Ш.Айтматов шығармашылығы

МАЗМҰНЫ

І. Кіріспе

Ш.Айтматов шығармашылығы 2
ІІ. Негізгі бөлім:
2.1. «Жанпида» романындағы табиғат пен адам баласы
арасындағы күрделі қарым қатынас. 24

2.3. «Жанпида» романындағы апиыншылық мәселесінің
көтерілуі. 36
2.4. «Жанпида» романындағы кейіпкерлер әлемі 41

ІІІ. Қорытынды 50

IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 56
І. КІРІСПЕ

Ш.Айтматовтың шығармалары ғана емес, оның шығармашылық өмірі де кейінгі ұрпақ үшін үлгі-өнеге. Жазушының шығармасының тарихы тақырып табудан басталады. Тақырып табу ерекшелігі, оның жолдары, себеп-салдары қаламгер табиғатына, жазушы дүниетанымына байланысты анықталады. Сондықтан суреткердің өмір жолы мен шығармашылығын тығыз бірлікте қарастырудың мәні жоғары. Автор бала кезінде өмірді жарқын, ырысты жағынан көрген болса, соғыс кезінде оның қатал шындықтарын таниды. Халықтың азап пен тозаққа белшесінен малынып тұрса да жаманшылық алдында жасымай, небір қиындықтарды қыңқ демей көтеріп, хас батырша қайрат қылған қаһармандығын көріп, біледі. Осының бәрі кейінірек жазушының «Бетпе-бет», «Құс жолы», «Жәмила», «Шынарым менің, шырайлым менің» шығармаларында көрініс тапты. Оның көпшілік шығармаларында ауыл өмірі, соғыс кезіндегі және соғыстан кейінгі кезең шындықтары, қарапайым еңбек, шаруашылық адамдарының өмірі суреттелген. Ш.Айтматов ауылда өсіп, соғыстың ауыр жылдарында және одан кейінгі қиын кезеңде еңбек етті, азамат ретінде қалыптасты. Сондықтан ол шығармаларында өз өмірінің шындықтарына сүйенеді. Ш.Айтматов - өмірден өткергені мен сезініп-түйгендерінің жазушысы. Оның шығармашылық таңдауы - өз көкірегінде көптен сақталып, қордаланып жиналған әсерлердің негізінде жазу. Тақырып, идея, образ - бәрі де осы негізден бастау алады. Бұл жазушының шығармашылық лабораториясында біртұтас жүйе ретінде қалыптасқан. Уақыт өткен сайын қаламгер шығармашылық еңбек үстінде естелікке, өмірбаяндық шындықтарға үңіліп отырады.
Шығармаларының тууына негіз болатын материал жинаудың басқа да салалары - ғылыми ақпарат көздері, арнаулы әдебиеттер арқылы мәліметтер мен фактілер жинақтау, зерттеу, танымға деген құштарлық Ш. Айтматовтың өмір туралы білімін, өмірлік тәжірибесін өлшеусіз байытты. Адам мен қоғам, адам мен қоршаған орта туралы ұшан-теңіз білімі мен білген үстіне біле түсуге деген қызығушылық, құштарлық Ш.Айтматовтың шығармаларынан да, мақалаларынан да көрінеді. Өмірді тануға деген осы қызығушылық пен құштарлық жазушының шығармашылық тұлғасын даралайтын басты ерекшеліктер қатарына жатады.
XX ғасыр әлем тарихында қарама-қайшылығы көп, идеологиялық тартысқа толы, ғаламдық проблемалары орасан мол дәуір екені белгілі. Мұндай жағдайда әлемдегі барлық халықтың прогресшіл ойшыл суреткерлерінін еңбегінің танымдық және тағлымдық мәні өте үлкен. Осы ретте Ш. Айтматов өзінін іс-әрекетімен, шығармашылық еңбегімен әлемдік деңгейде ой тастаған, көркемдік дүниетанымымен адамзатты ойландырған, адамдыққа адамгершілік мән қосқан ірі қоғам және қалам қайраткері болып табылады.
Жазушының еңбегі, әдебі мен әдеті мәселелерін қарастыруда, ең алдымен, жазушының шығармашылық жолға бет бұруының, өзінін осы еңбекке қажеттілігін сезініп, мойындап, жазуға біржолата ден қоюының себебін білу жеке адам үшін қызықты да, әдебиет туралы ғылым үшін маңызды. Әр жазушының әдебиетке келуінің әр түрлі жолы болады. Бірақ қалай дегенмен де, жазушының қалам ұстауына себеп - өзі көргенінен жинақталған әсерлері мен оны шынайы, шырайлы баяндауға деген ішкі сұраныс.
Жазушының шығармашылық лабораториясында сирек кездесетін кұбылыс - оның өз шығармаларын туған тілінде емес, орыс тілінде жаза бастауы. Ш. Айтматов 1965 жылға дейін қырғыз тілінде жазды, «Қош. Гүлсары!» повесінен бастап орыс тілінде жазуға көшті. Қазіргі күні Ш. "Айтматов билингвизмі өз алдына бөлек ғылыми зерттеу пәніне алынып отыр. Орыс тілінде жазу жазушының әлем әдебиетінің көркемдік әлеміне еркін енуіне, жазушылық шеберлік сырларына ерте қанығуына септігін тигізді.
Шығармашылық лаборатория шегінде көп ретте «шығармашылық азабы, шығармашылық рахаты» ұғым-түсініктері жөнінде сауалдарға жауап ізделеді. Ш. Айтматовқа қатысты алғанда, бұл сұраққа З.Қабдолов байқауларынан жауап таба аламыз. Ш. Айтматов жазу жұмысы кезінде шығармашылық еңбектің
IV. ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Жұлдыз – 2004 №7 96-170 бб.
2. Жұлдыз – 2003 №4 142-103 бб№
3. Қазақ әдебиеті – 2001 №8.
4. Жұлдыз – 2003 №4 205-206 бб.
5. Жас Алаш – 2002 17 тамыз
6. Жас Алаш – 2004 7 ақпан.
7. Акматалиев Абдылдажан. Ч.А. жизнь и творчество. Бишкек, мектепы 1991 249 с.
8. Кәрібекова Ақторғын Жамаубайқызы. Шыңғыс Айтматов Шыңғыс лабараториясы. Автореферат. Алматы 2006. 26б.
9. Ергобеков Құлбек. Шыңғыс шыңы. Эсселер.
10. Айтматов Ч.Т. Плаха. Алмата, Атамұра 2003 ж. 296 б.
11. Чингиз А.Т. Плаха роман. Днепропетровск 1989ж. 559 б.
12. Шас қазақ – 2006 – 22 қыркүйек 10 б. . Реализмнің кеңістігі.
13. Қазақ елі – 1999 маусым №18 24-і. 2б. Әлемге әйгілі Айтматов 70 жаста.
14. Қазақ әдебиеті – 1999 14 мамыр 3 б. Айтматов және театр фестивалі Бішкек қаласында өтті.
15. Қазақ тілі мен әдебиет – 1999 №4 42 б. Шыңғыс Айтматов публицист.
16. Қазақстан әйелдері – 1999 № 3. 6 б. Шыңғыс Айтматов Отан орденімен марапатталды.
17. Алматы ақшамы 1998 желтоқсат № 147. Алатау мен Айсберг феномені. Шыңғыс Айтматов туылғанына 70 жыл.
18. Жас Алаш – 2000ж. 8 тамыз. Шығыстың Шыңғыс Айтматов.
19. Алматы ашамы – 2000 ж. 24 қаңтар. Шыңғыс Айтматов – Алматы қаласының құрметті азаматы.
20. Егемен Қазақстан – 1999 ж. 26 наурыз. Мұртаза Ш. Айқайлап айтқан сөз.
21. Оңтүстік Қазақстан – 1999ж. №17 3 б. Айтматовтың апасының баласы Сәрсенбілік сырласу.
22. Парасат – 1998 12 желтоқсан. Айтматов атты әлем.
23. Жалын – 1998 №11-12. Хитцер Ф. Айтматовтың аудиториясы.
24. Алғабас – 1989 ж. 10 желтоқсан. Тұрысов Е. Шыңғыстың биік шыңдары.
25. Социалистік Қазақстан – 1988 11 желтоқсан. Мұртазаев Ш. Шыңғыс және шындық.
        
        Мазмұны
І. Кіріспе
Ш.Айтматов шығармашылығы 2
ІІ. Негізгі бөлім:
2.1. ... ... ... пен адам ... күрделі қарым қатынас. 24
2.3. ... ... ... мәселесінің
көтерілуі. 36
2.4. «Жанпида» романындағы кейіпкерлер әлемі ... ... ... ... ... тізімі 56
І. Кіріспе
Ш.Айтматовтың шығармалары ғана емес, оның ... ... ... ұрпақ үшін үлгі-өнеге. Жазушының шығармасының тарихы тақырып
табудан басталады. ... табу ... оның ... ... ... ... дүниетанымына байланысты анықталады. Сондықтан
суреткердің өмір жолы мен шығармашылығын тығыз бірлікте қарастырудың мәні
жоғары. Автор бала ... ... ... ... жағынан көрген болса,
соғыс кезінде оның қатал шындықтарын таниды. Халықтың азап пен ... ... ... да ... ... жасымай, небір қиындықтарды
қыңқ демей көтеріп, хас батырша қайрат қылған қаһармандығын көріп, біледі.
Осының бәрі кейінірек жазушының ... «Құс ... ... «Шынарым
менің, шырайлым менің» шығармаларында көрініс тапты. Оның ... ауыл ... ... ... және соғыстан кейінгі кезең
шындықтары, қарапайым еңбек, ... ... ... ... ... ... соғыстың ауыр жылдарында және одан кейінгі қиын
кезеңде еңбек етті, азамат ретінде қалыптасты. ... ол ... ... ... ... ... - ... өткергені мен
сезініп-түйгендерінің жазушысы. Оның шығармашылық таңдауы - өз ... ... ... ... ... ... ... Тақырып,
идея, образ - бәрі де осы негізден бастау алады. Бұл жазушының шығармашылық
лабораториясында ... жүйе ... ... ... ... ... ... еңбек үстінде естелікке, өмірбаяндық шындықтарға
үңіліп отырады.
Шығармаларының ... ... ... ... ... басқа да
салалары - ғылыми ақпарат көздері, арнаулы әдебиеттер арқылы ... ... ... зерттеу, танымға деген құштарлық Ш. Айтматовтың өмір
туралы білімін, өмірлік тәжірибесін өлшеусіз байытты. Адам мен ... ... ... орта ... ... ... мен ... үстіне біле түсуге
деген қызығушылық, құштарлық ... ... да, ... көрінеді. Өмірді тануға деген осы қызығушылық пен құштарлық ... ... ... ... ... ... ... ғасыр әлем тарихында қарама-қайшылығы көп, идеологиялық тартысқа
толы, ғаламдық проблемалары орасан мол дәуір ... ... ... ... ... ... прогресшіл ойшыл суреткерлерінін еңбегінің
танымдық және ... мәні өте ... Осы ... Ш. ... ... ... шығармашылық еңбегімен әлемдік деңгейде ой тастаған, көркемдік
дүниетанымымен адамзатты ойландырған, адамдыққа адамгершілік мән қосқан ірі
қоғам және қалам қайраткері ... ... ... әдебі мен әдеті мәселелерін қарастыруда, ең алдымен,
жазушының шығармашылық жолға бет бұруының, өзінін осы ... ... ... ... ... ден ... ... білу жеке адам үшін
қызықты да, әдебиет туралы ғылым үшін ... Әр ... ... әр түрлі жолы болады. Бірақ қалай дегенмен де, жазушының қалам
ұстауына ... - өзі ... ... ... мен оны шынайы,
шырайлы баяндауға деген ішкі сұраныс.
Жазушының шығармашылық лабораториясында сирек кездесетін кұбылыс ... өз ... ... ... ... орыс тілінде жаза бастауы. Ш.
Айтматов 1965 жылға дейін қырғыз тілінде жазды, «Қош. ... ... орыс ... ... көшті. Қазіргі күні Ш. "Айтматов билингвизмі өз
алдына бөлек ғылыми зерттеу пәніне алынып отыр. Орыс ... жазу ... ... ... әлеміне еркін енуіне, жазушылық шеберлік
сырларына ерте қанығуына септігін ... ... ... көп ретте «шығармашылық азабы,
шығармашылық ... ... ... ... ... ізделеді. Ш.
Айтматовқа қатысты алғанда, бұл сұраққа З.Қабдолов байқауларынан жауап таба
аламыз. Ш. ... жазу ... ... шығармашылық еңбектің «азабын»
басқалардан кем тартпайды, сол ... ... ... өмір ... ... нысанасына сүйенеді.
Жұмыс жасау тәртібі, шығарманы жазу ... ... ... ... ... дайындық, тәртіппен жазу немесе шабытпен
жазу - бұлар да жазушының шығармашылық лабораториясына жат ... ... ... ... ... бүгінгі күнде бірқалыпты емес, бұл оның түрлі
қоғамдық, ... ... ... ... ... бірыңғай
шығармашылықпен үзіліссіз айналысуды қалайды. Жазушының шығармашылық әдеті
мен әдебіне ... ... ... ... ... қарындасы Р.
Айтматованың баяндауында көрініс тапқан. Суреткердін күнделікті сағат таңғы
5-те тұрып жазатын дағдысы оның шығармашылық ... ... ... ... ... ... ой мен сезімнін тұнык қалпы жазушы үшін аса
маңызды.
Ш. ... ... ... әдебі мен әдеті, жазу құралы хақында
ерекше ... ... ... аударарлық дара ерекшелік көзге ... ... де ... ... ... өткергендері мен
көкейіне түйгендері ойға жетелеуі, одан шығармашылық ой өзегінің тууы, ол
ойдың авторды жазу ... алып ... ... ... ... ... рас. Ш. Айтматовтын бұл ретте даралығы ойын ... ... ... ... ... ортақ ірі де, ... ... ... ... ... ... Ш. Айтматовтың шығармаларындағы адам образына
жасалған талдаулар кейіпкерлердің шындық өмірден алынғандығын, әсіресе,
соғыс уақыты мен ... ... ... ... ... ... характерлер түптұлғалардың өз күрделілігімен, тіпті өмірдегі
есімдерімен берілгендігін көрсетті.
"Ерте келген тырналар" ... ... ... Сұлтанмұрат,
Ажымұрат сынды кейіпкерлер - автордың өз замандас, құрдас достарына құрмет
сезімінен туған бейнелер. Бірақ шығарма ... атын ... ... ... ... ... атағанымен, оларда автордың өзінің ойлары
мен толғаныстары, сезімдері бар. Бұл бейнелерде ... өз ... ... орын ... деп ... болсақ та, көркем туынды автордың
өз замандастарына, достарына деген құрметі мен ... ... ... ... ... те, еш айыбы жоқ. Себебі шығармада автордың
өзінің де, ... ... ... ... ... да, ер адамдар
орнына қалған әйелдер, соғыстан мүгедек болып қайтқан жауынгерлер ... ... ... оны ... ... ... ... ортақ осы тағдыр
жазушының шығармашылық лабораториясында қорытылып, оның ... ... ... ... - ... ... Онда автордың ойлау
ерекшелігі, сезіну табиғаты, суреткерлік мұраты, ... ... ... де ... ... атқарады.
«Қош, Гүлсарыдағы» Танабай бейнесінің түп негізі - Кеңес (Ибраим) деп
айтуымызға болады. Танабайдың ... ... ... ... ... ... тәркілеу кезінде орта шаруалы жағдайда болған ағасы Құлбекті
де айдатып жіберуі, қызуқандылығы, кеңес өкіметі үшін көзсіз берілгендігі,
досы ... да «иің ... деп ... ... ... өкімет
тәртібін сақтауда, халық игілігін қорғауда кейде шектен шығып кетуі
жазушының естелігінде ... ... ... ... ... еске
түсіреді. Кеңестің (Ибраимның) жазушы шығармашылығына әсері болғаны даусыз.
Әрине, Танабай - ... ... Оның ... ... де, ... ... ... белгілер кездеседі. Бірақ оның басты сұлбасы, негізі ... ... ... тағы бірнеше есім аталады. Ауылдық кеңес төрағасы
Тұрдыбаев Қабылбек, жаралы жауынгерлер: Әлішер Айдаров - соғыстан ... ... оқ ... қолы да таңулы және қос балдаққа сүйенген Нүкеев
Қалый. Қабылбек өзінің сауатсыз екенін, ал екі ... ... ... өзін ... ... ... ... жұмыс істеуге шақырғанын еске
алады автор. Мұндағы мүгедек жауынгерлердің аянбай еңбек еткені «Жәмила»
повесіндегі ... ... ... және ... ... ... де жан-жақты көрініс тапқан. Бұл ... ... ... ... колхоздың қыруар жұмысының біріне бірде дауласып, ... ... ... жайлап әңгімелесіп түсіндіріп, әйтеуір ... өз ... ісін ... ... өзі қан ... дәл ортасынан келген
мүгедек басқарманың жанға жақын бейкесін көреміз. «Ерте ... ... ... ... ... ... ... жасауда
жазушы өмірде болған кісілердің (прототиптің) сыртқы ... ... ... ... ... ... ішкі ... ерекшелігін,
бейнесін көрсетуде түптұлға ретінде автор Тұрдыбаев Қабылбектің өміріне,
кісілігіне ерекше ден ... ... ... ... да ... Қ. Тұрдыбаев секілді әрдайым халықпен бірге, қуанышын да, қайғысын
да бөліседі, аянбай ... ... ... де, ... де елге үлгі, жұмысқа
қажет болған жағдайда адамды ақылмен көндіреді, ұйымдастырушылық қабілеті
де жоғары ... ... ... және ... ... ... Мырзақұл мен Тінәлиев, «Ғасырдан да рак күн» ... ... ... ... Айтматовтың «Бетпе-бет» повесіндегі Мырзақұлдың прототипі Мырзабай
Үкиев деп айтуымызға болады. Жазушы, әсіресе, ... ... ... бір ... ... ауыл ... айтқанын, әрбір кездесу, әрбір қоштасу
кезінде осы ән жырланғанын ерекше сезіммен еске алып отырады. ... ... ... ... ... оның әрбір ерекше басқосуларда
айтылуы туралы өмірдегі осы оқиға жазушының повесінде көркем ... ... ... ... ... бара ... он ... жасар жас
жігіттердің ішінен қоштасу ... ... ... Жазушының
автобиографиялық естелігін оқи отырып, Жұмабайдың шындық өмірден алынғанын,
яғни автор өмір ... ... ... бар ... ... ... Жұмабай
Мырзақұлдың інісі ретінде бейнеленген. Қаламгердің автобиографиялық еңбегі
мен көркем шығармасындағы баяндауларды салыстырып қарастырсақ, ... ... ... ... ... ішкі жан-дүниесінің тазалығы
мен қайырымдылығын, адамгершілік ... ... ... ... ... ... де сырт қалдырмаған. Оның бейнесі ... ... ... адамдық, адамгершілік туралы биік көзқарасын танытуға қызмет
етеді.
«Бетпе-беттің» туу тарихы, оның тақырыбының анықталуы жазушы ... ... ... Соғыстың адам баласының басына салған
салмағы әркімнің жүрегін жандырып, өзегін талдырғаны белгілі. Оның оты ... ... Ш. ... да ... ... ... бәрі жазушы Ш.
Айтматовтың ойын қозғап, сол кезеңнің суығында тоңып, ыстығында күйген,
қанатын ... ... ... ... ... ... баяндауға
мәжбүрлегенін ешкім жоққа шығара алмайды. Соғыс елдегі әр адаммен бетпе-бет
келгені, одан бір де бір ... бір де бір ... тыс ... ... ... ақ қар, көк ... атты мақаласында еске алады. Расыңда соғыс
салмағы бүкіл елдің басына түскен шақта, жеке адамның одан тыс ... ... Егер ... одан тыс ... ... ... ... алдында оның
жағдайы, жайы қандай болмақ? Осы секілді сұрақтар тізбегі жалғаса бермек.
Ол сұрақтарға жауап ... ... үшін ... ғана жолы бар. Ол - ... Біздің топшылауымызша, «Бетпе-бет» осылай туды. Шығарма ... ... ... мен ... түйгендерін пайымдап, бағалау
жолындағы ойлары мен толғаныстары негізінде туған.
«Тип» деп ... ... ... ... ... ... бейне
жасау жолдарын сараптауға назар аударылады. Суреткер типтік образ жасауда
жоғары адамгершілік қасиеттерді ... ... ... ... өзінің махаббатымен, мұң-шерімен, ар азабымен
баурап алады, оның жан сыры ең бір ... ... ... ... ... өз ... өз замандастарының, өзінің
шындығын суреттейді, оның әрбір қаһарманында, Толғанай, ... ... ... ... ... ... ... тіпті Обер Кандалов, Гришан,
Таңсықбаев, Ысмайыл, т.б. - барлық ... ... әр ... ... алдындағы жауапкершілігін сезіну керектігі, барлық қасірет
атаулының түп-тамырын жою ... ... ... толы ойлары,
толғаныстары жатыр. Автордың философиялық ... мен ... ... ... ... бейне арқылы жинақталған. Жазушының
«Боранды бекет» романындағы басты ... - ... Бұл - өте ... образ.
Автор өзінің жан-дүниесінде, жүрегінде орныққан таным-түйсікті өзінің
романының бас кейіпкері ... ... ... ... ... асыл
ойларын жеткізетін кейіпкерлердің бірі - «Жан пида» романындағы Авдий. ... ... осы ... ... ... әлемдегі ең қымбат байлық адам
және оның ақыл-ойы, сол ақыл-ойды дұрыс пайдалану адам ... ... дін де, тіл де қай ... ... өмір ... әлі де ... ал Авдий Каллистратов сияқты өз халқына жанашыр, қандай қиын-
қыстау жағдайында да ойы мен ... ... ... ... зұлымдыққа бармайтын, мұраты биік тұлғалардың шындығын ... ... ... Авдий - менің өзім», - дейді автор жапон
жазушысы, ойшыл ... ... ... ... жасаған типтерде
өмірдің шындық құбылыстары автордың ... ... ... ... ... ... ... біртұтас
көркемдік құбылыс деңгейінде көрініс тапқан. Авдий бейнесі арқылы жазушы
"казір ... ... ... кету ... ... адамзатты алаңдататынын, бұл
апат әлдебір жақтан ... оны ... өзі ... ... ... байлығын жетілдіру қажеттігін танытатын идеяны ұсынады.
Авдий - адамның рухани құлдырауына қарсы тұрған, ... ... ... ... ... ... сынға алған күрескер рухтың ... - ... ... ... ... ... Осындай
кейіпкерлердің қатарына «Боранды бекет» ... ... ... болады. Бұлардың өмірде елесі бары анық. Сәбитжан бейнесі арқылы
автор адамның өз еркімен және өз еркінен тыс қабылдаған ... ... еді. ... ... ... ... ... «Кассандра
таңбасындағы» басты кейіпкер - Филофей. Бұл - тегі де, елі де ... ... ... - ... ... ... өздерінде
болып табылатын интеллектуалдар бейнесін жинақтайтын типтік бейне. ... ... адам ... егіз ... ... ... ... бейнелері бар. Едіге мен Қаранар, Гүлсары мен
Танабай, Ақбара мен Авдий бейнелері егіздеу тәсілінің аясында жазушының ... асыл ... ... ... айрықша мәнді болып табылады. Ал
шығармашылық лаборатория тұрғысынан сөз ... ... ... ірі ... және ... тамаша білгірі екендігін көрсетеді.
Жастайынан табиғатпен егіз өмір ... ... ... ... ... ... адамның өзінің табиғи және тамаша адамдық қасиеттерінен
айырылып қалмауы, жан дүниесінің жарқын, ... ... қала ... ... ... суреткерлік концепция деңгейіне көтеріп суреттейді.
Жазушының «Құс жолы» повесінің кейіпкері Қасымның прототипі Тойлыбай
Үсібәлиев деп тануға болады. ... ... ... ... ... ... «мен ... комбайны туралы жаздым» деп көрсеткенмен, повесте
комбайнер туралы бір ауыз сөз кездеспейді, ... ... жоқ. ... ... тек «Құс жолы» повесінде ғана баяндалған. Жазушы қызу етін
орағы кезіндегі ел ... ... ... аты ... ... Үсібәлиевтің өз көңіліке ұялаған бейнесінен аталған
повесінде кісілік келбеті өте биік типтік образ жасаған. Повесте ... ... ... ... ерекше қанық суреттелген. Бұл жерде жазушы өмірде
өзі көріп, білген ... ... ... ... ... ... даралау барысында барынша тиімді пайдаланған.
Жазушының естелігінде соғыс жылдарындағы ... ... ... айтылған. «Бетпе-бет», «Құс жолы», «Жәмила» повестеріндегі Сейде,
Толғанай, Жәмила - типтік көркем образ ... биік ... ... ... ... ... ... барлық алғысын, мақтанышын,
таңданысын және оған деген аянышын бірдей сыйдыруды мақсат тұтады. Аталған
кейіпкерлердің де ... ... бар. ... Ш. ... өз
шығармаларында бұл кейіпкерлерінің портретін даралап бермейді. Бірақ
шығармадағы мінездері мен сөздерінен, ... яғни ішкі ... ... Толғанайдың да, Сейде мен Жәмиланың да сыртқы кескін-келбетін,
образын дәл елестете аламыз. Олардың өмірдегі ... ... ... ... ... ... арғы ... прототиптің елесі көрініп
тұрады.
Жәмиланың сыртқы түр-түсін білдіретін суреттер шамалы-ақ. Оқырман
Жәмиланы сүйкімді, ... ... ... ... адам ... ... өмірдегі түптұлғасының фотосуретінен де оның сопақ ... ... ... ... ... ... болғандығы көрінеді.
Осы тұста Жәмиланың ғашық болатын ... ... ... ... да айтып өту керек. Шығармада Даниярдың ауылға келуі, жетім ... ... т.б. өмір ... сай ... ... жазушының
шығарма кейіпкерінің сырт бейнесін де, ішкі мінез-құлқын да ... ... ... Ал ... ... Садық шығармада
майданнан қайтып келсе, шындық өмірде ол соғыстан оралмаған. Бұл ... өмір ... өз ... ... ... ... өзгерістердің
негізінде жазушының суреткерлік дүниетанымы, өмір құбылыстарына эстетикалық
көзқарасы жатқаны анық.
Ш. Айтматов өз шығармаларында соғыс ... ... ... ... жеке ... ғана ... ... адамдар туралы да баяндап отырады.
Жазушының «Құс жолы», ... ... ... ... ... бой тасалап, бұғып қалған қашқындар бейнелері де ... ... ... «Құс ... ... ... тырналар» повестерінде адал өмірдің
берекесін ұрлаған бұзушы күш бейнесінде көрініс береді. Негізінен, жазушы
шығармашылық еңбегінде, ең алдымен, соғыс ... ... ... ... ... ... ... табылған, өзі өмірде ұстаз және
мақтаныш, үлгі тұтқан адамдардың өмірін ... ... ... ... ... деп ... ... жасаған типтердін негізін солар
құрайды. Жазушының көркемдік дүниетанымы мен шығармашылық енбегі тығыз
байланысты. ... ... ... өмір ... ... отырып,
суреткердің дүниетанымы тұрғысынан сараланады. Автордың көркемдік
жинақтауларында, ... ... ... оның ... ... ... ... және жазушы шеберлігі» атты екінші бөлім де үш
бөлімшеден ... ... кіші және ... ... ... ... ... бөлімшесінде әдеби шығармашылық еңбекпен
айналысатын ... үшін де, ... мен ... оқырман қауым үшін
де ерекше қызықты және назар аударатын құбылыс - көркем туындының жазылу
жайы - ... Ш. ... ... талантына бас идіріп, жазылу
құпиясын білуге асықтыратын ... ... ... «Құс ... ... ... шырайлым менің» сияқты шығармаларындағы сюжет
шындық өмірдегі оқиғалармен астасып жатыр. "Бетпе-бет" ... ... ... ... ... басты орын алатын оқиға жазушы өз
көзімен көріп, өз ... ... ... ... тақырыбы қалай туады? Өмір шындығы көркем шығармаларда қалай
жинақталады? Бұл мәселе ... ... ... аз емес және ... өз ... Жазушы санасында соғыспен бетпе-бет келген ... ... ... ... болған. Бұл жерде автор мына жайға назар аударған:
а) жас та болса қоғам мүшесі, сондықтан соғыстың ... оның ... ... ә) ... ... ... ... күші қанша сұрапыл болғанмен,
адамды сыдыра алмайды; б) соғыстың лаңына қарсы күресе отырып, адам ... ... ... ... ... ... шығармаларының тақырыбымен
жазушы осындай өмір сабақтары негізінде табысқан. ... ... ... өмір ... ... ... ... мен
толғаныстарынан туады. Өмір шындығының өңін айналдыруға болмайды. Тура ... ... ... да ... бар. Бұл ... ... ... шындығына барынша сәйкестігі, бұл сәйкестіктің ... ... ... ... ... ... ... повесі шындыққа
негізделген. Оқушылар десантын құрып, ... егін егу, ... ... ... - повестің негізгі арқауы болып тартылады да, осы желі ... ауыр ... ... хат күту және хат алу ... ... келу ... оқиғаларымен толықтырылып, байытылған. Жазушы балалық
шағы жайында айта ... 1942 жылы ... ... ... нан беру ... ... жер ... туралы шешім қабылдағанын еске алады. Мектептің
жасөспірім оқушылары жер жыртуға шығады. ... ... ... ... Анатай, Сұлтанмұрат секілді кластастарымен бірге Ш.
Айтматов та болады, Бір ... ... ... екі атын қорадан ұрлап ... ... ... қуа ... ... ... қанша іздегенмен, ат
ұрлаған ұрылар таптырмайды. ... ... ... ... ... жазушы өз шығармашылық мұратына сай ойдан ... ... ... ... ат ... қуып жетуі, олармен күреске
түсуі, ұрылардың атқан ... ... ... ... ... ... оққа ... өлі атының қасында аш қасқырмен бетпе-бет жалғыз
тұруы... - бәрі де жазушы қиялының ... ... ... бала ... ... ... шағын оқиға.
Оқиғаның көлемі шағын болғанмен, мазмұны бай. Өйткені ұрылар соқанын
аттарын ... ... ... нан ... жолында оқуын тастап, балалығын
қиып, білек түріп еңбекке шыққан балалардың ... ... ... еді. ... жаны үшін бәрінен де осы ауыр. Жазушының
жасөспірімдердің трагедиялық ... ... ... істерін айшықтап,
бояуын қандырып суреттеуі нақты өмір шындығының сәулетті өнер шындығына
айналуына алып ... Бұл ... де ... ... жан ... адамлық
табиғи қасиеттердің ашылуын, жақсылық пен жамандықтың ... ... ... ... ... ... балаң болмысын қатыгездікке
қарсы күреске шығара отыра, оны қатыгездік жасауға ... ... ... ... танымы осындай шығармашылық мұрат бағытында
айқындалады.
Ал «Теңіз жағалай жүгірген тарғыл төбет» повесінде «Владимир Сангиге»
деп ... ... Бұл ... ... өзінің қаламдас досына деген
сүйіспеншілігін, құрметін ғана емес, шығарманың ой-өзегінің қайнар көзін де
ашып ... ... ... ... ... ... ... өзгенің
жанама ықпалы болсын, қандай өмірлік материал болсын - олар ... тек ... ... ... ... ... жинақтай білуі
негізінде ғана өзіндік құндылыққа ие болады. Ш. ... өз ... ... ... асырған.
«Жәмила» повесінінің алғашқы аты «Әуен» болған. Шығармаға негіз ... ... ... баяндауы өте қызықты. Жазушының өз естелігі мен
көркем шығармаларындағы оқиғаларды ... ... осы ... жалпы
сюжет қана емес, жекелеген оқиғалар да жазушының өмірден көрген, ... ... ... ... ... ... ... көреміз. Бұл повесінде
суреткер соғыс жылдарындағы қиыншылықты көрсеткісі келгені мәлім. Бидайды
қаптап, траппен көтеретін ... ... ... арбамен дән
тасыған жолдар - бәрі-бәрі де ... жас ... ... ... басынан
өткерген жағдайлары.
Жазушының «Алғашқы мұғалім» ... ... ... ... ... ... ауыл ... ондағы жаңа өзгерістер туралы
екені белгілі. Әрине, бұл кезең жазушы Ш. ... өмір ... ... ... ... алыс жатыр. Дегенмен, жазушының ... ... осы ... ... ... еш ... еш
дайындықсыз бала оқытудан, мұғалімдік қызмет атқару оқиғасының ешқандай
жасандылық байқалмай, шындық өмірдегідей, сол ... өзі ... ... тұрғандай болып суреттелуінің сырларына қанығуға болады. Әйтсе ... ... ... жазылуында да жазушының өзінің өмірбаяндық
тәжірибелерінің әсерлері болған. Бірақ ... ... ... өмір
материалының мезгілі басқа кезеңге ауыстырылған, соған сәйкес ... ... ... ... ... да, ... ... да, нақтылы
айтқанда, Дүйсенді қасқырлардың қаумалап, астындағы атын жарғаны, өзі зорға
қашып құтылғаны, «Ерте ... ... ... ... ... келуге дайындалу оқиғасы, кейінгі «Жан ... ... мен ... ... т.б. ... өміріне байланысты суреттер де
жазушының шындық өмірде көргендерімен тығыз ... ... ... ... ... өз ... ала бермейтіні белгілі. Ш. Айтматовтың осындай өзгешелеу
жолмен ... ... - ... ... ... менің». Шығарманы талдау
негізінде бұл туынды қаламгердің өмір ... ... бір ... ... ... әсерінен туғандығын тұжырымдаймыз. Повесте қиын
асулардың азабы, шофердің, жол ... ауыр ... ... ... ... ... Долон асуының тік және құз
бұрылымдары көп. Оның қауіпті суреті жазушыға ... ... ... ... ... керінісінен алынған.
«Ак кеме» повесінің ой-өзегінің қалай пайда болғаны туралы дәл деректі
жазушының баяндауларынан таба ... ... ... ... ... ... туған жерінің алуан түрлі көрінісінен алынған. Повесте
баланың әркез өзінше сөйлесіп, сырласып, ойнап ... ... ... - жазушының балалық шағын өткізген жерлердің ескерткіштері. ... ... ... ... ... суреттейді.
Ш. Айтматовтың шығармаларының әрқайсысының өзіне ғана тән ... бар. Бұл ... әр ... ... ой өзегіне сай
анықталады. Сонымен қатар, автордың ... ... ... ... Мұндай факторлар қаламгердің жеке ... ... ... мен білгендеріне негізделеді.
«Үлкен эпостағы шеберлік» бөлімшесінде жазушының үлкен эпикалық жанрда
өмір ... өнер ... ... ... қарастырылады. Жазушы
романдары тақырыбы елеулі құбылыстардан, ал кейде кездейсоқ ... ... ... Бұл ретте «Боранды бекет» романының тақырыбының туу процесі
ерекше назар аудартады. ... ... ... сапарға шығады. Поезд
Қызылорда аумағында жүріп келе ... ... ... ... ... ... ... Вагон терезесінен ұшы-қиыры көрінбейтін
байтақ далаға көз салып, ұзақ ойға түскен жазушы санасында бір оқыс ... ... жер шары ... тыс тұрған бір ақыл ойдан туған ... ... ... ... қол ... ... ... не болмақ?
Кездейсоқ туған осы ой жазушының тынышын алады, ... ... ... ... мәңгүрт туралы аңыз мына ойдын ағысында қайта жаңғырады.
«Боранды бекет» романының тақырыбы, ... ... ... ... ... ой озегінің толысуына, пісіпжетілуіне, ықпал еткен тағы бір ... ... 1984 жылы ... ... ... ... атты мақаласында
жазушы Альдо Мороның қолды болуы және ... ... ... ... бұл ... ... де қатты әсер еткеніне көңіл бөледі.
Осы ... ... ... автор қарапайым еңбек адамының
мансапқұмарлықтан, дүниеқорлықтан, ... ... ... ... алыс ... таза ... оның адал да ... да мейірбан, еңбекқор болмысына бұрынғыдан да терең бойлайды,
оған бұрынғыдан да үлкен құрметпен, үлкен ... ... ... ... «Боранды бекеттегі» Едіге бейнесінің жасалуына негіз
болады.
Жазушының шығармашылық лабораториясына тәк ерекшеліктердің бірі ... ... ... ... ... ... анықталады.
Болашақ шығармасының тақырыбы мен ... ... соң, ... өмірлік материалдар іздейді, оларды ... Ш. ... ... ... ... ... өмірдек емес, өз өмірінің
сабақтарымен салалас іздейді, содан табады. Асықпай өз ... ... ... шақ ... еске алу, жеке ... тәжірибелері,
байқаулары, көргендері - бәрі де тақырып пен идеяның бағытына сәйкес ой
елегінен ... ... ... ақыры жазылар шығарманың өзегін түзеді.
Бірақ бұл да ... ... ... ... емес. Жазушы өз шығармасын жазу
үшін жазу столына отырады екен, содан соң ... ... ... жаза ... деу ... ... ... көңілдегі, естегі әсерлер, оқиғалар
ешқайда қашпайды. Ал ... ... ... ... ... ой ... белгілі бір мәселе төңірегінде неғұрлым терең, тіпті ғылыми
сипаттағы ізденісті талап етеді. Мысалы, жазушы «Боранды бекет» ... ... ... тиянақты, үлкен ыждағаттықпен зерттейді.
Ойына, өмірден түйгеніне бойлайды, әдебиеттерге ... ... ... ... ... шығады. «Мәңгүрт» сөзінің шығу төркінін іздейді,
«Шіре» сөзінің этимологиясын зерттейді. Ел ... ... ... ... С. ... ... тыңдайды. Әлемдегі басқа да
мәліметтерді алады. Осы ... ... ... ... ... автордың шығармашылық қиялында басқа да деректермен, ұғымдармен
тоғысу барысында жаңа ... ие ... ... ... болғанда қайта сәулеленген «Мәңгүрт» хикаясын
жазушы роман ... ... ... ... ... термині дауына
байланысты қаламгердің өзінің баяндауына тоқтаған ... ... ... ... ... ... ... көтерілу себебі оның
жазушы шығармасында игерілу, көркемдік шешімге ие болу ... ... Ш. ... ... - ... ... талайлы
тағдыр, құлақкесті құлдықтың трагедиясы...».
Жазушы осы романына зұлмат жылдары респрессияланып кететін, сондықтан
шығармадағы өмір шегінен тыс ... ... оның ... мен ... ... тағдыры қандай болғаны туралы жаңа тарау енгізді. Романға
біріккен повестің «Шыңғысханның ақ бұлты» деген ... ... ... ... ... түсініктемемен берілді. Осы мәселе жөніндегі шығармашылық
сыры ашу үшін ... ... ... алғысөзінен аңғарылады. Онда жазушы
психологиясын ашатын ... бар. ... да, ... ... ... кім ... жасар дейсің. Ондай адамдар балаларының өмір
жолында кездесер ме ... деп ... ... ... қаны мен тері ... ... да ... репрессияланған тұтқынның тағдыры және
әрбір күнін ... ... ... ... ... еті ... ... жары туралы бір жазса, Ш. Айтматов ... ... еді, бұл ... ... ... ... өз ... оқырманына толық жеткізе білді, ой-
толғамын тереңдете түсті. Шыңғысхан туралы ... ... бар, ... ... ... шығармалар да жазылған, ал ... ... ... ... жағымды образ ретінде бермегендігін
көреміз. Осы орайда, қазіргі кезде Шыңғысхан туралы екі ... ... ... орын алып ... атап ... ... Пікір сайысының
ең басында М. Мағауин тұр ... ... ... ... Ә.
Балқыбектің, М. Мырзахметұлының мақалалары баспа бетінде жарық көрді. Тіпті
мұның бір саласы Ш. Айтматов пен М. ІПахановқа ... ... ... ... ... ұлықтаушыларына қарама-қарсы Қ.Рысалдының, Ғ.
Есімнің, сондай-ақ, Ш. Айтматов пен М. ... Қ. ... де ... бар. Ал біз өз ... ... кейінгі
екінші ұстаз әл-Фараби айтқандай, барлық ғылым мен білім атаулы тек қана
адамзат игілігіне, жақсылыққа ғана жұмсалуы ... деп ... Ш. ... ... ... ... мұратты ардақтайды.
«Шындық және шығарма» деп аталатын үшінші бөлімшеде өмір шындығының
көркем туындыда игерілуі сатылары талданады.
Өмір құбылыстарының, оқиғалардың мағыналық ... ... ... Осы негізде талдау жүргізетін болсақ, суреткердін өз ... ... ... ... құрылымы мынадай бөліктерден тұрады: а) өз
өміріндегі зор махаббатына (Бүбісараға) кездеседі; ә) ... ... ... ала ... б) зор ... тағдыр жазуымен
(науқастан қайтыс болуына ... көз ... ... в) ... ... ... салу ... бар жан дүниесімен жылап, онымен аса қатты
қайғырып қоштасады. Бұл оқиға жазушының өмірі мен шығармашылығында ... ... ... осы ... ... (а) ... ... «Қош, Гүлсары»
повесінде де, «Боранды Бекет» және «Кассандра таңбасы» романында ... ... ... Танабайдың Бүбісараға, «Боранды Бекетте»
Едігенің Зарипаға, ал «Кассандро таңбасы» романында эксперимент ... ... ... ... ... ... Рунаға кездесуі.
Екінші мағыналық (ә) бөлігі «Қош, Гүлсары» повесі мен ... ... яғни ... Бүбісараның, Едіге Зарипаиың келісімін ... ... ... ... Танабай Бүбішпен бірге бір уақыт ғажайып
дәурен өткереді. Ал ... ... ... ... ... бірге бір
мекенде өмір сүру, көзбенен көріп жүру қуанышынан да ... ... ... - ... ... ... ... әйелдер басына түскен
ауыртпалық зардабын ... ... роль ... тұр. Ал ... балаларын
алып, Едігенің өзіне деген махабатын сезіне бастағаннан-ақ, басқа елді
мекенге көшіп ... - ... ... адалдықты, содан кейін барып басқа бір
отбасының шырқын бұзбауды ойлаған адамгершілікті ... ... ... ... ... ... бұл ... бөлік берілмеген. Нақтылы
айтқанда, бұл романда профессор өзінің ой-сезімін ... ... ... алмақ болады, бірақ бұл мүмкін ... ... ... ... мағыналық (б) бөлігі қарастырылып отырған үш шығарманың
үшеуінде де ... ... ... мен «Боранды Бекетте» ... ... ... ... ... ... болуына байланысты)
айрылысу емес, Бүбіжан мен Зарипа ер адамның басын ... оның ... ... ... ... ... отырған бірнеше шығармада басты
тұлғалар есімдері Зарипа, Руна болып ... ... ... Ал ... ... ... «Қош, Гүлсары» шығармасында «Бүбіш, Бүбіжан»
болып эмоционалды-экспрессивтік мәнде ғана өзгеріске түскен. Енді ... (в) ... ... ... ... ... жағдайын
қарастыруымыз керек. Бұл - «оқиғаның салдары» қызметін атқаратын мағыналық
бөлік. Аталған шығармаларда ... ... ... ... ... осы мағыналық бөлік бойынша, үш шығарманың барлығына
ортақ сипат - біреу-ақ. Оқиғаның (в) ... ... ... ... да ... аффектісімен бірдей жан дүниесі қаңырап, ағыл-тегіл
аңырап жылауына жеткізетін деңгейде суреттелген.
«Қош, Гүлсары», «Боранды Бекет», «Кассандра ... ... ... әсер қалдыратын, ғажайып суреттелген оқиғалар да, жазушы
өмірбаянындағы ең ұмытылмас сәулелі сәттері де ... ... ... ... мардымсыз белгілерінен тазарады, ... ... дара ... ... ... ... өз туындыларында кейіпкердің ішкі сезімін, ой жарылысын,
аффектісін ... ... ... суреттейді.
Шығармашылық қиялдың нақтылы өмір фактілеріне сәйкес келе бермейтін,
бірақ ақыл мен интуицияның көрсетуімен ашатын өз шындығы болады. ... ... ... ... ... ... белгісін ғарыштан
зондаж сәулелер жіберу арқылы анықтап, оған ... ... деп ... Бұл XX ғасырдың ойға келсе де, ақылға сыймастай оқиғасы еді. Ш.
Айтматовтың романын да, өзін де әлем ... ... ... Бірақ
Ш.Айтматовтың романында көтерілген мәселелер, суреттелген оқиғалар сыры ... әр ... ... ашыла түсуде. Жасанды жолмен дүниеге бала әкелу,
терроризм, ... ... т.б. ... ... күні ... ... айналып отыр. Елбасымыз Н. Назарбаевтың еңбегінде санамаланып
көрсетілген осы мәселелер Ш. ... ... ... ... көркемдік таныммен таразыланған. Шығармашылық еңбек заңдылықтары
тұрғысынан алғанда, бұл Ш. Айтматовтың ... ... ... ... ... ... кемеңгерлігін танытады.
«Кассандра таңбасы» романында ғалым кейіпкер өзінің тағдыры жасанды
жолмен әкелген ... ... ... ... ... Яғни ... романында да "тексіздіктің қандай апат әкелетінін" ... ... ... ... ... ... ... отыр. Осындай маңызды
ойды көтеріп, ... ... ... ... ... етіп тұрған «жасанды
жолмен адам әкелу» оқиғасы - ... ... ... ... ... суреткерлік қиял нәтижесі. Сөйте тұра мұның негізінде ... ... ... да ... Ал өмір ... игерілуіндегі автордың
идеясынан туындайтын басты көркемдік шешім - ... ... ... ... ... ... тұрғы табитаттын тепетеңдігіне, ... ... ... етуге болмайтымы туралы, табиғаттың заңдылықтарын
сақтау мен қорғау туралы ақиқаттан бастау алады.
Жазушы ... ... ... ... ... ... жетістіктерін жинақтап шебер пайдалана білген. Ш. ... ... ... жүйесінде халық творчествосы үлгілерімен
қатар этнография, археология, тарих салаларындағы материалдардың атқаратын
рөлі жоғары. ... ... Л. ... жаңа ... ... осы ... зерттелу тарихын қарастыру ... ... ... бір ... ... Л. Үкібаева Ш. Айтматов ... ... ... ... ... бөліп қарастырады да, бірінші
кезең зерттеулеріндегі ілгерілеу мен кемшіліктерді көрсете отырып, ... ... ... қол жеткен табыстарды, негізгі тұжырымдарды
санамалап көрсетеді. Бірақ қазақ ғалымы ф.ғ.д., ... Ж. ... ... ... Осы ... Ш. Айтматовтың шығармашылық
лабораториясында халық әдебиеті үлгілерінің атқаратын кызметі мәселесінің
зерттелу жайын жаңа биікке көтеретін ... бір ... ... қазақ
әдебиеттану ғылымында негізделгенін көреміз.
Жалпы, жазушының өмір ... өнер ... ... жолындағы
ізденістері мен жетістіктері оның өмір құбылыстарын ... ... мен биік ... ... ... еңбегіне тән
шығармашылық процесс үздіксіздігімен ... ... ... ... да бұл ... ... ... жазушының шығармашылық еңбек
процесі мен шығармашылық ойлау процесі өзара бір-бірімен ... ... ... бөлім.
2.1. «Жанпида» романындағы табиғат пен адам болады
арасындағы күрделі қарым қатынас
Шыңғыс Айтматовтың жазу жағынан тоқырауы ... ... ... ... еді. Өзінің бозбала кезінде ауылда көрген, ... ... ... ... таусыла бастағасын ол енді бүгінгі тұрмыс
тіршілікті, оның әр ... ... ... ... ... ... ой ... жан дүниесінде, мінез ... мен ... ... ... ересген өзгерістерді тереңіне, байыбына барып
зерттеп, қорытып, көркемдеп жеткізудің ... ... ... ... үлгісімен, әлем әдебиетінде бұрыннан бар, белгілі бір дәрежеде
зерттелген тақырыптарды «қайтадан игеруге», яғни, «кітаби» ... ... ... Сол кезеңдегі «Боран» - «Қош бол, Гүлсарыны» айтпағанның өзінде,Э.
Хэмингуэйдің «Шал мен ... ... ... ... ... және ... т.б. ... атақты шығармалардың тікелей ... ... ... ... бастады. Әсіресе, бұл «Бас кеспек»
атты романда бірден ... ... Оған ... ... ... ... шығып, қалың оқушы қауымға онша белгілі бола ... еді. ... ... ... соң, сол ... ... ... бойынша әдебиетте үлкен
бір серпіліс басталды да кетті. Әсіресе оның ... ... ... ... ... Рим прокураторы Понтий Пилаттың жазалап, төртпақтайтын
эпизоды қарапайым очерк тәрізді қарадүрсін дүниелерге еті ... ... ... ... әсер ... Сол ... ... «Ағайынды
Карамазовтары», «Жын-перісі» басқаша баға ала бастады. Олардағы ... ... ... ... ... ол «қиял-ғажайып реализмнің» бастауының
Н.Гогольдің «Танау» т.б. шығармаларында жатқандығы, ақиқатшылдықтың мұндай
да түрінің әдебиетте өмір ... ... ... т.б. одақ ... шуға ... да ... Қашаннан әлеуметтің осындай зәру талап-
тілегін тап басып үйреніп қалған Ш.Айтматов міне осы ... «Бас ... ... жылт ... шығара қойды. Ол жөнінде одақ ... ... ... неше ... пікір айтты. Солардың бар-лығын
жинақтап, қорыта айтқанда – ... ... ... ескі ... ала салғаны «осы қалайға» сайды.
Ол кезде беделі КПСС-тің креміліндей керемет берік Ш.Айтматовқа пәлен
деп ашық ... ... де ... ... Осы ... шуы көп ... ... шын мәнінде, қазақ әдебиетіне «көп ... ... түрі ... ... ... жазылған шығарманы көрген соң,
біздегі еліктегіш эпигондар бірден аяғын тартып ала ... Олар ... ... ... ... соны сан-саққа жүгіртіп, құбылтып,
(Ш.Айтматовтың басқа әдебиеттен тақырып алғаны ... ... ... ... ... аузың бармайтын, тың, соны дүние деуге және болмайтын,
бұрынғыны қайталайтын ... ... ... ... ... ... да қанжығасына бөктеріп жүргеңді. Енді мынадай "ерсі"
туындыдан ... ... ... ... ... көзі ... екінші бөлегі Иисус туралы айтылатын бөлімге мүлдем қарама-
қарсы тұр. Екі ортада байланыстыратын ... де жоқ. ... осы ... қос ... ... ... пана ... Ыстық көлге қаңғын
барған бір ... ... ... тырысады, бірақ жаратылысы жағынан
әр түрлі әдеби материал бір бірімен етене кірікпей тұр. Бұлар, шын мәнінде,
екі ... ... екі ... ... Осы ... тағы та бір айта ... жәйт,
қасқырлардың Балқаш бойынан (жазушы оны Алдаш дейді, - Б.А) аууы екінші
бөлекті біріншімен ... ... үшін ... ... ... ... үшін ... өртеудің еш қажеті жоқ. Еншеде
қамыс ... ... ... аспайды. Оның үстіне қыр қасқырлары қамыс
ішін жайламайды. Осы қалың нудың өртенуі мен В.Распутиннің "Өрт" ... ... ... өте-мөте ұқсас. Кезінде орыс ... ... ... ... ап", әрі қарай өрбітсе, (ол
Ш.Айтматовта әрі қарай дамымай қалған, - Сейде ... ... ... де
қояды!), оған керісінше, Ш.Айтматов "орыс, жеріндегі ... ... ... ... ... ... ойындары өтер кезде сонау Эллададан
қастерленіп әкелінетін от сықылды! ... ... ... ... екі
қасқыр қырғыз асады. Базарбай өздерінің ... алып ... ... Осы ... алғашқы беттерінен-ақ қасқырлардың сол ... ... ... ... әсері бірден белгілі болады. Сюжет бұл
жерде де жасанды. Ерназардың өлімі ... оның ... ... ... ... үшін ... ... сәтте-ақ Кенжеш пен ... оны ... ... түбінде өз бөлтірігінің құны үшін ... ... ... ... ... ... та, Базарбай да,
Бостон да, бір жақты жазылған, олардың мінез-құлқында күрделілік, сан ... жоқ. ... ... алып ... сол ... ... ... оғымен
Бостонның баланы да, қасқырды да бірдей атып жағуы аңыз-әпсанадығы ... ... ... сол ... ... ... ... боласың. Оған қоса романның осы бөлегі сонау жетпісінші жылдары
жарық көрген Т.Әлімқұловтың текті ... ... ... мен ... ... ... романындағы Бірішек дейтін қасқыр ... ... ... ... ... бір ... ... "кітабиландырғанын" басқа бір жазушы істесе, оны ... ұры ... ақ ... ... ... еді. ... бұған
Ш.Айтматовтың орасан зор атақ-абыройы, даңқ-дақпырты, "аңызға" ... ... еш ... ... ... ... осы бастары екі жаққа қарап тұрған екі бөлімнің біріншісі
манифест, насихат, ... ... ... ... бөлегі күнделікті
тұрмыс-тіршілік туралы жазылғанымен ескі аңыз-әпсанадай боп сезіледі. Уағыз
бен аңыздың бастары өзара ... тұр. ... ... ... ... ... кетуге тырысқан "орысқол", ал екінші бөлімде ... ... ... әлі ... ... алмаған, екі жолдың сорабында
қалып қойған ... ... Сол ... ... ішкі рухы ... ... ат алшақ тұр!
Бұл шығарма, шын мәнінде, бір тұтас жұлын-жотасы бар, жанды ... ... ... ... Ол ... кезінде орыс сыншысы
И.Золотусский: "... роман не состоялся как роман", - деп анық ... ... ... ... ... деген жалған аңыз (мұндай зор атаққа ие
болуға бар-жоғы ... ... ... аздық етеді!) оны тағы да әділ сынның
ауқымынан шығарып алып кетті.
Оның "Кассандра" романы жайлы да ... ... ... ... да жеке-
жеке бөліп алып талдайтын, анықтайтын жәйттер жетерлік. Бұл ... ... ... ... ... ... дейтін ескі аңызды әрі
қарай өрбітуге себеп болды. Бұл жерде де ондай ... ... үшін ... ... ... өте ... ететіндігі, көркемделген әдебиетте
бұрынғыны қайталаудан гөрі жаңа, тың соны ... ... ... біз ... ... ... ... талап-
тілегінің өзгеруіне орай шығармаларының да өзгеріп сала бергенін анық
көреміз. Оның алғашқы туындыларынан, "мен" деп ... ... ... ... ... ... атты әңгімесінің (ол 1956 жылы
жарық керген) әсерін, ... орыс ... ... ... ... Бұл шығармаларында тар ауқымда болса да, соғыс кезіндегі қырғыз
аулының тұрмыс-тіршілігі, кісілердің қам-қарекеті, ... ... шын ... ... ... ... бұл ... кеніші
біткен соң, жазушы "кітәбилыққа", ... ... бар ... "өзінше өңдеп" игеруге көшті. Бұл талап оның қай шығармасын да
бұрынғы бар ... ... ... ... ... тың, соны
емес дүниелер етіп көрсетті. Жазушы, шын мәнінде, ... ... ... ... ол қырғыз халқының өз ішінде болып жатқан ... ... ... ... ... жете ... жаңа
кейіпкерлерді тауып, көркемдеп қорытып, мазмұны да, пормысы да соны, тың,
тек қана ... ... ... тиіс, соған тән оқиғаларды жалынан
ұстап, сол арқылы ғарышқа қарай шығатын жолға ұмтылар, Ала-Тооның суы ... исі ... ... ... ... да ... кең ауқымды, қилы-
қилы мінез-құлқы, қан-сөлі, жаны бар ... толы ... ... жаза ... Ол ... Айтматовы" деп қолдан жасалған
жалған аңыздың жалына жармасып, ... ... ... Ресейдің
жерлерінің "мазасын алып" әр түрлі "кітәби" тақырыптардың басын шалып, ... ... ... ... алшақтап кетті. Сөз жоқ тамыры ... ... ... ... та жемісті бола алмайды. Бұл "Аңыздың
ақыры" жақындап келе жатыр деген сөз. Ш.Айтматовтың ... ... ... та, үлгі де, кері ... керексіз өнеге" де дәл осында жатыр.
Бетпақ Дала мен Мойынқұмда, Торғай даласында, Ұлытау өңірінде ақбөкен
деген жануар мың-мыңдап жортып жүретін. Оның ... ... ... ... жыл ... айтты. Әуеден тіқұшақпен ұшып жүріп қырғаннан
кейін, етін ... ... ... ... ... не ... ... Гүлсарыдан» кейін «Қош Ақбөкен!».
Бұл біздің Әлем алдындағы масқаралығымыз.
Тіқұшақпен аңшылық ... ... ... ... ... ғана айдай
әлемге белгілі болды. Олар тайраңдайды, тасыраңдайды. Бірақ ... ... ... бар. ... ... ... таяу. Әсіресе, бейкүнә
ақбөкеннің, аң атаулының қарғысы жібермейді.
Есіркейтін ескі ... мен ... жаңа ... ... ... барша қоғамдық-әлеуметтік сілкіністеріндегі драматизмдер
мен трагизмдер фантастика арқылы таныс ақырзамандық үрейді, ұжмақтық ... ... ... ... ... бастап күні бүгінге дейін ақырзамандық үрейді
ежелгі миф бойынша ... ... ... ... батырып көлген
адамзат баласының ойшыл, өміршең, күрескер үмітінің «мың арып, мың семіріп»
келе жатқан мәңгілік болмысына ... әрі ... бас ... ескі мыңжылдықтар мен жарылқайтын жаңа мыңжылдықтар
тоғысындағы өліара кезеңінің барша ... ... мен ... ... ... таныс ақырзамандық үрейді,
ұжмақтық үмітті қатар тудырады екен...
Не ... ... ... күні ... ... ақырзамандық үрейді
ежелгі миф бойынша Дедалдық шыңырау зынданында құрдымға ... ... ... ... ... ... үмітінің «мың арып, мың семіріп»
келе жатқан мәңгілік болмысына таңғаламыз әрі мәңгілік бас иеміз.
Қазіргі кезде біздер де ескірген ескі ... мың ... енді ... жаңа ... ... ... ... қатынастар, құрылымдар, жүйелер, формациялар өзгерді.
Жекелеген супердержавалар мен ... ... ... ... қалып жатса, енді бір орайда дербес супердержаваға, суперимперияға
айналуды көздейтін, ... ... тап ... ... мемлекеттік
эгоизм, мемлекеттік бишік мүддесі, мемлекеттік терроризм қабынған үстіне
қабына түсуде.
Сөйтіп, адамзат баласы ... ... өзі ... ... ... алмағайып аманатқа айналып, қылует-қиямет тағдырын бастан
кешіруде. Ақырзамандық үрей ... өзі де осы емес ... ... бола ... ... мен ... ... кейбір елдер тәуелсіздікке, дербес мемлекеттікке қол жеткізді ... ... жаңа ... мен жаңа ... ... болды.
Ұжмақ үміттің ғажайып құдыреті, бір орайда, орында болса керек әрі осында
жатса керек. Өтпелі де ... ... ... ... ... ұшып
кетпей немесе аяз-суығынан ... ... ... Тіршілігіміз бен
Тағдырымыздың тірмізік талшығы болып келе жатқан осынау ұжмақ ... ... ... ... «мың арып, мың семіріп» келе жатқан
мәңгілік құдыретіне таңғаламыз әрі ... бас ... мен үшін ... ... - шынайы шығарманың бір өрім
тағдыры әрқашан осынау ұжмақ үміттің әдебиеттегі, ... ... ... ... ... суреткер мен шынайы шығарманың бір өрім тағдыры -
ойшыл, өміршең, күрескер болмысы арқылы «мың арып, мың ... келе ... ... ... бас ... ... жарқын дәлелі -
қырғыз халқының ұлы суреткері Шыңғыс Айтматовтың көркемдік әлемі ... ... ... ... ұлы ... ... Айтматовтың өзі тығырыққа
тірелгенін жасырған жоқ. Өйткені, өзін-өзі сыйлайтын суреткер ... мен ... ... мен ... ... ... ... еріксіз шектеп, томаға-тұйықтап алса, қалайшатығырыққа тірелмесін.
Мұндай тығырықтан тек шынайы шығармалардың, шынайы ... ... ғана алып ... ... ... ... ... «мың арыған, мың семірген» құбылыстар
қатарында жалпы шынайы әдебиеттің өзі де, оның ... ... ... ... ... ... әрі ... әрі шешуші роль атқарады дейтін
өмірлік шындықтардың - ... ... ал ... ... - ... ... кететіндігіне ұлы суреткер Шыңғыс Айтматовтың шынайы шығармашылық
жолы - бақытты әдеби сапары айқын дәлел бола, алады екен.
2.2. «Жанпида» ... ... дін ... ... ... ... жазбас бұрын өз міндетін әбден анықтап
алғанын көреміз. Мәселен, оның кітабына ... ... азап ... ... үшін ... ... бола ... екен. Оған
қарағанда Иса пайғамбардың тарихы ... ... ... ... ... бола ... ... соз айта алады-мыс. Бұған Мұхаммед пайғамбардың
өмірі де, өнегесі де ... Оның ... мына ... ... ... ... ... емес, тек қана шығу тегі, қырғыз
екендігі жағынан ғана мұсылман үмбетіне жатады, ал шын ... ол ... ... кісі. Қазақша айтқанда, ол екі дінге де жатпайтын ... ... оған ... гөрі ... (Иса ... ... жақын. Бұл жерде де жазушыны бар шынын ... отыр ... ... ... ... емес, Мұхаммед туралы жазса ... ... ... ... ... орыс ... жазыла қалса, сөз жоқ,
Ш.Айтматов 180°-қа айналып шыға ... еді. Бұл ... гәп ... ... ... тың, ... тақырып таба алмай, бұрыннан
бар жәйтті "шаң-тозаңын" қағып, тағы да бір "жаңалап" ... ... ... ... Егер де ол ... ... ... дініне кіріп,
шіркеуде қосылып ән салып жатқан қырғыз халқы туралы жазса, ... ... де ... еді. ... ол ... ... ... кітап жазып
отыр. Және де оны көптен бері "ұлттар мен ұлыстардың" ... ... ... ... ... ... ... кең даласына
әкеп "сынап байқайды".
Шыңғыс Айтматовтың ұлы суреткер ретіндегі тұлғасын «Боранды бекет»,
«Жанпида», ... ... атты ... ... ... ... ханның ақша бұлты» атты мифтік микророманы ... ... ... ... ... Әбутәліп, Қазанғап, Зәрипа, Сәбитжан,
Авдий ... ... ... ... ... Обер ... Иисус Назарянин, Андрей Крыльцов, Роберт Борк, Оливер Ордок, Энтони
Юнгер, Джесси, Филофей, ... хан, ... ... ... ... ... шарана Құнан, тағы басқалардың қоршаған ... мен ... ... және олардың осылармен сабақтаса өтетін әралуан-
әрқилы тағдыр-талайлары ... ... кең ... ... ... ... үйіріліп, қонақтап, көкейкесті
толғаныстарға, ... ... Өмір мен ... атты ... тылсымдарын автормен бірге шешуге, бірге табуға ұмтыласың. Роман
кейіпкерлері түскен небір ситуацияларға, небір күрестерге ... ... ... ... Олар сені ... сен оларды сынап, келе-келе
өзара ұласып, өзара тонның ішкі бауындай ... ... ... ... ... ... көркемдік-философиялық күретамырына
- жалпыадамзаттық мәңгілік проблемалар нақты контексте, нақты ... ... Оның ... адам ... мәні мен ... яғни ... ... тұтқасы болып отырған адамдардың қоғам мен дінге деген
көзқарастары, ойпиғылдары, іс-әрекеттері ... ... ... ... қаны сорғалаған шыншыл қалпында кесек бітім, айрықша
көркемдік-философиялық ажар танытқан. ... оқып ... ... ... дәуір талабына сай тұрғыда ... қара ... ... ірі ... ... ... мен ... ерліктің әрі
ашық, әрі өткір, әрі батыл сипатын; ... биік ... ие ... ... ... ... пен ... Үркіншиев тәрізді жаңа
нышандағы ұнамды қаһармандардың ... мен ... ... ... ... ... ... конфронтациясы нақты
орын алып отырған кезде - адам, табиғат, ... ... ... ... әлемдік үйлесімін, ... ... ... мен жүйке тоздыратын ... ... ... ширыққан кульминацияға өршіп-көтеріліп отырғандығы
қазіргі тіршілігіміз бен өмірімізден ... ... емес ... ... романы оқырман көкірегінде небір андыздаған әралуан
сауалдар мен проблемаларға өзінше әрі кесімді, әрі нақты жауап береді. Ол ... ... ... ... ... ... дәл жауап.
Жоғарыдағы үміт-күдігі ситуацияға сәйкес ауытқып, ... алып ... ... қай-қайсысы болмасын, не ықылым заманнан бері адамзат
баласының ой-пиғылына, ... ... ... ... ... әрқашан тәуелді болып келгендігін
суреткер көркемдік-философиялық тұрғыдан тағы бір тамаша ... ... ... романның көркемдік-философиялық тініндегі сюжеттік линиялар,
идеялар мен ... ... ... ... ... ... әрі айғақ, әрі толық куә болады.
«Жан пида» романы туралы одақтың беделді сыншылары бағаларын беруде.
Романға берілген ... ... В. ... ... ... де, Г.
Гачевтің жаңа құбылыс ретінде қарау керектігін түсіндіретін ойлы пікірлері
де болды, «Ш. ... ... ... ... және ... ... дәлелденді, В. Вериннің пікірі дұрыс ... ... ... әр ... ... әлемін сақтауды бүгіннен бастап қолға
алуға және жер бетіндегі барлық тіршілік үшін тек өзі ғана ... ... ... осы ... ... ... Ш. ... «Жан пида» романындағы Понтий Пилат және
Иисус ... ... ... еске ... ... ... беріліп
отырған. Бұл туралы зерттеулер бүгінгі күндері де ... ... ... осы ... суреттеудегі прогрессивтік идеясын танып, ғылыми
тұрғыда талдап ... ... бұл ... ... мәңгілік
мәселелерінің қатарына жатады. Онымен өз заманында Ш. Айтматов та ... ... ... сюжеттік ситуация екі жазушыда өзара үндес, бірдей.
Сөйте тура Ш. Айтматов бұл ахуалға өз заманының ... ... ... мән ... Бұл ... Ш. Айтматов М. Булғаков үлгісін дамытып,
жалғастырады.
Жазушының үлкен эпостағы шеберлігі эпикалық кең ... мен ... ... ұштасып, келісті тұтасуында. Халық әдебиетіне тән
эпикалық ... мен ... ... ... ... ... жасау
жолындағы шығармашылық еңбегінің барлық сатыларына тән.
2.3. «Жанпида» ... ... ... ... ... тағы да көнігі жорналшының қалт жібермес, сол ... ... ... ... ... ол туралы мақала шыққан,
Ш.Айтматов ... ... ой ... Шуға барғанын айтады, - Б.А.) дейтін
мәселені көтеріп, тағы да жарқ ете түсті. Аты тағы да ... ... ... ... бұл ... сол ... тереңге жіберген тақырыпты жазушының
қалай көркемдеп игермегенінде жатыр. Бұл жағынан келгенде ... ... оң ... ала алмады. Шын мәнінде, "Бес кеспек "бір ... ... ... мәселесі бар шығарма емес. Ол екі ... ... ... ... ... ... ... іздеп жүрген Авдий
Каллистратов пен Бостон Үркінчиев туралы екі ... ... ... екі басты
бүркітше екі жаққа қарап тұр. Осы екі араны қосатын екі қасқырдың желісі
"МАЗ" бен КАМАЗ"-дың ... ... ... ... сықылды, сәл қоғалса
бірден бытыр-бытыр етіп ... ... Бұл ... де ... ... ... ... романдандырып ойлай алмайтындығы (романное
мышление жоқ!), бар-жоғы әңгімеші, ... ғана ... тағы да анық ... Мұндай жағдай басқа әдебиеттерде де болған. Мәселен, А.Чехов роман
жазам деп қаншама рет ... ... ... жаза алмады. Одан ол еш ұтылған
жоқ. Ал ... ... ... табиғатын ескермей, таудан құлаған
сан-салады жылғалардың басын бір жерге ... ... ... бір ... ... алар мүмкіндігінің жоқтығына қарамастан, өзін ... ... ... берді. Бірақ екпіні қатты ағынды су әлгі
бөгеттің ... ... ... ... ... Оның ... ... "Кассандраға" алып келді.
Бұл жерде айта кетерлік жәйт, осы романдағы екі бөлектің стилі, жазу
мәнері, интонациясы екі ... ... ... ... тұр. ... Ф.Достоевский мен М.Булгаковтың әсері қатты сезілсе, екінші
бөлімнен Ш.Айтматовтың өзінің ... ... ... ... ... ... Бірінші бөлімде публицистика, жалпылама
түрде жазу басым. ... ... ... ... жазу ... ... Міне, осындай стилі жағынан ала-құла екі бөлімді өзара қосам деп
жазушы шығарманың ... ... қос ... ... ... ... еске алуын, экспрессиясын жүйесіз түрде әңгімелеп, жағдайды
қолдан "күрделілендіріп", "қиындатып" жіберген. Алғашқы ... ... ... ... еніп кете қоюы ... Дегенмен бұ жерде де
хикаяның кілтін табуға болады. Бұл тағы да ... ескі ... ... ... ... ... ... аяқ-қолы байлаулы жатқан
"жаңа Христос" - ... ... ... келе жатып, өткен-
кеткенді еске алуы, Инга Федоровнамен қалай танысқан жайы, сонау ... сора ... ... ... Шуға ... т.б. тағы да баяғы ескі
мәнермен баяндалады. Бірақ...
Бұл жердегі басты ... гәп - бір ұлт ... ... ... ... ... мінез-құлқы, өскен жері мүлдем басқа
ұлт өкілі туралы оның жан дүниесіне бойлап, шынайы түрде жаза ала ма, ... ... ... Шындығына келгенде, Ш.Айтматов қаншама орысша жазғанымен,
орысша ойлап, іс-әрекет еткенімен... тап-таза ... ... кете ... ... ... ... да қойды. Оның шептің екінші жағына шығып
кетуіне тілінің қырғызша шығуы, қырғыз аулында туып-өсуі, тәрбие ... ... тән ... ... ... мәдениет тіпте адамдардың биология
жағынан ерекшелігі қарсылық етеді. Бірақ өзін ... ... ... б. 7 том) орыс ... ... Ш.Айтматовтың христиандіктің
православие тармағына онша жатырқамай қарайтыны түсінікті. Дегенмен де ... ... мың ... ... ... бойы ... орыс ... оның ішінде
дьяконның баласы туралы оның жан дүниесіне бойлай жаза алуы үстірттіктен
хабар береді. Егер ол ... ... ... ... қырғыз не басқа халық
өкілі туралы сөз етсе, онда әңгіме басқа. Жалпы ұлттың сана-сезімі, ... ... ... де өз ... ... ... Мұны Ш.Айтматовтың
өзі де біледі. Ол: "...Вне определенной национальной ... ... ... ... образом она связана с определенным языком, его развитием,
некой этнической средой, и ... ... из них ... ... даже если ... ... - ... Міне мәселе, осы
"захочетсяда" жатыр. Сөйтіп ол өзі ... ... ... - "өзін өзі
зорлап", қинап, Інжілдегі ескі аңыз туралы қайтадан бір жазып көруге талап
қылған. Оның да ... бар. ... ... дает ... ... посыл
фигурой Иисуса Христа. Исламская религия, в которую я включен ... ... ... не ... Мухаммед - не мученик. Случились
у него тяжкие мучительные дни, но чтобы за идею ... и ... он ... ... ... - такого нет. Иисус Христос дает мне повод сказать
современному человеку нечто сокровенное. ... я, ... ... ... на ... ... ... күнге дейін айтматовтануда әдеби-көркем сын мен оқырмандар ойы
байыздап, бір ... ... бір ... тоғысқан жоқ. Көпшілік жағы көкке
көтере мақтап, марапаттаса, екінші бірен-сараң жағы ... ... ... ...... теріп, мүлт кеткен тұстарды тізуге бар. Бірақ, жазушы
шығармалары қай талап пен ... ... ... те, ... ... ... Соның бір айғағы басылым көргеніне біраз уақыт өтсе
де «Жан пида» ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Шынтуайтында, «Жан пиа» - кең ауқымды проблематикасымен де, ...... де, ... әуен шерттетін шытырман оқиғалармен де
біздің әдебиетімізде әзірше теңдесі жоқ ... ... ол ... жағынан роман-толғау, роман-өсиет. Алда күтіп тұрған қиямет-қайым
қауіп-катерді ескертіп, адамзатпен жер, адам мен табиғатты ... ... ... мақсат-мүдделерді межелетеді. Рас, қай заманда да зорлық-
зомбылық пен ... ... пен ... ... пен ... ... ... тамыр жайып келген. Обал мен сауап, ... ... ... ... ... ... мен ... азамат
пен пенде арасындағы қақтығыс, ой мен сөз таласы ауыл ... ... ... ... ... ... Ол - өмір мен ... ұлы ұғым, өлмес рух
үшін жүріп жататын ... ... ... ... ... ... ... даласының бір пішпағы Мойынқұм жынысында өткен сұмдық
жантүршігерлік трагедия ... ... ... ... жоқ па? ... құрығы екі аяқты түгіл ұшқан құс, жүгірген аңды құтқармай, темір
құрсауына алады. Жұмыр басты өзекті ... ... ... ... ... ... Ақ мая. ... мен Ақ Құртқалар да ... ... ... ... ұйып ... ... берекетынышы
кетіп, қара орман тұрмыс-тіршілігіне күбірткідей тиген әкімшілдік-
әміршілдік басқару көп ... бойы ... ... ... ... ... ... кесірінен жердің нағыз ... оған ... ... ... азық – түлікпен қамтамасыз етуден қалды. Маңдайына тиіп,
күйгендіктен қазақ «малым – жанымның, жаным – ... ... ... ... ... бір жайды еске ала кетпеуге болмайды. Қазір бүкіл 285
миллион ... ... 33 ... ауыл ... ... ... ... алтынға балап астық, ет сатып алса, АҚШ-тың 23 ... 245 ... ... асыран қана қоймай, тірнектеп жиған
өнімдерін шет ... де ... ... ... сықылды шаруақор
жандардың жарғақ құлағы жастыққа тимей, арқа еті арша, борбай еті ... ... ... ... қайтеді? Ақыры ол Базарбайлардың шырмаған
торына түсіп, тақсірет тартады. ... ... ... ... ... ... Адамды бәлежаладан құтқарудың жалғыз жолы ... ма? ... ... ... Обер – ... Сәбитжан мен
Базарбайлардың жаны қандай сірі. Жоғарыдан мысықты қалай ... да, ... ... ... да ... сынақтардан аман-есен шыға беретіні
неліктен? Әрине, ... ойды ... ... санға бөлетін сауалдарға бір
күнде, бір шығармамен жауап беру ... Сол ... ... ... көкірегіндегі махаббат отының сөнбеуін көздейді. «Мен
олардың ... ... – А.Н.) ... ... ... ... ... таң қалып, мерейім тасиды», - дейді бір ... ... ... демі ... ... ... бірінші ғасырдың беймәлім
есігін қандай жүзбен ашады? Жазушыны ең ... осы ... ... тәрізді. Сондықтан ол үнемі тізгіннің бір ұшын оқырманға
ұстатып, ойлануға, ... ... ... жоқ, Ш.Айтматов – қайталанбайтын, ... ... Ол ... бірі, дұрысы бірегейі. ... ... ... ... ұлттардың рухани өрлеуіне (театр, кино) зор ... ... ... Бұдан отыз жыл бұрып жарияланған Жәмиладан бастап ... «Жан ... дейн ең ... ... ... ... ... (аудармашылар Қ.Нұрмаханов, Қ.Мұхаметжанов, Ш.Мұртазаев,
С.Бердіқұлов, т.б.) халықтың рухани игілігіне, жан ... ... ... ... ... мәдениет майталмандарымен ұлылы ... ... ... бірі – ... форумы») адамзаттық та, азаматтық та үлкен
ойлар айтып, шыңдық шамшырағының мәңгі сөнбеуі үшін ... ... ... ... ... толықтырып, көру көкжиегін
кеңейтіп тұр.
2.4. «Жанпида» ... ... ... ... Псковтың бір түкпірінде туып-өскен, дьяконның
баласы, кезінде діни семинарияға түсіп оқыған (Сталин де ... ... ... бері қалыптасқан христің іліміне қарны ашып (Л.Толстой да
сондай, сол үшін оған ... ... ... ... жаңа ... деп ... ... үшін оқудан қуылған, содан соң облыста
шығатын ... ... (?) ... істеген. Оның рухани ізденісі орыс
жазушысы В.Беловтың ... де әлі ... атты ... ғылым кандидаты
Медведевтің тар жол тайғақ кешуіне қатты ұқсайды. Олар ішкі рухы жағынан
бір біріне өте ... және ... де ... ... ... ... өте
ұқсас. Оның үстіне екеуі де қаны, жаны бар кейіпкер емес, ... ... ... ... ... салынған, князь Мышкин, А.Карамазов
сықылды "кітәби" кейіпкер. Оның бойына сол сексенінші жылардағы жас адамның
ой-пікір, ... ... ... ... ... ... жерігені,
ортасының әсері т.б. жинақталмаған. Жазушыға Авдий осы ... ... өз ... айту үшін ғана ... Ол ... ... ... ор түрлі
жіптің әсерінен қозғалып, қимыл жасайтын қуыршақ-марионетка ... ... Міне ... ... ... "тағайындалған" ол бүгігі жастардың
басын мәңгірте бастаған апиыншылық туралы мақала ... боп, ... ... боп, ... ... Шу ... өсетін қарасораны-конопляны
термек боп, кілең онан қашқан, ... ... ... ... ... ... ... ішінде Мойынқұмға кеп бір-ақ түседі! Оның қасындағы
Петруха да, Ленька да, "қөсем", "бастық" Гришан да ... ... ... Жібі түзу ... жоқ. ... ... қап-қап қып теріп ап,
пойызда келе жатып, олармен пікір таластырады, Гришанға ... ... ... жаңа ... кір ... ... ол ... көзінше өзі
жинаған қара сораны-кнопляны вагонның ашық тұрған есігінен... қодырайған
түрде (демонстративно!) төге ... Бұл ... ... өздігінен
Ф.Достаевскийдің "Делқұлысындағы'' (Идиот") князь Мышкин, отқа атылған ... еске ... ... ... ... ... емес, вагон ішінде келе
жатыр. Кавказдық Махач (аумаған ... ... сары ... ... ... оған ... бас ... Понтий Пилат - Гришан олгі бұзақылардың Авдий
қасқаны тепкілеп жатқанына сонау жеті қат көктің әр ... ... ... отырады. Ақыры олар "жаңа ... ... "тың ... ... лақтырып жібереді. Содан әупірімдеп аман-есен ... ... ... ... ... Понтий Пилат, төртпақталған Христос
т.б. түседі. Бұл жерде сол қайғылы ... ... ... ... ... та, ... жазса, Ш.Айтматов оның аяғын жерге тигізеді. Мұнда Иисус
құдай емес, жәй ғана кісі. Осы жерде оның ... ... ... ағаш ... (Жүсіп), Ніл дариясы кәдімғі жер бауырлаған ... ... ... ... ... ... көтеретін асқақ стиль мен
мына қарапайым мәнердің арасындағы айырмашылық, ... сыры мен ... ... ойша ... т.б. аңызға айналған хикаяны ... ... ... ой-пікір, ұстаған жолы, уағызы үшін басын
бәйгіге тіккен Иисус ... ... ... Рим ... ... "бүлікшінің" дәрежесінде ғана қалады. Оны ... ... деу ... Осы ... бір айта ... жәй - ... және ... арасындағы айырмашылықтың қалайда еріксіз бой ... ... ... өзі сол ... ... ... ... тәрбиеленгендіктен, ескі аңыз шығарманың тініне табиғи түрде
кіріп кеткен. Ал атеист Ш.Айтматовта мұның бәрі ... ... ... түрде
көрінеді. Ол "Інжілдегі" дайын нәрселерді ала салған.
Сол себепті Авдий мен Гришанның пікір таласы (138-141 б.б., 4 ... өз ... ... тірлікте көріп, бар тауқыметті тарта кеп
түйген ой-пікірі емес, кәдімгі ... ... ... ... ... сөз, ... публицистиканың деңгейінде шыққан.
Бұдан кейін Авдийдің Гришанға істеген қылмысына "өкін", "құдайдан ... ... қыл" ... коммунашылдардың партия жиналыстарындағы
жағдайды еске түсіреді. Және бір айтары Авдий Ф.Достоевскийдің "Делкұлы"
романындағы ... ... ... ... ... ... ... Оның
теміржолдың бойында, көпір астында талықсып ... ... ... еске ... өзі мен ... арасындағы байланыс, ұқсастық,
ассоциацияның ... ... ... ... ... ... "жолдастарымен" бірге мені де қамандар деуі, т.б. тым жасанды,
сендірмейді. Сол жерде өмірде жолы болмай жүрген бұл ... ... да ... жолы ... жүрген, қарасораны құрту жайын зерттейтін
"ғалым", ұшқыш күйеуінен енді ғана ажырасып жатқан Инга ... ... Тіл ... ... Сол ... Авдийдің "материализмі" жеңіп,
діннен бас тартқандай боп, Ресейіне қайтады. Содан қайтадан Инганы ... ... ... ... ... ... ... бұл сорлы
тағы да вокзал маңында Обер-Кандаловтың (Хандалов та ... ... - ... ... Олар "ет ... ... үшін киік ... боп жүр
екен, соған көмектесетін кісі-қара іздеп біраз күн ... Оған ... жоқ, ... ... ... бірден ұнай кетеді. Соның
соңы... "жаңа пайғамбар" жүк машинасының үстінде өлген киіктердің ... ... келе ... "хунтада" да дені дұрыс кісі жоқ. ... ... ... Гамлет-Галкин де, Кепа да, Мишаш та, ... ... ... де шетінен "алқаш", қатын, бала-шағадан безген біреулер.
"Хунтаның" ... ... ... жүріп қылмыс жасап, иығындағы
пагонынан айрылған кісі. Бар-жоғы ол ет ... ... ... ... ... "ет жоспарын" орындау мақсатымен Мойынқұмда киік
біткенді қырып салып жүр. Олар енді ... ... ... ... деп уағыз айтқаны үшін Авдийді соттап, тергемекші.
Мұндағы Понтий-Пилат - Обер-Кандалов, қалғандары - ... ... ... ... ... дейтін бұрынғы "тірәктірші"
қасқа қазақ та жүр. Оның Иса ... не ... бар ... бір пенде
білмейді. Бұл жердегі дау-дамай да ... ... ... ... Оның
бәрін қорыта келгенде, "қорқатын құдай жоқ, сондықтан да не істесек ... ... ... Бұл баяғы "Ағайынды Карамазовтардағы" ескі желі!
Содан олар Авдийді сексеуілге ... ... ... ... Рим
Мойынқұмнан алыста ғой!) төртпақтап керіп, айдалада тастап ... ... ... ... ... ... ... "әулие" енді Христосты
ұмытып, қасқырларға құтқара гөр деп жалынады. Сөйтіп екі ұдай ... бір ... да сене ... әлгі ... "Мойынқұмдағы
ауылымда" жан тәсілім қылады. Сөйтсе... "хунта" мұны "жәй ... деп ... ... ... әлгі жүк машинасы қайтып келе
жатады! Егер Понтий Пилат заманында ... төрт ... ... ол мықтың
да ойнадым" деп, дар ағашқа қол-аяғы шегелеулі ... ... ... ... ме еді?! Әй, қайдам! Сөйтіп Мойынқұмдағы "төртпақтау" тұзы жеңілейіп,
"Жаңа ... ... ... жолы, уағызы үшін жазалау емес... жәй
ғана аңдаусызда, оқыстан өлтіріп алған кәдімгі ... боп ... ... ... сол талас пікірі үшін өлтіре қоюы ... олар әрі ... оның ... сындырып, тепкілеп қана тастайды.
Оның үстіне өздері жасырынып аң аулап жүрген қулар ... ... ... ... Обер-Кандалов ақымақ емес. Міне пайғамбаршылық пен
жәй ғана ... ... тұсы осы. ... ... ішкі ... ... ... бұрмаланғандықтан қайғылы жағдай кісіні еш
толғантпайды. Әрі ... ... гөрі қос ... инстинктке
берілмейтін, "адамгершілігі" зор етіп көрсетуі және ... ... ... ... тірі ... ... ең күрделісі, ең кемелі Адам
Сәпи (һомо сапиенс!) қаншама жауыз, қанішер, ... боп ... де, ... ... әр уақытта екі аяқты пенде ретінде көрінеді. Мәселе оның қоғам
дейтін, ар-ұят дейтін сатының қай ... ... ... ... ... болса, қай заманда да "Інжілдегі" "Кісі өлтіре көрме!" т.б.
деген уағыз, Әбіл мен Кәбілдің басындағы жағдай әр ... ... ... бола ... ... диалектиканың дал-далын шығарып, қазақ
даласына "жаңа Христосты" әкеп, төртпақтаудың ... ... ... ... ... ... т.б. ... публицистика тілімен айтады,
кейіпкерлерді бір бірімен кіжіндестіреді, оларға делқұлыша еш ... ... ... оқушы ештеңенің суретін көрмейді, ештеңені
сезбейді, үнемі ақыл мен сананың ауқымынан шыға алмай, қапас ... ... ... Тым ... ... анаша шеккен бір кейіпкердің ... ... одан ... ... ... не ... ... де жоқ! Кітапқа негізгі желі болған ... - қара ... де ... ... ... кейіпкерлердің психологиясы,
дараланған кескін-келбеті, тұлғасы, тілі т.б. ... ... ... ... ... өмірдің өз арнасында табиғи түрде өрбімейді, керісінше
сырттай, аспаннан әкелінген ой-пікірдің ... ... ... ... ... қолдан өрбітіледі. Басқаша айтсақ, бұл химиядағы
бір бірімен қосылатын заттар өзара өз бетінше іс-әрекетке ... оны ... ... түрде қозғап-қозғап жібергендіктен, амалсыз
"ыдыраған" сықылды қылып ... бір ... ... ... ... ... болатын жарылысқа ұласып кетуі мүмкін.
А.Эйнштейн мұны заң ретінде Е=мс немесе Т=Е/с ... ... етіп ... ... ... бұл заң ... бір ... толық қуаты оның
қорамымен, массасымен бірдей немесе керісінше, белгілі бір дененің ... оның ... ... сай, ... Міне осы ... бұзылса, - қиын.
Мына романда ой-пікірдің ... көп те, ... ... қорамы,
массасы өте кем. Бұлайша тепе-тендіктің бұзылуы көркемделген ... ... Бұл ... ... ... бел ... ... қорық!"
дейтін уағыз жүре қоймайды!
Романда Авдий мен пірәдар Координатордың; Иисус ... ... ... Пилаттың; Авдий мен нашақорлар басшысы Гришанның; Бостон
мен К. Қошқарбаевтың; Авдий мен «хунта» басшысы Обер Кандаловтың; ... ... ... ... ... ... мен уақыт шындығы,
идеялық қақтығыстар лебі, іңкәр мұраттар аңсары аңқылдап есіп тұрады. Өлім
мен өмір ... ... ... дүниеге келгендегі міндет-парыздары
төңірегінде мәңгілік философиялық мәселелер ... ... мен ... ... ... ... жаңаша қарастырылады. Әлеуметтік-өмірлік
мәселелердің қамтылуы жағынан, жалпы адамзаттық проблемалардың қойылуы мен
шешілуі, ондағы образдардың трагедиялық ... ... ... ... ... шын ... көп ... көп арналы роман-
трагедия, романсага деп айтуға болады.
Осы ... ... ... кейіпкерлерінің ерекше ситуацияда ерекше
мінез-құлық, іс-әрекет танытатын, сондай-ақ, ... ... атап ... ... ... ... автордың қолдан иіп
әкелгендігінен деуге болмайды. Трагедиялық кейіпкерлердің өзіміз ... ... ... ең ... ... ... олар кәдімгі адамдарға
қарағанда рухани тұрғыдан көреген әрі жоғары, табанды да қайсар, жігерлі де
күрескер келеді. Трагедиялық ... өмір мен ... ... ... ... ... мен ... кейде жеңіліп
жатса да, бас кеспек бәр да, тіл кеспек жоқ деп, ең соңғы қажыр-қайратын,
рух-жігерін, ... ... бір ... алып ... ... ... ... қарсы шығады. Бәлкім, осындай трагедиялық
кейіпкеплердің арқасында ғана Жер ... ... ... ... ... ... ... тұрға шығар! «Жан пида» ... ... ... әсерлерге, ой-пікірлерге келесің. Сонымен қатар,
туындының өнбойынан ... ... ... ... ... «Но ... ... основной принцип нравственного
означает не ... ... и ... ... ... на ... зло, но и их ... Поистине нравствен человек только тогда, когда
он повинуется внутреннему побуждению помогать любой жизни, которой он может
помочь и ... от ... ... ... ... какой-либо вред. Он
не спрашивает, насколько та или иная ... ... его ... он ... так же, ... ли она и в какой степени ощутить его доброту. Для
него священна жизнь как ... Он не ... ... с ... не сломает
ни одного цветка и не раздавит ни одного ... ... ... ... ... ... ... Бұл арада суреткер мен
философтың адамгершілік туралы көзқарастарының үндесіп, ... ... ... оқырман назарын аудару артық емес.
Шыңғыс Айтматов тәрізді ұлы суреткер үшін ... бәрі тек ... ... жәйт ... ... ... Ал бірақ мұндай нағыз
мифтік микророманмен жылдар өткен соң ... - ... ... ... ... ... ... білу - суреткердің ырыс-бағы, сүйсіне
білу - оқырмандардың бәсіренесібесі. Осындай ортақ ырыс-несібенің ... ... ... ... ақша ... атты ... жататыны және
кәміл. Өйткені, адамзат баласының жасампаз болмысына ажал жоқ ... ... ... тебірене-толғана жырлаған ұлы ... ... ... ... көркемдік әлемін біртұтас күйде ... ... ... ... ғажайып бір алтын тамыр өзектестіктің мәңгілік
құдіретіне бас иесің. Оның ... ... ... ... мүмкіндіктері мен ғажайып құдыретінің шексіз ... әрі ... ... тағы бір көз ... тағы бір ... ... ... әрі дөп, әрі осал тұстары болғанмен, ... оқып ... соң, көз ... ... мен Сикейростың
әлемге әйгілі монументальдық фрескалары басқаша сапада елестегендей, көз
алдыңа келгендей болады. Мұны тек ... пен ... азық ... ... ... ... ... мүлдем үстірт
пайымдағанымыз болып шығады. Қайта керісінше, барша халықтардың өсіп-өнген,
әлі де солай ... ... ... ... - Жер ... ұлы тіршіліктің
жалпыадамзаттық мұраттары мен ... ... ... ... ... білудегі суреткерлік құдырет пен гуманизм, соған лайық
кемел ... ... ... ... тәрізді сирек қасиеттердің
ғасырлар бойындағы жалғасқан сабақтастығынан, үндестігінен дегеніміз абзал.
Мұны осы тұрғыда ғажайып ырыс-несібе, әрі ... әрі ... ... ... ... қуанбасқа, таңданбасқа, сүйсінбеске әддің жоқ.
Асылы, Шыңғыс Айтматовтай сирек феноменнің тек қырғыз ... ... ... әдебиеттегі алар орны бір төбе ... ... ... соң тағы да ... ден ... айрықша мақтаныш тұтасың!
Өйткені, ол сонау «Жәмила» повесінен бастап қазіргі ... ... ... ... ... әрі соқталы, әрі ... ... ... ... ... ... ... столдар мінберінен сөйлеген сөздерінде «Адамзаттың Айматовы» деген
қанатты ұғымды, суреткерлік планетарлық ауқымды әрқашан сақтаумен, ... сол ... ... ... ұлы ... ... Айтматов феноменінің - оның көркемдік
әлемі феноменін меніңше әр қиырдағы Алатау мен ... ... ... ... ... ... ... ақтаумен бірге, адамдар
танымы көкжиегінің ілгерілей түсуіне ... ... ... ... Осы орайда, Алатау Жер атты ұлы ... ... Оның ... Шыңғыс Айтматовтың алатаудай суреткер болуына тағдыры жазған,
ырысы алатаудай биік күйде ... ... ... мұзды мұхиттардың ұлы айдындарында мәңгілік
қозғалыс ырға арына сәйкес өзінше орын ... ... төл ... ... айсбергтей жұмбақ суреткер болуына Тағдыры жазған, ырысы
айсбергтей тылсым күйде бұйырған.
Неліктен екенін қайдам, мен үшін ұлы суреткер Шыңғыс Айтматов ... көз ... ... мен ... Айсберг пен Алатау қатар келеді...
ІІІ Қорытынды
Ш. Айтматовтың көркем әдебиет әлемінің ... ... ... оңай болған жоқ. Бұл жерде оның көркем әдебиетке деген сүйіспеншілігі
аса зор қызмет атқарғанын атап ... ... ... ... ... әркімде бола бермейді. Оны сүю үшін адам баласына белгілі бір
орта қажет болады. Сол ортада ғана адам ... ... ... оянып, бірте-бірте ол сүйіспеншілік шығармашылық жасампаз
күшке ие болады. Ш. Айтматовта ондай орта болды. Жас ... ... ... ... ... ... орыс ... орыс әдебиетіне, орыс
балалар әдебиетіне ден қоюы, оның қиялына қанат ... ... ... ... Сатанқызы, сол кісінің қызы Қарақыз Айтматова - бірі егде,
бірі жас екі ... ... ... Ш. ... жас ... аса ... болуы жазушының адамгершілік тұрғысының, шығармашылық
ойлауының қалыптасуы мен ... зор ... ... ... ... ауыл-аймақ шежіресіне, ертедегі аңыз-әңгімелерге, ертегілерге
болашақ жазушы осы екі кісіден қанып өседі, ана ... ... ... байлығын, көңілді тербеп, көзден жас ағызатын ... ... ... ... ... бойы сұрыпталып, тазарып, жетіліп,
ақырында саф алтындай асыл құндылыққа айналған рухани ... ... ... сөз өнерін бойына сіңіріп өскен жастың ұлттық
сана-сезімі де осы кезеңде қалыптаса бастаған еді. Жазушының ... ... ... ... болды.
Жазушының әжесі дүниеден озады, 1937 жылы әкесі, партия қызметкері,
Мәскеудегі Қызыл профессура институтының тыңдаушысы, репрессияға ... Ш. ... ... ... ... ... пана ... Ауыл
адамдарының ықыласы да бала Айтматовтың көңіліне жарық пен жылу құйғанды.
Көп ұзамай соғыс ... ... ... ... мен азасы, бейнеті
ешкімді айналып өтпеді. Ш. Айтматов та оны көресідей көрді. Балалық, ... ... ... ... ... ... шағы да ... өмір
ортасында өтті. Техникум, институт, Мәскеудегі Жоғары әдеби курстар. «Әдеби
Қырғызстан» журналында қызмет ету, «Правда» ... ... ... болу - ... да үлкен өмір сабақтары еді. Осы өмір
жолдарының барлық кезеңдерінде де Ш. ... - ... бала ... ... ... ... сүйіспеншілігіне адал болды, одан бір сәт те кез
жазбады. Жазушының ... ... шыны мен сыры ... ... кезеңдерінің шындықтарынан, көргендері мен ... ... ... ... да ... шығармашылық
лабораториясында, шығармаларының жазылу процесінде оның өз өмірбаянының
шындықтары маңызды ... ... ... мен ... ... оның өмір ... ... туралы танымының қалыптасуына, суреткерлік көзқарасының орнығуына
алып ... ... ... ... бетпе-бет келгенде, жазушы оларды
осы таным, осы көзқарас тұрғысынан бағалауды әдетке айналдырды. ... ... ... ... ... ... ... адам баласының
өз өміріндегі, өз ... ... ... пен ... пен рақымдылық, адалдық пен әділеттілік үшін алаң ... ... ... құрметтеп, соларды сақтау, келер ұрпаққа табыс ету,
аманат ету жолында еңбек етуі бұл дүниедегі баға ... ... ... ... ... жағынан, қаламгер осы танымы мен ... адам ... ... қоғам үшін, табиғат үшін жамандық, әділетсіздік
болып табылатын құлықтар мен қылықтар, халықтың ... ... ... ... ... ... айыптады. Жазушы шығармаларындағы
тартыс, адамдар арасындағы күрес, айналып ... ... ... ... пен ... ... пен қатыгездіктің,
әділдік пен әділетсіздіктің, махаббат пен зұлымдықтың тартысы, күресі болып
шығуының ... осы ... мен ... ... ... ... ... тән басты ерекшелік те оның ... мен ... ... ... ... ... бір ... ой толғайтын саласы - патриотизм.
Туған жерге, оның кең байтақ даласына, ... ... - бір ... сол ... ... ... деген сүйіспеншіліктен бастау алатын
бұл ... ... ... өзі ... ... ... («Ода
республике»). Ежелден қырғыз халқының мекені болып келе жатқан таулы ... ... ... ... ... ... ... символына
айналып отырғанына, халқының бай рухани мұрасы, соның ішінде ... ... ... ұрпаққа дейін сақталып ... ... ... ... мән бар. ... еліміздің
болашағы жастардың бойында патриоттық сезімді тәрбиелеуде өткенді білу,
біліп қана қоймай оны келесі ұрпаққа ... ... ... мәні бар ... ... ... бір жалықпаған, қырғыз
халқының үлкен ілтипатпен еске алатын тұлғасы туралы ... «Он ... ... океаноподобного Манаса» деген мақаласында баяндайды. Ол ... ... ... ... ... ... «манасчи» Саяқбай
Қаралаев. Тек кырғыз халқының емес, бүкіл дүниежүзілік әдебиеттегі ең үлкен
эпос «Манасты» (қысқартылған түрде 4 ... ... ... - Ш.А.) ... Уәлиханов «қырғыз халқының ертегілерінің, хиқаялары мен аңыздарының,
география, дін, ... ... ... ... ... деп жоғары бағалаған болатын. Ал осындай мол рухани
байлықты бойына дарыта білген ... ... ... қалай
құрметтейтіндігі жайында Айтматов былай дейді: «... ... ... ... соншалық, колхоздың клубына сыймай, тең жартысы
сыртта тұрды. Мұны көрген ... ... ашық ... ел ... ... ... ... клуб алдындағы текпішекке отырды да,
қаумалаған елдің көпшілігі маддас құрып, жерге ... Енді ... ... ... ат ... тұрып, ұлы жырға құлақ ... ... ... ... қара бұлт тас төбеге келді де, іргесі
сөгілгендей, нөсерлетіп жіберді. ... ... ... жарыса жыр төкті.
Басынан өткен су бақайшағына жетсе де, қашан манасшы ... ... ... ... ... ... бұрын болған тарихи оқиғаны бүгінгі ұрпақтың жанына жеткізе
білу, көз алдына келтіре білу - үлкен өнер. Ал ... ... ... ... ... ұрпақ пен ұрпақты жалғастыруға, табыстыруға, тәлім-тәрбие
үндестігін сақтауға арнаған адамды ... ... ... деп ... ... Өз ұлтының мәдениетін, әдебиетін, тарихын жан-тәнімен
ұққан ұрпақ қана өзге халықтын ... ... ... ... қабылдайтыны заңды құбылыс. Осындай альтруистік мүддеге ұласқан
патриотизм ғана адамды ұлттық шеңберде ... ... ... әр ... ... ұлы тұлғалар жайлы жазған соны пікірлерін
қайта-қайта оқыған сайын оның рабайда бір кездесетін алып ... ... ... жетеді. Мәселен, жазушының «Взаимосвязь ... ... ... ... ... ... ұлы ... Л.Н.Толстой
мен Ф.М.Достоевскийге арналады. Айтматов Толстойдың бір ... ... ... ... Бұл ... ... сол, ... өзге ұлт өкілдерінің өмірі туралы баяндайды. Өткен ғасыр үшін бұл
ерекше, ... ... ... еді. Өзге ... ... тереңінен
ене білген Толстой сол ұлттың өмірін, салт-дәстүрін, тыныс-тіршілігін ... ... ... ... өзі, ... ... ... адам болмысын
түсіне білген жазушының үлкен жүрегінің құпиясы іспеі ті. ... ... ... ... заман әдебиетінде көптеп саналғанымен, ұлы
жазушының аталған дүниесі ... ... ... ... ... ... боларлық деңгейде екенін Айтматов ... атап ... адам ... ... жазу ... ... мен ... ортақ шындықты көтергендігіне дәйекті дәлелдер келтіреді. «... Қиын не
бар, адам жанын зерттеуден» деп ... ... ... ... ... адам ... екі күштің тартысы билеп отырады: бірі -
адамзат ұрпағының екілі ретінде биік ... ... да, ... ... ... эгоистік қызығушылыққа бой ұруы. Өмірде жақсылық ... ақ пен ... ... пен ... ... жүруі осының дәлелі
іспетті. Айтматовша айтсақ, адамңың ... ... өзі - ... өйткені
ол дүниеге одан өту үшін келеді екен. Осы бір қарама-қайшылығы ... жете ... ... ... ... сынынан мүдірмей
өтіп келуінің сыры осында жатқан шығар.
Сыншы Л.Лебедеваға берген сұхбатында Айтматов «Әдебиет барша уақытта
адамның рухани тірегі ... ... Егер ол ... бола ... өз ... толыққанды орындай алмағаны» деген еді. Адамзат қоғамының
рухани дамуындағы әдебиетке берілген бұл ... ... күн ... түсуде. Қазіргі кезде белгілі жазушылардың әлеуметтік, ... ... ... ... - ... қауымның адамзат алдындағы
жауапкершілікті сезінуінен туған ұлы іс. Осы жерде «Литературная ... ... «XXI век ... веком филологии и гуманмтарных наук - иначе
его вообще не будет» деген пікірі ойға ... ... ... өзі ... ... ... ... жеткен ғасырда адам баласының ... ... ... ... жоқ ... анықтайды.
Мақаланың басында атап өткеніміздей, кітапта тәрбиелік, әлеуметтік,
саяси проблемаларға қатысты елуге жуық мақала бар. Осының өзі, ... ... ой ... ... ... оның не ... да ... қарай алмайтын сергек те, сезімтал мінезін көрсетеді.
Бұл ... ... ... жеке тұлғаны қалыптастыруда атқарар елеулі
тәлім-тәрбиелік ... ... ... 1) өз ... ... ... ... өнерде жарқырап көрінген тұлғалары туралы сөз ... ... өзі ... елдің әлемдегі алатын ... ... ... ... ... тәрбиелейді; 2) әлем таныған ұлы
тұлғалар жайында ой қозғаған мақалалар өзгені тану, білу арқылы өзін ... ... ... 3) ... саяси тақырыптарға арналған
мақалалары Айтматовты жазушылығымен қатар үлкен мемлекет қайраткері ретінде
танытады.
IV. ... ... ... ... – 2004 №7 96-170 бб.
2. Жұлдыз – 2003 №4 142-103 бб№
3. Қазақ әдебиеті – 2001 ... ... – 2003 ... ... Жас Алаш – 2002 17 ... Жас Алаш – 2004 7 ақпан.
7. Акматалиев Абдылдажан. Ч.А. жизнь и творчество. ... ... ... ... ... ... Жамаубайқызы. Шыңғыс Айтматов Шыңғыс
лабараториясы. Автореферат. Алматы 2006. ... ... ... ... шыңы. Эсселер.
10. Айтматов Ч.Т. Плаха. Алмата, Атамұра 2003 ж. 296 б.
11. Чингиз А.Т. Плаха роман. Днепропетровск 1989ж. 559 ... Шас ... – 2006 – 22 ... 10 б. . Реализмнің кеңістігі.
13. Қазақ елі – 1999 маусым №18 24-і. 2б. Әлемге әйгілі ... 70 ... ... ... – 1999 14 ... 3 б. Айтматов және театр ... ... ... ... тілі мен ... – 1999 №4 42 б. ... ... публицист.
16. Қазақстан әйелдері – 1999 № 3. 6 б. Шыңғыс ... Отан ... ... ... 1998 желтоқсат № 147. Алатау мен ... ... ... ... 70 жыл.
18. Жас Алаш – 2000ж. 8 тамыз. Шығыстың Шыңғыс Айтматов.
19. Алматы ашамы – 2000 ж. 24 ... ... ...... ... ... Егемен Қазақстан – 1999 ж. 26 наурыз. Мұртаза Ш. Айқайлап ... ... ... ... – 1999ж. №17 3 б. ... апасының баласы
Сәрсенбілік сырласу.
22. Парасат – 1998 12 ... ... атты ... ... – 1998 ... Хитцер Ф. Айтматовтың аудиториясы.
24. Алғабас – 1989 ж. 10 ... ... Е. ... биік шыңдары.
25. Социалистік Қазақстан – 1988 11 желтоқсан. Мұртазаев Ш. ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шыңғыс Айтматов7 бет
Ш. Айтматов, Ә. Кекілбаев шығарлмалары76 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Беруші және қабылдаушы оптикалық модульдер10 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет
Математиканы оқыту барысында оқушының шығармашылық қабілетін дамыту26 бет
Оқу процесінде мектеп оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту34 бет
Принтердің түрлері және олардың жұмыс жасау принциптері22 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Шығармашылықтағы еркіндік пен қажеттілік арасындағы өзара қатынас42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь