін
жетеді.Бүйінің реңі тұрақты болмайды, кейде қызылсары, кейде тіпті қошқыл
түске дейін өзгереді, ал бауыр жағы ақшылдау болып ... Ол ... 60 см етіп тік ... інде ... жасырынып, түнде корегін
аулауға шығады. Жаздың соңғы айларында аналық бүйінің уы күшейеді, алайда
құрттардың ... ... ... ... ... ... аналық бүйі
бұрынғы інді тереңдетіп, жас даралары мен бірге қыстап ... ... ... ... ... бекітіп алады. Бүйі жұмыртқа арқылы көбейеді.
Бүйілер тек құрғақ жерде ғана емес су ... ... ... ... көлдердің жағалауларында бүйілер өте көп кездеседі.
Қарақұрт-ықтырмашы тұқымдастарға жататын улы өрмекші. Қарақұрттың аналығы
аталығынан ірі болады-тұрқы 1-2 см, ... ... ... ... ... ... көзге бірден шалынады.Ноқаттар санының 13 болуы
өрмекшінің улылығын айқындай түседі. Жыныстық жағынан жетілген қарақұрт
аналығының улылығы ең қауыпті күркіреуік жыланның уынан 15 есе ... оның ... ... жылқы, сиыр өліп кетеді. Дер кезінде емдеу шарасы
қолданылмай қалса, ... адам да ... ... қазаға ұшырайды.Қарақұрт
шаққан жер қызарады да дереу жоғалып кетеді.10-15 минуттан соң бас айналып,
іш, кеуде,бел ауыра бастайды да аяқ ... ... ... ... ... тек 3-4 ... соң ... ерекше бөрткен шығып, науқастың беті бері қарайды. Қарақұрт қатты
шаққанда ... ... ... адам ... ... ... салуы
мүмкін.
Қарақұрт әсіресе жусанды тың жерлерде, бос алаңқайларда, арық
жағалауында, жыра беткейлерінде мекендейді, ылғалды онша
жақтырмайды.Жыныстық жағынан жетілген аналық ... түсі ... ... ... ... ... ... көбірек шығады. Маусым,
шілде айларында қарақұрттың аналығы ... ... ... аулауыш
ықтырма жасайды да, сонда паналап, пілдеге салған жұмыртқаларын ... ... ... ... одан көктемде жас қарақұрттар
пайда болады.
Қарақұрт аулағыш ықтырманы қорегін аулау және өзі паналау үшін жасайды.
Белгілі ... жоқ ... ... деп ... ... ... мекендейтін жерлерді мұқият қарап, тынығу
немесе түнеу қажет болса, отыру немесе жату үшін қарақұрттың жоқтығына
әбден көз жеткізіп алу ... ... ... ... ... қарақұрттың тіршілігіне жете зеріттеген Қазақстан ғалымы Павел
Иустинович Мариковский ұсынған әдісті ... ... уын ... Ол үшін ... ... әрі кеткенде екі минуттан асырмай, қарақұрт
шаққан жерді дереу жанып тұрған ... ... ... ... ... ... ... үлгірмеген у сонда бұзылады да әсері болмай қалады.
Қыршаян.Бұл-өзен шаянына ұқсас, өрмекшітәрізділер класына ... ... ... 750-ге ... түрі ... Бұрынғы ТМД-да да олардың
13 түрі мекендейді қазақстанда да қыршаяндар көп. Қыршаянның тұрқы ... ... ... Денесі екі бөліктен: баскөкірек және құрсақтан
құралады. Құрсақ ... ... ... алдыңғы бөлігі жуантық та,
соңғы бөлігі жіңішкеріп, құйрық тәрізді созылыңқы келеді.Қалқанмен
қапталған баскөкірегінде екі жұп ортаңғы үлкен көз және 5 жұп ұсақ ... ... ... бөлігінің ең соңғы буындағы екі жұп улы бездің
өзекшесі үшкір шаншарға ашылады. Қыршаян ... ... ... ... ... (өрмекші,бунақдене) өлтіреді одан мал (қой,жылқы) және
адам ауыр сырқаттанады, ... ... өлін ... ... сақтана білген жөн.
Қыршаянның ауыз бөлігінде кішірек қысқышты күйісаяқ және үлкен қысқышты
тұтқыаяқтар болады, ол солар арқылы қорегін ... ... ... ... ... тыныс алады, тірілей балалайды, жас қыршаяндар анасының
денесіне жабысып жүреді. Қыршаяндар ауа райы жылы және ыстық елдерде,
сондай-ақ ылғалды орманда да, ... шөл ... да, кез ... ... ете алады.
Кенелер.Бұлар-өрмекшітәрізді ұсақ жәндіктер-топырақта, орман төсемінде,
әр түрлі ұяларда,індерде, өсімдіктерде, тұщы суларда,теңіздерде ... ... ... ... ... ... 20 ... түрі бар деп есептеледі.Бұлардың дене мөлшері 0,05-13 мм ... ... ... кене мөлшері 30 мм-ге дейін жетуі мүмкін. Көпшілік
кенлердің медициналық және мал дәрігерлік салада мәні бар.Олар бір ... ... ұзақ ... адамға тасымалдауға
бейімделгендіктен, адам мен үй хайуантатарын ауруға шалдықтырады.
Астық және ұн қорын ... ... ... де ... тобы ... ... тіршілік ету әсеріннен мәдени өсімдіктердің түсімі
кеміп, тіпті өсе алмай қалады. Дегенмен қураған өсімдік қалдықтарын шіріту
арқылы топырақ құнарлығын арыттыратын, топырақта ... ... де ... әр ... экологиялық ортада тіршілік етуі олардың мекен
ету ортасының алуан түрлілігүн және биологиялық ерекшеліктерін дәлелдейді.
Мысалы, жайылым кенесі, су кенесі, ... ... ... ... ... ... деген сан алуан топтары бар.
Кенелер азық-түлік қорын бүлдіріп, ауыл шаруашылығына үлкен зиян
келтіреді. Микроскоппен ғана көруге болатын өте ұсақ кенелер,мысалы,қамба
кенесі, ... ... ... ... ... ... Ол ... өте тез көбейеді де, астық пен ұнды жеп оны шірік иісті сұр
затқа айналдырады.
Бунақденелілер (түрленгілер)-дене бөліктері айқын білінетін, негізінен
демтүтік арқылы ... ... ... ... ... ... шала және ... түрленіп дамитын алты аяғы бар буынаяқты
жәндіктер. Бунақденелілердің 2 милионға тарта түрі бар деп
есептелінеді.Олардың 100 мыңға ... ... ... ТМД териториясында
мекендейді.Көптеген бунақденелілердің ересек күйінді бір немесе екі жұп
қанаты болады. Бунақденелілердің құрсақ ... ... ... ... ... ... бұл ... жататын жәндік-бунақдене,ал
жәндіктер тобы бунақденелілер деп аталады.
Бунақденелілер класы-жануарлар ... ең ... ... бай, ... ... ... ... бұл класс екі класс тармағына
бөлінеді:бірінші-туақанатсыздар,екіншісі-қанаттылар.Туақанатсыздар
қарапайым құрылысты бунақденелер оларда ешқашан қанат болмаған
туақанатсыздар-жай көзді(көпшілігінің көз жоқ), тура (өзгеріссіз) дамитын
жәндіктер.Ал қанаттылар-денесі едәуір жоғары ... ... ... көпшілігінде қанат болады, алайда паразиттік тіршілікке
бейімделген бунақденелілер эволюция барысында қанатын жойған. ... ... ... ... өте ... ... класс тармағына тоқталу қажет.Жалпы бунақденелілердің 34
отряды бар, ... ауыл ... ... ... ... ... байланысты отрядтарды шала түрленіп даму және толық
түрленіп даму елекшеліктері бойныша топтастырылған жөн.
Турақанаттылар отряды. Бұлардың алдыңғы қанаттары денесіне қомдалатын,
қатқылдау ... ... тура ... ... ... ... ... жұбы-жарғақ қанат, тура қанаттың астына
орналасады.Ауыз мүшелері кміруге бейімделеді. Артқы аяқтары ұзын
болғандықтан, тура қанатты бунақденелілер ұзаққа секіре алады. ... ... ... ... ... тура қанаттылар
отрядына жатады. Бұлардың кейбіреуі кейбір дене мүшелерін біріне-бірін
үйкелеу арқылы шырылдаған дыбыс шығарады; шекшек пен шілделік қанатын
қанатына үйкейді;шегіртке мен ... ... ... санымен қанаттың жиегін
үйкейді. Шегіртке, саяқ, бұзаубас тәрізділері ауыл шаруашылығына зиян
келтіреді.
Шегіртке. «Шегірткілер егін жер, ... ... жер» ... мәтелді
халық бекер айтпаған. Қазақстанда, Сырдария, Іле, Алакөл, Зайсан көлі,
Каспий теңізінің қамысты жағалауын жайлайтын көкқасқа ... ... аса ... ... Бұл ... ... түрлерінен
денесінің ірілігі және мұртының қысқалығымен ерекшеленеді. Көкқасқа
шегіртке оңтүстік аймақтағы өзен сағасында көбейеді. Көбею маусымы ... ... ала ... ... ... құрсағының ұшындағы қысқа
жұмыртқасалғышпен топырақты шұңқырлап, ерекше безден бөлініп ... ... ... зол ... ... ... зат жұмырқаларды
біріне-бірін жабыстырып, шұжық пішінді қоймақалта түзеді. Жұмыртқалар
қоймақалтада қыстап шығып, одан көктемде дернәсілдер дүниеге
келеді.Дернәсіл қанатсыз ... ... оны ... деп те атайды.
Дернәсілдер бірнеше рет түлейді де, топтасып тіршілік ете бастайды;
дернәсілдер тобы жаушоғыл деп аталады. Жаяушегірткелерден құралған жаушоғыл
жолында кездескен өсімдік ... ... бір ... ... ... ... бесінші рет түлеген соң ересек шегіртке (имагоға) айналады. Ересек
шегірткелер аспанды қаптап, егістегі жаяушегірткелерден әрмен ... ... егін ... қол ... қарап қалмай,
олардан қорғану шаралары жасалады. Ең алдымен шегірткелердің қоймақалтасын
құрту керек, ол үшін ... ... су ... ... жыртады.
Сондай-ақ жаяушегірткелердің жаушоғылына тосқауыл жасап, жолына кесе
көлденең терең ор қазу керек. Жаяушегірткелер ұша ... ... ... сол кезде оларды жоюға болады. Көкқасқа шегірткені жою
үшін қызғылт қаоаторғай- таптырмайтын жәрдемші.Өйткені қызғылт қараторғай
күніне үлкенді-кішілі 200 шегірткені жей ... ол ... күні бойы 5-6 рет ... ұшып ... әр жолы ... ... балапандарын 15-20 шегірткемен қолректенеді.
Саяқ.Бұл-шегірткеге өте ұқсас, бірақ шағын денелі бунақдене.Қазақстанда
сияқтың әсіресе шұбар саяқ және көгілдірқанат саяқ ... ... ... ... шаруашылық дақылдарын, шабындықты және
жайылымды бүлдіреді.
Шешек.Қазақстанда қысқақанатты шекшекті кездестіруге болады. ... ұзын ... ... оңай ... ... ... ... пайда келтіреді. Шекшектің жалпы дене бітімі шегірткеге ұқсас.
Шілделік.Үйде болатын шілделіктердің шырылын барлығыңда естіген
боларсыңдар. Шілделіктер-шегірткеге ұқсас ұзын мұртты бунақденелі
жәндіктер, ... ... ... екі ұзын өскін болады.
Бұзаубас.Шілделік тұқымдастарға жататын бунақденелі жәндіктің ... Ол ... ... ... жалпақ алдыңғы аяғы арқылы жерден ін
қазып, сонда тіршілік етеді. Бау дақылдарына келтіретін зияны
көп:өзімдіктердің тамырын ... ... ... ... жалпақ денелі болып келеді. Олардың үстіңгі
қанаттары көн тәрізді, астыңғы қанаттары жұқа, мөлдір.Үйде тіршілік ететін
ірі денелі қара ... мен ... ... ... ... ... қана ... адамға әр түрлі қауыпті ауруларды да
таратады.
Дәуіттер отряды. Дәуіттердің дене құрылысы еріксіз таңдандырады: ... ... ... және ... екен деп ... ... Ол қорегін тұтқыяқтарымен аулайды. Қазақстанда кәдімгі дәуіт
және даққанатты дәуіт ... 3 түрі ... ... ... ... ... ... жоятын пайдалы
жәндіктер.
Инеліктер отряды. Инеліктер-жемін күндіз аулайтын жыртқыш бунақденелі
жәндіктер. Олар су маңында ұшып жүріп көбінесе масаларды құртады.Ауыз
мүшесі ... ... ... суда ... ... Оның төменгі
еріні ұсақ су жәндіктерін, балық шабақтарын аулауға бейімделіп, қапқыға
айналған. Инеліктердің 11 түрі бұрынғы КСРО-ның Қызыл ... ... ... мүшесі шаншып солруға бейімделген қанатсыз
ұсақ, бунақденелі жәндіктер, олардың 40-қа жуық түрі белгілі. Биттің
жұмыртқасы ... деп ... ... мен ... ... ... қоректенеді. Соңғы кезде Үндістанда ғана кездесетін
тапалтақ доңыз денесінде паразиттік тіршілік ететін ... түрі ХТҚО ... ... ... және ... ... ... бит арқылы
таралады.
Мамық жегі және түгіжегілер отряды. Бұлар құстардың қауырсын
жабындарында және сүткоректілердің түктерінде мекендейтін ұсақ, паразит
бунақденелілер, ... ... ... ... кеміруге
бейімделген. Ең көп тараған түрі-тауық мамық жегісі. Ол ... ... , ... ... ... қауырсын өзегіне еніп кетеді, сөйтіп
тері ауруына шалдықтырады.
Құлықтар отряды. Бұл отрядқа жататыне бунақденелілер турақанаттыларға
ұқсастау болады. Дене тұрқы 1,5 см ... ... ... ... екі ... ... ... құлық Қазақстанда Қаратау жоталарында жиі
кездеседі. Бұларда түн жәндіктері, алайда Қаратаулық ... ... ... ... бұл ... мынадай қауесет бар: құлық ұйықтап жатқан
құлағына еніп, дабыл жарғағын жарады ... есту ... ... ... ... екен ... ... өсімдік гүлдері және бітеугүлдерімен,
өсімдік қалдықтарымен коректенетін, тас астында жасырынып тіршілік ететін
жәндік болғандықтан, бұл әңгімені тек қауесет деп ... ... ... ... ... ... ауыз мүшесі кеміруге бейімделген. Қанаттарының алдыңғы жұбы
жүйкесіз көн тәрізді ... ... ал ... жыбы-жарғақ қанатын желпеуіш
тәріздендіріп қомданып алады,.Бұлардың кейбір түрлері ... ... ... ... ... зиян келтіреді.
Теңқанаттылар отряды. Бұл отрядтағы бунақденелілер егістікке, ... және ... зиян ... әр ... ... Ауыз ... ... бейімделген.
Бітелер-денесі қампайған, өсімдіктің шырынымен коректенетін ұсақ жәндіктер.
Бұлардың аталықтарында көлденең жүйкелі қанат болады. Аналықтары ... ... ... ... ... біте және алма ... орамжапырақ бітесі-орамжапырақта мекендеп, жапырағына, тамырына
және қауданына зақым ... ... ... ... ... ... ... ағаштарынан
жапырақтарына немесе сабағына жабысып тұрған балауздық қалқаншыларды
кездестіру онша қиынға соқпайды. Міне осы бұдырларда қалқаншылардың
аналықтары тіршілік етеді. Қалқаншылардың ауыз мүшесі саншып-соруға
бейімделген, ... аз ... ... ... ... ... ал
паразиттік тіршілікке орай қанаттары мен аяқтары жойылып, қысқа
тұмсықшасымен өсімдік шырыннын сорады. Қазақстанда үтір ... ... ... ... ... долана бұтақтарынан
кездестіруге болады. Қалқаншылардың бояу алуға қолданатын пайдалы түрлері
бар, олар Мексикада мекендейді. ... ... ... ... ... ... ... түрі ТМД-да жерсіндірілді. Боямықтардан аса құнды
қызыл сыр-кармин өндіріледі.
Шалақанаттылар немесе қандалалар отряды. Қандалалардың ... ... ал ... ... ... ... тіршілік етеді, сөйтіп олар үлкен зиян келтіреді. Олардың
ауыз мүшесі шаншып-соруға бейімделген, бунақталған ... ... ... ... жұп ... ... біркелкі
емес: жиегі-көн тәрізді, қалың хитинді қабаттан құралған, қатқыл, ал
үстіңгі жағы-жұқа, жұмсақ және мөлдір болып келеді. Қанаүстінің қалыңдығы
біркелкі болмағандықтан отряд ... деп ... Бұл ... кейбіреуінде қанаүсті-біркелкі қалыңдықта(мысалы,
суаршын), ал кейбіреулерінде қысқарған немесе мүлде ... ... ... ... зиян ... қанадалалар.өсімдік қандалаларынан
қасақы жалпайма, тауқандала астық тұқымдастарға орасан зор зянн келтіреді,
Тауқандала 2 мың метрге жуық биіктікте қыстап, наурыз-сәуір айларында
көбеюб үшін арам ... ... ... ... салады. Дернәсілдері
жетілгенге дейін ересек тау- қандалалар бидай егістігіне барып масақтағы
толысқан дәнді сорып астық түсіме нұқсан келтіреді. Ал ... ... ... ... ... ... немес қандала.Қандаланың бұл түрі қанмен коректенеді.
Оларда жарты жылдан астам корексіз тіршілік ... ... үй ... ... ... ... Бұл қандалалардың басқа сүт коректілерде
паразиттікпен тіршілік ететін түрлері бар. Олар жарқанаттың, шақылдақтың,
құстардың денесінде тіршілік етеді.
Суда тіршілік ететін қандалалар. ... ... су ... ... жүрген
суаршындар кімнің болсада назарын аудариай қоймайды. Олар құрлық
жәндіктері, корегін су ... ... Су ... ... жүзіп жүрген
сушалқақты көруге болады. Сушалқақ –едәуі қашықтыққа ұша алатын ... оның ... ... ... ... ... ... жақсы
жүзетін су қандаласы.
Қанаттылар немесе қоңыздар отряды.
Қанаттылардың түрі сан алуан. Қанаттарының үстіңгі жұбы-қанатүсті қатты да
қатқыл, дөңестеу келген хитинді ... ... ... деп ... ... ... жататын
бунақденелілер- қоңыздар.
Бұлардың ауыз мүшесі кеміруге бейімделген.
Қатқылқанаттылардың көпшілігі топырақ түзуге, өсімдіктерді
тозаңдандыруға, табиғаттағы тазалықты сақтауға, басқа бунақденелілердің
санын тұрақтандыруға қатысады. Кейбіреуі егістікті, орман ... ... ... зақымдап, бүлдіреді.Сирек кездесетін болғандықтан,
қатқылқанаттылардың 33 түрі бұрынғы КСРО-ның кітбына тіркелген.
Пайдалы қоңыздар. Жыртқыш қоңыздар орман және бақтағы зиянды
бунақденелілерді жеп, көптеген ... ... ... ... ... түйірлі ызылдақ деп аталатын қоңыздар жатады, олар орман мен
бақтағы зиянды бунақденелілерді құртады. Қазақстанда ... ... да әр ... ... ... бунақденелілерді жеп, пайда
келтіреді.
Қанқыздар дернәсілімен қоса өсімдік бітелері мен қалқаншаларды аулап,
жеміс ағаштарының түсімін арттыруға жәрдемдеседі.
Жылқының, сиырдың және қойдың нәжісіне ... ... ... ... ... ... ... топырақ өңдеуде маңызы
зор.Көңкейлер мал қиынан домалақтап, ол домалақталған қиларды терең
қазылған ... ... Олар ... ... ... ... қи әзірлеу арқылы топырақты өңдейді.
Қазақстанда мекендейтін үлкен көмбекей кемірушілер мен құстардың
өлексесін жерге қазып, көміп , жұмыртқа салады. Жұмыртқадан шыққан
дернәсілдер ... ... ... Осындай әрекетімен көмбекей
табиғаттың тазалығын сақтауға қатысады.
Зиянды қоңыздар.Шытырлақ қоңыздар топырақта және шіріген ағаш ... ете ... ... ... зиян ... ... ... тұқымдас өсімдіктің тамырын кеміріп, түсімін кемітуге душар етеді.
Республикамызда ... ... ... өніп келе ... жеп ... ... топырақта жатып, қызылшаның тамырын
кеміреді. Картоптың аса қауіпті зиянкесі-колорад қоңызы Солтүстік
Қазақстанда қызылтөс сүген деп аталатын қоңыз тал мен ... ... ... ... мен ... ... суда тіршілік етуге бейімделген.
Суіңкәр және Сүңгуір қоңыз-суда мекендейтін қоңыздар. Әсіресе сүңгуір қоңыз-
едәуір зиянды жәндік, ол ... ... ... ... мен қосқанаттыларға ұқсас қан сорғыш
бунақденелілердің отряды. Бүргенің денесі екі бүйірінен қысыңқы, артқы
аяқтары секіруге бейімделген ұзын болып келеді. Бұлардың көпшілігінде екі
жай ... ... ... көз ... Ауыз мүшесі қиып-шаншып-
соруға бейімделген. Бүргелер-сүтқоректілер мен құстардың паразиттері.Ересек
бүрге қанмен қоректенеді. Әр жануардың өзіне тән бүргесі болады. Бүрге
дернәсілі еденнің қуыстарында, қоқсық ... ... ... шіріген
органикалық заттармен қоректенеді. Бүргелер адам мен жануарларға әр түрлі
аурулар ... ... ... ең ... жәндіктер. Бұлардың тек
алдыңғы екі қанаты ғана болады, отряд сондықтан қосқанаттылар отрядыдеп
аталады. Соңғы екі қанаты ... ... ... Ызылдауық- маса
және қара шыбын тәрізді бунақденелілердің бағыттау, сондай-ақ тепе-теңдік
мүшесі. Бұлардың ауыз ... ... ... жалауғаи бейімделген.
Маса. Аталығы өсімдік шірнесі және шырынымен, ал ... адам ... ... ... ауыз мүшесі шаншып-соруға бейімделген
бунақденелі жәндік. Масаның безгек тарататын түрі де ... ... ... сұр түк ... маса ... ұсақ ... мм) бунақдене.Құмтылар лейшманиоз, жазғы тұмау ауруларының
қоздырғыштарын таратады.
Шіркей.Шыбын-шіркейлер құрамына ... ... ... 2-4 ... ... ... өте мазасыз келеді, адамның көзіне,
аузына, құлағына кіріп, тынышын кетіреді.Кейбір түрлері адамға және ауыл
шаруашылық ... ауру ... ... ... ... қара ... тұмсықшасына, аяғындағы
түктерге көптеген аурулардың қоздырушыларын жабыстырып, таратады. Қара
шыбынның ауыз мүшесі жалауға бейімделген.
Бөгелектер.Ауыл шаруашылық малдардың қауіпті зиянкесі-бөгелектер. Ересек
бөгелектерде ауыз мүшесі жетілмейді, ... олар ... ... ... ірі қарада дамитын бөгелектер-оқыра, жылқы мен есектің
қарнында дамитыны- бөгелек, ал ... ... ... ... ... ... тері ... қарында және кеңсірікте
паразиттікпентіршілік етеді.
Көкбас сона.Бұл- ауыз мүшесі шаншып-жалауға бейімделген ірі шыбын. Көбінесе
көкбас сона ірі ... ... ... ... ... ауруының
қоздырғыштарын таратады.
Қабыршаққанаттылар немесе көбелектер отряды.
Көбелектер отрядындағы жәндіктердің қанаттарын хитинді ұсақ қабыршақтар
қаптайды, сондықтан бұл отряд қабыршаққанаттылар днп ... ... ауыз ... ... ... Көбелектердің дернәсілі
жұлдызқұрт деп аталады. Жұлдызқұрттардың ауыз мүшелері кеміруге
бейімделген.
Көбелектердің ауыл шаруашылық және көкеніс ... аса ... ... ... ... ... ... қаракүйе, орамжапырақшыл
ақкөбелек), өнеркәсіпке пайдалы түрлері де (тұт жібеккөбелегі, еменшіл
жібеккөбелек) бар. Көбелектердің ... ... ... ... Қабыршаққанаттылардың 104 түрі сирек кездесетіндіктен, бұрынғы КСРО-
ның Қызыл кітабына тіркеледі.
Дербес жібеккөбелек немесе дербесжұп-орман және ... ... ... мен ... ... ұқсамайтындықтан, көбелектің бұл
түрі дербес жібеккөбелек немесе дербесжұп деп аталады. Аналығы ірі
(қанаттарын жазғанда -4,5 см), жіңішке құрсақты, қауырсын мұртты
болады.Олардың реңі де ... ... ... көбейген жылы ағаш
бұтақтары сидаланып, жемісті ағштар 2-3 жыл бойы жеміс бермейді.
Алма ... Алма ... ... ... бақ ... ... етеді, оның қанатын жазғанда мөлшері 15-19 мм. Бұл-қорегін түнде
аулайтын көбелек.Алма жемісжегісінің жұлдызқұрты алманың жұмсағын жеп,
бүлдіреді.
Күздік жындыкөбелек.Бұл-астық тұқымдас дақылдарға зиян ... ... Оның ... ... ... мм. ... аймақта
дернәсілі қант қызылшасына, жүзімге және қозаға зиян келтіреді.
Қантамшы.Қанатын ... ... 50-60 ... ... ... ... көбелектердің бірі-қантамшы.Қуыршақтан шыққан көбелек
денесінен бірнеше тамшы қызыл сұйықтық бөлетіндіктен, бұл көбелек қантамшы
аталған. Көбелектің жұлдызқұрты жеміс ... ... ... жиһаздарын, әр түрлі өсімдіктердің жапырағын кеміріп,
дернәсілдері зиян келтіретін, қанатын жазғандағы мөлшері 1,5 сантиметрге
дейін жететін ұсақ ... ... деп ... ... ... көп. Бөлмеде болатын күйелер жүн матаға, кілемге, ... ... т.б. ... ... шыққан дернәсілдері жүн матаны немесе
үлбірді жеп, бүлдіреді. Қаракүйелердің ересектері аз уақыт тіршілік
ететіндіктен қоректенбейді. Үй жиһаздарын ... ... ... ... де ... ... ... өндіру үшін пайдаланатын қолға үйретілген
көбелек, сондықтан табиғатта кездеспейді.
Оның қанатын жайғандағы мөлшері-4-6 см. Ересек тұткөбелек тұмсығы
болмағандықтан, қоректене алмайды.Көбелектің жұлдызқұрты-жібекқұрт тұт
ағашының жапырағымен ... ... ... атауы соған
негізделген.Жібекқұрттың ауада қатып, жібек жібін түзетін ақуызды зат
бөлетін ерекше бездері болады.Жұлдызқұрт қуыршаққа айналаода 300-1500
метрге жететін жіңішке ... ... ... орап ... түзеді. Бұл жіп
тоқыма өнеркәсібіне таптырмайтын шикізат. Жібек ... ... ... жібк ... ... ... Сөйтіп, көбелектер де пайда келтіреді.
Жарғаққантылар отряды. Жарғаққанаттылардың мөлдір жарғақ тәрізді екі жұп
қанаттары болады, сондықтан отряд жарғаққанаттылар деп ... ... ... құрылысында-кеміруге, жоғарғы сатылы құрылыстыларында
жалап-кеміруге және соруға бейімделген. Шағатын ... ... ... ... ... ұшына орналасқан
жұмыртқасалғышы болады.
Топтасып тіршілік еткіне байланысты кейбір бунақденелілердің (құмырсқа және
т.б.) мінез-қылығы күрделілене түседі. Ғалымдар жануарлардың ... ... ... арқылы басқарылатын күрделі құбылыс екенін дәлелдеді.
Табиғи жағдайда кез келген жануарлардың мінез-қылығы жемін іздеп
табуға,қауіп-қатерден қашып құтылуға, ... ... және ... жағдайларда
тіршілік ете алуына бағытталады. Мінез-қылық тұқым қуалайды, сондықтан
ешқандай белгілі ... туа ... ... ... ... (грекше:«этос»-«мінез», «логос»-«ғылым») зеріттейді.
Жарғаққанаттылардың пайдалы да, зиянды да түрлері өте көп. Саны ... ... ... 24 түрі бұрыңғы КСРО-ның Қызыл кітабына
тіркелген.
Шаншар. Шаншарлардың дернәсілдері екі түрлі жолмен дамиды: бірінші-сырттай
паразиттік етеді-дернәсіл иесінің терісінде дамиды; екіншісі-іштей
паразиттік ... ... ... ... ... сабағының астық қиғысының дернәсілін тауып алып, жұмыртқасалғышын
шаншады да, дернәсілдің денесінде1-6 жұмыртқа салады. Ол жұмыртқалар үш
апта бойы ... ... ... ... пілдеге айналған кезде
пілде ішіндегі ағзаны деп, астық қиғысының қуыршағында қыстап шығады.
Сөйтіп,ауыл шаруашылығына зиянды бунақденені құртады.
Құмырсқа. ... әр ... ... бірлесіп тіршілік ететін
бунақденелілердің бірі-құмырсқа. Көбейе алмайтын аналық құмырсқалар-
жұмысшылар илеу салады да, өзіне қорек тауып, ... , ... және ... ... ... айында илеуден қанатты
даралар –аталық және аналық құмырсқалар көріне бастайды. Шомбалдау келген
аналық құмырсқа ұрықтану соңыннан қанатын өзі жұлып тастайды. Илеуде
тұқымтоптың тағы бір ... ... ... ... ... құмырсқалардың
тұқымтобында қанатты аналық және аталық, қанатсыз жұмысшы және әскер
құмырсқалар бірге тіршілік етеді. Әскер құмырсқаның басы жұмысшы
құмырсқадан үлкен болады.
Диқаншылық ... ... ... ... ... Жер ... ... таралу жолы кесіледі. Бұл-ең алдымен зиянкестер лезде
көбейетін орын-арамшөптерді отау. Топырақ өңдеу арқылы да зиянкестердің
қысқы мекен орны ... ... ... ... қуыршақ сатысында,
астық шанаққоңызының дернәсілі топырақта қыстап, топырақтың астында
дамиды. Жерді қопсытып, жыртқанда зиянкестердің қуыршақтары, дернәсілдері
өңделген топырақпен қоса жер ... ... ... ... ... егін егу мерзімін өзгертудің де әсері болады. Маңызды міндет
–зиянкес бунақденеге төтепберетін мәдени жаңа іріктемелерін шығару.
Орман шаруашылығы үшін ... ағаш ... ... ... ... ... көпьеген ағаш діңінде паналйтын зиянкестерден
(қабықжегі, зерқоңыз, сүген) құтылуға болады.
Адамдар ауру тарататын паразиттерді жеке бас және ... таза ... ... ... әдіс.Бұл әдіс бунақденелі зиянкестерді басқа жәндік немесе
жануарларға жегізу арқылы жоюға негізделеді. Құрбақа, бақа , кесіртке-
жәндіктермен қоректенетін жануарлар.
Қаңқыз,ызылдақ қоңыз ... ... ... ... жою үшін ... ... түрлері зиянды
бунақденелілірге жұмыртқасын салатыны жоғарыда сөз болды. Олар әдейі қолда
өсіріліп, зиянкес бунақденелілер қаптап кеткен егістікке жіберіледі,
сөйтіп, бір бунақдене ... ... ... ... ... ... келе ... ескі әдіс, зиянкес бунақденелілерді
жинап, жою арқылы жүзеге асырылады. Дербес жібеккөбелек,сақиналы
жібеккөбелек, орамжапырақшыл ақкөбелектерді жою үшін олардың ... ... ... ... ... ... жіберуге
болады. Кей жағдайда ағашты сілкілеу арқылы ондағы жұлдызқұрттарды,
қоңыздарды арнайы ... ... ... ... алып ... ... ... пайдалануға да болады.
Химиялық әдіс. Зиянкес бунақденесілерді химиялық ... ... ... гөрі ... Улағыш дәрілер (бунақденелілерді) инсектицид деп
аталады.Инсектицидтер қолдану тәсілініне қарай ішкі мүшелерге әсер ететін
және сырттан әсер ететін улы ... ... Ішек ... ішкі ағзаға
әсер ететін химиялық затты бунақдене көп кездесетін жерге ... ... ... ... жеп, ... қырылады. Сырттай әсер ететін
улы затты газ немесе сұйық күйінде пайдаланылады,бұл ... ... әсер ... ... ... химиялық улы заттар аса сақтықпен
пайдаланылуда.
Пайдаланған әдебиеттер
Жануартану..................................................................
............................................
Тіршіліктану
кітабы......................................................................
.........................
Әр түрлі
журналдар...................................................................
............................
Әлемнің
қызықтары...................................................................
............................

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Буынаяқтылар типіне жалпы сипаттама40 бет
Шаянтәрізділер5 бет
Шаянтәрізділер класы-Crustacea9 бет
Өрмекшітәрізділер класы5 бет
Зиянды жәндіктер (зиянкестер)10 бет
Төменгі сатыдағы жануарлар12 бет
Балық өнімдерін балықтың крустацеоздық ауруларға ветеринариялық-санитариялық сараптау және санитариялық бағалау алдын алу және күресу шаралары22 бет
Биологиядан ҰБТ-ға арналған шпаргалка491 бет
Бұғы, еліктің тәуліктік белсенділігі. Миграция.Түлеу. Реттелген және реттелмеген миграция. Қарақұйрықтылар отрядының морфофизиологиялық мінездемесі5 бет
Жануарлар әлемі5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь