Қазақстанның атом энергетикасы


Энергетика бүгінде әлемдік өркениеттің мыңызды қозғаушы күшіне айналып отыр. Адамзаттың XXI ғасырдағы тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз етуде және энергетикалық сұраныстарын қанағаттандыруда ядролық энергетика айтарлықтай үлес қосуға тиіс. Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғанындай, Қазақстанда ядролық энергетиканы қолданбастан жақын және алыс болашақта энергетикалық кілтипандарды шешуге болмайтын сияқты. Қазақстан энергетикасы ерте ме, кеш пе, әйтеуір осы жолды таңдары анық. Бұл ретте көмірсутегімен салыстырғанда атом энергетикасының үлкен экономикалық тартымдылығы шешуші рөл ойнауы тиіс. Алып қорлары барына қарамастан уақыт өте келе көмірсутегі энергия тасымалдағыштарының сарқыла бастайтыны, сондай-ақ парникті шығындыларды шектеу мен қоршаған ортаны қорғау бойынша халықаралық стандарттарды сақтауға байланысты экологиялық құрамдас бөліктері де соған итермелейді.

Қазақстан атом энергетикасын дамыту үшін бірқатар бұлтартпас алғы шарттарға ие:
Қазақстанда әлемдік барланған уран қорының 19% шоғырланған;
Дамыған уран өндіретін және қайта өңдейтін өз өнеркәсібі бар;
«Қазатомөнеркәсіп» холдингі жүзеге асыратын толық ядролық-отын циклына ие компания құру жөніндегі стратегия отандық атом энергетикасын елімізде өндірілген отынмен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Бұл электр энергиясына барынша төменгі тарифтер белгілеуге септігін тигізеді;
Қазақстанда жылдам нейтрондағы БН-350 тәжірибелік-өнеркәсіптік реакторының ширек ғасыр бойы үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз еткен білікті қызметкерлер сақталған. 1999 жылдан бері аталмыш реактор сатылап қолданыстан шығарылуда;
Қазақстанда кеңестер заманынан сақталған ядролық физика саласында зерттеулер жүргізетін бірегей ғылыми база, білікті ғылыми-техникалық мамандар бар;
Республикамыз үш зерттеу ядролық реакторын пайдалануды жемісті жалғастырып келеді;
Ядролық энергетика мен ядролық физика саласында, соның ішінде атом энергетикасының қауіпсіздігін негіздеу, ядролық реакторлар үшін перспективалық отындарды сынақтан өткізу, ядролық техниканың жобаларын жасау бойынша іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізу үшін қажетті инфрақұрылым бар;
МАГАТЭ-де интеграцияланған ядролық және радиациялық қауіпсіздіктің ұлттық жүйесі бар;
Атом энергиясын бейбіт мақсатта қолдану бойынша қызметтің негізгі құбылыстарын реттейтін заңдық және нормативті база жұмыс істеп тұр.

Дәстүрлі энергетиканы ядролық-энергетикалық технологияға біртіндеп алмастыру едәуір синергетикалық нәтижеге жеткізеді:

Пән: Автоматтандыру, Техника
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге


Қазақстанның атом энергетикасы
Энергетика бүгінде әлемдік өркениеттің мыңызды қозғаушы күшіне айналып
отыр. Адамзаттың XXI ғасырдағы тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуын
қамтамасыз етуде және энергетикалық сұраныстарын қанағаттандыруда ядролық
энергетика айтарлықтай үлес қосуға тиіс. Әлемдік тәжірибе көрсетіп
отырғанындай, Қазақстанда ядролық энергетиканы қолданбастан жақын және алыс
болашақта энергетикалық кілтипандарды шешуге болмайтын сияқты. Қазақстан
энергетикасы ерте ме, кеш пе, әйтеуір осы жолды таңдары анық. Бұл ретте
көмірсутегімен салыстырғанда атом энергетикасының үлкен экономикалық
тартымдылығы шешуші рөл ойнауы тиіс. Алып қорлары барына қарамастан уақыт
өте келе көмірсутегі энергия тасымалдағыштарының сарқыла бастайтыны, сондай-
ақ парникті шығындыларды шектеу мен қоршаған ортаны қорғау бойынша
халықаралық стандарттарды сақтауға байланысты экологиялық құрамдас
бөліктері де соған итермелейді.
Қазақстан атом энергетикасын дамыту үшін бірқатар бұлтартпас алғы шарттарға
ие:
Қазақстанда әлемдік барланған уран қорының 19% шоғырланған;
Дамыған уран өндіретін және қайта өңдейтін өз өнеркәсібі бар;
«Қазатомөнеркәсіп» холдингі жүзеге асыратын толық ядролық-отын циклына ие
компания құру жөніндегі стратегия отандық атом энергетикасын елімізде
өндірілген отынмен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Бұл электр
энергиясына барынша төменгі тарифтер белгілеуге септігін тигізеді;
Қазақстанда жылдам нейтрондағы БН-350 тәжірибелік-өнеркәсіптік реакторының
ширек ғасыр бойы үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз еткен білікті
қызметкерлер сақталған. 1999 жылдан бері аталмыш реактор сатылап
қолданыстан шығарылуда;
Қазақстанда кеңестер заманынан сақталған ядролық физика саласында
зерттеулер жүргізетін бірегей ғылыми база, білікті ғылыми-техникалық
мамандар бар;
Республикамыз үш зерттеу ядролық реакторын пайдалануды жемісті жалғастырып
келеді;
Ядролық энергетика мен ядролық физика саласында, соның ішінде атом
энергетикасының қауіпсіздігін негіздеу, ядролық реакторлар үшін
перспективалық отындарды сынақтан өткізу, ядролық техниканың жобаларын
жасау бойынша іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізу үшін қажетті
инфрақұрылым бар;
МАГАТЭ-де интеграцияланған ядролық және радиациялық қауіпсіздіктің ұлттық
жүйесі бар;
Атом энергиясын бейбіт мақсатта қолдану бойынша қызметтің негізгі
құбылыстарын реттейтін заңдық және нормативті база жұмыс істеп тұр.
Дәстүрлі энергетиканы ядролық-энергетикалық технологияға біртіндеп
алмастыру едәуір синергетикалық нәтижеге жеткізеді:
• Атом энергетикасын дамыту елдің энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз
етуге мүмкіндік туғызады, ал оған болашақта энергия өндірісін
диверсификациялаусыз қол жеткізу мүмкін емес. Бұл электр энергиясын
сырттан сатып алуға тәуелділікті айтарлықтай азайтады немесе толығымен
жояды, мұның өзі шикізат бағасының ықтимал тұрақсыздығы және электр
энергиясына сұраныс көп еселеп артуы болжануы жағдайында үлкен пайда;
• АЭС қазіргі кезде мейлінше экологиялық таза энергия өндірушілердің
бірі саналады. Ядролық энергетика экологиялық балансты бұзбастан
өндірелетін энергия көлемін арттыруға мүмкіндік береді. Бұл ауа
қабатына шығарылатын зиянды шығындыларды болдырмауға және жаһандық
экологиялық проблемаларды шешу бойынша қабылданған халықаралық
міндеттемелерді қамтамасыз етуге септігін тигізеді;
• Ядролық энергетиканың маңызды абзалдықтарына экономикалық тартымдылығы
мен ұзақ уақыт бойы электр энергиясы бағасының тұрақтылығын жатқызуға
болады;
• Атом энергетикасын дамыту отандық машинажасаудың технологиялық
деңгейін көтеруге, елдің ғылыми-техникалық қуатын нығайтуға және
экономиканың жаңадан жоғарытехнологиялық салаларын жасауға жан-жақты
ықпал етеді;
• Өнеркәсіптік кәсіпорындардың АЭС үшін жабдықтар шығаратын халықаралық
кооперацияға интеграциялануы жүзеге асады;
• Экспорттың құрылымы жоғарытехнологиялық өнімдердің – электр энергиясы
мен реакторлық отын, болашақта жаңа АЭС-тер үлесін арттыру бағытына
қарай өзгереді;
• Энергетикалық ресурстардың кепілділігі Қазақстан аймақтарының
әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
• Тұтастай алғанда, Қазақстанда ядролық энергетиканың болашағы жарқын,
ал оны дамыту барлық энергетикалық саланың қуатын айтарлықтай арттыра
түседі.
VI Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы
2010 жылдың 14-16 қыркүйегінде Алматы қаласының
RIXOS-Almaty қонақ үйінде өткен «Уран өнеркәсібінің өзекті мәселелері» атты
VI Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конфенерцияның жұмысы туралы қорытынды
құжат
Қазақстанның ядролық жиынына 15 елдің: Қазақстан, Ресей, Украина,
Өзбекстан, Қырғызия, Франция, Германия, АҚШ, Англия, Норвегия, Қытай,
Монголия, Швейцария, Финляндия және Австралияның өкілдері ғылыми-техникалық
және өндірістік салалардағы әлемдік уран компанияларының бірігуі мақсатында
RIXOS-Almaty қонақ үйінің ғимаратында бас қосты.
«Уран өнеркәсібінің өзекті мәселелері» атты VI Халықаралық ғылыми-
тәжірибелік конфенерцияның Ұйымдастыру комитеті Форум делегаттарына қымбат
уақыттарын бөліп Конференция жұмысына белсенді қатысқаны үшін, қызықты,
пайдалы және пайымды ақпараттармен таныстырғаны үшін, ғылыми
жаңалықтарымен, графикасымен, сызбаларымен, көрнекі суреттерімен
толықтырылған қажетті ақпарат пен баяндамалар мәтіндерін уақтылы және
оларды баспаға дайындау талаптарына сай ұсынғаны үшін – секретариатқа
көрсеткен көмегі мен ықпалы үшін ризашылығын білдіреді. Конференцияның
қатысушылары барлық баяндамашылар сөздеріне және қойылған экспозицияларға
ынтамен және шынайы ықыласпен ден қойды. Конференцияға қатысушылардың
баяндамаларын қызу талқылауы, пікірлер мен айтылған тілектер - өткізіліп
отырған шараның пайдалылығы мен маңыздылығын жарқын көрсеткіші, сол сияқты
қазіргі кездегі атом саласының қатты дамуы заманындағы қажеттілігі бола
алды.
Ұйымдастыру комитеті Дөңгелек үстелге қатысушылардың бәріне, шараларды
нақты ұйымдастырғаны және тыңғылықты өткізгеніне жылы сөз айтқандарға,
ізеттілігі мен құрметі үшін алғыс білдіргендеріне, шын ризалығын білдіреді.
VI Конференцияға қатысуға Ұйымдастыру комитеті уран өнеркәсібінің, атом
және сирек металлдық саланың жетекшілерін шақырғанын атау қажет.
Конференцияға, жалпы алғанда, 99 кәсіпорындардың, ұйымдар мен
компаниялардың 300-дей делегаттары қатысты: Қазақстаннан – 43; Ресейден –
26; Украинадан – 2; Өзбекстаннан – 2; Қырғызиядан – 5; шетелдік
компаниялардан – 21.
Конференцияда уран өндіру және уран өнімдерін алу технологиясына; ядролық
отын циклдері технологиялары мен мәселелеріне; геология, қоршаған ортаны
қорғау және өндіріс қауіпсіздігі, атом өнеркәсібі үшін сирек элементтер
шығару; атом энергетикасы мен реактор жасау мәселелеріне байланысты
тақырыптар талқыланды. Конференция тақырыбына бірінші рет энергияның
жаңаланатын және балама көздері жөнінен мәселелер кірді. Ядролық және
радиациялық қауіпсіздік, өндіруші уран саласы мен атом энергетикасы үшін
білікті кадрлар дайындау және қайта дайындау, сондай-ақ ядролық
индустрияның барлық кешенінің жемісті қызметіне қатысты мәселелерге маңызды
орын берілді.
Дөңгелек үстелдегі айтылғандар, сөзталастарда және пікірлер алмасу кезінде
айтылғандар мен ұсыныстар:
- уран өндіру және уран өнімдерін алу технологиясына; ядролық отын циклдері
технологиялары мен мәселелеріне; геология, қоршаған ортаны қорғау және
өндіріс қауіпсіздігі, атом өнеркәсібі үшін сирек элементтер шығару; атом
энергетикасы мен реактор жасау мәселелеріне байланысты өзекті мәселелер
жөнінен бірінші кезекті жұмыстар айқындалды;
- ядролық және радиациялық қауіпсіздіктің аса маңызды мәселелері аталды;
- энергияның жаңаланатын және балама көздеріне ерекше назар аудару ұсынылды
және келесі конференция жұмысында осы тақырып жөнінен қатысушылар санын
кеңейту;
- уран өнеркәсібі мен атом энергетикасы үшін білікті кадрлар дайындау
және қайта дайындауға ерекше назар аудару ұсынылды, келесі конференция
жұмысына, ұйымдастыру жарнасын төлеусіз, Қазақстан ЖОО-дарының бейінді
факультеттерінің студенттері шақырылуына сенім білдірілді;
- атом-өнеркәсіптік кешені нысандарын қорғауды ұйымдастыру, құқықтық,
нормативтік және макроэкономикалық жәйттар жөнінен өзекті мәселелері
бойынша баяндамалар болмағаны аталды.
Дөңгелек үстел аяқталарда Қазақстанның Ядролық қоғамы қызметкерлерін «ҚР
атом өнеркәсібінің еңбек сіңірген қызметкері» құрмет белгісімен марапаттау
өтті және «Жоғарғы технологиялар институты» ЖШС пен ядролық энергетиканың
Монгол агенттігі арасында Меморандумға қол қойылды.
Конференция жұмысы қала бойынша экскурсиямен, Алматының қыран өсіру
шаруашылығына барумен аяқталды.
Келесі дәстүрлі - «Уран өнеркәсібінің өзекті мәселелері» атты VIІ
Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конфенерция 2012 жылдың қыркүйегінде өтеді.
Өткізетін орын мен күндері нақтыланып, кейінірек Қазақстан ядролық форумы
әлеуетті қатысушыларының бәріне хабарланады.
Сұрақтар мен жауаптар
Атом (ядролық) энергиясы дегеніміз не?
Әрбір атом энергия бөлшектерінен тұрады. Осы энергия атомның барлық
бөлшектерін біріктіреді, ал егер оларды ажыратса (бөлсе), онда әлгі энергия
босатылады.
Атомнан энергия алудың екі әдісі бар:
• Синтез реакциясы;
• Бөліну реакциясы.
Синтез реакциясы кезінде екі атом қосылып, біртұтас атом құрайды.
Атомдардың қосылуы кезінде жылу түрінде орасан зор энергия бөлінеді. Күн
энергиясының үлкен бөлегі Күнде өтіп жататын синтез реакциясының
нәтижесінде алынады. Ол термоядролық реакция деп аталады. Қазір халықаралық
ғалымдар тобы МАГАТЭ басшылығында термоядролық тәжірибелік реактор құруда,
ол дүние жүзіндегі тұңғыш термоядролық электр стансасының болашақ үлгісі
болмақ. Екінші әдіс – бөлу, ыдырау немесе бөлшектеу реакциясы. Бөлшектеу
бір атомның екіге бөлінуімен түсіндіріледі. Ол атомды атом бөлшектерімен,
мысалы, нейтрондармен (ол атом құрамына кіреді) бомбылағанда жүзеге асады.
Алайда бомбылағанның бәрінде де атом бөлшектене бермейді. Көптеген
атомдарды бөлшектеу мүлде мүмкін емес. Дегенмен, уран мен плутоний атомдары
тиісті жағдайларда ыдырайды. Уран түрлерінің бірі – уран-235 (оны уран
изотобы деп те атайды) нейтрондармен бомбылағанда екі бөлікке бөлінеді.
Уран-235-тің бір килограмы бір килограмм көмір жанғанда бөлінетін
энергиядан миллион есе көп энергия бөліп шығарады. Уранның шағын ғана бір
кесегі тұтас бір мұхит кемесінің, ұшақ немесе генератордың жұмысын
қамтамасыз ете алады. Болашақта атом энергиясы адамзат үшін басты энергия
көзі болып қызмет етуі мүмкін.
Атом электр стансасы (АЭС) деген не? Ол қалай жұмыс істейді?
АЭС-тегі электр қуаты ядролық энергиядан өндіріледі. Сонымен энергияның үш
түрінің өзара бір-біріне айналуы жүзеге асады, яғни ядролық энергия жылу
энергиясына, жылу – механикалық, ал механикалық энергия электр энергиясына
айналады. Станса тиісті технологиялық қондырғылар орнатылған ғимараттар
кешені болып саналады. АЭС жұмысының қақ ортасында ядролық реактор тұр.
Ауыр элементтер ядроларының (уран немесе плутоний изотоптары) энергия бөле
отырып бөлшектенетін бақылаудағы тізбекті реакциясы осы реакторда
жүргізіледі. Бөлінген энергия суды жылытумен қатар оны буға айналдырады, өз
кезегінде бу алып турбиналарды қозғалысқа келтіреді де ол электр өндіре
бастайды. АЭС ешнәрсе жақпайтындықтан кислород шығындамайды, жанғанда пайда
болатын лас өнімдерді ауа қабатына шығармайды, ең бастысы органикалық
отындар – тас көмір, газ, мұнай және басқа да пайдалы қазбалар қорын
үнемдейді. АЭС жұмыс істеуі үшін аз ғана ядролық отын жеткілікті. Соған
қарамастан стансаның қуаты мықты, ал өндірілетін өнім барынша арзан.
Радиоактивтілік деген не?
Радиоактивтілік дегеніміз – кей ядролардың зарядталған альфа, бета және
бейтарап гамма бөлшектер ағынын тудыру қасиеті. Альфа-сәулелену Менделеев
кестесіндегі барынша ауыр ядроларға (торий, уран, плутоний) тән. Альфа-
сәулеленудің еніп кетуші қасиеті төмен, бірнеше сантиметр ауа қабаты немесе
бір бет қағаздың өзі оны тоқтата алады. Уран бөлінісінің барлық өнімдері,
сондай-ақ кейбір табиғи нуклидтер бета-сәулелену болып табылады. Альфа-
бөлшектерге қарағанда бета-сәулеленудің еніп кетуші қасиеті айтарлықтай
жоғары, оны өткізбеу үшін бір метрлік ауа қабаты немесе бірнеше миллиметр
алюминий немесе оргәйнек қажет. Гамма-сәулелену – өте қысқа толқынды
электромагнитті (квантты) сәулелену. Есесіне еніп кетуші қасиеті өте күшті:
оны сіңіру үшін ондаған сантиметр, кейде тіпті тығыз ортаның бірнеше метрі
қажет болады. Гамма-сәулеленуден ауыр материалдар (мысалы, қорғасын) тиімді
қорған бола алады.
Сәулелену мөлшері (дозасы) деген не және ол немен өлшенеді?
«Сәулелену мөлшері» деген терминнің радиациялық физика мен медицинадағы
қолданысы бірдей емес. Әдетте тиімді доза, яғни сәулеленудің алыс салдары
туындауының тәуекел мөлшері сөз болады. Оның бірлігі – зиверт (Зв). 1 Зв –
сәулеленудің айтарлықтай үлкен мөлшері, қалыпты жағдайда адам өзінің бүкіл
өмірінде шамамен одан бес есе аз қабылдайды. Сондықтан оның бөлшектелген
үлесі қолданылады: миллизиверт (мЗв – 0,001, немесе 10 -3 Зв), микрозиверт
(мкЗв – 0,000001, немесе 10-6 Зв). Әрекет ету уақытына жатқызылған мөлшер
дозаның қуаты деп аталады (мысалы, секундына пәлен микрозиверт). Мөлшер
қуаты маңызды көрсеткіш саналады: қаншалықты доза көп және сәулелену уақыты
аз болса, жаман зардаптардың туындауы да соншалықты жоғары болады.
Күнделікті өмірде біз радиацияның ықпалына түсеміз бе?
Әрине. Адам баласы анық бір дозаны радиацияның табиғи көздерінен
қабылдайды. Сыртқы табиғи сәулелену көздеріне ғарыштық сәулелену,
жанартаулар қызметі, тау жыныстарының, топырақтың, құрылыс материалдарының
радиосәулеленуі жатады. Адам организмі құрамында ішкі табиғи
радиоактивтілік бар, сондай-ақ, өмір сүру барысында сумен, тағаммен бірге
түсетін радиоактивті заттар мен сүйек талшықтарындағы кейбір
радиоизотоптардың қыртыстары есебінен жинақталады. Радиация көздерінің
басқа топтарын адам өзі жасап алған. Бұған рентгендиагностикасы мен
флюорографияны, ядролық жарылыстардың қалған атмосферадағы радиоактивті
шөгінділерді жатқызуға болады.
Адам үшін радиациялық мөлшердің шегі қандай?
Сәулеленудің шегін БҰҰ басшылығында жұмыс істейтін радиологиялық қорғаныс
жөніндегі халықаралық комиссия белгілейді. Шегіне жеткен мөлшерлер
қауіпсіздіктің үлкен коэффициентін қамтиды. Тұрғындар үшін жасанды
көздерден түсетін мөлшердің ең жоғары шегі жылына 5мЗв тең. Кәсіпорын
қызметкерлері үшін кәсіби сәулеленудің шегіне жеткен мөлшері жылына 50 мЗв
құрайды. Көрсетілген бұл мөлшерлерде табиғи көздерден және медициналық
процедуралардан алатын дозалар ескерілмеген.
Адам үшін қандай радиация зиянды?
Табиғи фоннан асып түсетін кез келген сәулеленуді қауіпті деп қарастырған
дұрыс. Дерліктей барлық жеткілікті энергетикалық қуатқа ие радиация белгілі
бір жағдайда зиянды болуы мүмкін. Үлкен мөлшердегі иондаушы сәулелену адам
организмін зақымдауы мүмкін, өйткені ионизация үдерісі жасушалар және
талшықтармен химиялық реакцияға кірісетін жоғарыреактивті химиялық
әралуандықты (радикалдар) туындатады.
Атом стансалары қызметкерлері сәулеленудің қандай мөлшерін алады?
Атом және энергетика салаларының қызметкерлерінің қауіпсіздік талаптарын
сақтағанда қабылдайтын мөлшері рұқсат етілген шектегіден әлдеқайда аз.
Қалыпты жұмыс істеу жағдайындағы АЭС қызметкерлері үшін рұқсат етілген
сәулелену (дене тұтастай сәулеленгенде) мөлшері жылына 50 мЗв.
АЭС-ке жақын маңдағы тұрғындар үшін радиациялық қауіп бар ма?
Дүние жүзіндегі бірнеше ондаған АЭС орналасқан аумақты көп жылғы бақылау
нәтижесі көрсеткеніндей, атом энергия көзін тиісті пайдалағанда табиғи
радиациялық фонда ешқандай өзгеріс болмайды. АЭС төңірегіндегі 30
шақырымдық аймақ үшін жылдық техногендік доза 0,01 мЗв-тен аспайды (жалпы
фондық мөлшерден 350 есеге аз). Мұншалықты аз мөлшерді аспаппен анықтау
мүмкін емес, өйткені олар табиғи фонның табиғи тербелісінен де, өлшеу
аспаптарының мүмкіндіктерінен де өте төмен. АЭС-ке жақын маңда тұратын
тұрғындар үшін сәулеленудің мөлшерлі шегі жылына 5 мЗв тең.
Көмірмен, газбен жұмыс істейтін ЖЭО және атом стансаларын пайдаланғанда
шығарылатын радиоактивті заттардың айырмасы неде?
АЭС-тен шығарылатын радиациялық заттар дәл сондай қуаттағы көмір
стансасынан шығарылатын заттардан 500 есе аз. Көмір құрамында табиғаттағы
радиоактивті заттар – торий, уранның ұзақ жасайтын екі изотобы, олардың
ыдырауынан пайда болатын өнімдер (радиоуытты радий, радон және полоний),
сондай-ақ калийдың ұзақ жасайтын радиоактивті изотобы – калий-40 әрқашан
кездеседі. Көмір жанған кезде олар толығымен қоршаған ортаға өтеді. Шамамен
осынша мөлшердегі шығарындылар көміртегін жағу есебінен газбен жұмыс
істейтін стансаларда да болады. Оған қоса, 13 вагон көмір жағылғанда бір
вагон күл жиналады, күл көмірмен жұмыс істейтін стансаның төңірегіндегі
экологиялық ахуалды айтарлықтай қиындатады. Тұтастай алғанда, ЖЭС-ның
тұрғындарға радиациялық әсері бірдей қуаттағы АЭС-пен салыстырғанда 20 есе
жоғары (дегенмен, екі жағдайда да бұл әсер табиғи фонның әсерінен әлденеше
есе аз).
Атом энергиясының басқа қандай экологиялық артықшылықтары бар?
Артықшылықтар аз емес, ал солардың ішіндегі ең маңыздысы – энергия өндіру
барысында кислородтың жағылмауы, сондай-ақ ауаға шығарылатын уытты және
булы заттардың болмауы. Кез келген технологияны жүзеге асыру салдарынан
туындайтын кері әсер етуші клиникалық, санитарлық-гигиеналық және
экологиялық зардаптардың жиынтығы әлгі зардаптарды жоюға жұмсалатын
шығынның деңгейімен анықталатын сол технологияның «сыртқы бағасы» деген
түсінікке біріктірілген. Мамандардың бағалауынша, түрлі
энергиятехнологиялардың «сыртқы бағасы» мына көлемде бағалануы мүмкін
(сағатына евроцент/кВт): көмір – 15; мазут – 4,5; газ – 3; атом энергиясы –
0,2.
Реактордағы тізбекті реакцияны реттеу қалай атқарылады?
Тізбекті реакцияны реттеу белсенді аймаққа нейтрондарды сіңіретін бор мен
кадмийден жасалған өзекті батыру жолымен жүзеге асырылады. Өзекті төмен
түсіре және жоғары көтере отырып реактордың жұмысын қажетті қуатта ұстауға
болады.
АЭС қауіпсіздігі оны пайдалану барысында қалай қамтамасыз етіледі?
АЭС қауіпсіздігі бәрінен бұрын, радиоактивті шығарындылардан қорғауды
қамтамасыз етумен байланысты. Плутоний да, уран да радиациялық
белсенділікке ие, яғни адам және қоршаған орта үшін қауіпті радиация
таратады. Адамдардың ядролық энергияға қатысты қауіпсінулерінің көбі міне,
осыған байланысты. Алайда қауіпсіздіктің барлық нормалары сақталғанда
радиация реактор ішінде сенімді бекітілген болып қала береді. Қазіргі
заманғы АЭС-терде ядролық материалдардың тарау жолына тосқауыл болатын төрт
деңгейлі кедергі бар: отын таблеткасының өзі, жылу бөлгіш элементтердің
(ЖБЭЛ) металл қабығы, реактор қорабы (бірінші контур) және бірінші
контурдың барлық құрал-жабдықтарын радиоактивті жылутасымалдағышымен қоса
ұстап тұратын реактор ғимаратының (контейнмент) бетоннан берік құйылған
сырт қабаты. Контейнмет құрылмасы сыртқы ықпалдардың барлық түріне:
жерсілкінісі, құйын, дауыл, құм дауылдары, әуедегі толқындар соққысы және
тіпті ұшақтың құлауына да төтеп беруге қабілетті. Сол сияқты басқару және
қорғаныс жүйесі (БҚЖ) де қарастырылған, ол ядролық реакцияны толық
тоқтатуға дейін басқара біледі. Мұнымен қатар, барлық стансалар бірнеше
белдеу қоршаулармен, бақылау-өткізу пунктерімен және қорғаныстың басқа
элементтерімен жабдықталған.
АЭС немесе ЖЭС қайсысы үнемді?
Бөлінетін 100 гр. уран 400 тонна көмірге барабар. Оған қоса, атом
энергиясының тарифында отын құрамдас бөлігі ең аз мөлшерде. Атом
энергетикасы тарифтердің секіріп өсуіне жол бермейді. Егер газ бағасы үш
есеге қымбаттаса, ол автоматты түрде ЖЭС тарифын үш есеге өсіруге әкеп
соқтырады. Ал егер уран бағасы үш есеге өсер болса, онда АЭС электр
энергиясының бағасын ең көп болғанда 5-6 пайызға ғана көтеруі мүмкін.
Сонымен қатар, атом энергия көздері ұзақ уақыт бойы электр энергиясы
бағасының тұрақтылығына кепілдік береді, себебі, АЭС-ты пайдалану мерзімі
орта есеппен 60 жылға тең.
Қазір әлемде қанша атом стансасы жұмыс істеп тұр?
Бүкіләлемдік ядролық қауымдастықтың деректері бойынша, 2007 жылғы жаздың
соңына таман дүние жүзінде 438 ядролық реактор жұмыс істеген. Бүгінде
дамыған елдерден АҚШ, Франция, Испания, Бельгия, Жапония, Германия, Канада,
Ұлыбритания және басқа елдер атом электр стансаларының энергиясын тұтынады.
Қазіргі кезде атом энергетикасы Қытайда (мұнда 6 энергоблок құрылуда),
Үндістанда (5 блок), Ресей (3 блок) барынша қарқынмен дамып келеді. Жаңа
энергоблоктар сондай-ақ АҚШ, Канада, Жапония, Иран, Финляндия және басқа
елдерде салынуда. Польша, Вьетнам, Белорусь сияқты тағы бірқатар елдер атом
энергетикасын дамыту ниеттері барын мәлімдеді. Дүние жүзілік ядролық
қауымдастықтың мәліметтерінше, 2009 жылғы наурыздың басында әлемде 436
ядролық реактор жұмыс істеп тұрды, 43 реактор жаңадан құрылып жатты, тағы
108 реактор жобалық дайындық кезеңінде болды, 266 жоба қарастырылып жатты.
Демек, дүние жүзінде жаңадан жалпы 417 реактор салынатын болады.
Қазақстанда атом стансасын пайдалану тәжірибесі болды ма?
Иә, Қазақстанда атом стансасын пайдалану тәжірибесі бар. Әлемдегі алғашқы
жылдам нейтрондағы өнеркәсіптік БН-350 реакторы Ақтау қаласында 25 жыл бойы
сәтті жұмыс істеді. Осы реакторды пайдаланған атомшы-мамандар қазір МАГАТЭ
бақылуымен оны қолданыстан шығару ісімен шұғылдануда. Оған қоса, елімізде
ғылыми мақсатта үш ядролық зертеу реакторында табысты жұмыс жүргізілуде.
Ақтау қаласына жаңа энергия көзі не үшін керек?
Қазақстан Республикасындағы қуат балансы мен аймақтарды дамыту болашағына
қолданыстан шығарылатын энергетикалық қуаттардың орнын алмастыруды ескере
отырып жүргізілген талдау нәтижесінде Маңғыстау облысында жаңа энергия
көзін салу қажет деп табылды. Бүгінде Маңғыстау өңірін энергиямен қамтып
отырған бірден-бір қуат көзі құрамында газбен жұмыс істейтін үш жылу-электр
орталығы (ЖЭО) бар МАЭК-Қазатомөнеркәсіп саналады. 2015-2016 жылдарға қарай
ЖЭО-1 және ЖЭО-2 техникалық ресурстарының толық түгесілуіне байланысты
қолданыстан шығарылуы керек. Сонда аймақты энергиямен қамту үшін тек ЖЭО-3
қалады, ал оның қуаты жетпейді. ҚР Энергетика және минералды ресурстар
министрлігінің энергия балансына сәйкес, Маңғыстау облысында энергия
тұтынудың болжанған сұранысын қамтамасыз ету үшін 2030 жылға дейін қуаты
900 МВт төңірегіндегі жаңадан ірі базалық қуат көзін салу, 2015 жылдар
деңгейінде оның бірінші энергоблогын тиісті электр желілік құрылыстарымен
қоса іске қосу қажет. Қолданыстан шығатын қуаттарды алмастыруды, сондай-ақ
оларды арттыруды қамтамасыз ету бойынша орындалмаған жағдайда 2016 жылға
қарай электр өндіруші қуаттардың жеткіліксіздігі сезіле бастайды, мұның өзі
Ақтау өңірі ғана емес, бүкіл Маңғышлақ түбегі тұрмыс-тіршілігінің барлық
аспектілеріне теріс әсер ететін болады. Ендеше, өңірге кеміп бара жатқан
қуаттардың орнын толтыратын және электр энергиясына деген өскелең сұранысты
қанағаттандыратын жаңа қуат көзі керек. Аймақта электр энергиясы тапшылығын
болдырмау үшін бұл жобаны ертек қолға алған абзал.
Ақтауда қандай энергиялық қондырғыны орнатқан тиімді?
Ең арзан энергияны ашық көмір кен орындарына жақын орналасқан көмірмен
жұмыс істейтін ЖЭО-да алуға болады. Бірақ Ақтаудың төңірегіәндегі мың
шақырымдық қашықтықта мұндай кен орындары жоқ. Қуат тасымалдағыштың тағы
бір түрі саналатын газ бұрын іргеде орналасқан Жаңаөзендегі кен орнынан
жеткізіліп тұрды. Сол кездері газ бағасын рынок қалыптастырмастан, саланың
сұранысына қарай әкімшілік жолымен белгіленетін.
Ал қазіргі жағдай мүлде басқаша, газ бағасын кен орнының қожайыны
анықтайтындықтан оны басқа сатып алушыларға қарағанда энергия қондырғы
иелеріне арзандау сат деп талап ете алмайсың. Газ Ақтауға жүздеген
шақырымдағы Теңіз кен орнынан тасымалданады, оның үстіне егер қазір газ
қожайындары оны басқа тұтынушыларға сатқанда көретін пайдаға қызықпай
отырғанымен, бұл жомарттық ұзаққа созылмауы мүмкін, сонда Ақтаудағы энергия
бағасы бірден 4 немесе одан да көп есеге қымбаттап кетері анық. Тиісінше,
қаладағы тауарлар мен қызметтердің бағасы артып, оларды бәсекеге қабілетсіз
етеді де, нәтижеде жұмыссыздық басталады. Уран отынының бағасындағы
артықшылықтарды бағалау үшін уран отыны өндірісін егжей-тегжейлі
әңгімелемей-ақ, уран мен көмірдің энергия сыйымдылығын салыстырып көрсек те
жеткілікті: 1 грамм уран-235-тегі энергия 4 тонна көмірдегімен барабар,
Демек, уран байытудың қымбат тұратын процедураларына қарамастан, атом
стансасында өндірілетін энергияның өзіндік құны көмір стансасындағыдан
әлдеқайда арзан. Экономикалық тұрғыдан алғанда да, органикалық отынмен
жұмыс істейтін ЖЭО-мен салыстырғанда атом стансасының рентабельділігі
жоғары.
Неліктен ресейлік ВБЭР-300 жобасы таңдап алынды?
Себебі, 300 МВт қуаттағы батыстық ұқсас жобалар жоқ. Мұндай реакторлар
шағын және орта қуаттағы реакторлар тобына жатады. «Westinghouse», «Areva»,
«General Eleсtric» сияқты алып шетелдік компаниялар қуаты 1000 МВт-тық
реакторлар шығарады. Ал бізге керегі қуаты 300 МВт-тық реактор, үлкен
қуаттағы реакторлар экономикалық тұрғыдан мақсатқа лайық емес. Қазақстан
реакторды қайта жүктеу кезінде 1000 МВт-ты резервке қоя алмайды. Мұндай
қуатты жергілікті электр тармақтары өткізе алмайды, ал басқасы бізде жоқ.
Сол себепті, Ресеймен біргелікте блок түріндегі кеме реакторы базасында
ВБЭР-300 реакторын жасауға шешім қабылданды. Аталмыш реактор әлемдегі ең
жоғары саналатын «3+» халықаралық қауіпсіздік класына ие. Ол осыдан 10-15
жыл бұрынғы реакторлармен салыстырғанда 100 еседей жоғары. ВБЭР-300
реакторының құрылмалық сенімділігі КСРО, кейін Ресей әскери-теңіз флотының
суасты кемелеріндегі 6 мың реакторжылмен дәлелденген.
ВБЭР-300 атом стансасын пайдалану қанша жылға межеленген?
Станса 60 жыл жұмыс істеуге межеленген. Алғашында ядролық реакторлар орта
есеппен 40 жыл бойы пайдаланылатын болады деп болжанған. Қазіргі таңда
«өмір уақыттарын басқару» жөніндегі технологияны жетілдіру арқасында АЭС
энергоблоктарының қызмет ету мерзімі АҚШ-та 40-60 жылды құраса, Жапонияда
ол 40-70 жылға жетеді. Қауіпсіздігі жоғары, Ресей, АҚШ, Франция және
Германияда жасалған жаңа буындағы реакторлық қондырғылардың жобалық
пайдалану мерзімі 50-60 жылды құрайды.
Ақтауда ВБЭР-300 салынуы нәтижесінде жаңадан қанша жұмыс орны ашылатын
болады?
Станса ғимаратын салу кезеңіндегі құрылысшы-монтажшы қызметкерлердің
есептік саны 3000 адам, ал шырқау шегі – 4000 адам. Станса пайдаланылатын
уақыттағы өнеркәсіптік-өндірістік қызметкерлердің жалпы саны 1165 адамды
құрайды. Бұл атом стансасын пайдалануға және жөндеу жұмыстарын жүргізуге
тікелей қатысатын қызметкерлердің саны.
Қалдықтар қалай пайдаланылатын болады және олар қайда сақталады? Істен
шыққан ядролық отын қайда жіберіледі?
Пайдалану барысында АЭС-те қордаланатын радиоактивті қалдықтарды қайта
өңдеу үшін қажетті жабдықтармен жабдықталған арнайы қорап қарастырылған.
Радиоактивті қалдықтар арнайы қайта өңдеуден (жағу, нығыздау, қатайту,
цементтеу) соң, АЭС жұмыс істейтін бүкіл кезеңде арнайы қоймада сақталатын
200 литрлік бөшкелерге салынады. Кейін бұл бөшкелер тұрақты сақтау үшін
аймақтық қоймаларға жөнелтіледі. Істен шыққан ядролық отын Байкал-1 сақтау
орнына жеткізілетін болады.
АЭС-те қолданылған радиоактивті су Каспийге төгіле ме?
Жоқ, төгілмейді. Оған үстіне, 20 жыл бойы БН-350 қондырғысында қолданылған
теңіз суы радиоактивті болған емес. Каспийге құйылып отырған сол судың
тазалығы соншалықты, бұл аймақ қазір қорық құрамында. Осы аймақта балықтар
да тамаша жүзіп жүр. Мұнда су құстары ұяларын салады. Жапонияның «Намаоко»
АЭС-індегі су төгетін каналда елдің айтулы мейрамханаларының ас мәзірі үшін
теңіз айдарларын өсіріледі.
Апат бола қалғандай болса реактор қорабының тұтастығын сақтау үшін қандай
шаралар қарастырылған?
Қорап төзімділігі жоғары және иілгіш арнайы болаттан жасалғандықтан оның
бұзылуы мүмкін емес. Болат, қорап бекіту – бәрі жүз пайыздық бақылаудан
өтеді. Қорап материалындағы ақауды болдырмау мақсатында жапсарласқан
жіктері екі әдіспен – ультрадыбыстық және радиографикалық әдістермен
зерттеледі. іледі. Материалдың беріктігі мен тығыздығына қорап дайын болған
кезде және оны пайдалану барысында әлсін-әлсін гидравликалық сынақтар
өткізіліп тұрады. Сондай-ақ реактор қорабының механикалық қасиеттеріне үлгі-
куәларда талдау жүргізіліп, пайдалану барысында да мезгіл-мезгілімен қорап
бақылауда болады. Реактор қорабына түсетін салмаққа бақылау оны пайдалану
барысында тұрақты ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Атом энергетикасы: бүгіні мен болашағы59 бет
Дүние жүзілік отын-энергетика кешені және атом энергетикасы15 бет
Қазақстанда және дүние жүзінде атом энергетикасы33 бет
Қазақстандағы атом энергетикасының бүгіні мен болашағы10 бет
Қоршаған ортаның радиоактивті ластануы және атом энергетикасы37 бет
Атом энергетика мәселесі25 бет
Атомдық энергетика – энергия көзі ретінде37 бет
Дәстүрлі емес қуат көздерін пайдалану – бүгінгі күн талабы18 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Жылуэнергетикасы және қоршаған орта11 бет


Исходниктер
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь