Смағұл Сәдуақасовтың дүниетанымының қалыптасуы және мемлекеттік қызметінің басталуы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

I.тарау Смағұл Сәдуақасовтың дүниетанымының қалыптасуы және мемлекеттік қызметінің басталуы.

1.1.Смағұл Сәдуақасов көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
1.2. Халық шаруашылығын дамыту саласындағы ой.пікірлері ... ... 25

II . тарау Смағұл Сәдуақасовтың халық ағарту және рухани мәдениет саласындағы қызметі.
2.1. Смағұл Сәдуақасовтың халық ағарту ісіне қосқан үлесі ... ... .. 37
2.2. Қазақ әдебиеті мен өнерінің қалыптасуындағы Смағұл Сәдуақасовтың рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 64

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... 67
Тақырыптың өзектілігі. Рухани өмірімізде ақиқат шындық, иман тупкүлікті әділқазы болып орныққан соңғы жылдардың ішінде жүріп өткен жолымыз ақыл таразысына салынды. Коммунистік партияның билігі тұсындағы бар олқылық-кемшілігіміз, қателігіміз кеңінен сөз етіле бастады. Әдебиет пен мәдениет тарихынан әдейілеп аты өшірілген Ә.Бөкейханов, Ш.Құдайбердіұлы, Ғ.Қараш, А.Байтұрсынұлы, М.Шоқай, М.Дулатұлы, М .Жұмабайұлы, Ж.Аймауытұлы, Х.Досмұхамедұлы, С.Қожанұлы, Қ. Кемеңгерұлы сынды ұлт қайраткерлерінің есімі аталынып ғылым нысанасына ілінді.
Қайсы бір адамдарға коммунист Смағұл Сәдуақасұлының ұлтшыл (ұлт жанды екені түсінікті) пікір пайымы жұмбақтау көрінеді». Өзі коммунист болса, қалайша ұлтын сүймек? Неге ұлт деп бәйек болады?» - деп, уәж айтады олар. Көрдіңіз бе, бір кездері саясаттың ығына жығылып айтқан пайымдар қалыптаса бастаған азаматтық ой-санаға зиянын тигізген ХХ ғасыр басында қайта туып, 1906-1917 жылдары мықтап шыңдалған ұлттық тұтастық, ұлттық мемлекет идеясы қазақ топырағына большевиктік диктатура орныққан соң жойылып кетпеді. Адам айтқысыз ауыр жағдайда саяси сапырылыстар тұсында өмір шеңдігін сақтап, дербестік алған бүгінгі күнімізге жеттік. Идеяның жансірлігі оның хақ – адалдығынан байланысты екенін біз енді түсінгендейміз. Сонда ол бұл күнге қалай келді?
Отан тарихы № 4-5 88 бет.

Жұртбаев Т. Талқы А. 1997. 109-112 беттер.

Исаұлы О. Ұлтшылдықтың аты. Алашорда// Қызыл Қазақстан. 1927. № 10-11. 23-24 беттер.

Львов Н. Казахский театр. Очерк истории. М – 1916. 16 бет.

Садуакасов С. О национальном театре. Кзыл-Орда. 1928. 17-28 беттер.

Жаманбаев К.Ж. Высшая школа в Казахстане. – А – А., 1972;

Осипов В.П. Полномочный орган ЧК РК (б) в Казахстане (Деятельность областного Бюро ЦК РК П (б) в Казахстане по укреплению партийной организации республики в 1922-1924 г.г.). – А – А., 1979.

Ақиқат, 1997 ж. №12 178 бет.

Қойшыбаев Б. Қайраткер Сәдуақасұлы.- Қазақ әдебиеті. 1988. 2 қыркүйек.

Бердібаев Р. Ғибратты ғұмыр кешкен Смағұл Сәдуақасұлы елінің адал перзенті еді.- Халық кеңесі,1993, 12 қазан.

Дәрімбетов Б. Ағып тускен бір жұлдыз.- Көкшетау, 1993, 24 маусым.

Қажыбаев Т. Смағұл сабақтары. – Көкшетау, 1993, 3 маусым.

Қозыбаев М. Ел қамын жеген екеу кім? – Арай, 1990, № 6.

Сансызбаев Н. Смағұл Сәдуақасұлы. – Қазақстан коммунисі, 1991, №4.

Төреғожин К. Алаштың асыл перзенті. – Халық кеңесі, 1993, 17 маусым. Тұрғынбаев Е. Сәдуақасұлы туралы. – Қазақ әдебиеті, 1989, 7 шілде.

Стенографический отчет VI Всеказахской партийной конференций. – Кзыл-Орда. 1927, 180-183 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе ______________________________________________________ 3
I–тарау Смағұл Сәдуақасовтың ... ... ... қызметінің басталуы.
1.1.Смағұл ... ... ... және ... ... ... ... дамыту саласындағы ой–пікірлері _______ 25
II – тарау Смағұл Сәдуақасовтың халық ағарту және ... ... ... ... Сәдуақасовтың халық ағарту ісіне қосқан үлесі __________ ... ... ... мен ... ... ... ... 50
Қорытынды _________________________________________________ 64
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі _______________________________ ... ... ... бала ... елге
асқар таудай пана екен.
Сол баладан,
сол панадан айрылған,
Қайран
қазақ, орны толмас жара екен.
(М. Жұмабаев)
КІРІСПЕ.
Тақырыптың өзектілігі. Рухани өмірімізде ақиқат шындық, иман тупкүлікті
әділқазы ... ... ... ... ішінде жүріп өткен жолымыз ... ... ... ... билігі тұсындағы бар олқылық-
кемшілігіміз, ... ... сөз ... ... ... пен ... ... аты өшірілген Ә.Бөкейханов, Ш.Құдайбердіұлы, Ғ.Қараш,
А.Байтұрсынұлы, М.Шоқай, ... М ... ... С.Қожанұлы, Қ. Кемеңгерұлы сынды ұлт қайраткерлерінің
есімі аталынып ғылым нысанасына ... бір ... ... ... ... ұлтшыл (ұлт
жанды екені түсінікті) пікір пайымы жұмбақтау көрінеді». Өзі ... ... ... ... Неге ұлт деп ... болады?» - деп, уәж айтады
олар. Көрдіңіз бе, бір кездері саясаттың ығына ... ... ... бастаған азаматтық ой-санаға зиянын тигізген ХХ ғасыр басында
қайта туып, 1906-1917 жылдары ... ... ... тұтастық, ұлттық
мемлекет идеясы қазақ топырағына ... ... ... ... ... Адам айтқысыз ауыр жағдайда саяси сапырылыстар тұсында
өмір шеңдігін ... ... ... бүгінгі күнімізге жеттік. Идеяның
жансірлігі оның хақ – ... ... ... біз ... ... ол бұл ... қалай келді? Күрделендірнмей ... ой – ... ... қорғанын» салған кеңестік өткелден ол ... ... ... ... ... идея » деп ... Ұлтты
аман сақтап, ұлттық теңдік үшін күресер бұдан басқа жол ... ... ... ... ... ... бұл жолдың саяси тактика
екенін ұғынар едіңіз. Сөйтіп, 1920 жылы Смағұл Алаш Орда ... ... жаңа ... ... жаңаша жүргізу үшін коммунистік партия қатарына
өтті. Бұл- факт.
Қазақ тарихын дәуір-дәуірлерге бөліп сипатына қарай атау берер болсақ
ХХ ғасырдың басын ... ояну ... ... ... бет бұру ... атаған орынды. Осы шақта тарих сахнасыны ұлттың ... ... ... ел ... ... алаш ... зиялы оқығандар
шықты олардың өмірдің сан саласындағы күресі, табанды қимыл- әрекеті қазақ
қауымын ... ... ... жаңа ... ... ... ... еді. Алаш оқығандарының алдыңғы толқынының белсенді күрес ... ... ... қан ... ... кезіне тура келсе, олардан кейінгі
толқын қым-қуыт саясатқа басы даулы кеңес ... ... ... араласты.
Смағұл Сәдуақасұлы ең бірінші саяси қайраткер ретінде зерттелінуі
қажет. Бұл ... ... ... ... толық құқымыз бар. Белгілі қаламгер
Б.Қойшыбаевтан бастап қайраткерге сипаттама ... ... ... ғалымдардың мақалалары шықты. Тарихшы Қойгелдиев осы
зәрулікті тереңдете зерттеген. Әйтсе де қайраткер Смағұлдың ... ... аз ... ... оның ... қызметкерлерімен қарым-қатынасы,
«Жас азамат» ұйымындағы белсенділігі 1928 жылдан 1938 жылға дейінгі ұстаған
бағыты жете сөз бола қойған жоқ. ... ... ... ... және
этнология институты қайракердің қоғамдық саяси қызметін диссертация
тақырыбы етпегенін ... ... ... және ... ... ... екенін ашу
міндеті тұр. М.Әуезов ... ... және өнер ... ... ... ... ... диссертацияның тақырыбы «Смағұл
Сәдуақасұлының әдеби-публицистикалық мұрасы ». Осы институт оның екі томдық
таңдамалысын ... ... ... 2003 жылы ... ... ... Онда ... қолда бар шығармалары, хаттары
жазбалары, баяндамалары ... ... ... аты ... ... ... ... бастыруды да ойластыруда.
Үшінші- Смағұл еңбектері тарихи дерек көзі ретінде қарастырылуы ... жер ... ... әуезе еткен мақала, еңбектері («Керікті
кітап», «Қазақ тарихынан») зерттеушісін ... ... ... ... ... ... тарихы туралы пікірлерін тарихшыларымыз ... ... ... ... ... ... маманы
ретінде зерттелінуі жөн.Оның көптеген еңбектері осы ... ... ... ... ... ... ... көтерген ағартушы, халық ағарту ісінің
ірі қайраткері есебінде қарастырылуы қажет.
Алтыншы-қазақтың ұлттық журналистикасын дамытқан көсемсөзші ретінде
зерттелінуі керек.
Тарихнама. ... 1928 жылы 17 ... ... «Большевик»
журналының редакторы Е. Ярославскийге арнайы коммунистік сәлеммен хат
жолдайды. Онда ол осы ... ... ... ... ... №1 санындағы
Смағұл Сәдуақасұлының аталмыш мақаласын өзінше сынап ... мен ... ... ... ... оған қарсы мақаласын басуды өтініп
сұрайды. Онда Мендешов Смағұлдың пікіріне ... ... оған күйе ... «Мен ... – Сейтқали Мендешов: Сізге белгілі, Қазақстанда
жүргенде «Сәдуақасовшылдықпен» ымырасыз күрес жүргізгенмін. Бұл жолы да ... ... ... ... мен ... ... ... шовинистер, партия бағытынан ауытқушылар деп кінәлайды. Ал
Смағұл ... осы ... өзін ... нағыз саяси идеологі
екенін дәлелдеп отыр», - деп айыптайды[1]
1929 жылы 10-шы сәуірде Ә. ... ... ... «Жас ... ... ... ... жариялап, Смағұлды алашордашыл, ұлтшыл деп,
асыра ... мен ... ... ... ... ... Осы мақаланың
орысша нұсқасын («Садвокасовщина под маской молодого Казахстана») БК ... ... ... Ташкентке, «Правда Востока» газеті мен
«За партию» ... ... ... ... ... ... отқа ... кітаптардың арасында болды. Смағұлдың бір кездегі
(Омбылық кезеңінен) тәуір серігі болған Ә. Байділдин ... ... ... – уклондардан (Ол «сейфиллиншіл» де, ... ... да ... адал ... ... үшін ... Сәдуақасовты
Голощекинге сатып жіберді.
Сол жылы «Алаш ісі» бойынша тұтқындалған Ә. Байділдин ... ... 1921 жылы М. ... ... – алашордашыл, өзі (Байділдин) –
шын коммунист болғандығын, ал Смағұл Сәдуақасұлы «екі ... ... ... ... ... бейімделе бастады» деуі, М. Әуезұлының Смағұлға
Ташкентке кетуге, одан әрі Ферғана ... ... ... ... ... ... ... жанаса қоймайды және өзге ... ... ... ... ... ... ... О Исаев «Смағұлдың жуас, қолдарынан түк келмейтін
өнерсіз» деп қорғаштаған қазақтың байлары–Алашорданың, кеңеске ... ... ... ... арқа ... болып табылады, «Қазақстанда
қазір ұлтшылдықтың барлығы былай тұрсын, күннен-күнге белең алып барады» 1
деп байлар ... және оның ... ... ... ... ... ... шақырады. Ол Смағұл Сәдуақасұлының атақты «Ұлттар
мен ұлт өкілдері» мақаласында ... ... ... ... ... және ... ұлт өкілдері» атты үдкен мақала жариялады.
Бұл мақаласында Исаев өзін большевизм теориясының білгір жаршысы, марксист
– ортодокс етіп көрсетіп, ... ... ... ... ... ... дәлелдеуге тырысты. О. Исаев «садвокасовшинаны»
басқа да жарияланымдарында сынға ... ... ... мен қызметіне арналған ғылыми теориялық
конференцияда алғаш сөз ... ... ... ... ... ... мүшесі Р. Бердібаев Смағұлдың туған ел
алдындағы еңбектерінің елеулі-елеулі белесті ... ... ... ... ең ауыр жүгін көтерісті» деген тұжырымы біраз ... ... ... ... ... жетелегендей.
Смағұл есімі туған ортасына кешеуілдеп болса да оралды. Оның алуан
себептері болмай ... жоқ. ... 1956 жылы ... ... ... ... ... жайлы «өтелмеген парыз» деген мақала жариялағаны үшін
сол тұстағы газет редакторы Сырбай Мәуленов, орынбасары Жұбан ... ... ... Әбдірахмановтар қызметтерінен алынды, алашордашының
есімін мадақтауға жол бердіңдер деп айып ... ... ... Нарком билігі қолында тұрғандықтан қазақ
театрын басқа халықтардың көркемдік өнерінен оқшауландырып алуды ... деп баса атап ... Бұл да бір ... бір қыры ... ... кері ешқандай ойларын ... жоқ, ... ол ... не бар ... ... білуге, соның ішінде орыс мәдениетін білуге
барынша ат салысты2.
Қазақстан мәдениетінің осы кезде дамуы кезінде, ... ... ... Оның ... ... ... ... еңбектері тыс қалып отырды.
Сәдуақасұлының әдеби ... да ... ... ... отырды3.
Қазақстанда комсомолдық ұйымдастыру барысында Ғылыми әдебиеттің
дамуына үлес қосқан екі авторды: Спиридонов И.А. пен ... М.С. ... ... Осы ... ... Сәдуақасұлының есімі аталып өтеді.
Онда Сәдуақасұлы Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... Спиридонов И.А. хронологиялық қателік жібереді, ал Теренин
М.С. Смағұл Сәдуақасұлының комсомолдардың өлкелік бюросының саяси хатшысы
және ... ... ... ... ... ... ... болғандығын айтпайды.
В.П. Осипов өзінің бірінші еңбегінде4 Смағұл Сәдуақасовтың Қостанай
губерниясына КЦИК-ң ... ... 1922 жылы ... атап ... В.П.
Осипов былай деп жазған: ұлтшыл саясатты түсінбеген Қостанай губерниялық
комитетінің мүшелері, А.Т. Шафетовтың басқаруымен Қостанай ... ... ... ... ... ... соң секретарь Шафетті және оның
мүшелерін Сараев, Фисак, Виенконы т.б. қызметкерлерді ... ... ... ... ... мына ... ... Сәдуақасұлы
жоғарыда аттары аталып кеткен губком басшыларына қарсы шыққаны үшін, кейін
оны ... деп ... В.П. ... енді ... ... ... бастайды.
Смағұл Сәдуақасұлыны жайлы толығырақ зерттеу Қазақстан тарихында 1980
жылдың ... ... ... ... ... себеп әртүрлі авторлардың
баспасөз беттеріне оның ескі ғылыми және ... ... ... ... 1988 жылы жазушы, журналист, зерттеуші Қойшыбаевтың ... ... ... артынан басқа да авторлардың бірнеше ... шыға ... Бұл ... ... Смағұл Сәдуақасұлының
өмірімен таныстырып, публицистік мінездеме беріп ... ... ... ... ... фактілерінде хронологиялық
қателіктер жібереді.
Смағұл Сәдуақасұлының өмірін жан-жақты зерттеген тарихшылардың
монографиялары жарыққа шыға ... ... ... ... ... өзіндік шынайы мінездеме беріп өтулері.
М. Қойгелдиев пен Т. Омарбековтың ... ... не ... ... бір ... ... ... арналған, сонымен қатар,
1920 жылдары ауылдың жағдайы және т.б. сұрақ тудыратын бірқатар ... ... ... ... Казахстана 1917-1940 г.г.» деген
еңбегі және Д. Қамзабекұлының «Смағұл ... атты ... ... өмір жолы ... ... ... ... жақсы
көрсетіледі.
Смағұл Сәдуақасұлы VI бүкіл қазақтық партия конференциясында былай
деген болатын: «Біздің ... ... ... сияқты деген көз қарастан
арылып, жан-жақты қарауымыз керек деп баса көрсетеді»1. Сәдуақасұлыны осы
сөздері үшін ... ... ... қазақ ауылдары өз жағдайларын көтеруге
мүмкіндіктері толығымен болды деп атап ... Олар сол ... ... сондай қиындықпен, күшпен қанағаттандырып отырды. Мысалы
тауарлық өнімге ... ... 1928 жылы тек қана 9,1% ... ол ... 17,2 %, ал ... ... кедей шаруашылығы мал
шаруашылығының ¾ ғана құраған болатын.
Д. Мыңбаевтың кандидаттық диссертациясы ... ... ... ... болады. Онда ол Смағұл Сәдуақасұлын қызметкер, жазушы,
театр сыншысы ретінде көсетеді. Бұнда көбіне ол ... және ... көп ... ... ... ... бірқатар еңбектері
қаралмай, ескерусіз қалды.
Тарихи дерек – айғақтарды объективті ... ... ... дегендердің «ол қазақты өзге жұрттан ... ... ... ... болған ниеттерінің қып-қызыл жаладан ... ... ... ... ... Ұлт ... ... Сәдуақасұлының
көздегені-елін отаршылдық езгі қанаудан ... қош ... ... ... шығарып, өзгелер сыйлайтын биікке көтеру, өз
тағдырын өз еркімен шешетін жағдайға жеткізу еді. ... ... ... ... еді. 1922 жылы Смағұл «қазаққа не керек?» ... ... ... ...... емес..., теңдікке тырысу -
кемшіліктегілерді» табиғи міндеті, не болса да теңдікке тырысу ... ... бар. ... ... және оның ... үшін қол ... үлкен
арман болып қалды.
Смағұл Сәдуақасұлы туралы осы күнге дейін не ... ... ... ... алу ісі аяқталған жоқ. Қазақ ұлшылдығының идеологы
әрі көсемі ... ... ... өмірбаяны тарихшылырымыз үшін
жабық тақырып болатын. Әйткенмен, ол ... аз ... жоқ. ... дені ... жүйе ... ... ... жазылғандықтан
шындық буркеліп, немесе бұрмалаудың ... ... ... Біркелкі
даттау, жөн-жосықсыз айыптаулар турінде жазылған дүниелерден ... ... ... ... ... деректерді, ой мен пікірлерді
іздеп, табу қиын шаруа болғанымен қолға алынады.
Осы ... ... ... ... ... ... мынадай
қорытындыға келуге болады:
1.Смағұл Сәдуақасұлы Қазақстан тарихында 80 жылдардың 0яғына ... мен ... ... ... ... 1980 жылдардың аяқ кезінде ғана журналистер, әдебиетшілер Смағұл
Сәдуақасұлының ... ... ... ... ... ... ... жарыққа шыға бастады.
3. Жоғарыды аттары ... ... ... 80-90 жылдары
(М.Қойгелдиев, Т.Омарбеков, М.Бурабаев, Қозыбаев) Смағұл Сәдуақасұлының
өмірін ... ... ... ... өзіндік мүмкіндіктер қосқан
болатын.
Менің дипломымның мақсаты:
- Смағұл Сәдуақасұлының өміріне анализ жасап зерттеу;
- Смағұл Сәдуақасұлының қоғамдық-саяси көзқарасын көрсету;
- Смағұл ... 1920 ... ... ... ... ... қайраткерлігінің рөлін анықтау;
- Қазақстанның экономикалық және саяси – ... ... ... ... ... ... ... бастама жасау;
- Смағұл Сәдуақасұлының әдеби және театр сыншысы ретінде мінездеме бере
отырып, еңбектеріне ... ... ... ... ... ... ... Мұнда Смағұл Сәдуақасұлының әртүрлі
баяндамалары мақалалары және әртүрлі мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... жинағы, статистикалық жинақтар
және де мерзімді ... ... ...... ... ... қалыптасуы
және
мемлекеттік қызметінің басталуы.
1.1.Смағұл Сәдуақасов көрнекті мемлекет және ... ... ... ... ... ... отарлық саясатына қарсы
бағытталған ұлт-азаттық қозғалысы қазақ жерінде жаңадан қанат жая бастаған
тұста, 1900 ж. сол ... ... ... ... ... ... ... Қараой болысы, Жарқын ауылында (қазіргі Солтүстік Қазақстан
облысы, Ұялы – Жарқын ауылы) болашақ ұлы тарихи ... ... ... ... ... ... Тұрабайұлы (1872-1937) хақ жолын ұстанған,
орта дәулетті молда болған. Ол Смағұлдай ұлды тәрбиелеп ... үшін ... ... ... Анасы Мәжікен (1879-1938) перзенті Смағұлдың қайғылы
қазасы мен күйеуінің жазықсыз айдалғанын көтере алмай ... ... ... ... ... Орынбасарда (1916-1990)өмірден өгейлік,
тағдырдан тәлкек көріп, өкіметтен бір тиын да зейнет ақы алмай көз жұмған.
Смағұл Сәдуақасұлы ұшқан ... ... ... ... ... Бұл
тарих. Исі алаштың құрықпен ұсталып, қорада ... ... ... бір ұшқыны…
1912 жылы ауылындағы Әбіл молда Қуанышұлының Шығыс пен Батыс білімін
қатар негіз етіп ... ... ... ... ... ... дәрежедегі
бірсыпыра оқу ордасының табалдырығын аттайды.
1912 ж. Сәдуақас ұлы Смағұлды ... ... екі ... ... ... ... ... оқуға береді. 1915 ж.
училищені үздік ... ... ... ... ары ... мүмкіндігі болмайды.
1915-1916 ж.ж. қысында ауылға келіп, өзі оқыған ... ... ... ... ... ... мұғалімдік қызметтен бастайды. 1916 ж.
күзінде Омбыдағы ауыл-шаруашылық училищесіне түседі, ... сол ... ... болған Князев Смағұл Сәдуақасұлына стипендия
беруге рұқсат бермейді. Себебі, Ақмола ... ... ... тыл ... ... мобилизациялауға келіспей көтеріліске
шығуы болды. Смағұл үйіне ... ... ... ... оған ... ... ... ретінде 125 сом ақша жинап беріп, училищеде оқуға мүмкіндік
береді.
1914 ж. 14 ... ... ... ... ... ... ... жастарының алғашқы жасырын «Бірлік» ұйымына мүше
болады. С.Садуақасұлының қайраткерлік тұсауы осы ұйымға кіргенде-ақ қиылды.
Смағұл осы ұйымның мәдени-ағартушылық ... ... ... ... ... ...... белес болған еді. Бұл кезде ірі саяси әрі
экономикалық, мәдени орталық ... Омбы ... ... ... ... ... 1915 жылдың соңына қарай «Бірлік»
ұйымының белсенді мүшесіне ... ... ... ... ... ... ... жүргенде естиді. Революцияның бірінші күнінен бастап жастар ... ... ... ... ... ... ақпан демократиялық төңкерісінен соң ... ... ... ... ... Комитеттері құрылуға тиіс болды.
Осындай комитеттердің бірі ... ... ... ... қазақ
комитеті деп аталған бұл ұйымға ... ... пен ... Сәдуақасұлы
кіреді. Смағұл Сәдуақасұлы комитетке мүше болған жылдары жастар мәселесімен
айналысады. 1918 жылы ол саяси қарымын екі мәселеде анық көрсетті.
Бірінші: 1917 ... ... ... ... жастары екіге, тіпті
үшке жарыла бастағанда Смағұл бастаған бір топ жас ... ... ... Алаш ... мұратын қолдаған «Жас Азамат»
ұйымына топтастыра алды.
Екіншісі: Оқу мен ... ... алып ... жас ... қат уақытын
қиып, Алаш Орда үкіметінің Ақмола облыстық комитетін ... ... ж. ... ... ... ... ... қазақ жастарының
съезін өткізуге ұмтылыс жасайды. Мақсаттары «ұлт мүддесіне бірігіп қызмет
ету» ... ... ... ... ... ... ... «Жас
Азамат» ұйымына біріктіру туралы арнаулы қаулы қабылдайды. Оның ... ... ... С. ... М. Сейітұлы, Г.Досымбекова, А.
Байділдаұлы кірді. «Жас Азамат» деген газет шығаруға шешім қабылданды. Оның
редакторы болып Қ. ... ... ... ... мен ... билігі орнаған кезде Смағұл
және басқа да қазақ жастары өз елдеріне кетіп бой ... Ал ... ... ... соң, ... қайта оралады. Осы кезден бастап Смағұл
Садуақасұлы өлкенің қоғамдық – ... ... ... ... ... жылы Ақмола облыстық жергілікті жер басқармасы жанындағы екі
айлық ... ... ... ... ... ... мен
табиғаттанудан, екі жылдық қазақ курсында жаратылыстану һәм физикадан ... Сол ... ... ... ... қазақ бөлімінің оқу ісі
меңгерушісі болған. 1918 ж. ... ... ... ... ... ... кооперативтер бірлестігі қызметіне алынып, онда бір
жарым ... ... ... ж. 6 мамырда Смағұл Сәдуақасұлы «қазақ» елінде кооперация ... ... ... ... ымыраға келе
алмайтындығын айтып және бұл істі әрі қарай жалғастыруды ... ... ... деп ... өз ... ... ... Араға ұзақ уақыт
салмай, ол көздеген ... ... ... ... ... ... Сол жылы замандастары Ж. Аймауытұлы, ... ... ... ... ... өтеді. Бұл қадам қым-қиғаш, аласапыран
шақта тығырықтан өзін ғана емес, көпті алып шығудың жолы ... жылы ... өз ... ... автономиялы республика болып, өз
алдына енші алып шаңырақ ... ... ... сол ... ... Орынборға келіп, алғашқы комсомол ұйымдарын құруға
белсене атсалысады.
Орынборға жан-жақты көкірегі ояу, көзі ашық ... ... ... оқытты. Сонда өз еліміздегі жастар ұйымдарының тарихы мен
қозғалысының жай-күйі, алда тұрған міндеттері, комсомол ... ... ... ... ... оқыды. Оның жазған «Жастарға жаңа жол» деп ... 1921 ... ... 20 мың дана ... ... ... Бұл кітапша
Қазақ АССР аумағында комсомол ұяларының көбеюіне, ұйымдық жағынан ... сол ... ... де ... ... ... ... дайындауға айтарлықтай үлес қосты. Смағұл Садуақасұлы 1921 және ... ... ... екі ... РКЖО ... ... комитетінің құрамына
сайланды. Ол 1920 жылы РК/б/П қатарына өтеді де ... ... ... ... тұңғыш газеті «Еңбекшіл жастардың»
редакторы қызметінде болады.
1920-1921 жылдары ... ... ... 1 және 11 съезіне
Ақмола губерниясынан делегат болып сайланады. Екеуінде де ... ... ... мүшесі болды. Артынша ВЦИК-ке мүше болады. Осы
жылдары әр-түрлі жауапты қызметтерді (халық ағарту комиссарының ... ... ... өкілі, кейінірек аштыққа ұшыраған
Торғай уезі бойынша айрықша өкілі) атқарады.
1920 жылы 26 тамызда Қазақ АССР-і жарияланған соң, ... және ... ...... ... губеркомына қарап қалған болатын. 1921
жылдың 1 қаңтарына дейін Батыс Сібір ревкомы ҚазОАК-не бұл екі ... ... ... ... ... ... Бұл ... тоқтату
үшін ҚазОАК төреғасы С.Мендешев – Омбыға, президиум мүшесі ... ... ... ... соң ... 4 ... жиналыс ашып,
«отаршылдық әрекеті үшін» губаткомды тарқатып, оның ... ... ... ... ... Семейдегі өкілдерін қуып
таратқан Смағұлды ҚазОАК Семей губревкомының төрағасы етіп ... ... ... соң ... отаршыл орыстарды орнынан алып, қазақтандыру
процесін жүргізеді. Бұл төтенше шешімнен соң Смағұл мен бұрынғы губерниялық
басшылық арасында екі айға ... дау ... ... РКП /б/ ... ... ... ҚазОАК 19 шілдеде Смағұлды Орынборға ... ... ... М.Әуезовты өз орнына қалдырып, кейіннен оны ҚазОАК-
ң бекітуіне ықпал етеді. Бүкіл ... ... ... ... ... қарап, «ұлт-аралық қатынасты шиеленістіріп ... ... үшін ... жариялап, екі жыл жауапты ... ... ... айырады.
Бірақ, соған қарамастан, 1921 ж. Смағұл Қазақстан Кеңестерінің 4
съезіне Ақмола ... ... ... ... Ал 22 ... оны
Бүкіл ресейлік Кеңестердің съезіне ... 1922 ж. 4 ... ... ... ... ... өкілі етіп
тағайындайды. Қазақ даласында аштық ұлғайған тұста, 1922 жылы 21 наурызда
ҚазОАК Смағұлды Торғай ... ... ... ... көмектесуі үшін
жібереді.
Наурыз айында Смағұлды армияға шақырады, бірақ, ҚазОАК – нің төрағасы
С.Мендешев ... ... ... хат ... ... мобилизациядан
босаттырып алады. 1922 ж. 4 ... ... ... ... орынбасары болып тағайындалады. Ең негізгісі, жастығына қарамай
1921-24 жылдары ... ... ... ... құқықты мүшесі болып
табылғандығы болады.
Қазақстанның астанасы Орынбордан Қызылордаға көшірілгеннен ... ... ... V ... ... тарихында алатын орны зор.
Съезд қазақ мемлекетін нығайтуға әсер етті, қазақ халқы патшалық ... ... ... ... ... ие ... Оның ... былай қырғыздар-қазақтар деп, Қырғыз ... ... деп, оның ... ... ... ... деп ... съезде С.Сәдуақасұлыны халық ... ... ... ал РК (б)П ... ... партия конференциясында ол
өлкелік партия комитетінің бюро ... ... Сол жылы ... (большевиктер) партиясының ХIV съезіне делегат болып қатысты.
Сөйтіп, С.Садуақасұлы енді ... ... ... да ... ... Алты ... құралған біртұтас Қазақстаннан болып біріккен
республиканың мәдениетін дамыту, оқу-ағарту жұмысын жандандыру, жергілікті
кадрларды оқыту, ... ... ... тағы басқа толып
жатқан мемлекеттік мәселелерді шешу ... ... ... ... ... 1924 ... қарашысына дейінгі екі жарым жыл оның өміріндегі
өшпес күндер, ең ... де ... ... болып есептелінеді.
Ф.И. Голощекин Қазақстан өлкелік партия комитетінің жауапты хатшысы
болып сайланғаннан ... (1925 ... ... ... ... бюро мүшесі
С.Сәдуақасұлына арқа сүйеп, сенім артып жүреді. ... ... ... ... ... ... бір беткей оның қазақ халқының Әлеуметтік тұрмыс-
тіршілігін терең ... ... ... ... өмір ... қатеріне алмай жүргізген саясатына қарсыласа берген Сәдуақасұлы
тек экономикадағы қателіктерді ғана ... ... ... ... жүргізудегі жолсыздықтарды сынады. Ал бұл Голощекинге ... ... ... ... ... ... партияның суық
саясатының нышаны байқалды. Ел ішінде беделі, ... ... ... өзінен жоғары қайраткерлерді қызметтен босатуды алдына мақсат
етіп қойды.
Смағұл Сәдуақасұлы партия комитетінің жұмысына көңілі толмай, өз ойын
ашық айтып, принципті ... ... мен ... кездері жиі
болды. Баспасөз бетінде жарық ... ... ... ... «Оқу ісінің
кемшіліктері, оларға қарсы шаралар», «Ойланатын уақыт жетті» және тағы
басқа ... ел ... орын алып ... ... мен ... ашық ... ... Смағұл Сәдуақасұлы «Қазіргі дәуір-іс
дәуірі»1, ... ... ... ... пікірлер айтады:
«Қазақстанның Кеңес Одағымен жолы, бірақ сол жолмен жүргенде өз ... ... ... керек. Бізге өз тұжырымызға лайықталған шара қолдану
керек. Жер мәселесі, мекемені ... ... ... ағарту
жұмыстары…».
Жиырмасыншы жылдардың бас кезінде республикада жүргізілген ... ... яғни ... іс ... ... ... және онда келген адамдар мен қызметкерлердің ұлт тілінде ... ... Өтіп ... ... жиналыста (конференция, съезд, бюро
мәжілісі) осы мәселе ... ... ... соның бәрінде
қазақтандырудың қалай жүріп жатқанын, ... ... ... қай ... ... керектігін үнемі айтып отырған. Голощекин бюро
мәжілісінде: «Қазақыландыру жұмысы партиядан басқа ... ... ... ... қазақылануының керегі жоқ. Өйткені, ... оның тілі ... ... да ... дейді. Ал Сәдуақасұлы болса
былай дейді: «Партия қазақ ... ... ... ... ... ... ол неге өз жұмысын қазақ тілінде
жүргізе алмайды»2 .
1926 жылдың 8 ақпанында ... ... өзін ... босату
жөнінде өлкелік партия комитетіне өтініш білдірді. Оның ... ... ... жөн санайтынын, әдебиеттер, оқулықтар
жазу жұмысына араласуға мүмкіндіктер жасалуын сұраған еді. Сонымен қатар: ... ... ... ойлардан туған емес деп санамаймын. Қалай болғанда
да, мен саяси рең ... ... ... ... ... мені халық
ағарту комиссариатындағы және газеттегі жұмыстан босатуларыңызды сұраймын.
Мүмкін, мен мәжілістерге келетін болармын, ... ... ... ... ... ... ... өлкелік комитет мәжілісінде дауыс беруге
тиісті адам ретінде болмағандықтан ... ... ... ... Осының бәрін ескеріп, мені жұмыстан босату ... шын ... ... ... ... , - деп аяқтаған.
Смағұл Сәдуақасұлының бұл өтініші туралы мәселе 1926 жылы 17 ақпанда
өткен БК/б/П Қазақ ... ... ... ... ... ... Ф. Голощекин ашып, Смағұл Сәдуақасұлының өтінішімен толық
таныстырып ... ... ... сөз ... Н. ... ... бұл
өтініші кездейсоқ жазылмағандығын айтып: «Халық ... ... ... соны қоя ... ... ... оған ... болатын адамның жақсы
ұйымдастырушылық қабілетімен қатар, аса ... адам ... ... ... адам ... ... ол осы ... барлық жағынан
лайықты кандидатура болғандықтан, оның бұл өтінішіне мен қарсымын»4, ... ... ... Н. ... С. ... ... ... ұсынысын О. Жандосов та, Ж. Мыңбаев мақұлдап сөйлейді. Ал, Тәтімов,
Исаев, Құрамысов болса, ... ... ... Құрамысов:
«Ильичсіз де өмір сүріп келеміз, әрине? Сәдуақасовсыз да өмір ... ... да оның ... қанағаттандыру керек»5, - деп көкейдегі
кекесін жасырмады. Алайда, Ленинсіз сөз сөйлемейтін ... ... ... Смағұлсыз өмір сүру жеңіл болғанымен, қазақ халқы үшін
С.Сәдуақасұлындай ұлт ... ... ... аса ауыр ... ... өз ... бойынша оған жүктелген жұмыстардың
көптігін ескеріп «Еңбекші қазақ» газетінің редакторлығынан босатылсын6, -
деген қаулы қабылданды. Осылайша ... ... ... С. ... ... ... редакторлығынан босатылғанымен, халық ағарту
комиссариатындағы жұмысында қалдырылды.
Сәдуақасов қазақ елін күйзеліске ... ... ... ... аман алып ... мақсат етіп, өмірінің соңғы күндеріне
дейін алған бетінен таймады. Ол ... ... ... ... ұстанған бағыты дұрыс емес, өлкесін комитетте маңызды
мәселелерді шешу ... ... ... беру кезінде болмаса, көптеген
мәселелер біздің пікірімізбен санаспай-ақ шешіліп ... - деп, ... ... ... қазақ елінің сауатын ашып, санасын ояту үшін алашорда
оқығандарын партияға тартып, олардың мәдени-ағарту саласындағы ... жөн ... Олар ... «Орыс жандармдары қазір іске қосылмай отыр
ма? ... ... ... іске ... керек. Бұлардың жәрдемі
болмаса, саяси мәселелер жөнінде біз жетімдік көреміз. ... ... ... ... ... ... ... жөнінде олар айтқандарын
берік ұстанып, дегендерін істете алады»8,- деген пікірде болды.
1926 жылғы қарашадағы III ... ... ... ... ... ... ... басқа мәселелердің бәрінде жүру
керек, - деген пікіріне С. ... Ж. ... ... ОАК ... т.б. ... ... “Партия қазақ жұртшылығымен жұмыс істейді, қазақ
коммунистерімен қарым-қатынаста болады, сондықтан қазақыландыру партия
комитетінен ... ... ... партия комитеттерінің
бастықтары қазақ болсын”,- ... ... ... III ... кейін
«ұлтшылдарды», «жікшілдерді» айыптайтын мақалалар баспасөз беттерінде
көптеп жариялана ... ... Ф. ... келісе алмаған негізгі мәселелері:
мекемені жергілектіндеру (қазақыландыру), оқығандарға көзқарас, ... ... ... дамыту жолдары еді. Жиырма бес ... ірі ... ... ... ойы ... сөзі ... тура
сөйлейтін С.Сәдуақасұлыны республика ... ... ... ... ... ... жалалары мен қолдан жасалған қудалаулары арқылы
туған елінен кетуге мәжбүр етті.
Нарком қызметінен босағаннан кейін Смағұл Сәдуақасұлы 1926 жылы ... ... орта ... мұғалімдер даярлайтын Қазақ ағарту
институтының (ҚазИНО) орнына Ташкентте шаңырақ көтерген ... ... ... (Қазпедвуздың) директорлығына жіберілді.
С.Сәдуақасұлының Ташкентке жіберілуіне қарсылық білдіргендердің бірі
Ұлттық Педагокалық ... ... ... ... ... І. ... Институт партия ұйымы атынан партия мүшесі Сейдузовты Қызылордаға
жіберіп, өлкелік Комитеттен С. ... ... ... ... Ф. Голощекиннің мақсаты – ұлт зиялыларын мемлекеттік
жауапты қызметтен ... ... бар ... өз ... ... І. ... бұл өтініші қабылданбады.
Смағұл Сәдуақасұлы өзінің төл мамандығына ... ... ... мән ... зәру ... ... тиек етіп ... “Жоғары оқу
орнының Қазақстан үшін маңызы” деген баяндамасында (1926 ж.) Ол: … орыс
отаршылдығы ... ... өз ... берген болымсыз экономикалық
“пайдасын да бере алмады” деп өзінің ... ... ... да
хабары мол екендігін көрсетеді.
Смағұл 1920 жылы “Жұмыскер қара халықтың ұйым дүкендерінің Ережесі”
атты көлемді құжат жазып, 1923 жылы ... ... ... ... ... Сол кездегі жазған “Основные ... ... ... ... ... проделанной работы в области ... ... Азия ... жаңа ... ” секілді басқа да еңбектеріне
қарап, С.Сәдуақасұлыны ... ... ... ... ... XV ... ... пікір-таласқа үн қосу мақсатымен Смағұл
«Правда» газетіне өзінің «Ұлттар және ұлт ... ... ... мақаласын
жібереді. Бірақ, мақала «Правданың» тапсыруымен ВКП/б/ Орталық Комитетінің
«Большевик» журналының 1928 жылғы бірінші ... ... ... ... Ф. Голощекин мен оның төңірегіндегілерге ғана жайсыз тиіп қойған
жоқ, тіпті орталықты да елең ... ... ... ... ... ... ашу ... өркендету, жер мәселесі, мекемені жергілікті
халыққа жақындату мәселелерін қамтып, бұған қоса ... ... ... де әңгіме етеді. Осы ... айта ... ұлт ... ... ... ... ... ісінде “отаршылдық исі бар” деп, Голощекинді түйреп өтеді.
Сондай-ақ С.Сәдуақасұлының онда басқару аппаратын төрешіл, ... ... ... ... аймақтардағы бюрократтың басқалардан айырмасы”, - деп
атап көрсетті ол,- төрешіл болумен қатар мылқау, ол жергілікті ... өз ... ... ... ... ... XV ... алдында елде орын алып отырған
кемшіліктерді көрсете отырып, съезд алдындағы ... үн ... ... оны ... ... ... ... «Правда» газетінің тапсырмасымен съезд өтіп ... ... ... ... ... талқылау мақсатында жиналыстар
өткізіліп, Сәдуақасұлының «ұлтшылдығын» және «жікшілдігін» жария ету ... ... ... ... соң бірі ... ... басты. Солардың
алғы легінде І.Құрамысұлының 1928 жылы 28 ақпанда. «Ұлттар және байшыл
ұлтшылдар ... ... ... ... ... ... ... отырып, елдегі орын алып отырған кемшіліктерді ... ... ... ... ... ... ... авторы:
«Сәдуақасовтың ұлттан шыққан бақытсыз демократ екенін Қазақстанда білмейтін
адам жоқ шығар, оны жақтайтындар саусақпен ... ... ... ... ... Сәдуақасовшылар мен Алашорда оқығандары, бұлармен біздің үш
қайнасақ сорпамыз қосылмайды»9 дейді.
Осыдан кейін ... ... ... ... ... С.Сәдуақасұлыны жұмыстан босату туралы шешім ... ... ... үшін бар ... ... қызмет еткен асыл азамат
еріксіз елден кетуге мәжбүр ... ... 1928 ... ... ... ... инженерлерін даярлайтын институтқа оқуға түсіп,
оны бітіргеннен кейін Москва-Донбасс темір жол ... ... ... істеп жүріп, 1933 жылдың күзінде өндірістік апаттан уланып, ауруы
асқынып, Кремль ауруханасында қайтыс ... ... 1923 жылы ... ... ... (1903 ... ... туған) үйленеді (анасы орыс болған соң Елизавета аталып
кеткен).
Жеңгеміз 1927 жылы Москва ... ... ... 1931 жылы ... ... ... ... КСРО денсаулық
халық комиссариатында қызмет істейді. Ұлы Отан соғысы басталғанда Елизавета
Әлиханқызы Сәдуақасова дәрігер ... ... ... ... ... ... лагеріне жіберілген жалғыз ұлы Ескендірмен қоштаса алмай,
майданға кете барады. Ұзамай жасын өсіріп, Ескендір Смағұлұлыда ... ... ... ... хабарсыз кетеді.
Елизавета Сәдуақасова майданда жауынгерлерді емдеуде аянбай көрсеткен
еңбегі үшін Қызыл Жұлдыз, II ... ... ... ... ... ... кейін КСРО ... ... ... ... ... ... ... КСРО Денсаулық
сақтау министрлігінде бөлім меңгерушісі болды. 1959 ... 1971 жылы ... ... ... ... ... статистикалық
санатория бөлімін басқарады. 1965 жылы медицина ғылымдарының докторы
дәрежесіне, 1966 жылы ... ... ие ... ... ... ... жазды.
1.2. Халық шаруашылығын – дамыту саласындағы ой – пікірлері
ХХ ғасырдың 20-30 ... ... ... ... ... ... ... аласапыраны жергілікті халықты мүлдем күйзелтіп, оның бей-
берекетін кетірді. ... ... ... ... ... қазақ
халқының мүддесін ойлап, келешегіне алаңдап жаны аурып, ... ... ... ... ... ... ... алаш азаматтарының бірі
Смағұл Сәдуақасұлы еді.
ВКП (б) ХІV съезі ... ісін ... ... ... ... ... деп ... КСРО-ны аграрлық елден
дамыған мемлекетке айналдыруды камтамасыз ету үшін ауыр ... ... ... ... шапшаң қолға алуды көздеген.
Осы съезд шешімдеріне сүйене отырып Смағұл Сәдуақасұлы Қазақстандағы
индустрияландыруды қалай ... ... ... ойын ... 1928 ... № 1 ... ... кеңінен көрсетеді. Ол: Біз
бұл жерде ең әуелі шаруашылық ... ... ... ... ... ... одақтағы ұлттардың шын мәніндегі теңдігінің орнауына оң әсер
етеді. Әртүрлі ұлттар мекендеген шет аймақтар ... ... ... ... кез келді, бұлай болатын себебі: біз қазір шаруашылықты
қалпына келтіру ... ... енді оны ... құру ... ... ... орыс ... сапына жыл сайын шет аймақтарда
тұратын ... ұлт ... ... қосылған сайын елді индустриаландыру
тез жүріп, ұлттардың одағы да нығая бермек. ... ... ... жерге ие болуымен қатар фабрика-зауыттардың көптеп салынуына ... ... ұсақ ұлт ... ... да ... болмақ…
Қысқасын айтқанда, егер империалистік орыс буржуазиясы шет аймақтардан
шикізатты ішке ... ал ...... ... қолы жететін жерге
салдырса, социалистік өнеркәсіп шаруашылыққа қай жер тиімді болса, ... ... ... егер ... ... келтіру дәуірінде бізге патша
заманынан қалған «қарғыс атқан мұраның» белгісі ретінде әртүрлі ұлттардың
іс жүзіндегі ... ... ... келсе, қайта құру кезеңінде біз бұл
мұрадан құтылып, алдымызға тұрған қиындықтарды «міндетті түрде ... ... ... ... – деп ... ... ... Сәдуақасұлы тағы да осы аталмыш мақаласында: «Біздің еліміздегі
индустриаландыру мәселесі кеңестік ... ... ... мен ... ... азат етіп қана ... ... қатар сол
одақтың ішіндегі ұлтаралық қатынастарды да ... ... ... ... деп ... ... сол кездегі одақтың толық құқығы бар бір мүшесі
екендігін баса көрсетеді. Қазақстанның осындай құқықтары ... ... бола ... да, ... ... ... ... көпе-көрнеу
бұрмаланады.
Мұнан әрі Смағұл БК (б) п ... ... Орта Азия ... Зеленскийдің «Сара бағыт» деген мақаласындағы пікірін сынайды. Ол
былай деген11: «КСРО-ның ... ... ... ...... ... дүниеге тәуелділіктен біртіндеп ... ... ... Бұл бағыттағы Орта Азия республикаларының
міндеті ең ... ... ... ... ... азайтып,
әлсірететін шикізат өндіретін шаруашылық салаларын дамыту болып табылады»,
- деуі дұрыс-ақ деп ... ... ... ... ... мәселелерде мүлде
келіспейтінін де білдіре кетеді. Смағұлының пікірінше кеңес шаруашылығы
әрине капиталистік ... ... ... ... ... салаларын дамытуға тиіс. Алайда мұның бәрі – мәселенің бір ... ... ... индустрияландыру туралы пікіріне
қарсылардың ең бастысы БК (б) п Қазақ өлкелік Комитетінің бірінші ... ... ... Ол 1927 жылы ... ... өткен БК (б) П-ның VI
бүкілқазақтық партия конференциясында жасаған есепті баяндамасында Смағұлға
қарсы былай деді «Оның ... ... ... ... ... ... қашан өзіміздің дамыған өнеркәсіптеріміз, өзіміздің дамыған
қалаларымыз болғанда ғана сөз ... ... екен және ол ... ... ... туралы емес, керісінше, өнеркәсіп туралы айтып
қоймайды». Онан ары ... ... ашық күнә ... ... дейді:
«Мәселені осылай қойғанына қарағанда Сәдуақасов жолдас, біріншіден, КСРО-
ның мәнін және ... ... ... ... ... ... тигізген ықпалын түсінбейді, не түсінгісі
келмейді, екіншіден, ол Қазақстанның ... ... ... дербес
мемлекет ретінде көргісі келген буржуазиялық ұлтшылдарша ойлайды. Мәселенің
осылай қойылуының мәні мынада, әзірше бұл жерде ... ... ... ... Қазақстан социализмге қарай дами алмайтындай
көрінеді. ... бұл ... ... ... ... ең жақсы жауап, ол біздің елімізде ... ... ... ... ... ... жауабы бола алатын.
КСРО-ның өз ішінде осылайша қойылған бұл мәселе, ... ... ... ... еңбек бөлінісінің негізінде, кеңестер
одағын индустрияландыруға яғни ... ... ... және ... ... ... ... Егер біз осы ... ... ... өз кезінде ұлтшылдардың жиналысы ... шет ... ... алып, оларды индустрияландырып және үлкен
зауыттардың құрылысын жүргізсек не ... еді? Онда ... ... болар еді және біз онда тек Москваға Қазақстанның
Төркүлі теңелгенге дейінгі ... ... ... ... ... ... ... шындықты бұрмалау. Біз 5 жылдыққа ... ... ... ... ... ... ... КСРО-ның жалпы міндеттеріне
және біздің жергілікті ерекшеліктеріміз бен ... ... ... ... ... ... ... ретінде ғана кіруі ... ... осы ... ... келе ме? Мал ... ... және оның тауарлылығының өсуі жөніндегі мәселелерді және өзара
айырбас мәселелерін алыңыздар, осылар КСРО-ның даму мүддесіне сай келе ... ... Бұл ... бір уақытта одақтың өнеркәсіпке ықпал ететін ... ... ... ... ... бар ... ... жүн, ет,
тері саласына және тағы басқалаларға ... ... ... және ... бұдан
әрі дамуымыз үшін оның үлкен маңызы бар. ... ... ... яғни ауылшаруашылығының мәдени түрлерінің
дамуына оның тауарлылығын ұлғайтуға, одақтық өнеркәсіпті ... ... және ... ішкі ... ... үшін ... етіп ... және бұл көпшілік тұрғындардың пролетарлық
бөлігінің мүддесіне сай ... Ірі ... пен ... ... ұсақ ... ... ... және оларды ұжымдастыру қажет12».
Өз кезегінде бірінші хатшының бұл ... ... ... келіп Смағұл енді былай деді: «Голощекин жолдас өнеркәсіпті ауыл
шаруашылығының соңына апарып тіркеп, сол ... ... ... ... айналысатынын алдын-ала кесіп-пішеді. Өнеркәсіп туралы
айта тұрып, ... ... ғана ... бола ма ... ... ұйымдастыру өз-өзінен сұранып тұрған кезде Голощекин жолдас
неге жүн жуатын машинадан әріге бара ... ... ... айтқанда
барғысы келмейді? Жуылған жүді бір алып ... осы ... ... ... ... алып ... ... гөрі Қазақстаннан дайын
шұғаны бірден алып кету темір жолдарға да жеңіл емес пе? ... ... ... жақтайтын сияқты, ал Голощекин ... ... ... ... үлгі ... ... «Қазақстандағы томаға-тұйық
шаруашылықтың» қорғаушылары, немесе одан да ... оның ... ... ... ... ... құрылымына қол
сұқпауды жақтаушылар» деп атаудан тайынбайды13.
Өзі туған жерде, өз өнеркәсіп орындарын салуға ... ... сол ... БК (б) п ... өлкелік партия комитетінің екінші хатшысы
Ораз Жанұзақұлы Исаев болды. Ол: «Сәдуақасовтың айтуынша, біздің одақтың
ішіндегі ұлтаралық ... ... шет ... республикаларда, әрбір
ұлттарда кішкентай зауытсымақтар, теміржол бөлігі, ең болмағанда қандай да
болмасын фабрикалар т.б. ... ... ғана ... Осы жерде
Сәдуақасұлы «Ортақ өгізден оңаша бұзауым артық» деген ... ... соны ... ... ... бұл ... ескірді! Сен өткен
күнмен өмір сүреді ... ... ... ... ... диктатурасы жағдайында да бұлай істеу социализмге қарама-қайшы…
Орыстың империалистік буржуазиясы шет аймақтарды тек ыңғай ... ... ... және ... ... аудандар ретінде ұстағаны
рас. Мұндай тенденциялар пролетариатқа жат ... ... ... осы ... орталық фабрикаларға Орта Азиядан мақта әкетуге, ... ... ... ... ... Орта ... ... гөрі,
мұндағы нағыз шаруашылықты дамыту мақсатқа сай келеді. Орыс өнеркәсібінің
революциялық пролетариаты жалғыз КСРО-ның емес, ... ... ... ... алдыңғы қатарлы бөлігі. Мүмкіндікті пайдаланып, біз
Иванова-Вознесенскінің, Москваның және Ленинградтың пролетариаттарын ... ... ал шет ... ... пролетариаттарын
қалыптастыруды әзірше қоятыруды көздеп отырмыз… Іс ... сол ... оның ... ... ... ... ... өсуде. Өйткені Сәдуақасовтың «өзі» бұл жағдайда «өзінің» ұлттық
пролетариатының табаны астында шырылдап жатыр емес пе? – деп ... ... ... 1928 ... ... «Советская степь» газетінде
жарияланған № 42 санындағы мақаласында: «Ұлтшыл-демократияның ... «Дон ... ... ... деп ... ... оған кінәлай
тиісіп, индустрияландыру мәселесіне арнаған мақаласына негізсіз шүйлігеді.
Осы мәселеге енді біз де азын-аулақ ... ... дей ... ол, ... Смағұл ... ... ... ... ... ... қарсы күрес жүргізбегенде
«сәдуақасовшылдық» ... ... ағым деп ... болар еді. Оның
нені аңсайтыны ... ... ... ... ... барлығы сол жергілікті жерде өңделуі тиіс. Яғни ол ... ... ... ... ... ... туралы
мәселені қоюшы болып табылады.
Жолдастар ( Голощекин жолдас жеті сағаттан артық сөз сөйлеп, ... қақ ... мені сөз ғып, мені ... ... ... ... өзін ғана санап шығуға регламент бойынша маған берілген ... ... ... мен ... ... ... ғана сөйлеп
өтпекшімін. Ағарту, кооперация мәселелеріне көп тоқтап, айтайын дегенімнің
бәрін айтуға да мүмкін болмай отыр. Бұл ... ... ... ... ... ... ... шыққаным жоқ, Ленин жоспарынан басқа өз
алдыма жеке жоспар жасағаным жоқ. Менің ... ... ... ауылда кооператив ұйымдастыру жайларынан жазған кітаптарым бар, бұл
кітаптарымды мемлекет баспаханасы жеті ... бері ... ... ... ... ... айыптауға болмайтын шығар. Жер мәселесіне де ... ... ... бұл ... ... ... Сұлтанбекұлы,
Қаратілеуұлы сияқты жер-су мекемелерінде қызмет етіп ... ... ... болсаңыздар сол жолдастардың өздері-ақ сөйлеп өтер.
Менің айрықша тоқталайын ... ... ауыл ... ... ... ... баяндамасында да, бұдан кейінгі жұмыстарымызда ауыл
мәселесі күрделі орын алып ... ... ... ... ... ... ... бұл мәселеде ұстаған жолында да бір
кемшілік- ауылдың орта ... ... баға ... ... жіті ... ... Лұқсат етсеңіздер, мұнымды бейнелеп өтейін.
Міне, менің қолымда Голощекин жолдастың «Октябрьдің он жылдық тойында
Қазақстанның күйі» деген ... тұр. Кеше ... ... ауыл ... жөнінде менің «өтірік» айтқанымды Мырзағалиұлыны жолдастан ұсатпақ
болды. Менің ойымша, Мырзағалиұлы ешкім жел ... ... ... ... Оны кезінде көрерміз. Бірақ мен сіздердің ... ... ... ... жылы ... Қазақстанда ауыл шаруашылығы салығы 738 ... 387 мың ... ... ... отыр. Олардан алынатын
салықтың сомасы 11 миллион ... ... ... 9 ... ... , 2 миллион шамалысы мал ... ... ... ... 35 ... ... шаруалардың 26 проценті, ... 52 ... ... ... ... Голощекин жолдас осыдан
мынадай қорытынды шығарып отыр: салық салу ... ... ... мен
мал бағушы шаруалар арасында онша айырымдық жоқ сияқты болса да мал бағушы
шаруаларға салықтың салмағы ... ... ... ... ... ... табыс процентінен де байқауға болады. (Егін салып
күнелткендерден 5,7 ... мал ... 4,5 ... бағушы шаруалар салық алынуға тиісті табыстарының 25-30 процентін
жасыртып отыр. (Егін ... 10-15 ... ... Мал ... ... ... салықты жеңіл тартып отырғандығы болыстық
бюджеттердің құрылысынан да байқауға болады. ... ... ... ... табыстың 40-60 процентін көшпелі, жарым көшпелі
аудандарға ... ... Бұл ... ... ... ... болып
отыр дейді.
Менің байқауымша , Голощекин жолдас «отырықшы» деп орыс ... деп ... ... айтып отыр, бырақ мына сандарға көңіл бөлмей
болмайды: ауыл шаруашылығы салығын 387 мың ... ... ... ... Ал ... ... шаруасының (түндігінің) саны 700 мың ... ... ... ... қақ ... ... есебіне ілініп жүр.
Міне, бұған қарағанда қазақ халқының қақ жарымы отырықшы есептелініп, соның
26 проценті ... ... ... ... Менің мұны сөз ... ... - ... ... ... ... 70 проценті
емес 26 проценті салықтан босатылып отыр. Көшпелі аудандардағы шаруалардың
52 проценті босатылып отыр. Сондықтан жерге ... ... да, ... ... да ... бар дейміз.
Осы биыл егістік, шабындық жерлерді бөлу науқанын жүргіздік.
Бәрімізде қазақта орташалар жоқ деп ... ... ... ... бөлу
науқанының нәтижесі мұның дұрыс еместігін көрсетіп отыр. Рябоконь ... ... ... мақаласын оқып көріңіз, Рябоконь жолдас
өлкелік комитетте жетекшілік етіп отырғандардың ... Ол кісі ... ... ... ... қарай, соларды негіз етіп
жазып ... ... ... ... ... ... жерлерді
тегістеп бөлу жұмыстарына 58 мың шаруашылық кірістірілген. Бұлардың ... ... ... ... ... деп жазып келіп, мақаласының басқа
бір жерде «Егістік-шабындық жерлерді бөлгенде үлес алған шаруаларды жарым-
жартысы, негізінде кедей ... ... ... өздеріне қалдырылған
шаруалардың төрттен бірі орташа және бай шаруалар ... ... ... ... ... төрттен бірдің бай шаруалар ғана ... ... ... ... 6-ақ ... ... жалдап, кісі еңбегін пайдаланып отыр.
Осыдан қандай қорытынды шығаруымызға ... ... ... бөлгенде кедейдің ұтқандығы рас, бірақ орта ... ... ... ... да ... ... ... бөліс жұмыстарының нәтижесін
алайық. Егістік-шабындық ... бөлу ... ... 24250
шаруалардың жері жоқ, нағыз жалшылары 1540, бұл 6 ... жері ... ... ... саны 12565, бұл 52 ... жері ... 10145-41,6 процент болып отыр. Міне, осы сандарға қарағанда
егістік-шабындық жерлерді тегістеп ... деп ... жері орта ... көбі ... айырылып отырғандығы байқалады. Осы сындардан
халықтың едәір ... ... ... орташалар егістік-шабындық жерлерді
тегістеп бөлу науқанында ұтылып отырғандығын көруге болады.
Енді жер бөлісінде жердің шұрайлысының ... ... ... ... ... ... болысын алып, қарастырып көрейік. Орта
шаруаларда бірінші сорт жер ... 819 ... ... осы күні 215 десятина
болыпты. 111 сорт 555 десятина болса, 1055 десятина болып ... ... ... ... да ... ұтылғандығын, жердің десятина мөлшерінен
ғана емес, әсіресе, жердің ... ... ... ... ... беріңіз, Рябоконь жолдас әлгі мақаласында егістік-шабындық
жерлерді бөлу науқанының қорытындысын былайша ... ... ... ... ... тиісті мәселе – бөліс науқанында орташалар туралы істелген
қателіктеріміздің себебінен орташалар ұтылып, бұрынғы хұқықтарынан айрылып
отыр. ... ... бөлу ... ... ... болсын,
біздің жүргізген үгіттеріміздің бағыты болсын «орташаларға қол сұғылмайды,
олар бөліс науқанынан зиянданбайды» деу еді. Бірақ іс ... олай ... ... ... ... болды. Осымен қатар жүргізіп отырған
жұмысымызбен саясатымыздың екі ортасында «қайшылық» пайда ... ... орта ... арасында кеңес өкіметіне наразылық туды» дейді.
Мен ешкімді де ... ... ... ... осы ... жайындағы
саясатымыздың бағыты дұрыс емес, орта шаруаларға тиісінше көңіл бөлінбейді,
олардың пайдасы жөнді көзделінбей келеді. Бұл ... емес ... ... ... ... ... салмақты, сондықтан орташалар мен
кедейлерді бөлмеске, олардың арасына жүк салмасқа керек еді. Ауыл ... ... мен ... ... біріктіру бағытымен
жүргізу керек еді деймін.
Енді байларды ... ... ... ... ... ... мәселеге
келейік.
Голощекин жолдас «байларға мықтылық көрсету әбден керек, ауыл бұрынғы
күйінен өзгерген жоқ, ауылда әлі ... ... ... ... келеді» дейді. Голощекин жолдастың осы сөзін қара басым дұрыс ... ... ... ... ... біраз уақыт ауылда жұмыс істеп,
ауыл жәймен танысып келді. Ауылдан қайтып келгеннен кейін жазып ... «Осы ... ... ... бұйымды шаруашылық болуға айналды.
Отырықшы және жарым көшпелі жеке ... ... ... ... орыс қара шаруларының шаруашылығынан айырымдығы жоқ, не, болса да
аз» дейді.18
Ғаббас кітабының басқа бір жерінде: «Ленин жолдас ... ... орыс жуан ... ауыл ... ... түк басқалығы жоқ.
Бұл да сондай-ақ жуан жұдырық, сондай-ақ «буржуа». Бұларды әрбір ... ... ... ... ... деревнясында «буржуаның»
айырмасы – ... ... ... орыс «буржуасынікіндей»
тәртіпті құрылмай, орыс жуан жұдырығы ... ... ... шаруақор, оның шаруашылығы тәртіпті, қазақтікінен ... ... ... орыс-қазақ «байсымақтары» арасында ешбір айырымдық
жоқ. Ауылдағы қазақ, поселкедегі орыс байсымақтарының шаруашылықтары бір
қалыпты. ... ... ... ... – капиталшылдық жолымен
болып отыр» дейді.19
Менің ойымша, Ғаббастың жоғарыдағы пікірлері негізінен ... ... ... ауылының шаруашылығы бұйым өндіріп отыр. Сол ... ... ... ... ... ... ... қарай қалауымыз
керек.
Қазақ ауылының кәзіргі күйі әлгіндей болып тұрғанда ақсақалдық дәуірі
жойылып, басқа дәуірге ... анық ... ... қазақ ауылындағы
шаруашылықтың түрі орыс ауылындағыдай түрде құралып отырса, орыс поселкесін
оң жаққа қоя тұрып, қазақ аулын ғана жеке сөз ... бола ма? Жеке ... жөні бар ма? ... ... ... ауылын орыс поселкесінен жеке сөз
қылуымыздың қисыны жоқ, ... ... ... орыс ... ... жуан ... ... олардың мүлкін бөліп ... ... ... ... ... ... ... кеңес
өкіметінің алғашқы жылдарында кеңес билігі жуан-жұдырық қара шаруалардың
қолында болды. Мысалы, сол кездерде Жетісудағы орыс қара ... ... ... мен қара ... өкіметі жасалып отыр, қазақтар туралы ештеңе
де айтылмаған» деп соғып жүрген. Бұл ойын емес, ақиқат. Бұл тарих.
Ауыл-поселкеде ... ... ... тап ... бірдей болуы
керек. Қазақ ... бір ... орыс ... ... саясат
жүргізуіміз дұрыс емес, қазақтың байымен қатар орыстың да жуан жұдырықтарын
тақымдап отыруысыз керек.
Бұл ретте кемшіліктеріміз жоқ ... ... ...... ... ... тартып алудың – жеке салық шығару, ... ... ... ... ... ... салу ... болуында
емес, бұл мәселе туралы сөйлесіп ауызбірлік қылуға болады.
Голощекин жолдас «ықтиярлы салық ретінде» дейді. Менің ойымша, ... ... қай ... алу ... ... ... ... алуымыз
керек. Бірақ тапшылдық саясатымыз қазаққа ғана ... ... ... ... жол, бір ... ... ... Мұнда бір гәп бар: Голощекин жолдас кешегі баяндамасында:
«Смағұл орыс поселкесінде ... ... ... бола ма ... ... ... болып отыр» деп мені қінәлады. Менің ойымша, бұл
мәселеде екі түрлі көзқарас, пікір алалығы болмауға тиіс.
Орыс ... ... ... саясаты қай жолмен ... ... ... ... ... жіті ... Қазақ аулын
социалдық жолға бастаушының бірі: керек кооперация.
Электрлендіру мәселесі бұдан төрт жыл ... ... ... сөз ... уақытындағы шаралар ... үшін ... ... ... үшін сөз ... ... мен бұл тарихи сабақ енді қайталанбаса деймін.
Мен өнерлі кәсіп мәселесіне де осылайша қараймын. ... ... ... ... ... ... ғана емес, қалаға да
байланысты. Патша үкіметінің заманынан бері ... келе ... ... бірі – ұлт ... ... ... шығаратын аудан
деп қате қараушылық. Мұны қою керек. Бұл туралы ... де сөз ... еді. ... кәсіп лайығына қарай бөлу керек деседі.
Дұрыс-ақ, тері шығатын ...... ... жүн – ... бар
аудандарда жүн жуатын орындар, шұға фабриктері салынуы керек. ... ... ... ... ше? ... кәсіп пролетариатын жетістіру мәселесі-
Қазақстанда ... ... ... қалау мәселесі. Осыны ұмытпай, ... көз ... ... ... ... күйі ... сөйлегенде бұл мәселені талқылау
міндет болғандықтан емес, мүмкін болғандықтан, ... ... ... ... сөйлейміз.
Голощекин жолдас қара шаруа мәселесін ұлт мәселесі деп отыр. Мен ... бұл ... ... ... Рас, бір ... қара ... мәселесі
ұлт мәселесі еді. Буржуазия түрлі ұлттардың аудандарында өнерлі кәсіптің
өркендеуіне жол бермей, шикізаттар ... ... ғана ... бұл ... ұлт ... де ... ... азамат соғыстарынан, түрлі апаттардан күйзелген шаруашылықты,
еліміздің ... ... бір ... ... ... ... ... қалған жаманшылықты жою негізгі мақсат болған дәірде бұл мәселе
ұлт мәселесі еді. Осы күнгі қалпымыз ... ... ... басқа түрмен құруға кірісіп жатырмыз, өнерлік
кәсібіміз де аздап өркендеуге айналды. Жаңа фабрик-заводтар салынып жатыр.
Енді ұлт ... ... ... ... ... Міне, бұл жағдайды
есімізден шағару дұрыс емес.
Мен ауыл шаруашылығын өркендету керек емес деймін. Керек-ақ. ... ... алып ... ... Голощекин жолдастың әлгі
кітабында жазған сандарға қарағанда ет саудасы ... ... ... орын алып ... Мұны ... ... ... қатынасы жоқ. Бұл былай тұрсын. Мал шаруашылығын өсірмей, ауыл
шаруашылығын ... бола ма? Ауыл ... ... ... ... жол ... ... ілгері басады. Сондықтан бір
қарағанда темір жолдар өнерлік кәсіптің бір тарауы болып табылады.
II – ... ... ... және ... ... ... ... Смағұл Сәдуақасұлының халақағарту ісіне қосқан үлесі.
Дүние жүзіндегі экономика жағынан ... ... тән, ... ... ... дамыған, алып елде, біздерге «мәдени революция» деген атпен
мәлім экономикалық жаңашылықтар мен ... ... ... ... болды.
Бұл саясатты жүзеге асыру кезінде келесі мәселелер айқындалды: ғылым
мен ағарту саласына ... ... ... мүмкіндік беру; рухани
құндылықтар еңбекші халықтың жетістігі болуы керек; халықтардың тұрмысы мен
басқаларының қайта-құрылуы көзделді.
Әрбір республикада өзіндік келісімді ... ... ... ... ... өмір сүрудің қайта құрудың, объективтік және
субъективтік себебтерге байланысты құрылу мен басқару ... Осы ...... ... адамдар айналысты, олардың ішінде
Смағұл Сәдуақасовта бар ... ... ... ... ... мен ... ... сөйлеген сөздері сақталанып, сонымен қатар пленумдар мен
Казрайкомның ... ... ... және ... ... дамуы жөніндегі сөздері әлі күнге дейін үлкен қызуғышылық
тудырады.
1925 жылдан бастап Смағұл ... жаңа ... ... ... ... ... жаңа ... басталды. 13 ақпанда Смағұл
Сәдуақасовты Халық ... ... ... ... Бюро
отырысында бекітілді20. Бұл Сәдуақасовтың осы уақытқа дейін ... ... ... ... ... ... сөз ... Сәдуақасов жастайынан-ақ ... ... ... ... болды. «Бірлік» атты ұйымының қатарында болған кезде,
оның өзі де ... ... ... ... ... ... ... бұрын Жарқын ауылында мұғалім болып істегенін айтпағанда. Омбының
«Еңбекші ... ... ... ... және ... ... қарастырды, сонымен қатар Смағұл ... сол ... ... ... (сол ... ... ... алғашқы
кездерінен-ақ өзінің жұмысының көптігіне ... ... ... ... ... ... ал 1924 жылы ол орталық газеті ... пен ... ... журналының редакторы болды, осы басылымдар ... ... даму ... ... ... ағарту комиссарлық қызмет тұрмысына ... ... ... қызметімен тығыз байланысты ағарту мен мәдениеттің
әртүрлі аспектілерімен айналысты.
Ағарту ісіндегі ... ... ... ... ... ... жою деп табылды. Халық арасындағы жаппай сауатсыздықты
жоймайынша, Қазақстандағы кең ... ... және ... ... іске ... ... бұл жағдай бізді қызықтыратын 20
ж. ауқымын да ... ... ... ... ... ... ... одағында
өткізіліп жатқан, жаппай білім беру шаралары еді. Сауатсыздықты жою маңызды
саяси мәселе еді, оның ... ... ... ... ... ... сауатсыздардың үлес салмағы 80 ... ... ... ... ... мәселе жоқ болды, оны іске асыру мақсатында елде кең ауқымда
мектептер мен ағарту мекемелер салынып жатты, халықтың ана ... ... ... үгіт ... жатты.
Қазақ мектеп ғимараттарын салудың ... оны кең ... мен оқу ... ... тікелей байланысты болды. Сонымен,
1922 жылы Қазақ Мемлекеттік басылым құрылды, осы уақыттан бастап жоспарлы
түрде оқулық ... ... ... ... саяси және көркем әдебиет
шығарылды, ал олардың сапасы әлде болса барлық ... сай ... жою ... басқа типі, сауатсыздар мектебі болды.
Алайда, бұл мекеме керекті деңгейде өріс алмай бюджеттен өз ... ... 1925-26 ... ... ... саны – 39 ... ... жағдайын
білумен ішкі бағыттарын анықтау, губерниялардың ... ... ... ... одан ... да ... белгіленгенін білуге болады.
Сауатсыздықты жоюдың үшінші мекеме типі-инструкциялық мектептер, ... ... ... ... қызметіне методика мен сауатсыздықты
жою бағдарламалары аумағында академиялық-практикалық сипаттағы мәселелерін
шешу кірді. Халық ағарту ... ең ... бас ...... ... – бұл ... ... қажет білікті мамандармен
қамтамасыз етуге мүмкіндіктің болмауы, бұл салада ... баяу ... ... ... ... берілетін 36-50 сом ... үшін ... ... ... ... Осылайша, инструктивтік мектептердің
маңыздылығы жоғалды. Оларды ең жақсы ... ... ... ... не ғана ... ... ... жағдайда, қазынада қаржы болмаған жағдайда ағарту мен
мәдениет саласының бюджеті кесілу әдетке айналды, ол ... ... ... оның ... ... бар. ... жағдай біз қарастырып
жатқан кезеңге де тән болды, ал бұл жағдайдың сауатсыздықты жою мәселесіне
қалай әсер ... ... сөз ... мүмкін емес.
Халық ағарту комиссары Смағұл Сәдуақасұлының 1926 жылы 29 ақпанда
жасаған баяндамасында ... жою ісін ... ... да себептер
аталды;
1. Сауатсыздықты жою жөнінде ... ... ... өйткені
Социалистік тәрбие берудің мұғалімдері, екі жақты жұмыс ... ал ... ... өз ... көп ... бөлетіндіктерінен, сауатсыздықты
жою пунктеріне көңілдерін аз бөлді, ... ... олар ... ... методикасымен жақсы таныс емес еді.
2. Сауатсыздықты жою инспекторларының жоқшылығы, ... ... ... ... ... күреспеуі және соңғысын қадағаламауы
себеп.
3. Орталық пен жергілікті грамгек аппаратының әлсіздігі, қызметкерлерді жиі
ауыстыру және ... ... ... ... ... жасады.
4. Сауатсыздықпен күрес жұмысшыларының ... ... ... ... ... ... ... және жергілікті ұлттар тілінде кітаптар мен оқу
құралдардың жетіспеушілігі.
6. Жергілікті органдардың ... жою ... ... ... ... оған ьөлінген қаражаттың мақсатсыз жұмсалуы ... ... ... ... ... аздығы, сауатсыздықпен күрес пунктерін кең ауқымда
таратуға ғана кедергі жасап қана қоймай, ... ... ... ... де ... болды (арнайы курстар, конференциялар,
съездер).
8. Марапаттау шаралардың болмауы23.
1926 жылдан бастап ... ... ... ... ... мен ... да қазақ тіліндегі оқулықтармен қамтылуы, 12 мың
тиражбен сауатсыздарға арналған мектептерге арнап христоматия шығарылды, ... ... 2 ... ... етті.
Қазақтар арасындағы сауатсыздықпен күресшілерге арнап индивидуалды –
типтік оқыту және арифметикадан ... ... ... сол уақытта
дайындалып жатты.
Сонымен, НКП-ның ... ... сала ... ... күту әлі де мүмкін емес ... Онда ... ... ... ... ... сауатсыздар саны 1 654 609 адамды құрады,
ал егер әр сауатсызға 15 сом ... ... ... ... жоспар
бойынша сауатсыздықпен күрес пункттерінің ашылған саны 1325 болды, ал ... 54 мың ... ... ... ... де, ... толығымен
жою үшін 40 жыл қажет болар еді24. Сол себепті анық ... ... ... ... ... керек болды, ең бастысы сауатсыздықпен күресте қаражат
көзін табу болды.
1917 ж. дейін ... ... да ... ... шешуге тырысқан
болатын. Қазақтардың толығымен орыс үкіметіне тәуелді ету үшін ... ... орыс ... ... үшін «1844 жылы Орынбор шекаралық
комиссияның қарамағында 30 қазақ баласына есептелген мектеп ашылды. ... ... ... салу қажеттілігі орыстардың моллалар медресе мен
мектептерде тарататын мегометанствоға қарсы шарасы болатын25.
ҚазНКП-ң инспекторларының ... ... 1927 жылы 23 ... ... докладында Молышев мынаны айтты: «Қазақ жұртшылығының 98
пайызы Октябрь революциясының қарсаңында ... ... ... та ол
медресе мен мектептерде ... ... да ... ... себебін түсіндірмей кетті?
1925 жылы 31 тамызда ВЦИК және РСФСР СНК-ры ... ... ... ... ... Онда ... жұртшылықтың міндетті білім алудың
соңғы уақыты көрсетілді 1933-34 ж.ж.
Смағұл Сәдуақасұлының көрсеткіштерінен, халыққа білім ... ... ... ... алынады:
А) мемлекеттік бюджет;
Б) жергілікті бюджет;
Арнайы қаражаттар (сауатын түзеуге төленетін ақы, келісім бойынша халықтың
көмегі және өз еркімен жәрдемдесу мен ... ... ... ... бойынша қаржыландыру жүйесінің
жойылғандығын, айта кеткен жөн: «1925-26 ж.ж. 518 ... шарт ... ... ... Ол 10 ... тең, ал 1927 жылы олар ... ... Сауатын түзету үшін оқытуға да төлемі төмендеді.
Мектепке дейін білім беру Қазақстанда болмады. Олар тек 1920 жылдары
ғана құрыла ... ... ... ... Смағұл Сәдуақасұлы талап
ете бастады. Ол 1925-26 ... өз ... елде 14 ... дейінгі білім
беру мекемесі жұмыс істегенін айтты (11 балалар үйі мен 3 ... 844 ... ... ал 1926-27 ... ... ... саны ... баласы бар 42 мекемеге дейін көбейді. Мектепке дейінгі білім ... ... сол ... тән балалардың тек 0,7 пайызын ғана қамтыды,
сондықтан бұл салада жұмыстың ... ... ... ... ... ... мәселесінің алғашқы қадамы осы екендігін де айта кетті.
Енді Смағұл ... өз ... ... ... ... (11 ... ... 7 және 9 жылдық және 1926 жылы 1 ... ... ... ... ... кедергілерге аса маңыз аудару қажет:
1. Мектеп болу үшін бейімделмеген, қазақ қыстаулары бөлініп ... ... 1926 жылы әр ... ... қаражат көлемі 7 сом 7 тиынды құрады.
Алайда патшалық қазақ-орыс мектептерінің өзінде әр баланы ... 17 ... тиын ... ... ... ... бойынша оқулықтар болғанмен:
А) оқулықтарды құрастыратын адамдар көлемі аз болды.
Б) Жазылып қойылған оқулықтарды, шығару, қаржының тапшылығымен мемлекеттік
баспамен ... ... ... мен оны баспадан шығару жағынан араб шрифті ... бірі ... ... барлығы 4 жылдық болуы қажет, ... ... өмір сүру ... бұл ... ... ... мүмкіншілік бермеді.
1) НКП, мектептердің дұрыс құруларының нәтижелерінің себептерін
сараптай ... ... ... Қазақ халқының шашыраңқы
орналасқаның;
2) Мұғалімнің керекті деңгейде ... жиі ... жәй, ... 3-4 тобы бар ... ... істеуі;
3) оқу құралдардың тапшылығы;
4) халықтың мектепке тек сауатсыздықты жою жөніндегі мекеме ретінде
қарауы;
5) көшпенді өмір ... ... оқу ... уақыты қысқартылды.
Сондықтан жылжымалы мектеп құру қажеттілігі туды. С.
Сәдуақасұлының пікірі ... ... ... құру ісін ... ... да статистиқалық көрсеткіштер бойынша, ауылдар мен қалаларда КССР-
да мектептер ашу аласапыран ... ... ... 52 ... ... ... ... жасындағы балаларды . Сонымен қатар ... ... () ... орыс ... (60,6 () ... ... ... өзінің саналы өмірі барысын ... ... ... ... ... пропаганда мен
әдебиет қызметімен қатар орындады. Ол көптеген әлеуметтік-экономикалық,
әдеби және басқа да ... ... ... ... еді. Ол бірқатар
газеттер мен журналдардың редакторы болған, оның ... ... ... бұл ... ... өз ... ... халқын ағарту
саласында насихат жүргізуге ... ... ... мақалаларында кең
ауқымды қазақ жұртшылығына сөз сөйлеп отырып, оларға түсінікті терминология
мен ... ... ... ... ... С. ... РКСМ-ң ОК-нің нұсқауы бойынша
Қазақ аймақтық комсомол Бюросына Оренбургқа көшіп келген болатын. ... ... ... ... ... С. Сәдуақасұлы қазақ тілінде
газет шығару мәселесі жөнінде мәселені шешуге тырысты.
1921 жылы Сәдуақасұлыны Ақмола және ... ... ... оны «Еңбек Туы» газетінің ... ... ... ... ... туы» газетінің ғумыры ұзақ созылмады, оның соңғы
номері 1921 ... май ... ... Енді ... ... ... – қазақ тіліндегі аймақтық газет шығару мәселесі тұрды. Партияның
аудандық комитеті «Еңбекші ... ... ... ... ... ... ... аты «Егеменді Қазақстан» 1921 жылы 7 ноябірінде бұл газеттің
тиражы 3000 ... ... ... ... жарық көрді. Қазақ тілінде
«Қызыл Қазақстан» атты журнал шыға бастады. ... 1921 жылы ... ... ... ... баспалар шыға бастады.
РКП(б) ОК ұлттық аумақтардың баспа қызметтеріне қарап, баспалардың
ұлттық республикалардың ... ... ... ... ... ұйғарып, онымен партиялық басқарманы күшейтпек болды. Міндетті
түрде – ХІІІ партия ... ... ... ...... ... тілдерге өту процесін аяқтап, олардың
басылымдарының ... ... ... топтармен байланысын шаруалық
кореспондеттер ме жұмысшылар арқылы күшейту және ... ... ... ... ... ... үшін ... газет шығару.
Ұлттық пресса міндетті түрде партиялық басқаруды қажет етеді, сонымен бірге
партия ... ... ... ... етеді-яғни (партработник)
журналист.
1924 ж. 23 ... ... РКП ... ... ... ... Сәдуқасұлын өлкелік газета «Еңбекші қазақ» және «Қызыл
Қазақстан» журналының бас редакторының қызметіне тағайындауды ... ... ... ... ... тағайындалған қызметіне
көшу бекітілді. Ал 30желтоқсанда «Еңбекшіл қазақ» пен ... ... ... шаруашылық бөлімдерінің техникалық ... ... ... бұл шара бұл екі ... республикалық
газеттердің жұмыстарын неғұрлын рацианализациялау үшін жасалды.
Республикадағы Наркоматтар мен ... ... ... ... газетінің беттерін айқынырақ суреттеу ушін, ... ... ... мен ... ... өз ... ... редакцияға жіберіп отыруға, ұсынысын жіберуге
шешім қабылдады. Ол циркулярда тағы былай ... ... ... газеті
қазақ тіліндегі жалғыз орталық басқарушы баспа органы болып табылады.
Сіздер жіберген ... ... ... ... ... кең ... ... ретінде қолданылады. Редакция,
сіздердің таратарыныздан қазақ баспасын ... ... мен ... ие ... ... зор ... Бұл циркулярлардың редакциямен
наркомдар мен ... да ... ... ... органдарының
кізметін «Енбекшіл қазақ» газет беттерінде ... ... ... бірде-бір дәлелі болып табылады.
РКП(б)-ң ОК қазақ баспасындағы жұмысының барысын ... ... ... ... ... ... бірге оған өзінің ұсыныстары
мен бағасын беріп отырды. Бірақ та, оның ... ... қиын ... бұл ... ... ... пен Молотов та қазақ тілін
білмейтін еді. ... ... ... ... дайын анализдерін
алып отырды, соның негізінде оған ... мен ... ... ОК-ң ... қарастырған «Енбекшіл қазақ» газеті мен
«Қызыл Қазақстан» журналының ... ... ... ... ... ... ... мен КирЦИК-тінің органы болып табылады.
Олардың жұмысы 1924 жылға дейін қалыпты жүре ... ... ... тыс ... әсері болған жоқ.
1925 жылдың қарсаныңда Қазақстанда қазақ тілінде шығатын 10 газет пен
3 журнал, түгелдей дерлік басылын ... ... ... Ең ... ... мен ... көп көңіл бөлінетін (Киробком мен КирЦИК-
ң органы «Еңбекшіл қазақ» пен Кирбюро мен Түркістан ... ... «Ақ жол» ... және ... ... ... Қазақстан»
журналдыры). Соның ішінде «Қызыл Қазақстан» журналына көптеп шағын жасалды.
Солардың ішінде:
1) Өз ... ... 2) ... ... ... болмауы; 3)
Аудармалы материялдың көптілігі; 4) тәрбиелік және ... ... ... ... ... ... «Қызыл
Қазақстанға» айтылған, оның өз оқырмандарын білмеушілігі жөніндегі айып
біршама ой тудырады, тағы айта кететін жәй журналдың редакциясында небары
2-ақ адам ... ... ... ... ... ... мен Крайком
партиясы жұмыстарымен ауыр жұмыстарына жұмылдырылған ... өзі ... Ал ... Қазақстан» журналында идеялық
басқарушылық материялдарының тапшылығы жөніндегі критика жөнінде айтатын
болсақ, осы журналдың редакциясында ... ... ... бері ... бірқатар жоғарыдағы критика мәселесін пропоганда
жасайтын мақалалар шығарды: «Исторический материализм», «Труды В. И.
Ленина по ... ... ... ... ... ... ... ячейки» және т.б. бағдарлармалар мен партия уставына
байланысты осындай материалдар басылып шығарылды. Еңбекшіл қазақ ... ... ... ... мәселесі қазақ тіліндегі орталық
баспа органы ретінде Қазақстанның ... ... 1925 ... ... ... «Еңбекшіл қазақ» газетінің жұмысының жақсы
жақтары мен кемшіліктерін айта кетіп, онда келесі мәселер ... ... ... ... ... ... ... алайда
редакция оны елемейді қазір ол шағымдар газеттің тек жақсы жағы мен ... ... ... еді, ... сол кездерде мұндай қадамдарға жол
берілмейтін еді.
Сейфуллиннің берген қызметі мен ... ... ... берген
бағасы да ойландырады. Негізінен бұл критика ... ... мен оның шығу ... ... ... ... 1) ... әр
айда шығарылады деп көзделседе ол екі –үш айда бір рет ... ... ... 3 ... ... ... 2) ... алғашқы бетінде оның
«әдеби» басылым деп ... ... және ... ... ... жайында ешнәрсе жазылмаған. Ал оның алдындағы сандарында керісінше
әдебиет саласында асыра, ... тыс ... ... қателіктерге бой
асыру, журналдың басқаруында жалғыз адам ... ... ... ... ... ... ... беттерінде жазылған: жауапты редактор
Лугины, ал сол номерлердің соңғы бетінде қазақ және орыс тілдерінде ... ... ... деп ... ... ... мен ... қалыптасуындағы Смағұл Сәдуақасұлының
рөлі.
Қазақ әдебиеттану ғылыми ... ... ... өз нысанасын негізінен
саяси идеология өлшемімен қарады. Кез келген мұра таптық қалыпқа салынып,
социалистік мұраттарға қатысы ... әлде ... ... ... ... ... ... ұлғая берді. Білім-ілім
тұрғысынан келгенде бұл қазақ ... әлем ... ... ... ... жасады. Алайда осылай, әділетсіздіктің даңғыл жолмен кете
бермесі ақиқат еді.
С. Сәдуақасовтың көсемсөздік мұрасы алуан ... ... Біз ... түрде төрт топқа бөле аламыз.
Бірінші: қоғамдық – саяси ... оқу – ... ... ... ... театр өнері хақындағы мақалалар.
Төртінші: танымдық еңбектері мен ғылыми зерттеулері.
Қайраткер С. Сәдуақасовтың ... ... ... ... тым ... айтылды. Алайда қазақ жастарының тұңғыш ұйымы
«Бірлік» пен оның бағытын дәйекті түрде ... «Жас ... ... ... комитетін құрудағы еңбегін кеңес қоғамының ... ... ... ... төңкеріс комитетіндегі (1920),
Кеңестік ... ... ... орталық бюросындағы (1920), Қазақ
автономиясы ... ... ... (1920), Қазақ ОАК-і
президиумындағы (1920-21), Бүкіл Ресейлік ... ... ... ... ... ... (1921), Қазақ ... ... ... ... (1922), ... ... Жоспарлау комиссиясындағы (1923-1924), ... ... ... һәм жетекші қызметін елемеу, құнттамау
ақылға сыймайтын еді.
5 томдық қазақ ССР тарихында ... ... ... ірі
қоғам қайраткері дәрежесіне көтерілген Смағұл жөнінде бір-ақ ауыз ғана сөз
жазылған. Бұл оның атын ... сөз ... А. ... Т. ... Кенжебайұлы29сыншы,
жазушы ретәнде бағалаған Смағұл Сәдуақасұлының есімі 20 жылдардағы әдеби
процесті сипаттаған еңбектерде де ... ... ... ... ... ... ... қазіргі шақта осы
ғасырдың бірінші ширегіндегі ұлт ... ... ... әдебиетші, жазушы, көсемсөзші С. Сәдуақасұлын ұмыт ... ... 20 ... ... ... ... ... алмақ
болған «Алқа» шығармашылық қауымдастығын ұйымдастыруға белсене ... ... ұлт ... ... ... ... ... жәрдемдескен, Абай мен Сұлтанмахмұттың жазғандарын тірнектеп
жинауға мамандарды жұмылдырған қайраткердің мәдениет, әдебиет тарихындағы
тұлғалық орнын ескермеу де ... ... ... С. ... ... ... ... жазған еңбектерін қайта ... ... ... ... ... ... ... айтып кеткендей, С. Сәдуақасұлы Сібір төңкеріс
комитеті (Омбы) қырғыз ...... ... ... ... ... ... ағарту комиссары (қазіргіше айтсақ, министр
) дәрежесіне дейін өзінің қайраткерлігінің арқасында өсті. Егер ақиқат пен
иман кеңес ... ... ... С. ... ... ... жылы ... Әлі ұзақ уақыт ел басшылығында жүрер еді. Бірақ амал ... ... ... ... те, ... жазушы Джек Лондоннан Жүсіпбек Аймауытұлы
аударған мына жолдардың кері келді: «Ғажап іс» әр кез әр адам ... ... ... десе, өңкей жалқау ондай адамды «кері кетіргелі жүр, ... деп, ду ете ... ... ... ... тас атып өлтіріп, ақырында
өздері ақымақ болып қалады»30
Смағұл Сәдуақасұлы 1916 жылы ... ... ... ... ... де ... ... Ол қаламын «Бірліктің»
«Балапан» атты қолжазба журналында ұштады. ... ... ... өнерді тынымсыз қайраткерлік қызметінің барысында меңгерді. Жас
қаламгер 1918-1919 жылы Алаш Ордаға тыныс болған «Жас ... ... жылы атын ... ... ... ... қылып өзгертпекке бел буған
«Ұшқын» газетін32, 1922 жылы Еуропа ... ... ... 1923 жылы ... ... зиялылыққа үгіттеген «Жас қазақ»
журналын шығаруға атсалысты34. Мұнан бөлек ол 1920 жылы ... ... ... ... ... ... туы»36, 1925-1926 жылы «Еңбекшіл
қазақ» - «Еңбекші қазақ»37 газеттері мен ... ... ... жауапты шығарушысы (редакторы) болды.
Смағұл Сәдуақасұлы шығармашылығының хронологиялық ауқымы 1916-1928
жылдар аралығын қамтиды. Дерек ... ... һәм мұра ... ... біз ...... ... жылдар
арасында не жазғандығын біле алмай келеміз. Алайда бұл тараптағы іздестіру
жұмыстарын тоқтатпауға тиіспіз.
Бізге қаламгер Смуғұлдың көзі тірісінде жарық ... алты ... ... ... жаңа жол» ... 1921), ... һәм ... (Орынбор, 1924), «Салмақбайдың ауылында қалайша кооперация
ашылды?» (Орынбор,1924), «Жастармен әңгіме» ... 1925), «Ұлт ... ... 1926), ... ... ... ... 1927). Осылардың ішінде «Салмақбайдың ауылында ... ... атты ... ғана ... шығармада (повесть), қалғандары
– танымдық, ғылыми – зерттеу еңбектер. Мұның сыртында Смағұл Сәдуақасұлы
мерзімді басылымдарда ... ... ... ... ... очеркін,
жүздеген түрлі тақырыптағы публистицикалық мақала, бір ... ... оның ... ... ... әр дәрежедегі
мінбелерден сөйлеген ... ... ... рухани аманат- мұра
осылары.
Смағұл Сәдуақасұлы 1933 жылы ... қаза ... ... оның
еңбектерін бастырту керектін айтқан бірді-екілі пікірлер болды.Айталық,көп
мәселеде ... ... ... Ғаббас Тоғжанұлы 1936 жылы Қазақстан
көркем әдебиет ... ... ... ... ... ... ... жоспарланған кітап белгілі ... ... ... ... 21 жыл өткеннен соң байқалды.1957
жылы Смағұл ... ... ... етіп ... ... ... ... еді.Мұнан кейін 70-жылдары Смағұлға ... ... ... ... ... әділ баға берді.Жоғарыдағыдай
сипатта негізі қалана бастаған Смағұлтануға 80-жылдардың ... ... ... ... ... Қойгелді,Нұрым
Сансызбайұлы жазған зерттеулерімен үлес қосты. Батырхан Дәрімбет Смағұл
Сәдуақасовтың бірқатар шығармалаларын ... ... ... жылы ... ... ... ... бірсыпыра
еңбегін кітап етіп құрастырды. 1994 жылы Смағұл жинағы шағын көлемде орыс
тіліне ... ... ... жазған еңбегі жоғарыда аталған
жинақпен, кітаппен шектелмейді.Келешекте оның ... ... ... ... деп ... ... және белгілі бір қоғам қайраткерлерінің сол
дәуірдің өкілі екенін дәлелдеу оп-оңай нәрсе емес. Смағұл ... ... ... ... ... тұтастай алғанда ағартушылық кезең өкілі екенін ... ... ... қалған аманат – мұрасы.
Қазақ әдебиетінде ағартушылық- ұлтшылдық дәуір 20-жылдардың
соңына дейін созылған.Әрине,1917-1919 жылдардағы ... ... ... бірыңғай бұрынғы ұлтшылдық бағытпен дамыды деу ... әділ ... ... ... ... ол ... ешкім шеттен
әкеп таңған жоқ.Ұлтшылдықты нақты жағдайға байланысты ... ой ... Және ол не ... не кеш ... ... ... өз ... дүниеге
келді.Сондықтан төңкерілістен кейін билікке қолы ... ... ... ... ... пайдаланып, текетіресуі
заңды еді.
«Қазақ» газетінің мұратын саналы түрде қабылдаған Смағұлдың
азаматтық пайымы, эстетикалық таным ... ... ... аралығында
белгілі бір дәрежеде қалыптасты деуге негіз бар. ... ... пен ... адам ... орнына үңілген
сайын ол еңселі ел боламын ... ұлт ... ... мен ... ... ... аттап баса алмайтынына көз жеткізді.
Алаш Орданың саясаттағы мақсаты- ... азат ... құру ... ... мақсаты-«қазақтың өз ойын,өз
сезімін,өз ... ,өз ... ... бағытта емес,рухта өзіндік ... еді. ... ... саясат пен руханиятта осы мақсатты берік
ұстады.
Смағұл Сәдуақасұлының ... ... ... ... ... ... ... («Қазақ әдебиеті»)атты әдеби-сын еңбегі 1918 жылы
қазан айының соңында жазылып, 1919 жылы ... ... ... «Трудовая
Сибирь» журналының 1-санында жарияланды. Жанрын автор ... ... ... деп ... бұл ... ... қарағанда, әдебиетімізге мейлінше толық талдау
жасаған орыс ... ... ... Оның ... ... ... жіктеуге болады: 1) Әдебиеттің қазақ өміріндегі ... ... ... ... ... 3) ... ... қалыптасуы;
4)Қазіргі (18-жылдардағы) әдебиет; 5) Қосымша: сол кездегі қазақ баспасөзі
туралы ... ... ... ... тұрмыс тіршілігімен байланыста
қарайды. Смағұл сол-серілерді сипаттау арқылы ауызша таралатын әдебиеттің
қазақ өміріндегі орнын ... ... ... ... ... ... мен ... салма өнерін жазба әдебиетіне шығар баспалда
деп тұжырымдаған. Смағұл ... ... ... әдебиетінің жазбаша
дәуірі ХХ ғасырдың екінші жартысынан ... Оның ... ... ол ... ... Жүсіп Көпейұлын, сонан соң Абайды ... ... ... жас ... айтуы мүмкін. Өйткені, кейінгі
еңбектерінде ол көш басшы Абай деп жазады. Әйтсе де ... осы ... Абай ... ... ... ... ақынның қазақ
поэзиясын биік деңгейге қалайша шығарғандығын әуезе етеді.
Әліптеме иесі: «Қазақ - қазақ әдебиетінің ... ... оның ... топтасқан ақын-жазушылардың, көсемсөзшілердің
еңбектеріне, олардың әрқайсысының ... ... ... ... сөз еткенде енді қалыптасып
келе жатқан жанрлардың зәруліктерін нақтылай айтады.Әліптеме ... ұлт ... ... үшін ... ... ... жөнінде қысқа
да нұсқа ақпар береді.
Смағұл Сәдуақасовтың бұл еңбегі қазақ әдебиетін ... ... кең ... ... ... ... бағалы.
Смағұл Сәдуақасовтың әдеби-сын еңбектерінің көбісі кеңес
дәуірінде дүниеге келді. ... ... ... сол ... тұрпайы таным мен күрескені байқалады. Смағұл алаш
оқығандарының ... ... ... ... болғандықтан, «Алқа»
мұратын жетілдірудің басы-қасында жірді. Мұны 1929 жылы НКВД тергеушісіне
берген Жәкен ... ... ... дәлелдейді.42
«Алқа»- ХХ ғасыр басындағы ұлтжан қазақ қаламгерлерінің ... ... ... ... ... салт-санасына сүйенген, қадым
заманнан жеткен әдебиеттегі терең елдік ... ... ... ... ұйым ... ... қазақ зиялылыры бірігіп
жасағанын архив ... ... ... ... ... Комитеттің қазақ баспасөзін екі мәрте
қыспаққа ... кезі ... ... ... ... ... зиялылар
ойласқан ұйым ресми жасақталмаса да, «Алқа» идеясы бейресми түрде ... ... ... оған ... өмір сүре ... Оны ... ... қолтығынан демеп, қаржыландыру өкімет басындағы бірден-бір адам
Смағұл Сәдуақасұлы еді. Сондай-ақ оның 20-жылдардағы әдеби-сын еңбектерінде
«Алқа» ... ... ... ел ... ... ... ... желіні
құрайды.
Қаламгердің осы бағыттағы туындыларының бірі ... деп ... Ол 1925 жылы ... ... жинағына дәйектеме
ретінде де және баспасөзде де басылған.
Мақалада сыншы Бейімбеттің ақындық ... ... ... ... ... ... ... тезисті тереңдете
талдап, ақынның ел ... ... ... ... ... көбі ... ақындарымыздың затын сынамай, атын сынап жүр» деген
пікірі-әдебиеттанудағы солақайлыққа берілген баға. ... ... ... ... ... ... жоқтан бар қып, күшеніп,
қызармайтындығын» ерекше қасиетіне бағалаған.
«Қазақстанда баспасөздің міндеті» атты ... ... ... ... дұрыс басқан адымы өлеңшілердің ішінен ... ... деп ... ... ... салып берер алма емес,
өнермен еңбекпен табылатын нәрсе» ... ... ... ... ... ... ... керек?»43 деген еңбегінде жергілікті
жерде үйірме сынының қажеттілігі сөз ... Мұны ... ... ... шығып жатқан кітаптарға сын көзбен қарауға шақырғаны
деп ұғамыз. Ол әдебиет атқамінердің қолбасы емес, көптің, қауымның үні ... ... ... ... ... ... ... процесті білімді
сыншы ретінде танытқан еңбегі-«Әдебиет ... «Бұл сыны ... ... ... айтқан туынды». Сынның күш -қуаты ... ... тек ... тиіс пе? ... ... ... ... ұлттық бет-бедері оның кемшілігі ме? Мақалада автор ... ... ... ... ... ойын ... өмірдің өз ырғағы секілді әдебиеттің де табиғи
дамуын, жетілуін жақтайды.Сонымен бірге өткеннен үлгі ... ... ... таланттардан үйренуді қолдайды.Сыншылар әдебиетті көркемөнер
өлшемімен қабат ұлттық өлшеммен де ... ... ... ... ... сын ... қатарында орыс
тілінде 1927 жылы жарық көрген «Қозы Көрпеш-Баян Сұлу»44 жыры мен 1928 ... «Жас ... ... ... алғы сөз ... нақтылығымен,
әдеби-танымдылығымен көзге түседі. Жәдігерліктің оқырман қолына тиіп
отырған тұңғыш ... ... ... ... ... ... бірге текстегі аудармашы түпнұсқасын сақтап ... ... ... ... жинағына Мұхтар Әуезұлының ... ... ... ... ... Д.Қ.)», «Мұқаш»
(Ақбілектен-Д.Қ), Бейімбет Майлыұлының «Кермезі», «Күлпаш» ... ... алғы ... ... ... тек ... кешегісін тұтас
шолу арқылы қазіргі қалпына талдау жасаған. Бұл жағынан ол 1919 жылы ... ... ... ... ... ... ... үш жас шеберін тауып ала алғандығында.
Сыншы Смағұлдың әдеби-сын мақалаларынан басқа ... ... ... мен ... ... ... тарихынан?!.»45 (У.
Кеменгерұлының осы аттас кітабына сын), «Керекті ... ... ... һәм ... жер ... ... ... атты
еңбектері бар. Осы білік-білімін Т. Шопанұлы тәржімолаған крупскаяның «Ауыл
арасындағы ... ... ... 1925), ... ... ... ... 1925), кітапшаларына жазған алғысөздерінен
де байқауға болады. Жалпы Смағұл ... ... ... ... сын жазумен катар саяси-бұкаралық, танымдық кітаптарға талдау
жасады-бір жағынан азаматтықтан туындайтын ... ... ... ... өзі ... іс. ... ... екіншісіне мән бере карасақ,
мәселе бейберекеттіліктің, кателесудің алдын ... ... 1916 жылы ... ... қанат қақты» атты
аллегориялық туындысы47 «Балапан» журналымен бірге ... жаңа ... ... оның ... ... ... аңғартады. Жас Смағұл
проза әлеміне осы ... ... ... ... ... ғылыми айналымға әлі түспеген «Өртең» атты
шығармасы48 – лирикалық әңгіме. Онда сюжет немесе оқиға желісі жоқ. ... ... ... ... ... ... ... мұңдасуы айна-
қатесіз түскен. Біздіңше, «Өртең» әңгімесінің тууы ... ... ... жаңа ... еріксіз тап болған алаш зиялыларының тынысы – «Жас
азамат» мүшелерінің соны қауымдастық ... ... ... ... ... санадағы шірік қауды өртеп, өрттен шығару
еді. «Өртеңде» ... ... ... кешесін, бүгінін, ертеңін ой
таразысымен бағамдаған, ... ... мен ... ұзақ қасиеті мен
мінезіндегі кемшілігін табиғат бейнесінен астастырып, ... ... ... бар.
Смағұл Сәдуақасовтың «Салмақбай, Махамбет» атты ... ... ... оқығандары, олардың екі айырылған көз қарастары
сөз болады. Әңгіме кейіпкері екі-ақ жан. Олар ... мен ... ... күш ... төңкерістен кейінгі кез. Жеңістік – оқығандардың басын ... ... толы ... ... де ... шабыста жоқ. Бірақ тартыс
бар. Ол – көзқарас, дүниетаным арасындағы тартыс. Тартыс жай көр-жер ... ... ... ... – ұлт ... ... Мақамбет «Жер
жүзінің төңкерісі үшін қазақты құрбан қылуға» бар, ал Салмақбай «дүниенің
жұмағы болса, сол ... ... ... ... те ... деген пікірде.
Жазушы оқушыға «Әне ұлт мәселесі туралы екі көзқарас. Таласты көзқарас
Қайсысынікі ... ... ... ... екі оқығанның тіл ... ... ... 20 ... ... ... ... жазып,
бағын сынаған жазушы. Хронологиялық жағынан жазушы повестен бұрын роман
жазуға кіріскен. Мұны М. ... ... ... ... ... ... ... Автор шығарманы жазуды бастаған уақытын
«1922 жыл, 21 қараша» деп көрсетіпті.
«Сәрсенбек» - 1916 жыл ... ... ... ... ... ... ... романның бірі. Аталған ... ... ... ... үш ... ... аламыз. Біріншіден, «Сәрсенбек»-
қазақ әдебиетінде роман жанрының енді дүниеге келген ... ... ... ... ... талабына сай «Сәрсенбекте» үш желі қатар тартылып
отырады. Олар: 1) ... ... ... 2) ... ... 3) Күлпашқа қатысты оқиғалар, яғни қала мен ауыл арасындағы
бөгетбөгесіндердің қалпы. Үшіншіден, А. ... ... ... ... ... ... бар. Ғалым Р. Бердібаев «Тарихи
оқиғаларды тізе беру де, тарихты ұмытып, қиял ... ғана ... ... ... Осы ... ... Смағұл Сәдуақасұлы
тізгінді тең ұстағаны аңғырылады.
Көтерілістің болғаны рас, оған ... ... ... ... ... ... секілді қыз баласының қатысқаны, ... ... ... ... ... ... т.б.) ... қарсы
болғаны шындық. Ал Сәрсенбек – автор ... ... ... ... Алаш ... ... жете ... ұлтқа тәуелсіздік
бұйырмағандығы қатты толғандырған. Смағұл енді : «Бәлкім, оқығандары 16-жыл
оқиғасына белсене ... ... ... жүйелеу керек пе еді ? Сонда
мүмкін алаш ... бір ту ... ... ... ... тұсында
тәуелсіздікке қол жеткізер ме еді ? » деген пікірге келген тәрізді. Сонымен
кейіпкер Сәрсенбек - ... осы ... ... үшін ... ... ... Сәрсенбектің ойынан кетпейтін, оған қуат дарытатын
Абылайхан, Кенесары елестері де жазушы көздеген ... ... А. ... ... ... ... деп анықтаған Смағұл
Сәдуақасұлының «Салмақбай, Сағындық» атты шығармасы кезінде журналға да
басылған, кітап та ... ... ... исі ... ... жаңа ене ... ... адамдардың қалыптасып қалған ой- түсінігіне жасаған ... ... ... ... ... ... кім ... қабылдады ?»
деген сұрақ төңірегінде кейінкерлер психологиясындағы жаңа дәуір тудырған
өзгерістерді жеткізбек болған. Шығармада «тап тартысы» жоқ, ... бар. ... ... ... санамағанда Сағындық,
Салмақбай, ... ... ... ... ... ... сол
кездегі қазақ аулының жай – күйін, ... ... - ... ... даланың қалаға деген көз-қарасын шебер жеткізе алған. Рас
«Салмақбай, ... ... ... ... ... ... проза жанры
көркейдік талапқа толық жауап бере ... ... де, ... ... ... ... ... Айталық, аталған шығармадағы
жаэушының кейіпкер бейнесін сомдаудағы ... ... ой ... ... ... ... мұратына сай жұмсай алғандығы,
туындының бітімін біршама дұрыс орайластырғаны – ескеруге тұрарлық ... ... 1927 жылы ... енді бір ... – «Күміс
қоңырау»50 20 жылдардағы әдебиетке құбылыс болып енді. «Күміс қоңырау»
әлеуметтік – ... ... ... тап-тапқа, жік-жікке бөлінген
дәірде дүнетанымда қарама-қарсылық молынан ... ... ... осы ... құбылыстың Сырына үңілді. Оны зерделеу үстінде
тұтас бір буынның ... ... өз ... адам мен ... ... ... ... Қошқарбай, Сейілбек, Сәлима, Нағима сынды замандас жастардың
бір-біріне жазған хаттарынан ... Он хат ... осы төрт ... ... ... ғана ... ... орта, қоғам, қазақ қалпы туралы көзқарасы,
толғанысы көрінеді.
Күміс қоңырау – арбаға ... ... ... ... ... Ол ... ... Көңіл қоңырау болмаса да жүреді. Повесте жазушы ... ... ... ... ... қозғаушы күші болу керек дегенді
айтады.
Қаламгер Смағұл жазған ... ... ... ... деп қол ... ... ... «Смағұл Сәдуақасов» деп
көрсеткен. Сондай-ақ ол орыс тіліндегі мақалаларында «Ысмағұл С.», «С»,
«Біреу», «Сауықшы» атты ... ... ... ... - овъ» ... ... Сәдуақасұлы екенін «Трудовая Сибирь» журналының қаламақы
есебінен ... Ал ... ... псевдонимдерін айтып кеткен жан –
профессор Б. Кенжебайұлы. Біз өз тарапымыздан «Ысмағұл», «Ысмағұл С.», «С»
бүркеншік ... ... («С»- тің ... ... мақаласының екінші
бөлігінде, яғни жалғасында толық аты-жөнін жазғанынан білдік).
Смағұл Сәдуақасұлы «Өмір үшін ... (1918), ... ... «өткен күндер, қазіргі жол һәм болашақ» (1922), «Шарт керек пе?»
(1922), «Қостанай - Торғай» (1922), ... Азия ... жаңа ... ... ... – іс дәуірі» (1925), «О ... ... (1928) және тағы ... ... ... мақалаларында қазақ
қоғамының өткелі дәіріндегі қоғамдық-саяси ахуалдық қандайлығын һәм ел ... ... ... ... ... шешудің амалдарын көрсетеді.
Халық ағарту комиссары Сәдуақасов қазақтың бірінші мемлекеттік ұлттық
театрын ашуға аянбай кірісті. Ағарту саласындағы ... да ... ... жұмыстармен бірге театрды қысқа мерзімде ашу мақсатымен оған ... ... ... ... жастарды шақырту, театрға бөлінген ғимаратты
жөнге келтіру, киім, жабдықтарды жинап дайындауға дейін тікелей араласты.
Сонымен барлығы ... ... ... – 1926 ... қаңтарында театр өзінің
есігін ашты. Бұл елдің өміріндегі аса зор ... ... ... ... ... ... ... үлкен мерекесіне айналды. Театрдың
алғашқы шымылдығын ... ... ... ... ... аты
республикамызда ғана емес, ... одақ ... ... ... ... Иса ... ... КСРО-нің халық артистері дәрежесіне
көтерілген Социалистік Еңбек Ері ... ... ... ... ... ... Бадыров, З. Нұрмақов, З. Атабаева, З. Алдаңғарова,
Е. Татимова, Ә. ... Ә. ... С. ... Ж. ... болған.
Бірінші режиссер Жұмат Жанин еді. Белгілі ... Ж. ... ... 1926 жылы театрдың ашылуы Салтанатынан түсірілген фотосурет
бар. Онда халком Смағұл ... ... ... ... ... ... 1925 ... соңынан бастап мемлекеттік ұлт театрын
ашу ісіне мұрындық болып, сахна өнері туралы әр ... ... ... ...... қойылымдарға арналған сындар. Оның «Алтын
сақина ... ... атты ... ... ... орны ... ... қойылымынан мағлұмат берер бірден-бір сын және дерек болып
қалғанымен айрықшаланады. ... ... ... ... ... ... шығарманың жалпы мазмұнына шолу жасайды да аталған
қойылымның авторлық кемшіліктеріне, ... ... ... «Қаракөз» қойылымына арналған сынында53 сахна шикілігінің алдын
алу қажеттігін ескертеді.
Тарих пен тағдыр 1925-1926 ... ... ... ... ұлт ... ... және ... өнерпаздарды топтастыруды
бұйырды. 1926 жылы 13 қаңтарда ресми шымылдығы ашылған театрдың ... сөз жоқ, ... ... ... ...... бұл
жылдары театрдың, әртістік кәсіптің, пъеса танудың әліпбиі ... ... ... (1925), ... тәжірибелер», «Баянды еңбек күтеміз»,
«Мәдениет тәрбиесі» (1926), «Ұлт ... бір жыл» (1927), тағы осы ... ... ... ... ... сөзі мен ісі ... үлгілі театр, талантты әртістер, ойлы көрермен қалыптасты.
20 жылдары қазақ қоғамындағы халықтың білім-ілімге деген сұранымы
оқулықтардың, танымдық, ... ... ... ... ... оны
жазатын маман қат еді.
Смағұл Сәдуақасұлы 1920 жылы 2 ... ... ... ... құрылған оқулықтар мен саяси һәм көркем әдебиеттерді
сұрыптайтын ... ... ... Мұндай жауапты іс кез ... ... ... Жас ... ... ... өз ... қоса
өзгелердікіне де қатаң талаппен қарай бастады. Әсіресе ол баспаға өткізілер
кітап пен ... ... ... ... ... ғылыми
негізділігіне, нақтылығына назар аударды. Осы орайда Смағұл Сәдуақасұлының
«Жастарға – жаңа жол» (1921), ... һәм ... ... (1924),
«Жастармен әңгіме»(1925) атты танымдық әрі ... ... ... (1922), «Күнбатыс һәм ... ... ... тарихы» (1923), «Жаңа жұртшылық негізі - ғылым» (1925), ... ... ... көкейінен шықты дей аламыз. Бұған 20
жылдардың мерзімді басылымдарында шыққан сындар куә55.
Қайраткер-қаламгер ... ... ... сөз ... ... біз
оның эпистолярлық дүниесін айналып өте алмаймыз. Өкінішке ... ... хат, әр ... ... ... көп емес.
ҚОРЫТЫНДЫ.
Әр халықтың өзінің арымен намысындай қастерлеп мақтан тұтатын асыл
перзенттері болады. Ондай ұлдарының аты ... ... ... бір
көтеріліп, төбесі мақтаныш сезіміне бөленеді. Қазақ халқының ... ... ... ұлдарының бірі- Смағұл Сәдуақасұлы.
Қаламгер Ғ. Мұстафин айтқандай, ұлтпен бірге мәңгі ... бірі - ... ... ... ... ... ... қазақ мемлекетін жасау жолында Алаш Орда мұраттарын дамытып ... ... ... тұсында халқының қажетіне жарап, мәдени рухани
жағынан ілгерілеуіне көп күш-жігер жұмсады. Жалаң ... ... ... ... әдеби процесте ол санаулы қаламгер қатарында ... ... ... мен иісі ... табылған Смағұл Сәдуақасұлы әдебиет және театр
сыншысы, жазушы ... ... ... ... ұлт ... өмірге келуімен алғашқы сақыналық
қойылымдарының жүйеленуі де Смағұл Сәдуақасұлының ... ... ... сыншысы ретінде алғашқы пьессалардың аяқ алысын ... ... ... ... ... күш – ... жұмсады.
Смағұл Сәдуақасұлы өзінің мемлекеттік және партиялық ... және ... ... қатар жүргізді. 1926 жылы Смағұлдың
редакциядағы қызметі ... де, ол ... ... ... ... ... ... Сәдуақасовтың әдеби-сын еңбектерінің көбісі ... ... ... Олардың өн-бойынан сыншының сол қазаң тұжырымдармен, тұрпайы
таным мен күрескені байқалады. Смағұл алаш ... ... ... ... ... ... ... 20 – жылдардағы қазақ прозасының
қалыптасуына, жаңа арналар ... ... үлес ... Оның ... ... Өртең, «Салмақбай, Мақамбет» (әңгіме), «Салмақбай, Сағындық»,
Күміс қоңырау (повест), Сәрсенбек (роман) ... ... ... көкейкестілігімен, көтерген идеясымен әдебиетің ... ... Ол ... туындыларына ұлт пен елдік мәселесін арқау
етті.
Қазақ тарихында ... ... ... саяси және мемлекеттік
қайраткер, жазушы, әдебиет және театр сыншысы ретінде өз ізін қалдырған.
Көзі тірісінде Смағұл Сәдуақасұлына «ұлтшыл» деген кінә ... ... ... ... ... мақсатымыз, оның атын мәңгілік тарихта
көрнекті ... және ... ... ... әдебиет және өнер
сыншысы ретінде қалдыру.
Пайдаланылған әдебиеттердің тізімі.
Отан тарихы № 4-5 88 бет.
Жұртбаев Т. ... А. 1997. 109-112 ... О. ... аты. ... ... ... 1927. № 10-11.
23-24 беттер.
Львов Н. Казахский театр. Очерк истории. М – 1916. 16 бет.
Садуакасов С. О ... ... ... 1928. 17-28 беттер.
Жаманбаев К.Ж. Высшая школа в Казахстане. – А – А., 1972;
Осипов В.П. Полномочный орган ЧК РК (б) в ... ... Бюро ЦК РК П (б) в ... по ... партийной
организации республики в 1922-1924 г.г.). – А – А., 1979.
Ақиқат, 1997 ж. №12 178 бет.
Қойшыбаев Б. Қайраткер ... ... ... 1988. 2 ... Р. ... ... кешкен Смағұл Сәдуақасұлы елінің адал
перзенті еді.- Халық кеңесі,1993, 12 қазан.
Дәрімбетов Б. Ағып ... бір ... ... 1993, 24 ... Т. ... ... – Көкшетау, 1993, 3 маусым.
Қозыбаев М. Ел қамын ... екеу кім? – ... 1990, № ... Н. ... ... – Қазақстан коммунисі, 1991, №4.
Төреғожин К. Алаштың асыл перзенті. – Халық кеңесі, 1993, 17 ... Е. ... ... – Қазақ әдебиеті, 1989, 7 шілде.
Стенографический отчет VI Всеказахской партийной ...... 1927, 180-183 ... ... 1997 ж. №12 178 ... Отан ... № 4-5 88 ... Жұртбаев Т. Талқы А. 1997. 109-112 беттер
1 Исаұлы О. Ұлтшылдықтың аты. Алашорда// Қызыл Қазақстан. 1927. № 10-11. ... ... ... Н. ... театр. Очерк истории. М – 1916. 16 бет.
2 Садуакасов С. О национальном театре. Кзыл-Орда. 1928. 17-28 беттер.
3 Жаманбаев К.Ж. ... ... в ... – А – А., ... Осипов В.П. Полномочный орган ЧК РК (б) в ... ... Бюро ЦК РК П (б) в ... по ... ... ... в 1922-1924 г.г.). – А – А., 1979.
1 Қойшыбаев Б. Қайраткер Сәдуақасұлы.- ... ... 1988. 2 ... ... Р. ... ... кешкен Смағұл Сәдуақасұлы елінің адал
перзенті еді.- Халық кеңесі,1993, 12 қазан; Дәрімбетов Б. Ағып ... ... ... 1993, 24 ... Қажыбаев Т. Смағұл сабақтары. –
Көкшетау, 1993, 3 маусым; Қозыбаев І. Ел қамын ... екеу кім? – ... № 6; ... Н. Смағұл Сәдуақасұлы. – Қазақстан коммунисі, 1991,
№4; Төреғожин К. Алаштың асыл перзенті. – Халық кеңесі, 1993, 17 маусым;
Тұрғынбаев Е. ... ...... ... 1989, 7 ... ... ... отчет VI Всеказахской партийной конференций. – Кзыл-
Орда. 1927, 180-183 б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Индустрияландыруға бағыт алудағы қиыншылықтар.5 бет
Смағұл садуақасұлының өмірбаяны мен атқарған кәсіби қызметі85 бет
Смағұл Сәдуақасовтың өмірдерегі17 бет
Қазақ зиялылары қазақ тілінің мәртебесі жайында51 бет
Ұлт ұстаздары Ы. Алтынсарин мен А. Байтұрсынұлы мектеп оқушыларына кезінде Ленинді дәріптегеннен артық ұлықталуы тиіс6 бет
Delphі тіліндегі бағдарламаның құрылымы16 бет
Көкөніс дақылдарының зиянкестері4 бет
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі революциялық көтеріліс және фашизмнің басталуы32 бет
Екінші дүниежүзілік соғыс, соғыстың басталуы5 бет
Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь