Экологиялық тәрбие беру

КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

1 ТАРАУ.
1. Экологиялық тәрбие берудің маңызы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6

1.1. Экологиялық білім мен тәрбие беру тарихынан . . . . . . . . . . . . . . . . . 13

1.2. Экологиялық білім берудегі «тұрақты даму» принципі . . . . . . . . 15

2 ТАРАУ.

2. Мектеп географиясында экологиялық білім мен тәрбие жұмысының орны 25

2.1. Оқушыларға экологиялық білім беру тәсілдері . . . . . . . . . . . . . . . . . 31

2.2. Физикалық география курстарында экоглогиялыық білім және
тәрбие беру методикасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34

2.3. Қазақстан Республикасының экономикалық және әлеуметтік
география және дүние жүзі экономикалық география курстарын.
да экологиялық тәрбие беру тәсілдері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42

3. ТАРАУ.

3. Сыныптан тыс экологиялық тәрбие беру мәселесі . . . . . . . .. . . . . . . . . .48

3.1. Экологиялық үйірме жұмысын ұйымдастыру . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50

3.2. Өлкетану жұмыстарында экологиялық тәрбие беру . . . . . . .. . . . 53

ҚОРЫТЫНДЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57

ӘДЕБИЕТТЕР . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . 61
Ғылыми-техникалық прогрестің қарқындап дамуы биосфераға тікелей ықпалын тигізіп, жер шарындағы экологиялық жағдайдың күн сайын қиындап бара жатқанын көрсетіп отыр.
Соңғы жылдары республикамыздың табиғаты бұрын-соңды болмаған өзгерістерге ұшырауда. Экологиялық дағдарыстың неғұрлым қауіпті көріністері-аймақтың техногенді шөлейттенуі, топырақтың тозуы, су ресурстарының тартылуы, атмосфераның ластануы, ормандардың сиреуі, табиғаттың генетикалық қорының бүлінуі, тіршілікке қатер төндіретін қауіпті табиғи құбылыстар мен өнеркәсіп апаттарының белең алып, әрі улы қалдықтарының жинақталуы айналаны қоршаған ортаға терең зиянын тигізуде. Соған байланысты бүгінгі таңда жастарға, жаппай үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру мәселесі мемлекеттік деңгейде қойылып отыр. Ол "Қазақстан - 2030" даму стратегиясында басты орын алады.
Экологиялық білім мен тәрбие беру өзіне кешенді зерттеулерді талап етеді: біріншіден, табиғат пен қоғам арасындағы қарым-қатынасты қалыптастыру үшін көпшілікке біртұтас ғылыми білім жүйесін беру; екіншіден, тұлғаның дүниеге деген гуманистік көзқарасын тәрбиелеу; үшіншіден, экологиялық мәдениетті дамыту; төртіншіден, қоршаған ортаны қорғауда белсенді бағытты ұстау және алған білімді тәжірибе жүзінде іске асыру.
Экологиялық білім мен тәрбие беру тәжірибелік табиғат қорғау ісінсіз жүзеге аспайтындығы белгілі. Соған байланысты дәстүрлі емес білім алудың жаңа бір түрі: оқу экологиялық соқпақ білім беру жүйесіне енді. Ол адамдардың демалыс уақытындағы табиғат туралы білім мен тәрбие алу мүмкіншілігін тудырады.
Оқу экологиялық соқпақта экологиялық білім мен тәрбие беру үрдісінің ерекшелігі дидактикалық тұрғыда үйрету ғана емес, оқушының еркін түрде ақпаратты қабылдауды, табиғи ортада жүріс-тұрыс ережесін сақтауды негіздейді. Бүның бәрі оқу экологиялық соқпақта демалу және танып білу кезінде органикалық үйлесімділікпен іске асады. Табиғат соқпағында экологиялық білім мен тәрбие беру мәселелері шешілуімен қатар олардың дұрыс ұйымдастырылуы табиғатты қорғау шараларына жәрдемдеседі. Оқу экологиялық соқпақ демалушылар ағынын реттеуге, табиғатқа зиянын келтірмейтін қауіпсіз бағыттарды меңгеруге себебін тигізеді. Сонымен қатар оқу экологиялық соқпақ белгіленген аймақтағы табиғат қорғау ережесінің сақталуына мүмкіндік береді. Соның арқасында келушілерге бақылау жасауды және экологиялық соқпақ орындалуын жеңілдетеді.
Оқу экологиялық соқпақ экологиялық білім мен тәрбие беруге, келушілердің демалу мүмкіншілігін арттыруға, белгілі бір аймақта таби-ғатты сақтауға, т.б. мәселелерді шешуге бағытталған. Дәстүрлі түрде оқу экологиялық соқпақтар қорықтарының, ұлттық табиғат бақтардың ландшафтық қорықшаларымен жанаса жатқан аралық (буферлік) аймағында өтеді. Сонымен қатар оқу экологиялық соқпақтың салынуына орман бақтары, демалыс белдемдері, қаланың жасыл желек аймақтары, өндірістік қолданысы бар ормандар, ормансыз алқаптар (дала, жартылай шөлейт) жарай береді.
Соңғы жылдары мектеп, лагерлер төңірегінде оқушылар өз күштерімен де оқу табиғи соқпақтарын ұйымдастыруда. Бұл үрдістің өзі оқушыларға табиғат-анаға деген мейірімділік, жанашырлық, тәрбиелік қасиеттерін қалыптастырады. Жастарға экологиялық білім мен тәрбие берудің дұрыс уйымдастырылуы табиғатқа деген көзқарасын өзгертеді, яғни табиғат-анаға саналы түрде қарым-қатынас жасайды. Казіргі кезде адамзат алдында тұрған аса күрделі экологиялық проблема қоршаған ортаны калыпты жағдайда ұстау. Табиғат ресурстарын қорғау және оны тиімді пайдалану мәселесі болып отыр. Қоғамымыздын " бүгінгі нақты мүмкіндіктерін ескереотырып, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі оқу, жүйесінің негізгі міндеттерін белгіледі. Онда табиғат ресурстары - жерді, суды ауаны, пайдалы кендерді, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін тиімді пайдалану, оларды қорғау мәселесіне айрықша мән берілді. Әсіресе, республикамыздың "Табиғат корғау" Заңының" Елімізде табиғат қорғау ісін түбегейлі кайта құру туралы" бағдарламасында адамдардың бойында өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне, жер су ресурстары мен пайдалы қазбаларға ұқыпты да жоғары адамгершілік көзқарасты тәрбиелеуге аса назар аударылған.
Табиғат - адам тәрбиешісі. Адам болып туып, адам болып қалуы үшін табиғаттың қарар ролі зор. Табиғат бөлшектері: жан-жануарлар дүниесі, өсімдіктер әлемі. өзен-сай, биік таулар, сағым тербеген сары дала-бәрі адамдардың ойына-сана, денесіне-қуат, бойына-күш, өнеріне-шабыт, көңіліне-қанат береді.
Экологиялық сана мен экологиялық мәдениетті мектеп жасынан қалыптастырып, кәсіпкерлік және нарықтық шаруашылықтың заңдылықтарымен оқушыларды міндетті түрде таныстыра отырып, экологиялық білім негіздерін ұғындыру кезінде жеке тұлғаның шығармашылық ойлау қабілетінің дамуын қарастыру қажет. Экологиялық біліктілікті терендетуге жаңа саналық деңгейде экологиялық тапсырмалар, шығармашылық жұмыстар жүргізу, окушылардың өз бетімен ізденіп, жұмыстарына талдау жасауына өз септігін тигізеді.
Оқыту мақсатына сай және белгілі бір жас ерекшеліктеріне қарай оқу материалдарын меңгеру психологиясы, дайындығы, қызығушылығы ескерілуі кажет. Оқушылардың экологиялық сауатылығын, мәдениетін, «танымдық белсенділігін арттыруға мұғалімнің білімі мен педагогикалық шеберлігі үлкен ықпал етеді.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы. 1991. 30.08
2. Қазақстан Республикасының Білім туралы заңы 15.08.2007
3. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы. Астана 2004
4. Қазақстан Республикасы білім беру жүйесінде экологиялық білім мен тәрбие беру тұжырымдамасы
5. Акимова Т.А., Кузьмин А.П., Хаскин В.В. Экология. Природа-Человек-Техника: Учебник для вузов.-М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2001.-343 с.
6. Аксенов И.Я., Аксенов В.И. Транспорт и охрана окружающей среды. –М.: Транспорт, 1986. -176 с.
7. Әл – Фараби Философиялық трактаттар Алматы 1973ж. 28 бет
8. . Белов С.В. и др. Охрана окружающей среды. –М.: Высшая школа, 1991. -319 с.
9. Беспамятнов Г.П., Кротов Ю.А. Предельно-допустимые концентрации химических веществ в окружающей среде. Л.: Химия, 1985.
10. Бейсенова А, Самакова Т., Есполов Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Алматы 2004 ж. 328 бет.
11. Белинский В. Г. Избранные философские сочинения, в двух томах. 2 том. Москва 1948г. 146 бет.
12. Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы. –Алматы: Ғылым, 1997. -192 с.
13. Вронский В.А. Прикладная экология: Уч. пособие. – Ростов н/Д: изд-во «Феникс», 1996. – 512 с.
14. Вернадский В.И. Филосовские мысли натуралиста . – М Наука, 1988–358 с.
15. Гринин А.С.Новиков В.Н. промышленное и бытовые отходы: Хранение, утилизация, переработка. – М.: ФАИР-ПРЕС, 2002.-336 с.
16. Геккель Э. Естественная история мировозрения Лейпциг, спб. 1 том
17. Есназарова Ұ. Қазақстан физикалық географиясы. Мектеп 2002ж.
18. Жатқанбаев Ж. Экология негіздері Алматы. Зият. 2003ж.
19. Закон Республики Казахстан об охранне окружающей среды. Алматы: Жеті жарғы, 1998. -95с.
20. Захлебный А. Н. Школа и проблемы охраны природы. Москва. Педагогика. 1981
21. Зверев Н. Д. Экогласность и образования. Советская педагогика. 1991
22. Израэль Ю.А. Экология и контроль состояния природной среды. -М.: Гидрометиоиздат, 1984. – 375 с.
23. Инженерная экология: Учебник /Под ред. Проф. В.Т. Медведева . – М.: Гардарики, 2002. – 687 с.
24. . Ковда В.А., Керженцев А.С. Экологический мониторинг: концепция, принципыорганизации /Региональный экологической мониторинг,- М.:Наука, 1983.
25. Қаженбаев С., Махмудов С. Табиғат қорғау. – Алматы: «Ана тілі», 1992.-144 б.
26. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау. – Алматы: Мектеп ААҚ, 2002. – 392 б.
27. Қалыбеков Т. Экология және ашық кен. – Алматы: Қазақстан, 1988.
28. Лихачев Б. Экология личности. Педагогика. Москва. 1993ж.
29. Новиков Ю.В. Экология, окружающая среда и человек: Уч. пособие для вузов. – М.: ГРАНД-ФАИР, 2001. 2001. – 320 с.
30. Омаров А.Д., Целиков В.В., Зальцман М.Д., Каспакбаев К.С., Кажыгулов А.К., Цыганков С.Г. Экологическая безопасность на траспорте: Учебник для вузов. Алматы: 1999. – 325 с.
31. Охрана окружающей среды /под редакцией С.В. Белова-М.: 1991.-320 с.
32. . Мазур И.И., Молдаванов О.И.., Курс инженерной экологии. – М.: Высшая шк., 1999. – 447 с.
33. Реймерс Н.Ф. Экология (теории, законы, правила, принципы и гипотезы) – М.:Изд-во журнала «Россия молодая», 1994.-367 с.
34. Родинов А.И. и др. Техника защиты окружающей среды. – М.: Химия, 1989.-512 с.
35. Сагимбаев Г.К. Экология и экономика. – Алматы: Мектеп, 1997. -144 с.
36. Сарыбеков Н. С. Жалпы білім беретін орта мектепте оқушыларды табиғат қорғауға тәрбиелеудің педагогикалық негіздері. Алматы 1993ж.
37. Стадницкий Г.В., Родионов А.И. Экология. –Спб.: Химия, 1995. -240 с.
38. Степановских А.С. Экология: Учебник для вузов. –М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2001. -703 с.
39. Сухомлинский В. А. Отношение к истине. Юность. М., 1972
40. Тонкопий М.С. Экология и экономика природопользования: Учебник – Алматы: Экономик С, 2003. -592 с.
41. Уатт К. Экология и управление ресурсами. –М.: Мир, 1971. -463 с.
42. Уразаев Н.А., Вакулин А.А., Марымов В.И. и др. Сельскохозяйственная экология. –М.: Колос, 1996. -255 с.
43. Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. –Алматы: 1991. -192 с.
44. Черкинский С.Н. Санитарные условия спуска сточных вод в водоемы. –М.: Стройиздат, 1972. -223 с.
45. Экологическое состояние окружающей природной среды Республики Казахстан и меры по ее улучшению. Государственный доклад. –Алматы, 1996. -368 с.
46. Яблоков А.В., Юсуфов А.Г. Эволюционное учение. –М.: Высшая школа, 1998. -336 с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
1 ... ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . ... ... ... мен ... беру ... . . . . . . . . . . . . .
. . . . ... ... білім берудегі «тұрақты даму» принципі . . . . . .
. . 15
2 ... ... ... ... ... мен тәрбие жұмысының орны 25
2.1. Оқушыларға экологиялық білім беру тәсілдері . . . . . . . . . .
. . . . . . . ... ... ... ... ... білім және
тәрбие беру методикасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... экономикалық және әлеуметтік
география және дүние жүзі экономикалық география ... ... ... беру ... . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . ... ... ... тыс экологиялық тәрбие беру мәселесі . . . . . . . .. . . . .
. . . . ... ... ... жұмысын ұйымдастыру . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . ... ... ... ... тәрбие беру . . . . . . .. . .
. ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . .. . . . . . ... ... ... ... биосфераға тікелей ықпалын
тигізіп, жер шарындағы экологиялық жағдайдың күн сайын ... ... ... ... жылдары республикамыздың табиғаты бұрын-соңды ... ... ... ... ... ... көріністері-
аймақтың техногенді шөлейттенуі, топырақтың тозуы, су ресурстарының
тартылуы, атмосфераның ... ... ... ... ... ... ... қатер төндіретін қауіпті табиғи құбылыстар мен
өнеркәсіп апаттарының белең ... әрі улы ... ... ... ... терең зиянын тигізуде. Соған ... ... ... ... ... ... білім мен тәрбие беру мәселесі
мемлекеттік деңгейде қойылып ... Ол ... - 2030" ... ... орын ... ... мен ... беру өзіне кешенді зерттеулерді талап
етеді: біріншіден, табиғат пен ... ... ... үшін ... ... ... білім жүйесін беру; екіншіден,
тұлғаның дүниеге деген гуманистік көзқарасын ... ... ... дамыту; төртіншіден, қоршаған ортаны қорғауда
белсенді бағытты ұстау және ... ... ... ... іске ... ... мен тәрбие беру тәжірибелік табиғат қорғау ісінсіз
жүзеге аспайтындығы белгілі. ... ... ... емес ... алудың
жаңа бір түрі: оқу экологиялық соқпақ білім беру жүйесіне енді. ... ... ... ... ... білім мен тәрбие алу
мүмкіншілігін тудырады.
Оқу экологиялық соқпақта экологиялық білім мен ... беру ... ... тұрғыда үйрету ғана емес, оқушының еркін түрде
ақпаратты қабылдауды, табиғи ... ... ... ... ... бәрі оқу ... соқпақта демалу және танып білу
кезінде органикалық үйлесімділікпен іске ... ... ... ... мен ... беру ... шешілуімен қатар олардың дұрыс
ұйымдастырылуы табиғатты қорғау шараларына жәрдемдеседі. Оқу экологиялық
соқпақ демалушылар ағынын ... ... ... ... ... ... себебін тигізеді. Сонымен қатар оқу экологиялық соқпақ
белгіленген аймақтағы табиғат ... ... ... ... ... арқасында келушілерге бақылау жасауды және экологиялық соқпақ
орындалуын жеңілдетеді.
Оқу экологиялық соқпақ экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... ... ... бір ... ... сақтауға,
т.б. мәселелерді шешуге бағытталған. Дәстүрлі түрде оқу экологиялық
соқпақтар қорықтарының, ... ... ... ... қорықшаларымен
жанаса жатқан аралық (буферлік) ... ... ... ... оқу
экологиялық соқпақтың салынуына орман бақтары, демалыс белдемдері, қаланың
жасыл желек аймақтары, өндірістік ... бар ... ... ... ... ... жарай береді.
Соңғы жылдары мектеп, лагерлер төңірегінде оқушылар өз күштерімен де оқу
табиғи соқпақтарын ұйымдастыруда. Бұл ... өзі ... ... ... ... тәрбиелік қасиеттерін қалыптастырады.
Жастарға ... ... мен ... ... дұрыс уйымдастырылуы
табиғатқа деген көзқарасын ... яғни ... ... ... ... жасайды. Казіргі кезде адамзат ... ... аса ... ... ... ... калыпты жағдайда ұстау. Табиғат
ресурстарын қорғау және оны ... ... ... ... ... " ... ... мүмкіндіктерін ескереотырып, Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым министрлігі оқу, ... ... ... Онда табиғат ресурстары - жерді, суды ауаны, пайдалы
кендерді, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін тиімді пайдалану, оларды қорғау
мәселесіне ... мән ... ... ... ... корғау"
Заңының" Елімізде табиғат қорғау ісін ... ... құру ... адамдардың бойында өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне, жер
су ресурстары мен пайдалы қазбаларға ұқыпты да ... ... ... аса ... ... - адам ... Адам болып туып, адам ... ... ... ... ролі зор. ... бөлшектері: жан-жануарлар дүниесі,
өсімдіктер әлемі. өзен-сай, биік таулар, ... ... сары ... ... ... ... ... көңіліне-
қанат береді.
Экологиялық сана мен ... ... ... ... ... және ... шаруашылықтың заңдылықтарымен
оқушыларды міндетті түрде таныстыра отырып, экологиялық білім негіздерін
ұғындыру кезінде жеке ... ... ... ... ... ... Экологиялық біліктілікті терендетуге жаңа саналық деңгейде
экологиялық тапсырмалар, шығармашылық жұмыстар жүргізу, окушылардың ... ... ... ... ... өз ... ... мақсатына сай және белгілі бір жас ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... қызығушылығы ескерілуі
кажет. Оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... мен педагогикалық шеберлігі үлкен
ықпал етеді.
1 ТАРАУ. ... ... ... ... ... жаңа ... түскен кезеңде жас ... ... отан ... баулыйтын экологиялық білім
мен тәрбие ... ... арта ... Себебі, "табиғат - қоғам - адам"
жүйесіндегі қарым-қатынастардың ... ... ... ... ... ... төндіріп отыр. Осыған байланысты
Қазақстан Республикасы Президентінің бұйрығымен "Білім ... ... ... ... ... ... Заңы (1997), ... стратегиялық тұрақты даму ... ... ... (1996), ... ... ... қауіпсіздігі
тұжырымдамасы" (1997), "Қазақстан Реслубликасы экологиялық білім мен тәрбие
берудің ұлттық: стратегиясы" (1998), "Экологиялық ... ... ... ... орта білім берудің ... (1998), ... ; ... ... ... ... қауіпсіздікті сақтау тұжырымдамасы" (2004) және т.б. құжаттар
қабылданды.
Қоғамымыздың білім саласындағы азамат ... ... ... ... ... С.Тілеубергенов,
Н.Торманов, / / т.б. экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... ... жолдары мен әдістерін зерттеуде үлкен
үлес қосты. Соңғы кезде экологиялық білім беру ... ... ... ... оның әр ... ... ... келеді. Олар:
- көп пәнді жүйе ... ... ... ... ... ... ... беру);
бір пәнді жүйе (экологиялық білім бір ғана пән арқылы беріледі);
аралас (экология жеке пән ... ... оқу ... ... ... берудің мемлекеттік
бағдарламасы дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... ... мен тәрбие беруді көздейді. Ол
төмендегідей оқу жүйесінен тұрады:
- мектептерге дейінгі мекемелерде ... ... ... мектеп қабырғасында экологиялық білім мен тәрбие беру;
- жоғары оқу орындарында экологиялық білім беру (әр ... ... ... ... ... мекемелерінде экологиялық білім
беру;
- көпшіліктің экологиялық сауатын ашу.
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым ... ... ... бойынша жалпы және арнайы білім беретін оқу жүйелері 2000 жылдан
бастап жаңа ... оқу ... ... Ол - орта ... ... және бастауыш мектеп (1-4 сыныптар). Жоғарыдағы оқу құрылымына
қарай әрбір пән мұғалімі ... ... ... мен ... ... ... ... Осыған орай, ғалымдар А.Захлебный,
И.Суравегина, Б.Лихачев еңбектерінде ... ... ... ... ескере отырып, біз ... ... ... ... ... ашудан сөз бастағанды жөн ... ... ... экологиялық білімділікпен тығыз байланыста
қалыптасады.. Экологиялық білім беру бағытында экология ... ... мен ... бар, ... негізділері: "экологиялық сана",
"экологиялық сауаттылық", "экологиялық этика", ... ... ... т.б. ... ... ... әрбір оқушы білуі
тиіс. Ұғымдарды ... ... ... ... ... ... элементі, онсыз жан баласы дем алуы,
қоректенуі, жылу мен ... ... ... ... Қысқасы, табиғатсыз
тірлік те, өмір де жоқ. Сондықтан да қоршаған ортамыз - табиғатқа деген
қарым-қатынас ... ... пен ... ... ... Осымен қатар
табиғат-адамдар үшін таным мен эстетикалық қарым-қатынастардың нысаны. ... ... ... ... өзі терең ғылыми көзқарастың қалыптасуына
ықпал жасайды. Осыған орай, экологиялық мәдениетті адамның негізін ... ... және ... ... ... тиіс ... ... туындайды. Жоғарыда атап кеткендей, экологиялық сана толығымен
экологиялық ... ... оның ... ... ... ... мен
экологиялық жауапікершілік болып табылады.
Экологиялық сана мынадай маңызды функцияларды атқарады:
* ағартушылық функциясы;
* ... ... ... ... ... ... ... (прогностикалық) функциясы.
Аталған функцияларға сипаттама берсек, ағартушылық функциясы оқушылардың
табиғат: эстетикалық жаратылыс және ол ... ... ... өмір ... ... ... көмектеседі. Өскелең ұрпаққа экологиялық
тепетеңдіктің ... ... жол ... ... қорғау мақсатында
экологиялық білімдерін пайдаланудың қажеттілігі туралы ой, ... ... ... ... ... үшін ... мен ... емес, әсем табиғат, тылсым дуние, жаратылыс күштерінің ықпалы, сонымен
қатар, жоғары ... қол ... ... ... ... пен адам ... ... бір-бірімен тығыз байланысты. Сондықтан,
адамзаттың табиғатқа, ... ... ... ... ... деген ізгі қатынасы ... ... ... - ... үнемдеу туралы ғылым.
Экология - грекше oikos - үй, мекен және ... ... ... ... 1866 жылы Австралия ғалымы биолог Э.Геккель ұсынған.
БҰҰ шешімі бойынша маусымның 5-ші жұлдызы қоршаған ортаны ... ... күні деп атап ... ... ... балаға жас шамасына
қарай экологиялық білім және тәрбие беруге ерекше көңіл бөлінуде. Бүгінгі
таңда ... ... ... ... ... ... жасап, ойран
салудан табиғат әсемдігінен, үйлесімділігінен айрылып, экологиялық дағдарыс
әлемдік проблемаға айналды. Табиғи орта ластанған. Арал ... ... ... тұр. Өзен ... 20 есеге артық мұнай, т.б. зиянды өнімдер
бар. Теңіз тартылу зардабынан 34 ... ... ... ... жүзінде
сирек кездесетін құбылыс. Балқаш өңірі, Абай жері, Сыр өңірі бәрі де өзінің
келбетін жоғалтып отыр. ... да ... ... ... ... ... ... мектептің міндеті. Экологиялық тәрбие
балалық шақтан басталуы тиіс. Баланың алғашқы қалыптасуы, ... ... ... ... ... жауапкершілікті сезінумен
бірге тәрбиеленуі керек.
Әр бала өзін ... ... ... оның ... ... сақтау жолдарын, табиғатты қорғаудағы өзінің
жауапкершілігін білуге міндетті. Экологиялық ... ... ... өзі ... ... ... ортаның әсемдігін, мөлдірлігін, тұнық ауасын
бұзбауға, үйлесімділігін ... ... ... ... ... жасауға тәрбиелеу. Жас ұрпаққа
табиғатты ... мен ... ... ... ... негіздерінің басты
заңдылықтарын үйрету.
Адам өз бойындағы ... асыл ... ... ... ... ... ... халқының туған жерге деген ыстық ықыласын таныта білген ... ... Асан ... ... ... ... алғашқы эколог деп мақтан
етеміз. Оның Жерүйықты іздеп жүріп, қазақ жерінің әрбір өзен-суына, ... ... мен ... ... ... ... осы ... дейін құнын
жойған жоқ. Ал Қорқыт ... ... ... ... ... ... қанаттарын қырқылмасын" деген өсиет сөздерін бала құлағына сіңіру
және оның мағынасын түсіндіру - міндетіміз.
Халқымыздың салт-дәстүрлері ... ... ... ... жер
табиғатын түлетуге, көркейтуге қосатын үлесі зор. Бұл мейрамның ... өзі ... ... ... ... ... ... Айналаны тазарту, ағаш отырғызу, бұлақ көзін ашу
адамның табиғат-ана алдындағы міндеті екендігін түсіндіру.
Балаға экологиялық ... бере ... ... келешекте оқытылатын
жаратылыстану пәніне дайындық жұмыстарын ... ... және ... ... үш ... бөлемін:
Оқушыға экологиялық білім туралы ой саламын.
Жеке өз ... ... ... қабілетін дамытамын.
Сурет ... ... ... кестелер
БҰҰ қабылдаған "Табиғат қорғаудың дүниежүзілік стратегиясында" былай
делінген: "Біз жерді әкелерімізден мұраға ... жоқ, біз оны ... ... алдық".
Қазір жер басып жүргендер бұл жердің соңғы ұрпағы емес бұлардан кейін
басқа ... ... және олар өмір ... жарамды дүние алуы керек.
Сөйтіп, ұрпақ болашағын жан-жақты қарастырғанда ғана бәрі ойдағыдай орынды
шешіледі.
Көптеген жылдар бойы жер ... ... ... ... ... ... ... зиянды салдарын тигізбей қойған жоқ.
Мұнай, газ кешендерінің, жылу энергетика кәсіпорын-дарының, ... ... ... ұлан ... ... ластауы өте үлкен зиянын
тигізді. 2000 жылдан бастап өндірістің қайта ... ... ... ... өсе түсуінен тұншыға бастаған қалалар
бар. Атап айтқанда, Өскемен, Ал-маты, Шымкент, Актөбе, Теміртау ... ... ... ... ... ... ... жағдай су қоймалары мен өзендерде де ... ... ... ... Іле, Нұра, Сырдария өзендері ластануда.
Біздің дәулетіміз де, сәулетіміз де, ... бен ... да ... табиғаты. Шебер табиғаттың ғажайып кестесі орман-тоғайы, ... ... аң мен құс, ... бәрі де халық қазынасы. Сол сияқты
жорғалаушы жануарлардың аңдарға пайдалы түрлері қаншама. Біз табиғаттың бұл
байлықтарын қорғап, қорын молайтқанда ғана оны ... ... ...... ... ... ұясы және ... бесігі, құтты қонысы
мен өніп-өсер мекені. Табиғат - бойына қуат, ... ... ... ... пен ... әлемі.
Туған өлке аумағы қанша кең болса, ондағы табиғат байлығы да сонша ... жол ... ... ... жатқан дәрілік, тағамдық өсімдіктеріміз
қаншама!
Қоршаған ортаның ластануы-қазіргі кезде адам баласын аландатып отырған
аса ... ... ... ... ... ... байлықтарын
пайдаланудың салдарынан адамзаттың табиғатқа ... ... ... ... Адам ... ... ... байланысын қалыптастыру
үшін экологиялык білімнің маңызы зор. ... ... ... ... әр ... ... ... сабақты түрлендіріп
отыру керек.
Табиғат - адам тәрбиешісі. Адам адам болып туып, адам болып қалуы ... ... рөлі зор. ... ... ... ... әлемі, өзен-сай, биік таулар, сағым тербеген сары дала бәрі-бәрі
адамдардың ойына сана, ... - ... ... - күш, өнеріне-шабыт,
көңіліне - қанат береді.
Ерте заманнан бері адамзат өзінің тіршілігіне қажетті ... ... ... алып ... ... ... ... тоздырмай,
ортайтпай, қайта қорландырып, нәрлендіріп, молайтып отыруымыз керек.
Қазіргі кезде адам табиғат ... өз ... алып ... қана ... ... табиғи түріне ірі-ірі өзгерістер еңгізуде.
Сондықтан қазір адамзат алдында тұрған көкейкесті мәселенің ... ... ... қарым-қатынасының негізгі ұстанымдарын қайта қарау,
туған табиғатты аялап, оны қорғаудың экологиялық жолдарын ұтымды шешу.
Бүгінгі ... ... ... аса жауапты міндеттерінің бірі
оқушылардың ... ... ... ... ... ... арқылы туған өлке табиғатының байлығын сақтау және молайта түсуге
бағытталған сезімдерін тәрбиелеу.
Оқушыларды экологиялық білім мен ... ... ... ... ... ... үшін ... арналған көркем әдебиетті тек сабақ
үстінде ғана пайдалану жеткіліксіз. ... тыс ... ... ... ... ... қабілеті бар екенін байқайды.
1.1 Экологиялық білім мен тәрбие беру тарихынан
Экология - (грекше "oikos" - үй, мекен жай және "logos" - ... тірі ... ... және ... ... ... байланысын
зерттейтін ғылым. Бұл терминді 1866 жылы ұлты неміс австриялық ғалым ... ... ... ғылым ретінде XX ғасырдын ... ... ... ... ... дегенмен де тек биология
ғылымының саласы ғана ... ... ... ... ... деп ... да, ... тек ғылыми ұғым болып табылады.
Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру деп адамның ... ... ... ... ... оның ... ... парасаттылықпен
пайдаланатын, табиғи ресурстарды байыта түсудің қажеттілігін түсінетін,
қоршаған ... ... ... ... араласатын көзқарасты
калыптастыруды айтамыз.
Қазақстан ... ... 31 ... ... ... және ... ... жағдай жасап қоршаган ортаны қорғау
мақсатын көздейді " ... 1997 жылы ... ... ... ... корғау туралы" Заңының 73-74 баптарында экологиялық білім
мен тәрбие берудің" жалпыға бірдейлігі және ... ... ... ... ... ... кезінде олардың кәсіби экологиялық
әзірлігін ескеру керегі айтылған. Бұл ережелер мен ұстанымдар ... ... ... ... да көрініс тапқан.
Қазақстанда көпшілікке жасөспірімдерге экологиялық білім мен тәрбие
берудің қүқылық ... ... ... ... ... қабылданған "Қазақстан стратегиялық тұрақты даму жолына арналған
2030 бағдарламасы" (1996), ... ... ... ... ... (1997), "Қазақстан Республикасында
экологиялық ... мен ... ... ... ... ... білім бағдарламасы" (1999ж) т.б. құжаттар осының айғағы.
Адамзат алдына шешілуі тиіс "экология" деген үлкен ... ... ... ... ... ... мәселеге айналды. Бұл мәселе
бүкіл әлемдік қауымдастықты ... ... ... ... ... ... ... он жылы" деп жариялауының өзі ... ... ... ҚР Білім және ғылым қызметкерлерінің ... ... ... ... ... мәдениетті тулғаны
қалыптастыру жаңа ғасырдың күн тәртібінде тұрған басты талабы„- деген сөзі
мәселенің көкейтестілігін дәлелдей ... ... ... ... мен ... берудің маңыздылығы туралы
IX—XV ғасырларда Әл-Фараби, Баласағұн, Қожа Ахмет Яассауи, М. Қашқари, С.
Бақырғани, т.б. ... ... ... ... ... ... ... жайлы жазбаларында көрініс тапқан. Сонымен ... ... ұлы ... ... ... Ы. Алтынсарин, А.
Құнанбаев, Ш. ... М. ... М. ... Ж. Аймауытов, Ш.
Құдайбердиев еңбектерінде табиғатқа деген сүйіспеншілік көшпенді елдің
өмірімен, ұлттық ... ... ... ... берудің теориялық - философиялық негіздері И. Кант И. ... В. ... ... ... ... Олардың негізгі идеялары
қазіргі қоғамды тұрақты даму жолына түсіріп, білім беруді ізгілеңдіру.
Ғалым-эколог И. Зверевтің пікірінше, экологиялық ... мен ... ... мен мәні ... ортамен, табиғатпен карым-катынастың
барлық түрлерінде оқушылардың жауапкершілікпен карайтын көзқарасы мен
сенімін қалыптастыру.
Ал А. ... ... ... берудің барысында коршаған ортаға құқық
нормалары мен моральдік ұстанымдарынан туындайтын жауапкершілік, ... ... ... қалыптастыруға болатынын айтады.
М. Сарыбеков болашақ мұғалімдерді оқушыларға экологиялық білім беру
ісіне даярлауда қоғамдық ... және ... ... ... ... ... оны іске ... жолдарын
көрсетіп берді.
Э.Тұрдықұлов экологиялык білім мен тәрбие ... ... ... ... ... ... сенімін, өмірлік дағдыларын, табиғат
ресурстарын қорғау және ... ... ... ... тудыруға
қажет білімді қалыптастыратын психологиялық үрдістерді талдайды.
1.2 ... ... ... ... ... ... ... мен табиғатты қорғауға ... ... ... сол ... ... ... экология үйірмесі
(жас натуралистер станциясына қамқорлық), факультативтік сабақтар және
сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... білім болып табылады.
Экологиялық білім мен тәрбие беру 1970 жылы БҰҰ деңгейінде ұйымдас-
тырылған ... ... және ... деп ... бағдарламаны қабылдаудан
басталады. Онда алғаш рет халықаралық деңгейде табиғат ресурстарын қорғау
және оны тиімді пайдалану ... ... ... кең ... ... Ал 1971 жылы Швейцарияда ... ... онда ... ... ... орта және ... қорғау мәселелері
көтерілді. 1972 жылы Стокгольмде қоршаған ортаны қорғау туралы көпшілікке
білім беру конференциясы ... 1977 жылы ... ... ... ... ... жане ЮНЕП ұйымдары экологиялық білім беру ... ... ... ... оның ... стратегиялық жоспарларын бекітті.
Экологиялық білім берудің одан әрі даму ... ... ... (1982 ... (1983 ж.), ... (1987 ж.), т.б. ... ... конференцияларда
жалғасын тапқаны мәлім.
Экологиялық білім берудің ... ... ... табиғат
зерттеушілері әрі көрнекті педагог ағартушылары В. Белинский, А. ... ... ... ... ... Одан соң А. ... ... Д. Кайгородов, т.б. ғалымдар табиғатты зерттеу мен қорғау туралы
мәселелерді көтерді.
XX ғасырдың орта шетінде педагогтер ... ... ... ... ... ... ... биология пәндерімен байланыстыра
отырып оқытуды ұсынған. 1947 жылдан бастап көпшілікке ... ... ... КСРО ... оқу ... ... ... Мәселен, 1947 жылы
Белоруссия мемлекеттік университетінде алғаш рет экология кафедрасы ашылды.
Одақтың ... оқу ... ... ... ... ... "Экология", "Табиғат қорғау", т.б. экологиялық ... ... еніп ... бастады.
Экологиялық білім беру бағытында экология ғылымында жаңа ұғымдар мен
түсініктер қалыптасты. ... ... ... ... ... ... мәдениет", "экологиялық этика", т.б.
Экологиялық ұғымдардың мәнін әрбір оқушы білуі тиіс. Ұғымдарды түсіну
оқушының табиғатқа ... ... ... ... ғылымын
меңгеруге жол ашады және пәнге деген көзқарасын қалыптастырып, оған деген
қызығуды ... сана - ... ... ... ... ... дағдысының жиынтығы болса, ал экологиялық ойлау - ... ... ... ... ... баға беру, оның себептерін ашу және
терең түсіну. Жауапкершілікпен ... ... адам ... ... ... ... (Арал, Балқаш, т.б.).
Экологиялық сауаттылық - экологиялық білімді ... ... ... ... ... жол ... болса, ал экологиялық этика - ... ... ... ... ... ... мінез-құлық дағдыларын
қатаң сақтауын қалыптастырады. Олар жоғарыдағы ... ... ... ... ... табиғатын сүйе отырып, ондағы жануарлар мен
өсімдіктер әлемін де ... ... ... мен ... өзен мен ... ... ... мен даланың тіршілік үшін қажеттігін, біртұтастығын
байқаған. Табиғаттағы барлық ... ... ауа ... ... ... ала болжап отырған.
Басқа ұлттар сияқты қазақтар да өздерінің ұрпақтарын ... ... ... көп ... ... Сол ... ... деген сезімін оята біліп, оны сүюге, ал жат қылықтардан ... ... ... ... ... байдың— елі бай", "Күте
білсең - жер жомарт" деп жерді Анаға ... ... ... ... ... деп жерді қорғауға шақырады.
Біздің жеріміз әлі де бай, әлі де шырайлы. Десе де, Арал, Балқаш,
Билікөл, т.б. су ... мен ... ... қиын жағдайда
екені әлемге әйгілі. Бір ... бұл ... ... тоғай жұтаған,аң мен
құсы азайып, жануарлардың көптеген түрлері жойылып кеткен. Табиғатымыздың
осындай халге душар ... ... ала ... ... бен ... жоқ ... ... ит түмсығы өтпейтін ну тоғайлар Ертіс, Жайық, Сырдария,
Іле, Шу, Ырғыз, Есіл , Нұра ... ... көп ... Ал ... ... ... кең алқапты алып жатқаны туралы деректер көп.
Мәселен, 1892 жылы А.Қүнанбаев "Дала ... ... ... ... Онда ... ... ... қырқылып құрылысқа
пайдалана. бастағаның, оның әсерінен сол жердің табиғаты тозып бара жатқаны
айтылады. Бұл ... ... ... ... ... ерте ... ... айғақтаса керек. Ендеше халқымыздың
ата-салт дәстүрлері арқылы берілген экологиялық білім мен ... ... - ... аға ... міндеті.
Қазіргі уақытта экологиялық тәрбие беру жер бетінің әрбір тұрғынын
қамтуға тиісті бүкілхалықтық мәселеге айналып ... ... ... қорғау
мен оның байлығын тиімді ... ... ... орын ... ... ... ... экологиялық тәрбие беру қажеттілігінің күннен-күнге арта түсуі
бала бақшадан бастап жоғары оқу ... ... ... ... ... жұмыстарының әр түрлі формалары мен әдістерін пайдалануды ... мәні ... ... ... ... үйретіп, оның байлық тарын
үнемді пайдаланудың маңызды мәселе екенін үғындыру, табиғатқа ... ... ... ... ... біліммен, икемділік, дағдылар мен
қаруландыру. Біздің елімізде "...әрбір ... ... ... ... ... ... деген талаптар барлық уақытта бірде
дәйектілікпен жүзеге асырылып жатпағаны мәлім. ... ... ... еліміздің табиғатына зардаптарын тигізді.
"Жалпы білім беретін мектептерде табиғат қорғау ... ... ... ... ... ... ... тәрбие берудің
маңаздылығының ашып көрсетілуі ... ... ... ... ... ... салады. Қазіргі әлемдік экологиялық
мәселелерде туындап отырған кезеңінде оқушылардың ... ... ... ... ... сынып теориясы мен
әдістемесіндегі қалыптасқан ... ... ... ... ... алға қойып отыр. Ал бұл ... ... ... ... және ... теориялық және
тәжірибелік түрғыда негіздеуді қажет етеді.
Экологиялық тәрбие ... ... жас ... ... ... жақын қарым-қатынаста жүргізілсе ұтымды болатындығына
К.Ушинский ерекше ... ... Оның ... ... слово" деп аталатын кітаптарында табиғат және ... ... ... мен ... ... адам
және оның еңбегі ... ... ... келтіріледі. Ол
адам мен табиғат арасындағы қатынасты ... ... ... ... ... да, қоғам да, тәрбиешілер де, ... да ... ... тыңдауы тиіс.
Табиғаттағы эстетикалық ... ... ... тәрбиелеу идеясын Н.Рыбников, В.Сухомлинский, т.б. еңбектері
арқылы негізделген. В.Сухомлинский "Табиғат адам танып ... ... ... ой ... ғана ... ... ... көзі бола
алады деп табиғаттың заңдарын жете меңгеру керектігіне ерекше мән береді.
Ол баланың ... ... ... ... ... ... болмайтын эстетикалық, адамгершілік тәрбиенің ... ... ... ... мен патриоттық сезімін қалыптастырудағы
табиғаттың орны туралы ол "Туған жер табиғаты бұл жәй ... ... және ... ... ... ... орта ғана емес, ол мыңдаған
өте «жіңішке тамырлар арқылы қуат алып, шырынын бұтақтары мен ... ... алма ... ... жаяр ... деп
атап көрсеткен.
Халқымыз табиғаттың кейбір туындыларын "киелі , ... деп ... ... ... ... ... ... бірге табиғат пен
адамды біртұтас, бірінен-бірі бөлуге болмайды деп қараған. Сондықтан адам
табиғаттан өз ... ғана ... ... еш ... ... ... "Табиғат пен адам: өзінің айтыңызшы, тіршілікте одан ғажап,
олардан қүпия не бар?" дей келе ... ... ... мән
бергенін айтады. ... ... ... мен құстарды,
көшпелі түрмысы қажетті ... ... деп ... ... ... тұта ... ... тұру, адам баласына байлық
пен бақыт, құт әкеледі деп иландырған.
Экологиялық тәрбие беру жұмысы отбасында, балалар бақшасында, ... ... және ... оқу орындарында үздіксіз жүргізілген жағдайда
ғана адам ... ... ... оның ... ... ... көзқарасты қалыптастырып, жүйелі білім беруге болада Бұл жөнінде
белгілі ақын, ... ... "XX ... әлем және ... төрағасы болған Мүхтар Шаханов өзінің ... ... ... экологиялық тарбие болған жоқ, ол қазір де жоқ ... ... ... ең артта қалған, қараусыз қалған жағдайда,
адамдардың экологиялық санасын аитуымыз ... ... кеш ... деп ... ... ... ... табиғатқа эмоциялық қатынасын
қалыптастыра білудің үлкен мәні бар. ... ... ... және
дүниесін қозғаушы жерге лайықты жауап ретінде қарастырылады. ... ... білу ... ескермей, оқушылардың экологиялық санасын
қалыптастыру мүмкін емес. Өйткені, " адамгершілік заңдылық ұғынумен де,
есте сақтаумен де ... ... ... қиянатты ақылмен
түсіну жеткіліксіз, ендеше оның қасіретін сезіне білу ... ... ... ... ... қорытынды жасап, болашаққа көз
жүгіртсек, өркениеттің жетістіктерін мойындай отырып экологиялық мәселені
мойындамау және оның шешімінің қажеттілігін ... ... өз ... ... ... ... Республикасының экологиялық білім мен
тәрбиенің тұрақты даму моделіне өтуінің маңызы зор. Бұл ... ... - 2030" ұзақ ... даму ... ... алады. Қазақстан Республикасының экологиялық ... ... ... мен тәрбиенің жалпы уздіксіз жүзеге асуы кезінде жан-
жақты ... ... ... ... ... ... ... бір мезетте барлық кезеңдер мен ... ... мен ... ... ... ... барлық инфраструк-турасын қолдайтын экологиялық білім ғана
әлеуметтік-экологиялық нақтылықтың кезінде жан-жақты қызметке ... ... ... азаматын қалыптастыра алады. Тұрақты дамуға ... ... ... ... ... ... даму стратегиясын жүзеге асыруын, ... даму ... ... ... ... тұрақты даму моделі - бұл сыртқы және ... жою мен ... ... ету, ... ... ... қоғамның қызмет етуі мен ұйымдастырылу әдісі.
Барлық қызмет ... мен ... ... ... ... ... узақ
мерзімді бағдарламаның тұрақты дамуға кезеңді көшуі ұлттық стратегия болып
саналады.
Тұрақты дамудың принциптері:
-прогрестің мақсаты - адам, адамзат ... ... ... оның әлеуметтік-экономикалық саясатының, мемлекетінің, қоғам
қалыптасуының шарасы;
-ұлттық игілікті тұрмыс деңгейінің жоғарылауы, кедейлікті
жеңу, ... ... ... ... мәдениет, денсаулық сақтау жүйесінің даму .
басымдылығы - халық шаруашылығының эволюциясы, халық ,
белсенділігінің шығармашылығы, өнімділіктің ұзақ ... өсу ... ... рухани өмірінің маңызды сферасы;
демографиялық жағдайдың жақсаруы, түрғындардың орнықты дамуының ... ... даму типі ... жинақ- ... ... ... және ... ... ... ... калық
жүйенің экологиялық ... ... ... ... ... ... қалдықтарды қайта ... ... ... ... ... ... өңдеуге жатпайтын ресурстарды тұты-
нуды азайту мүмкіндігімен шығынды азайтуды ... ... ... ... ... ... мен қорғау мақсатында
әлеуметтік әріптестік пен ... ... ... ... ... есебіндегі мораль, тәрбиемен білім
жүйесіндегі ... ... ... ... ... қабылдануы мен ... ... ... жуйесін жетілдіру, тұрақты даму міндеті мен мақса-тын жүзеге
асырудағы мемлекеттің басты рөлі;
- ... ... мен жеке ... ... ... мен үйлесімділігін жоғарылату.
Қоғамның тұрақты дамуын қамтамасыз ететін экономикалық, әлеуметтік,
мәдени, құқықтық және жеке ... ... ... позитивтік образы мен
үйлесімді дамуы ушін басқа да жағдайларды, адам ... ... ... ... ... мойындалуын жүзеге асыруды ... ... ... ... ... ... ... принциптері мен талап-
тарына белсенді салауатты өмір салтын ұстанатын, жан-жақты
үйлесімді дамыған дені сау, білімді және рухани тұлға типі
сәйкес келеді. ... ... мен ... дамуы экономика мен
қоғамның келешекте дамуына, күшті мемлекетті қалыптастыру
азаматтық қоғамды құрудағы демократиялық институттардың
беріктілік шартының қажеттілігі болып табылатын әлеуметтік ... ... ... - ... орта - экономика" үштігіндегі тұрақты дамуды кұрайтын
іргетасты ұсынады, оған үш ... ... ... ... ... ... ... қоршаған орта мен адам қарым-қатынасының процесі;
-қоғамның өмір қызметінің барлық жағынан мүддесіндегі эко-логиялық
императивті жүзеге асыру, экологиялық саясат.
Бірінші ... даму ... өту ... ... ... мен ... жағдайын тұрақты қадаға-лауды ұсынады.
Екінші аспект - адам денсаулығын сақтау мен био ... ... ... ... қайта құру ортасының сыйымдылығын өсіру үшін
жағдай жасау, қоршаған орта тұрақты-лығының кепілі, ... ... ... біртіндеп темендету бойынша шараларды жүзеге асыруды
қарастырады.
Үшінші аспект - әлеуметтік-экономикалық даму мақсаты мен ... ... ... - ... ... негізінде, экологиялық
саясаттың жүзеге асырылуымен өңдеу ... ... ... ... жүйесі біртұтас тұрақты дамудың асуын
қорытындылайды.
Экологиялық ... ... ... ... ... және салауатты өмірге құқығы бар адам басты ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау мен даму
мүмкіндігін қамтамасыз ету;
қоршаған ортаны ... ... ... ... ... болуы қажет;
шаруашылық қызметті экологияландыру бойынша шараларды жүзеге асыруда,
табиғат акцентін қорғау тәжірибесінде ... ... ... ... кезекте теріс техногендік іс-әрекеттердің ... ... ... ... ... ... ... адам өмірінің сапасын жақсартуға бағытталу қажет;
экологиялық сана мен адам ... ... мен ... ... талаптар тұрақты даму мақсатындағы экономикалық және
экологиялық, әлеуметтік қарым-қатынас органикалық пен ұздіксіз
экологиялық императивтің мәнін көрсетеді.
2 ТАРАУ. ... ... ... ... МЕН ... ЖҰМЫСЫНЫҢ
ОРНЫ
Мектепте экологиялық білім мен тәрбие берудің ... ... ... мен ... ... барлық оқу-тәрбие жұмыстары әдіс-тәсілдер
арқылы жүзеге асады.
Қазақстан географиясы пәнінде экологиялық бағытта жургізілетін ... ... ... ... ... ... ... көтереді.
Экологиялық бағыттағы өзіндік жұмыс туралы айтқанда, біз ... және ... ... ... талаптарды түсінуіміз керек:
* оқушының қоршаған орта ... ... ... ... ... ... арттыру ;
* ой-өрістерінің шығармашылық белсенділігін дамыту;
* зерттеушілік қабілетін ашу, ... ... ... және ... ... ... ... практикалық іс-қабілетін дамыту және оны өміршең етуге
бейімдеу;
* оқушылардың жергілікті жердің ... ... ... ... ... ... ... білім берудегі турақты устанымды ... ... ... ... экологиялық сана мен ... ... ... ... географиясы бойынша оқушыларға өзіндік жұмыс
арқылы экологиялық сананы қалыптастыру жолдары.
|Кезеңдер |Орындалу кезіңдегі ... ... ... |
|1. Бейімделу |Белгілі құбылысты немесе оқиғаны мүғалім|Экологиялық ... ... ой ... ... |
| | ... ... |
| | ... |
| | ... ... әр турлі экологиялық жағдайларды| ... ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... | ... |Әр ... жаттығулар, экологиялық қызықты| ... ... ... оларды келешекте оқу | |
| ... ... ... ... ... |Оқушылар шығармашылық жұмыс жүргізеді, | ... ... ... жобалай | ... ... ... өз ойын ... | |
| ... ... ... қамтиды | ... ... ... жас ... ... ... ... соң
бірі уздіксіз орындалу барысында муғалім мен оқушы арасында тығыз байланыс
туындап жасөспірім бойында экологиялық сана, ... ... ... ... ... өз бетінше баға бере алатындай, пайымды
ой қорытып айта алатындай дәрежеге ... Өз ... мен ... экологиялық саналы іс-әрекетімен оңды ... ... бұл ... ... орындағанда төмендегідей құнды
ұстанымдар жүзеге асады:
* ғылымилық (құбылыстар мен үрдістер, оқу материалдары, ... ... ... ... мен ... ... және әр ... ғылым салаларымен);
* тепе-теңдік;
* қызығушылық;
* үздіксіздік;
* дамытушылық;
* интеграциялық;
- өлкетанушылық ... ... да ... ... ... ... осы үздіксіз экологиялық
бағыттағы өзіндік жұмыстарды жүргізгенде, оқушы бо-
йында жетіспейтін құнды қасиеттердің бірі - "экологиялық ... ... ... ... ... ... қабілетті,
мәдениетті ұрпақ, жеке тұлға дамиды.
Сабақтың мақсаты:
а) ... ... ... Материктегі табиғи зоналық ерек-
шеліктерінің климат жағдайларына байланыстылығын оқушыларға
ұғындыру, ... ... ... әсер ететін рельефтің
басты ерекшеліктерін, адамдардың табиғат зоналарына тигізетін әсерін
меңгеруін қамтамасыз ету.
ә) Экологиялық білім беру ... ... ... және ... ... ... ... Табиғат зонасында тірі табиғат пен өлі табиғаттың ... ... ... білу және ... көрнекілігі: Дүние-жүзінің табиғат зонасының ... ... ... ... ... схемалар
және т.б.
Сабақтың барысы: Бүгін сабақта Евразияның ішкі суларын қайталап шығамыз.
(әдісі сұрақ-жауап):
1. Ішкі суға не ... ... ... ... минералды
су, жер асты сулары.
а) Өзен дегеніміз не? ә) ... ... ... ... ... ... ішкі су қалай бөлінген, жеткілікті ме?
Материктің өзендері қандай бассейндерге жатады? ... ... ... мұхитына, Үнді, Тынық, ішкі ағындар территориясына).
а) ... ... ... ... ... ... ... бассейніне жататын өзеңдерді ата?
б) Үнді мұхитының бассейніне жататын ... ... ішкі ... ... ... ... ... географиялық диктант
1. Қандай өзен Бенгал шығанағына құяр кезінде, ұлан-байтақ атырау
құрайды? ... ... өзен Охот ... ... ... ... өзен ... Мұзды мұхитының бассейніне жатады? (Лена)
4. Қандай өзен Гималай тауынан басталады? (Ганг)
5. Қандай өзен Сары ... ... ... ... өзен ішкі ... ... ... (Амудария)
Көл дегеніміз не?
Евразияның колдерінің орналасу ерекшелігі қаңдай көл:
а) ... ... ең ... көл? ... ... ... көл ең ... (Арал-27).
б) Қандай көл ең түщы? (Байкал).
в) Қандай көл опырынды қазан шұңқырыңда орналасқан? ... ... ... ... ... ... ... нашарлап,
экологиялық мәселесі шиеленісіп барады. Әсіресе, Арал тағдыры қиын. Қазір
Арал туралы видеокассета ... ... біз ... таза ... ... ... керек. «Судың да сұрауы бар», «Су ішкен
құдығыңа түкірме», «Бұлақ көрсең-көзін аш» деп ... ... ... Жаңа ... ... (әдіс) Біз бүгін әдеттегідей жаңа тақырып өтеміз.
Сабақтың тақырыбы Евразияның ... ... ... ... ... ... ... зонасы дегеніміз не?»-деп анықтамасын сұраймын.
Табиғат зонасы деп ... ... ... ... жануарлар дүниесі бірдей болып келетін ірі табиғат комплексін
айтамыз. Евразияның табиғат зоналарының орналасуында ... ... ... ... ... ... мынадай қорытынды жасауға мүмкіндік
береді. ... ... ... ... алуан түрлі, материктің
солтүстігінде табиғат зоналары тұтас алап болып созылып жатады, тайганың
оңтүстік тұсына қарай олар сол ... ... ... ... береді.
Табиғат зоналардың материкте орналасуы климатқа, жер ... ... ... ... үш ... бөлем (үш қатарға, тиісті жұмысты бөліп беремін)
Балалар, тақтада жазылған табиғат зоналарының кестесін кі- ... ... ... ... ... ... ... шығасыңдар.
І-топ: Арктикалық шөлдің таблицасын толтырады.
ІІ-топ: Тундра, орманды тундраның кестесін толтырады.
Ш-топ: Тайга ... ... ... толтырады.
Келесі зонамыз қоңыржай белдеудің үлкен кеңістігін алып жатқан Шығыс
Европа жазығында орналасқан аралас орман мен ... ... ... ... өзім ... тоқталып шығамын.
III. «Көңіл толқыны» күйі ойналып жатады. Мұғалім енді келесі тоқталатын
табиғат зона қандай деп сұрайды. Орманды дала мен дала ... ... ... ... ... материкті өткенде танысып едік? Солтүстік
Америка, онда ол зона ... ... ... ... деген
мағынаны білдіреді. Сіздер бұл табиғат зонасының климатымен толығырақ 8
сыныптың ... ... ... өткенде танысасыңдар». Ал
бүгінгі сабақта біз сіздермен бұл зонаның қасиеті, ... ... ... және даму ... ... Дала ... зонасында
Қазақстанның 26 % территориясы, орманды дала зонасында 7 % орналасқан.
Сонымен ... осы ... ... ... ... ... ұқсас
болған түркі тілдес халықтар мекендеген. Олардың тіпті аспаптары, тағамдары
кәсібінде мал шаруашылығы болған. Қазақстанның дала зонасын ... ... жаяу ... ... ... ... ашып, респуб-ликаның өндірісін
дамытып. экономикасын котеруге үлес ... жер осы. ... үш ... ... ... жер осы. .Ал енді 1950-54 жылдарға тоқталатын болсақ,
осы зонада тың және ... ... ... басталды. Миллиондаған гектар
жер жыртылып, егіншілік қарқынды дамыды. Бірақ мұның кері әсері де болды,
көптеген құнарлы ... ... ... эрозияға үшырады.
Ал енді біз бұл зонаның болашағын қалай елестете аламыз? Бүгінгі таңда
бұл табиғат зонасында кішкентай ... ... ... ... XXI
ғасырға аяқ басқан кезде 2030 жылдары дала зонасында ең үлкен қорық болып,
онда емдік қасиеті бар ... көп ... таза ... ... Түркі тілдес халықтар, соның ішінде қазақ халқына қасистті жылқы
малы табын-табын өсіріліп, адамдар түгел қымызбен ... ... ... ... әрі ... ... адам жаны сая ... жер осы жер болады.
IV. Келесі ... ... ... шөл мен ... ... біз
шөлдердің түрлеріне тоқтала кетейік. Біз сіздермен қандай шөлдердің
түрлерін білеміз? Құмды шөл, ... шөл, ... шөл. ... ... ... қолайлысы сазды шөл. Евразия материгінде және ... ... ... ... ... ... мұғалім өзі сипаттап шығады. Ал енді
балалар, сендер өсімдіктану пәнінен қандай шөл мен шөлейттің өсімдіктерінің
аттарын ... ... ... ... ... атап ... ... кеппе шөптерін таратып беріп, олардың құрылысына, ерекшелігіне
тоқталады. Олардың бойлары ... ... ... ұзын болып келеді.
Себебі оған қоршаған орта әсер етеді.
Дәптермен жұмыс. Географиялық терминдер.
1. Эфемерлер.
2. Эрозия.
3. Табиғат зонасы.
V. ... ... өте аз, ... ... ... ... ... табиғат зонасын ата. Ал енді балалар бүгін сабақта ... ... не ... соны ... ... материгінде табиғат зоналары қалай орын ауыстрады екен?
Солтүстіктен ... ... ... ... ... Әр ... ... тән ерекшеліктері болады.
2.1 Оқушылараға экологиялық білім беру тәсілдері
Оқушыларға экологиялық ... мен ... беру ... ... күрделі,
сан қырлы және өте маңызды болғандыктан, алдыңғы катарлы философтердің,
психологтердің, педагогтердің ... ... ... ... ... ... ... окушыларға білім беру мен тәрбиелеудің
негізгі жолдарын атап ... ... ... ... ... Н. Сарыбеков. Оның табиғат қорғауға тәрбиелеу жайлы көптеген
еңбектері ... ... ... білім беретін мектептерде, орта
және жоғары оқу орындарында ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасыи қамтамасыз ету бағытында, ... ... ... ... адамгершілікпен, ғылыми теориямен
байланыстыра оқыту арқылы жүзеге асырылуы керек.
Адамзат ... ... ... ... байланысты. Қазіргі кезде адам
мен табиғаттың дәстүрлі өзара ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаға ... ... ... ... ... жасынан бастау қажет.
Прус королі Вильгельмнің бүл армияның жеңісі емес, австриялықтарды прусс
мүғалімі жеңді" деген ... сөзі ... ... ... айтқанда,
австриялықтарды жеңген прустің білім беру жүйесі деген сөз. Осы сөздің
аясында экологиялық дағдарысты қоршаған ... ... ... ... ... ... экологиялық білім беру жүйесі шешеді деуге болады.
Соңғы 20 жылда ғалымдардың экологиялық ... беру мен ... ... ... ... ... ... Мәселен, Н.Верзилин,
А.Захлебный, И.Зверев, Б.Иоганзен, И.Матрусов, А.Мамонтова, В.Сухомлинский
және т.б. өз еңбектерінде табиғатты қорғаудағы қоғамдық пайдалы ... мен ... ... ... экологиялық тәрбие мен
білім берудің түрлі ... ... ... беру ... үш ... ... тиіс.
1. Адекватты экологиялық көріністерді формалау, яғни "адам табиғат"
жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... Табиғатпен қарым-қатынастағы әдеп, дағдылар мен біліктіліктер жүйесі мен
стратегиясын ... ... ... ... ... - ... әрі үзақ
мерзімді қажет ететін үрдіс. Оның нәтижесі анықталған білім мен біліктерді
игеру ғана емес, табиғи ортаны ... ... ... ... пен
дағдылардың, эмоциялық қатынастардың дамуы болуы тиіс.
Экологиялық тәрбие үрдісін тиімді жүргізуге ... ... ... ... ... ... бірі ... түлғаның жеке жан
дүние саласына әсер етуді күшейту қажеттілігі байқалады. Ал ... ... ... қазіргі заманғы философтар мен мәдениеттанушылар
айқындаған қоғамдағы экомәдениет құндылықтарының негізінде экологиялық
тәрбие мәселесін ғылыми тұрғыдан шешу ... іске ... ... ... негізгі мәселелері мыналар жатады:
экологиялық білімді тереңдету және кеңейту;
танымды, мінез-құлықты төрбиелеу;
экологиялық әрекет барысында оқушылардың коғамдык, шығармашылық, ... ... ... ... ... ... ... әмбебап, пәнаралық сипатқа ие. Сондықтан ол жалпы
білім берудің барлық формаларына өнуі тиіс.
И.Зверевтің ... ... ... ... ... ... табиғат ерекшеліктері, оған адамдардың қарым-қатынасы,
экологиялық мәселелер және оларды өндірісте, ... ... шешу ... білімдерді игерту.
Б.Лихачев экологиялық білім мен тәрбие беру әдістері мен формаларын
шартты түрде ... ... ... ... мен танымды дамытудың мектептік
және мектептен тыс ... ... ... ... ... ... меңгеру, құқықтық жауапкершіліктің дамуы, т.б./ 16 /
А.Захлебный экологиялық бағдарлама жасауда оқушыны оқыту мен ... ... ... ... көбірек көңіл бөлу ... ... ... беру ... ... кезде жиі қолданып жүрген
тәсілдерінің бірі – пән мазмұнын экологияландыру. Бұл - ... ... ... ... ... білім мен тәрбие беру
деген сөз, яғни ... ... ... ... ... ... мазмұнын қосымша экологиялық мәліметтермен толықтыра баяндау.
Қазақстан Республикасы білім беру ... ... ... реформа
оны сапалық түрғыда нарықтық экономика, қоғамдық-эко-номикалық қатынастарды
ғаламдандыру, дамудың ақпараттық ... ... өтуі ... қайта
құруға бағытталған.Қазақстан Рес-публикасы тұрақты дамудың жаңа ... ... ... беру мен ... ... арта ... Бұл
білгірліктер Президент Н.Назарбаев ұсынған "2030 ... ... ... тұр. Экологиялық білім - қазіргі білім беру
жүйесінің ... ... ... беру үрдісінде экологиялық білім
және тәрбие беру үздіксіздігі мен ... ... ... ... ... асыру үшін білім жүйесін тұтасынан және оның жеке кезеңдері
мен деңгейлерін кешенді түрде жетілдіретін шаралар ... Бұл ... ... жолы ... ... жеке ... ... көпте-ген ғалымдар өз еңбектерінде айтқан.Экологиялық ... ... ... ... ... ... ... бейформалды
(мектеп қабырғасынан тыс) және формалды ... тыс (бос ... ... ... ... ... тұрмыстағы қарым-қатынас) бөліктерден тұратын
оқыту жүйесінде жүзеге асады деп қарастыруға болады. Мұндай білім ... ... - ... ... беру ... А.Владиславлев, В.Махлин, А.Фурсов,
М.Сары-беков, К.Мусин, А.Бақтығұлов, А.Ғалымов, Н.Ивлев, У.Мұқанова, ... ... ... ... ... ... білім және тәрбие беру
методикасы
"Қазақстанның физикалық географиясы" пәні бойынша "Пайдалы қазбалар"
тақырыбын экологиямен байланыстырып өткізуге ... ... өз ... жағдайымен таныстыру оның туған жеріне деген дұрыс ... ... ... алуына мүмкіндік береді. Табиғат
байлықтарын ысырапқорлықпен пайдалану айналадағы ортаның жай-күйіне, ... өлі ... ... ... ... ... тепе-теңдік күйіне
ықпалын тигізеді.
Орталық Казақстанда жабық және ашық әдіспен кең өңдіру ісі кең етек ... ... ... ... шығаратын кездері екіге бөлінеді: оқтын-
оқтын шаң-тозаң болып шығаратын кездер және шаң-тозаң болып шығаратын
көздер. ... ... ... ... тағы бір көзі ... аса ұсақ минерал бөлшектерінің аэрозоль түрінде қалқып атмосфераға
шығуы. Ауаның ластануына қарсы күрес жүргізген ... ... ... жұту және ... ... қалу үшін ... ... тал,
өсімдіктер егуге ерекше назар аударған жөн. Атап айтқанда, Жезказған,
Балқаш өндіріс ... ... ... ... ... ... ... іске қосылды.
Материктер мен мұхиттар географиясы пәні бойынша «Әлем Халықтары —
Қазақстанда» ... ... ... ... ... — ел Президентінің
Қазақстан халқына Жолдауын бүкіл әлем халықтары танып отырған кезде, ... ... ... жерімізді, елімізді келген ... және ... ... танысу.
Сабақта, глобус, Мемлекеттік ту, «Казақстан — 2030» — Ел ... ... ... Дүниежүзілік саясикарта, Қазақстанның физикалық
картасы, Жарты шарлар картасы, Зоогеографиялық карта, «Солтүстік ... ... ... ... ... «Евразия», «Антарктида»
материктеріне арналған альбом, «Гидросфера», «Литосфера», «Атмосфера»
сөзтуымдары, ... ... ... ... ...... ... мұғалімі
жер бетінің түкпір-түкпірінен Дүниежүзілік «жас географтар мәслихатына»
келген қонақтарға Қазакстанның кең байтақ ... ... ... таныстырып, соңғы кезде Қазақстанда болған өзгерістерге
тоқталды. Кеңестер Одағы ыдырап, ... ... ел ... Ата Заң
қабылданып, өз еліміздің Елтаңбасы, Туы, Әнүраны, теңгесі пайда болды.
«Қазақстан — 2030» —
Ел ... ... ... ... ... ... халқы
1999 жылдың қаңтар айыңда Н. Ә. Назарбаевты ел басшысы етіп ... ... ... ел ... қосу үшін ... ... жан-жақты
дамуы қарастырылып жатыр.
Қазақстан — Туымен тұғырлы, Елтаңбасымен ... ... ... ... ... авторы — Шәкен Ниязбеков. Ермек
Өтетілеуұлының ... туы» ... ... ... өмір ... ... және ... ұрпақтарымыз кең
байтақ Қазақстанның жері мен оның қойнауларын, су ресурстарын,
өсімдік пен жануарларын қорғауға және, ... ... ... пайдалануға,
ауа мен суды таза сақтауға жан-жақты дайын болу үшін олардың экологиялық
мәдениеттілігін ... ... ... % ... ... Бұл ... оқу ... қойылатын басты талаптардың бірі.
Қазіргі ғылыми-техниканың даму ... ... ... қорғау,
адамның табиғатпен үйлесуі басты мәселе. ... ... ... ... табиғи ортанын қалжағдайына, экологиялық ... ... ... ... ... оның ... көлдер
мен өзендерге, өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне ұқыптылықпен қарау
мәселесін көтергендері дұрыс. ... ... ... ... төніп
түрғанда, біздің республикамыз үшін бұл ерекше ... ... ... ... кері бағытта өзгерді де өзгеріп те
барады. Оның себептері ашылды, бірақ өзгерген ... ... ... ... те, ... та ... ... заман талабына сай жас ұрпаққа экологиялық білім мен тарбие
беруді мынадай бағытта жүргізген жөн:
1 Табиғатты ... ... ... ... жеке - ... ... ауаны, т,б.) емес,біртұтас қорғау.
2. Экология негіздерін арнайы сабақ ретінде ... ... ... ... және т.б. пәндермен пәнаралық экологиялық
байланысын арттыру.
3. Экологяны оқушыларға тек табиғатты қорғау ғана емес, техникамен
өндірірістің ... ... ... ... ... ... ... табиғатқа әлеуметтік құнды көзқарас қалытастыру, әсіресе
табиғатты тиімді пайдалану дегенде қажетті ... ... ... ... ... ... ... мен тәрбие беруге мынадай
элементтер кіреді: табиғат пен қоғам қарым-қатынасының ... ... ... ... ... ... ... байланысты
ереже мен дағдыны сақтауды үйрету.
Қазір өмірдің өзі экологиялық білімді адамдардың бойына жас ... ... етіп ... ... жас ... ... табиғатты сүюге, қоршаған ортаның амандығын ... ... зор. ... мүғалімдердің негізгі міндеті, мектеп
оқушыларының экологиялық ... ... ... Осы ... ... ... білімің арттырып, олар-
дың табиғатқа жаңа қарым-қатынасын қалыптастыруда география пәнінің ішінде
физикалық география маңызды орын алады.
Физикалық география жер бетіндегі ... ... ... ... Әр ... табиғи жағдайдың қалыптасуы сол жердегі бар
заттардың байланысынан, одан ... ... ... пайда болады. Ал экологиялық жағдайлар жер ... ... ... ... ... да, неге ... да ... Ол
жағдайларды біліп, анықтау үшін оқушылардың ... ... ... керек. Онсыз табиғатты қорғау мәселелерінің негізі
де қаланбайды.
Экологиялық мәдениеттілікке негізделген экологиялық біліктіліктерді
қалыптастыру мәселесі ... ... ... орын ... ... ... пәнаралық және курсаралық мәні де зор. Себебі қазіргі
кезеңде ... - ... ... ... ... және ... ... табиғат және қоғам арасындағы; өзара қарым-
қатынастардың оптималдылығын ... ... ... ... ... оқушылардың экологиялық біліктіліктер жүйесін
қалыптастыру - физикалық географияның өте ... ... ... ... оқытуда экологиялық біліктіліктердің рөлі зор және
алуан түрлі. Оларды мектепте оқытылатын ... ... ... ... ... меңгеруге жататын дербес бөлігі ретінде қарастыруға болады.
Сонымен, іс-тәжірибеден ... ... ... ... экологиялық білімдер жүйесін оқырмандар назарына ұсынуды жөн
көрдік.
Кесте 2
Физикалық география ... ... ... ... |Пән ... ... мен біліктіліктер |
| | ... | |
|1 ... ... ауданында табиғатқа оң және теріс |
| |география| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| | | ... ... |
|2 | ... және | ... ... ... |
| | ... |жағдайларын картада кескіндеу. Шаруашылық |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... ... және қорғау картасын|
| | | ... |
|3 | ... ... жер бедерін өзгертуі, эрозияның үдеуі |
| | | ... оны ... |
| | | |Өз ... ... пайдалы қазбалардың |
| | | ... |
| | | |Жер ... ... біліктіліктері |
|4 | ... ... ... ... | | |су ... ... ... |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ішкі суларың пайдалаиуда |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... Суды ... шараларын жүзеге асыру. |
|5 | ... ... ... өзгеруі, ластаушылардың |
| | | ... ... ... іс-әрекеттің |
| | | ... ... ... ... ... |
| | | ... ... |
|6 | ... ... мен адамның өзара әсері. Сирек және |
| | | ... кету ... ... қорғау |
| | | ... ... ... |
|7 | ... ... кешендерін адамның өзгертуі. |
| | ... |Өз ... ... ... ... |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... сыз ... болдырмау. Экскурсия |
| | | ... ... ... ... ... |
| | | ... |
|8 ... ... ... адам мен ... |
| |р ... әсер ... ... ... |
| |мен |ң ... ... ... |
| ... |басты |5-6 сыныптардың ... ... |
| ... | |
| |сы ... | |
| ... | |
|9 | ... |Мұхиттар экологиясының ерекшеліктері. |
| | | ... ... ... және ... |
| | | ... экологиялық проблемалары, теңіз балық|
| | | ... ... ... ... ... | | ... ... ресурстарының |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... ... ... ... | ... ... ... жағдайында |
| | ... ... мен ... ... ... ету ерекшелігін|
| | | ... ... | ... ... ... ... ... | ... ... ... ... және ... |
| | | ... паидаланудың мысалдары. Жеке |
| | | ... ... ... ... пайдалану |
| | | ... ... ... шараларын дайындау.. |
|12 | ... ... ... |
| | | ... ... Табйғатты пайдалану мен |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... дәлелдеу. ... | ... ... тайга, аралас ормандар табиғат |
| | ... ... ... проблемалардың байқа- |
| | ... |луы ... ... ... |
| | | ... дамуы әр түрлі |
| | | ... ... ... ... |
| | | ... болу ... және шешу жолдарын |
| | | ... ... | ... |5-7 ... ... ... ... |
| | |лық ... ... Өз ... ... ... ... |
| | | ... ... ... |
|15 ... ... - адам - ... ... ... |
| |ның ... ... экологияның рөлі, Қазіргі география мен |
| ... ... ... даму ... ... |
| |география|негізі |зерттеудің әдісі. Географиялық орта. |
| |сы ... ... ... ... ... ... |
| ... |Табиғат ресурстары және оларды қорғау тәсілдері.|
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... және оларды жіктеу. Табиғатты пайдалану.|
| | | ... ... ... және қорғау. |
| | | ... ... ... ... ... |
| | | ... Жеке табиғатты қорғау тәртібінің |
| | | ... ... ... | ... ... ... және олар- |
| | |ың ... ... ... ... ... |
| | ... қойнауын қорғау және қалпына келтіру. |
| | ... ... ... әсері. Климат және адам |
| | ... ... ... ... ... | | |оны ... шараларын жасау. Су ресурстары, |
| | | ... ... ... ... ... | | ... ... проблемалары. Суларды қорғау. Жер |
| | | ... ... ... ... және |
| | | ... Адам және ... Биоресурстардың |
| | | ... ... және ... ... қарастыру. |
|17 | ... ... ... ... әсері және |
| | ... ... ... ерек- |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | | ... және ... өз ... ... |
| | | ... ... ... ... ... қызметін жетілдіру, сол арқылы жоғарғы сынып
оқушыларының экологиялық білім деңгейлерін одан әрі ... ... ... тығыз байланысты.
Бұл мәселеде облыстық (аудандық) балалар мен жасөспірімдер туризм және
экология орталықтарындағы мұғалімдердің қосымша ... ... ... ... Бұл ... ... бойынша то-лық анықталды деуге
болады, өйткені ... ... ... ... ... ... ... арасында осы мәселені теріс
түсінушілермен жұмысты бәсендетуге болмайтындығын дәлелдеп ... ... ... ... ... (БДҰ) ... ... адам денсаулығының 20 %-ы қоршаған орта жағдайынан
(экалогия), 50 %-ы салауатты өмірде ... ... ... және
тек 10 %-ы денсаулық сақтау қызметінің даму ... ... ... ... мен ... ... ... жеткілікті болғанымен,өкінішке ораи жалпы денсаулық сақтау мәселесінде
оның ықпалы болып отыр.
Қазіргі ... ... ... ... ... достастығы
аймағы бойынша алып карайтын болсақ, 2005 жылға қарай экологияның адамға
әсері мынадай тұжырым жасалынып отыр: ... ... ... 40 ... ... ал ... ... мәселесінің келеңсіз жайттарына сай тұқым
қуалау факторының әсері 30 %-ға дейін өседі. Осы айтылған деректерге сүйене
отырып, өз ... 25 %-ға, ал ... өмір ... ... 5 ... ... ... адам мен табиғаттың бірлігі идеясын дамыта ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортанын ерекшелігі
туралы ілімді дамыта түсті.
Ю.Горский мен басқа ... ... ... ... ... түсіндірді қоршаған ортаны корғау және оны қалпына келтіруді басты
мақсат еткен біртұтас дүние жүзілік
ұйым құру және планетарлық жүйені ... ... ... әр ... ... ... осы бағыттағы ұлттық-мемлекеттік білім беруді
жетілдіру ақпараттық өркениетті ... яғни ... ... өмір
сүру, басқару үрдістерінде басқа да байлықтар сияқты роль атқаруы керек.
Бұл ... ... ... ... де мүмкін, бірақ үшінші
мыңжылдыкқа қадам басқалы ... жас ... ... ... жасап жүрген
ұстаздар қауымы үшін бұл қоршаған ортаны корғауды одан әрі жетілдіру, ... ... ... ... ... ... мен қалыптастыру қызметінде
өскелең ұрпақпен жұмыс жұргізудің негізі ... ... ... ... ... және ... ... болжамдарымызда дәлелденгендей жалпы білім беретін мектептердің
барлық ... мен ... тыс ... ... ... жетістіктің кепілі болатындығы туралы пікірдің қалыптасуы ... ... оңды ... тек жоғарғы сынып оқушыларымен жүйелі түрде
жұргізілген экологиялық туристік-өлке-тану ... ... ... ... ... қызметі мен мектептен тыс мекемелердін ... ... осы ... әдебиеттерге жасаған талдауларында көптеген
көрнекті оқымыстылар, алдыңғы қатарлы, озық ойлы ... ... ... С.Т Шацкий, А.С.Макаренко, А.ВЛуначарский, ТА.Семашко,
В.А.Сухомлинскийлер дәлелдеп береді.
2.3 Қазақстан республикасының экономикалық және ... ... ... жүзі ... ... курстарында экологиялық тәрбие беру
тәсілдері
Қазіргі қоғам адам тағдырына жаңа ... пен ... ... ... жеке ... ... дамытуды, халықтық әдет-ғұрыптар мен
салт-дәстүрлердің негізінде ұлттық сана-сезімді қалыптастырып, оқушылардың
білім сапасын жетілдіруді талап етуде. Сондықтан ... ... ... білім мен тәрбие беру ісін халқымыздың озық дәстүрлерімен
байланыстырып, ұлттық ... ... баса ... ... ... ... сусындаған ұрпақты адамгершілік, экологиялық, отаншылдық,
эстетикалық бағытта тәрбиелеу қажеттілігі айқындалуда.
Ел Президенті Н.Назарбаевтың "Балаларды Отанды, ... ... ... ... тәрбиелеу - мұғалімнің аса маңызды да, ... ... ... жалпы білім беретін мектептердің жас ұрпақты ұлттық игіліктер
мен адамзат мәдени мұрасының сабақтастығын сақтай отырып оқыту, тәрбиелеу
және әрбір шәкірттің жеке ... ... ... ... ... ... мақсаттарымен сабақтасып жатыр.
Біздің еліміз - Қазақстан Республикасы табиғи ... бай ел, ... ... ... ... бағалайтын, табиғаттың аялайтын ұрпақ
тәрбиесі мен біліміне көбірек көңіл бөлу ... өмір ... ... ... ... ... ... пен құрмет сезімін, олар
атқарып жатқан ұлы істерге белсене араласу үшін туған елге деген патриоттық
сезімде тәрбиелеу, ... ... ... ... ... ... білім беретін мектептегі география пәндері ... ... ... ... ... өмірдегі талапқа сай жаңаша болуды қажет
етеді. Жаңа ... ... ... ... және әр сынып
оқушыларының жас шамасына қарай физиологиялық талапқа сай жүргізіледі.
Қазақстан Республикасының экономикалық және ... ... өз ... ... ... ... халқын,
оның экономикалық-экологиялық пробле-маларын терең білу ушін қажет. Бұл
экономикалық-экологиялық географияның күрделі мәселелерін ... ... ... шаруашылығы мен тыныс-тірлігінде болып жатқан
экономикалық өзгерістердің мәнін ... ... және ... ... ... ... ... маңызын саналы түрде аңғаруымызға көмектеседі.
Экономикалық және әлеуметтік ... ... екі ... ... адам
қоғамы мен табиғаттың өзара әрекеттесуін зерттейді, табиғат ... ... ... ... баға ... ... табиғат байлықтары
қандай, олар қайда орналасқан, оларды қалай барынша тиімді пайдалануға
болады, ... ... ... ... ... ... ... табиғат жағдайларының жиыны адамға, оның өмірі мен еңбегіне қалай әсер
етеді? - деген сияқты сұрақтарға жауап береді.
Қазақстанның экономикалық және ... ... пәні ... ... әр ... ... статистикалық мәліметтер үнемі қажет.
Сондықтан, география сабағында жаңа ақпараттар пайдаланып, интернет ... ... ... жүргізу, сабақты әр түрлі тәсілдермен түрлендіру
қажет. Оқушылар үшін жаңалықтар, жаңа ... ... ... ғана емес, өз бетінше жұмыс жасау арқылы да беріледі.
Қазақстанның экономикалық саласында жаңа қолданып ... ... жаңа ... ... ... пәнінде де пайдалану қажет.
Білім берудегі басты міндет - география ... ... ... ... ету, жаңа ... сай, ... арттыру болып
табылады. Оқушының қажеттілігі мен ... ... ... ... ... ... ... енгізу, соның ішінде ... ғана ... ... құралдарды, слайдфильм, диафильм,
видеофильмді, электрондық оқулықтарды пайдалану жас ұрпақтың нәтижелі білім
алуына көмектеседі.
Оқушыларға берілетін барлық оқу-тәрбие жұмыстары ... ... ... ... ... ... алға ... негізгі мақсаты -
оқушыларға терең де тиянақты білім беру. Сондықтан да мұғалім ... ... ... озық ... ... ... ... пәнге деген қызығушылығын арттырады.
Қазіргі уақытта адамзат экологиялық қиын ... тұр, ал оны ... ... ... білім мен тәрбиенің маңызы аса зор.
Табиғи ... ... ... ... ... жоғалуы, табиғи
ландшафт өнімділігінің төмендеуі, топырақ, су жүйесінің құрғауы, коршаған
ортаның ластануы Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... жағдайға ұшырауы, т.б. су көздерінің ластануы, энергетика
мен ауыл ... ... ... барлық елдегі эколог-мамандардың
біріккен жұмысы үшін перспективалық мәсслелер болып табылады. Мұндай қарым-
қатынастар суды сақтау, суды ... және су ... ... ... ұлттык бағдарламалардың бірігуіне әкеледі.
Қазақстанда экологиялық жағдайдың ... ... ... ... ... ... апатқа әкеледі, ... ... - ... ... ... ... бірі, ерекше
атап айтқанда, халықтың тұрмыс жағдайының тұрақтылығы мен қалыпты өмір
сүруін ... ету. ... ... нашарлау себептерінің бірі
халықтың экологиялық білім деңгейінің ... ... ... ... ... мәселелер басқару шешімдерін қабылдау ... ... олай ... ... ... оның себептерімен емес, ал
олардың туындауымен күреседі.
Экологиялық ... ... ... ... - ... мен ... даму
тұрақтылығын қамтамасыз ететін құралдардың бірі.
Тұрақты даму ұстанымдарында экологиялық капитал қорларын болашақ ұрпаққа
жеткізу мен сақтаудың ... ... ... құнарлығы, таза
ауа, белгілі климат, азондық қабат, генетикалық ... ... және ... ... ... барлық мамандардың экологиялық
дайыңдығының санасы маңызды деңгейде анықталуы тиіс.
XXI ғасырдың күн тәртібінде экологиялық білім өзіндік ... ... ... ... ету үшін ... ... өмір, құндылықтар,
білімді өзгертудің негізгі механизмі ретінде ... ... ... адам ... ... ... болып есептелінеді.
Экояогиялық білім беру төмендегідей адам іс-әрекеттерінің дамуына
негізделген: — табиғи ресурстарды ... ... ... ... ... табиғи экожүйені сақтау;
- қабылданған экологиялық этиканы, тәртіп ... ... одақ ... ... меңгеру;
— қаржылық қолдау және қоршаған ортаны қорғауды жүзеге асыруға белсенді
түрде қатысу, толық дайындықты қалыптастыру;
ТМД мемлекеттеріндегі біріккен ... ... ... ... ... ... қорғау- әрекеттерін жүргізу.
Сабақтың дамытушылығы: оқушылардың дүние-танымын кеңейту, географиялық
қызығушылығы мен ғылымға деген ынтасын, зерттеу, ... ... ... шығара білуге кабілетін дамыту.
Білімділігі пәнаралық байланысты ұштастыра отырып, теориялық білімін
дамытып, аралай және нақтылай түсуге, өздері қорытынды жасап ... ... ... ... тірі денелерге, қоршаған ортаға ұқыпты
қарап, оларға деген сүйіспеншілігін оятып, рухани-адамгершілікке тәрбиелеу
және эстетикалық, экологиялык-экономикалык тәрбиені ... ... ... дала ... ... ... жұмыстар. .
Сабаққа ... ... ... ... ... басты күрек,
дәптер, қарындаш, қаламсап, шағын қорапша, жиналмалы метр, ... ... ... ... ... ... бөлмесінде түгелдеп, қауіпсіздік
ережесімен таныстырып, оқушыларға мектеп ауласында ... ... ... ала ... ... ... ... қауіпсіздік ережесі қатаң сақталуына баса көңіл ... ... ... қалай қазу және топырақты ... үшін ... ... алу ... ... ... ... топырағы зерттелген жерді қарап ... Егер ... беті әр қилы ... мәселен көтеріңкі және ойыс болса
немесе оның ... ... әр ... болса, онда сыртқы түрлі жағынан
айырмасы бар ... ... ... қазу ... ... ... әдетте, 150 см, ені 70-80 см терендігі ең терең деген жеріне
кемінде 100 см болады. ... ұзын ... ... ... ... ... ... бақылап, үлгісін алуға белгіленген тар
қабырғаларының бірі ... ... ... үшін ... ... ... ... ұзын жағына тастау керек. Бір қабырғасын саты ... ... ... Осы ... ... ... түсіп шығу қолайлы болады.
Жұмыс барысы кезінде жер бетінің тар қабырға жағындағы өсімдік жамылғысы
басылып, бүлініп қалмау үшін, ... ... ... ... оқушы
кезектесіп қазғаны дұрыс. Шұнқыр (шурф) даяр болған соң топырақ кесіндісін
мұқият қарап шығын, суреттеп сипаттап жазып шығуға кірісеміз. ... ... ... ... Мұқият қарап шыққан соң әрбір қабатынын қалындықтарын
өлшеп, жазады. Оны мұғалімнін ... ... ... ... ... ... ... ТЫС ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУ МӘСЕЛЕСІ
Қазіргі таңда оқушыларға экологиялық білім беру мен ... ... ... сыныптан және мектептен тыс жұмыстардың
орны ерекше. Оқушылардың сабақтан тыс жүргізілетін тәрбие ... ... тыс ... ... тыс ... деп ... Бұл жұмыс мұғалім сабақ
үстінде жүзеге асыратын тәрбие жұмысын толықтыра және тереңдете отырып, ... ... ... мен ... ... толық ашудың,
олардың белгілі бір нәрсеге кызығуы мен ынтасын оятудың құралы ретіиде ... бос ... ... ... болып табылады және олардың
адамгершілік мінез-құлыққа жаттығуын ... ... ... ... ... негізі ретіндс кызмет атқарады.
Сыныптан тыс жұмысқа сабактан бос кезінде жүргізілетін, тәрбие мен білім
беру ... ... ... мен бағыты бар сабақтар жатады.
Қазіргі кездс тәрбие жүйесінде мектептен тыс жұмыстар едәуір орын ... тыс ... ... ... бар. ... ерекшелігі,
оқыту сабақтарына қарағанда сыныптан тыс жұмыс ерікті негізінде өткізіледі.
Оқушылар ынта мен бейімділіктеріне байланысты өз ... әр ... ... сабақтан тыс уакытта өз қалаулары бойынша көп болып
және жеке атқаратын ... ... ... тыс ... екінші ерекшелігі, оның міндетті бағдарламалар көлемімен
байланысты болмайтындығында. Оның мазмұны мен формасы ... ... ... мен ... ... ... болады.
Қазіргі жағдайдағы сыныптан тыс тәрбие жұмысының мәні ... ... ... ... ... ... Егер ... уакыт
бұрын сыныптан тыс жұмыста өзара сөйлесу және көңіл көтеру формалары басым
болып келсе, казір ол ... ... мол ... ие болып келеді.
Сыныптан тыс жұмысқа қойьлатьн талаптардың ең маңыздыларының ... ... ... ... Кез ... үйірменің, ғылыми коғамының жұмысы
айнала қоршаған өмірмен танысуға және оны ... ... ... ... ... тыс ... ... беру бағытында жүргізілетін жұмыстардың
түрі өте көп. Бірак, бәрінің де мақсаты - баланы жан-жақты жетілдіру, оның
бойында табиғатқа ... ... ... оны ... ... және эстетикалык сезімін дамыту. Тек олардың қай ... ... ... ... ... ... ескерілетін нәрсе:
оқушылардың жас ерекшслігі, жүргізілгелі отырған жұмыс мазмұны, тәрбиенің
өз мүмкіндіктері.
Бүгінгі ... ... ... мен ... табиғатты қорғау шаралары. Жас
ұрпақты табиғатты сүюге, аялауға, қорғауға ... яғни ... ... ... ... Экология ұғымы табиғат ... ... ... ... ... білдіреді. Олай болса
табиғатты қорғау осы экологияның негізі емес пе? Қазіргі ... ... ... ... ... ... табиғатты қорғауға
байланысты кеш, апталық, дәріс, т.б. өткізу ... ... ... ... экология жеке пән ретінде жүргізіледі, ал біздің оқу
жүйемізде экология ғылымының тек ... ... мен ... ... ... ... берілуде.
Ертедегі нақыл сөздер, мақал-мәтелдер, жастарды табиғатты сүюге, олардын
экологиялық мәдениетін қалыптастыруда құнды ... ... ... ... ... ... ... басталады. Адамзаттың береке-
байлығы жер екені, халқымыздың жерден өсіп-өнгені, туған жердің тобықтай
тасы мен бір уыс ... ... ... елі, жері үшін ... ... ... кең ... қалай қорғағаны жайлы айтылады. Бүгінгі
Жер-ананың мүшкіл халін ... ... ... ... экологиялық
жағдайдың ауырлығы, әсіресе Арал қасіреті бүгінде бүкіл ... ... ... (ол ... және Қазакстандағы «қатерлі нүктелер» туралы
сөз козғалды), Семей маңындағы жарылыстан әлі күнге дейін зардап шегіп келе
жатқан ел ... ... ... ... үлкен стенд жасалды. Халқымыздың
белгілі ақыны Олжас Сүлейменовтің «Семей —Невада» ... ... ... жабуға өз үлесін қосқанын, елбасымыз Н.Ә. ... ... ... ... ... ... ... деректі фильм
көрсетілді
Табиғаттағы экологиялық жағдайға байланысты құрып кету ... ... мен ... ... да сөз қозғалды. Осыған ... ... ... ... ... ... ... Іс-шараның окушыларға танымдық және тәрбиелік маңызы зор болды.
Олар әрбір адамнын табиғатқа деген қарым-қатынасы ананың ... ... ... ... ... ... одан ... алу біздің
экологиялық мәдениетіміздің басты көрсеткіші екенін, табиғатты ... ... бен ... ... ... ... ... Экологиялық үйірме жұмыстарын ұйымдастыру
Ауыл маңайындағы өсімдіктер, жан – жануар, құстар және олардың ... ... осы ... ... ... ... ұсынып
отырмын. Экология үйірмесінің жұмыс жоспары.
Кесте 3
|Тақырыптар ... ... ... ... ... ... құрып талқылау |Әртүрлі фотосуреттер|
|Үйірме мүшелерін сайлау |Жергілікті жер-су ... ... жер ... ... шығу ... ... ... шертеді ... ... ... ... ... |
|«Алтын күз» кеші |Әрбір сынып ... күз ... |
| ... байланысты өлең |байланысты шығарған |
| ... ... ... ... жинақтау. |
| ... ... |Күз ... |
| ... ... жасау. |
| ... жер ... ... |
| ... ... ... |пайдасы туралы, күз |
| ... өзен ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... | ... және |
| | ... ... |
| | ... көрсететін |
| | ... ... ... ... ... ... ... әлемі ... ... және ... ... бір ... адам ... өміріндегі |
|бөлігі өсімдік ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |«Ас – адамның |
| ... кеш. ... ... |
| | ... ... | ... әр ... |
| | ... ... |
| | ... ... киіз |
| | ... үлгісі т.б. |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... |Ауа ... ... ... елкенің ауа |
|Туған өлкенің ауа – райы ... ... ... ... ... ластануы |Ауа райы ... ... ... ... аса ...... ластануы туралы |белгілерге қарай ауа|
|Қазақстан туған өлкем» |хабарлама әзірлеу. Ластану|райын болжау. |
| ... ... ... ... |
| |І-ІҮ ... ... |ластануы турлы |
| ... ... ... ... ... |
| | ... пайдалану. |
| | ... әр ... |
| | ... ... |Табиғат туралы ақын – |Әр ... ... ... табиғатсыз |жазушылардың тебірене |және жеке ... жоқ - мұны ... ... сөздері мен |оқушылардың ... тлі ... ... оқу, ... айту.|орындауында табиғат |
|«Жан – жануарлар әлемі» |Ән конкурсын ұйымдастыру. |туралы ән сайысы |
|«Қызыл тас – біздің ... ... ... ... ... ... мен танысу, |жабайы жануарлары» ...... ... ... шаралары. |альбом жасау |
| |Жыл ... ... ... тас ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... тас |Жабайы жануарлардың |
| ... ... ... ... ... |
| ... Онда ... ететін |жарыс ұйымдастыру. |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |сөзжұмбақ, |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... |әр ... ... |
| ... ... қадағалау. |
|ҚАҢТАР ... ... ... салу ... ... көрініс|
|Табиғат бала көзімен |сайысы. |қою ... ... ... ... ... бұлақ |Су туралы өлеңдер |
|бастау өзендері ... ... және |оқу ... –тіршілік көзі |оларды қорғау. Су туралы | |
| ... ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... маңызы және оны | |
| ... ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... ... | |
| ... ... ... ... ... ырым |
|Табиғат күнтізбе ... ... ... ... ... жер табиғаты |тіршілігіне орай табиғатта|олардың мағынасын |
|толғандырады. ... ... ... орынды |
|Менің сүйікті хайуанатым |болатынын алдын-ала білуі.|пайдалана білу. |
|Табиғат даналығым ... ... ... |Осы ... ... |
| ... ... |
| ... ... ... | |
| ... ... шығарма | |
| ... | |
| |ІҮ – ҮІІІ ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... келе жатқан | |
| ... ... ... сөз, | |
| ... – мәтелдерден «Кім | |
| |көп ... ... ... ... ... күту, отырғызу, |Сирек кездесетін ... ... ... ... |жәндіктердің суретін|
|Өлкеміздің жәндіктері |түрлері» ... ... ... ... илеуі |Туған өлке жәндіктерімен | |
| ... ... және ... | |
| ... туралы хабарлама| |
| ... ... ... | |
| ... оның ... | ... ... және олардың маңызы|С.Сейфуллиннің |
|Жергілікті жердің құстары|туралы әңгіме. Құстарды |«Аққу», поэмасын ...... ... ... ... аққу |тыңдау, «Қанатты |
|Құстарға ұя жасау. |туралы ... аңыз ... ... |
| ... ... |– ... ... |
| ... ... ... |құстарынан альбом |
| |кеш. ... ... ... ... |
| ... ... жұмбақ шешу. |Газет шығару, әр |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... ... |
|«Менің ауылым». |байланысты кеш. ... ... ... су ... ... ... ... (саяхат) |
|балықтар ... ... | ... ... ... ... жылғалар, | ... ... ... туралы алған | |
| ... еске ... | ... ... мен іс - әрекеттің ... ... ... ... жұмыстың орындалуының негізі болып табылады.
Қазақстан географиясында ... ... ... ... ... бірнеше бағытқа бөлуге болады.
Кесте 4
Қазақстан Республикасы географиясы мазмұнындағы ... ... ... ... ... өзіндік жұмыстар |Басқа ... |
| | ... ... ... ... әр |Биологиямен, химиямен, |
| ... ... ... ... |
| ... ажырату, олардың | |
| ... мен ... ... | |
| ... ... ... | |
| ... игеру және қорғау, | |
| ... ... ... | |
| ... ... | |
| ... шешу жолдары. Сыларды | |
| ... ... және әр ... | |
| ... іске ... | ... ... табиғат ресурстарына |Қазақстанның |
| ... бере ... ... ... және |
| ... орта мен адам ... ... |
| |әсері туралы мүмкіндіктер | |
| ... | ... ... ... ... ... химия, |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... табар залалы,| |
| ... ... және оның | |
| ... ... пйдалану | |
| ... тың ... ... | |
| ... ... ... табиғи | |
| ... ... ... | |
| ... ... жаңа | |
| ... ... | |
| ... ... | |
| ... ... жатқан оңды | |
| |іс – ... мен ... | |
| ... ... ... ... | |
| ... алулары тиісті | ... ... |Өз ... ... ... шағын |Өлкетану және жергілікті|
|немесе |экологиялық картасын немесе шағын|жер материалдарды, ... ... ... жасай алуы |халықтық педагогика, |
|картографиялық | ... ... ... |
| | ... ... ... т.б. ... ... ... ... осы үздіксіз экологиялық
бағыттағы өзіндік жұмыстарды жүргізгенде, оқушы бойында жетіспейтін құнды
қасиеттердің бірі – ... ... мен ... ... ... ... қабілетті, мәдениетті ұрпақ, жеке тұлға дамиды.
3. 2 Өлкетану жұмыстарында экологиялық тәрбие беру
Жер ғаламшары Күн жүйесіндегі ең сулы ... ... ... ... ... 1500 миллион шаршы шақырым. Бұл судың көп бөлігін суы ... мен ... ... ... тек екі пайыздайы ғана тұщы судан
тұрады, Су адамзат өмірі мен ... өте ... рөл ... ... В. И. Вернадский судың маңызын айта келе, «бір тамшы суда ... ... бар» ... екен. Ғалымның бұл көрегендік болжамы казір
толық дәлелденіп отыр.
Қазіргі кезде ірі өндіріс орындарының күрт ... ... ... ... улы ... ... көл, ... жер асты суларының
ластануына әкеліп соқтыруда. Ал судың ластануы әр түрлі ерекше ... ... ... отыр. Мысалы, Жапонияда «Тиссо» химия бірлестігінің
тазаланбаған өндіріс қалдығын Миномата бұғазына жіберу салдарынан миномата
ауруы таралып ... ... ... тағамға пайдаланудан адам бірнеше жыл бойы төсек
тартып жататын жоғарыдағы ауруға ... ... жері жоқ. Әр ... ... үшін ... екі ... ... Ал өндірісте, ауыл ... су ... ... Мысалы, 1 тонна шойынды қорытып, болат прокатқа айналдыру үшін
4000 м3, 1 тонна мыс үшін 500 м3, 1 ... ... ... үшін 3500 м3, ... мақтаға 10000 тонна, 1 тонна бидайға 1500 тонна су жүмсалады екен.
АҚШ-тағы барлық көлдердің 2/3-сі. өндірістен ... ... ... ... іске ... ... ... істен шығуға жақын тұр. Дүние
жүзінің дамыған алдыңғы қатарлы мемлекеттері — АҚШ, ... ... ... ... ... ... адам айтқысыз ластануда.
Францияның өнеркәсіп орындарынан өзендерге жылына 6 миллион ... ... ... ... ... ... өз өңіріміздегі өзен-көлдердің экологиясына көңіл
белейік. Еліміздің Оңтустік Қазақстан облысының Оңтүстік бөлігін киелі
Ордабасы ауданы алып ... ... ... 77,6 мың ... астам (1994 ж.)
Орталығы — Темірлан селосы. ... ... ... және ... батысында Қызылқұм және Арыс, ал шығысы мен ... ... ... ... ... Сырдария алды үстіртіне жатады.
Солтүстік шығысында Қаратау жотасында 1000 — 1800 метрдей шектесіп ... ... ... ... ... ... ... созылып
жатыр. Ауданның езендері Арал теңізі бассейініне жатады және Сырдария ... ... ... ... ... — Бөген және ... Осы екі ... ... ... ... ... ... жатыр. Арыс езені облыс аумағындағы
Сырдарияның оң жақ ... ... Ал ... ... ... ... тек ... болған жылдары жетеді. Ол көлдік жүйемен аяқталады.
Топырақ жамылғысы негізінен кәдімгі оңтүстік күлгін топырақтан тұрады,
Топырақ. жамылғысы топырақ ... ... және ... жағдайына
байланысты бірнеше генетикалық түрге бөлінеді. Өзен ... ... ... батпақты топырақ таралған.
География пәнінен «Туған өлкенің табиғатын қорғау» тақырыбында
конференция ... ... ... ... — оқушыларды айналадағы ортаның тазалығына
жауапкершілікпен қарауға баулу және қызықты ... ... ... ... ...... ... білуге, бақылау нәтижелерін
талдап түсінуге уйрету экологиялық сауаттылыққа бағдарлау
Газет материалдары, қорықтар, ... ... әр ... ... ... ... ... нақыл сөздер, кестелер
ілінді.
Сабақ барысы.
Мұғалім ... ... мен ... ... соң ... ... кезеңдегі ластануы мен одан қорғау жолдары жөнінде қысқаша
әңгімелейді.
Конференция ... әр ... ... пайдаланып дайындаған
қызықты баяндамаларымен жалғасты. Мысалы, ... ... ... шығу жолдары» жөнінде бір оқушы қазақ жеріне көмек ... ... ... олардың тез арада жабылуы қажеттігіне тоқталды.
Ел Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына арналған жолдауында
мемлекеттік "Жасыл ел" бағдарламасын іске ... ... ... ... ... ахуалды сауықтырып, турғындардың денсаулығын
жақсартудың маңызды ... бірі - елді ... ... ... ... "Ана ... - алдындағы баласы, жердің көркі
- желкілдеген ағашы". Олай ... ... ... ... ... бөлеу -
өзіміз үшін де, өзгелер үшін де, болашақ ұрпақтар үшін де улкен ... бір түп ... ... өзі ... ... оның ылғалдылығын
арттырып, шуды азайтып, елді мекенді ... ... ... ... улы ... сақтап, ауаны оттегімен қамтамасыз етіп отырады.
Адамның табиғатты өзгертуі қауіпті жағдайға айналып ... ... ... ... Әсіресе, қуаңшылықты, экологиясы нашар
біздің мекен ететін аймағымыз үшін қою көлеңкелі ағаштарды егу өте қажет.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі ... жас ... жеке ... болып қалыптасуына ізгілік,
ғылымилық, жүйелілік ұстанымдарына негізделген ... ... ... жүйесін құру, оның тәрбиелік ... ... ... бірі ... ... ... да ... жылдары республика
көлеміндегі мектепке дейіигі мекемелер мен ... ... ... ... ... ... ... "Балаларды
табиғатпен таныстыру" бөлімінен бастау алады. Ал табиғатпен таныстыру -
балалардың танымын дамытудағы ... ... ... ... ... орта жөніндегі үғым-түсініктерін байытатын жалпы және нақты ғылыми
мәліметтер алуының ... зор. ... ... ... ... ... тіршілік атаулының алтын ұясы, тал бесігі, өсіп-өнер мекені" екендігі
жөнінде ... ... ... Кейінгі он жылдықта мектепке дейінгі
және бастауыш ... ... тірі және өлі ... деген сүйіспеншілік
қарым-қатынасын тәрбиелеу мақсатында табиғатпен таныстыру, яғни ...... ... жұмысымен үштастырылды.
Экологиялық тәрбие — жаңа категория, ол ... ... және ... ... ... Ал ... экологиядағы негізгі
түсініктер мыналар: а) жеке ... ... ... өмір сүру ... қарым-қатынасы, біртектес өмір сүру ортасына не болған бір аймақтағы
экожүйелердің қызметі; ә) өмір сүретін тірі ... ... ... ... ... қарым-қатынаста болуы.
Бұл екі ұғым мектеп жасына дейінгі балалар мен ... ... ... ... ... жайындағы түсінігін дамыту арқылы
көзқарасын қалыптастыруға мүмкіндік береді. ... ... ... жағымды
қарым-қатынасты айқындаудың бір формасы ... ... ... ... тәрбие үрдісінде көрініс табатын іс-әрекеттің мынадай
түрлерін атауға болады:
табиғаттағы әр ... ... ... ... ... ... іс-әрекетін білдіретін сюжетті-рөлді ойын;
балабақша және мектеп алаңында (табиғаттағы ... ... ... немесе оларды күтіп-баптауды жүзеге асыру, сондай-ак, заттарды қайта
өңдеу (ойыншықтарды, кітаптарды және т.б. ... ... ... әсерлерін және адамдардың табиғаттағы ... ... ... ... ... ... ... мен жануарлар дүниесінің объектілерімен
еркін түрде байланыс жасау — бакылау, ... ... ... ... ... үйрету мен белгілі бір жағдайға бағындырып үйретуді қамтитын
кешенді іс-әрекет;
тәжірибе жасау-бақылау нәтижесіндегі өз пікірін айтумен ... ... ... ... іс-әрекет;
тіл, сөйлесу іс-әрекеті, сұрақтар, хабарламалар, ... ... ... ... ... мен ... да құпия әсерлер жөнінде
пікір алмасу, әңгімелесу арқылы табиғат жайындағы түсініктерін айқындау;
... — өз ... ... іс-әрекеттерін дамытумен бірге
табиғат туралы жәие табиғаттағы адамдардын іс-әрекеттері жөнінде
мәліметтерді алуды қамтамасыз ету;
... ... ... ... ... ... ... оку балалардын табиғат жөніндегі қалыптасқан
тусініктерін айқындайтын және жаңа мәліметтерден хабардар болуға ықпал
ететн іс-әрекет түрлері.
Баланын табиғаттан ... ... ... ... ... оның ... ... табиғат жөніндегі түсінігін айқындауға ықпалын тигізеді.
Табиғаттағы әдемілікті сезініп. қабылдау дағдысы өзнен-өзі келе ... ... ... ... ... ... ... және тәрбиеші-
ұстаздардың көмегімен жүзеге асырылады. Демек, олардың өз бетінше ... ... оның ... ... ... жеке басы ... ... деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. Мұндай іс-
әекет түрлері арқылы баланың жеке тұлға ... ... оның ... ... сабақтастықта байланыстыруға болады.
Балалармен экологиялық бағыттағы іс-әрекет ... ... ... қол ... ... ... ... танытып,
экологиялық тәрбие жұмысы кезінде ... ... ... етеді. Сол себепті балалардың экологиялық тәрбиелігінің
деңгейін көтеруге олардың тұлға ... ... ... ... ... ... әдіс ... ұсынамыз.
“Тіршілік иелерінің өміріне қажетті жағдайларды туғызу және ... ... ... ... ... ... әдіс ... Ол балалардың тәжірибе жасау дағдыларын икемділіктерін айқындауға
бағытталған. Объектілерді бақылау өсіп-өндірудің нәтижелері ... ... ... ... береді және
оларға сипаттама беруді қамтамасыз етеді. Экологиялық тәрбиеде ... жету -осы әдіс ... ... мен ... ... ... ... болуында. Сондай-ак, заттарды күтіп-
баптауда, оларды жөндеуде және жаңартуға қатысу балаларға қажетті,
тәжірибелік дағдыларын қалыптастыруға септігін тигізеді.
Картамен ... ... ... ... балалардың алғашқы
географиялық танымдарын қалыптастырып және оқу іс-әрекетінің ... ... ... өз ... кейбір экологиялық жағдайларын
таныпбілуге ... ... Осы ... ... ... балалар үлкен
құлшыныспен, қызығумен ынталы атқарады және ... ... ... ... ... әңгімеде өзінің ой-пікірін айтуға
дағдыланып, белгілі бір тұжырым, қорытынды жасауға белсенді ... ... ... ... ... ... ... дамытудың
мемлекеттік бағдарламасында "Адамзат жинақтаған білімді ... ... ... ... ... ... ... ағымның үндеуіне шанысты
пайдасыз болып қалды. Басты ... ... ... ... ... беру емес, ақпараттық-интеллектуалдық ресурстарды өз бетімен ала
алатын, талдай білетін, идея бере ... ылғи даму ... ... ... ... әлем ... іске асыра алатын тұлға қалыптастыру
болып саналады" деп атап ... кай ... де ... ... - ... де ... ... де
белсенді адамдар. Сондықтан да коғам талабына сай қоғамды көркейтетін,
дамытатын жастар тәрбиелеу - ең ... ... ... ... ... занында мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет "Әр баланың
жеке қабілетіне ... ... ... жеке ... ... ... өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны мәлім. Біздің қазіргі
мектептің маңызды ... ... ... ... ... және білімді өз бетінше алуы және оны қолдана білуі.
Бұл мәселерді шешу үшін ... және ... ... ... ... ... саласында белсенді қызмет етуге тәрбиелеу кажет.
Табиғатты корғау - ең алдымен халықтың экономикасын көтеру, табиғатты
көріктендіру болашақ ... бай мұра ... ... сөз. ... ... ... мүшесі осы үш түрлі негізі міндетті орындауды борышым деп
білсе, табиғат артық ысырап ... ел ... ... ... ... Республикасының Конституциясы. Алматы. 1991. 30.08
2. Қазақстан Республикасының Білім туралы заңы 15.08.2007
3. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі ... ... ... ... ... ... ... білім беру жүйесінде экологиялық білім мен
тәрбие беру ... ... Т.А., ... А.П., ... В.В. ... ... ... для вузов.-М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2001.-343 с.
6. Аксенов И.Я., Аксенов В.И. ... и ... ... ... ... 1986. -176 ... Әл – ... Философиялық трактаттар Алматы 1973ж. 28 бет
8. . Белов С.В. и др. Охрана окружающей среды. –М.: Высшая ... ... ... Беспамятнов Г.П., Кротов Ю.А. Предельно-допустимые концентрации
химических веществ в окружающей среде. Л.: Химия, ... ... А, ... Т., Есполов Экология және ... ... ... 2004 ж. 328 ... Белинский В. Г. Избранные философские сочинения, в двух томах. 2 ... 1948г. 146 ... ... А.К. ... экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы. –Алматы:
Ғылым, 1997. -192 с.
13. Вронский В.А. Прикладная экология: Уч. ...... н/Д: ... 1996. – 512 с.
14. Вернадский В.И. Филосовские мысли натуралиста . – М Наука, ... ... ... В.Н. ... и ... отходы: Хранение,
утилизация, переработка. – М.: ФАИР-ПРЕС, 2002.-336 с.
16. Геккель Э. Естественная история мировозрения Лейпциг, спб. 1 ... ... Ұ. ... ... ... ... 2002ж.
18. Жатқанбаев Ж. Экология негіздері Алматы. Зият. 2003ж.
19. Закон ... ... об ... окружающей среды. Алматы: Жеті
жарғы, 1998. -95с.
20. Захлебный А. Н. Школа и проблемы охраны природы. Москва. ... ... Н. Д. ... и ... ... ... 1991
22. Израэль Ю.А. Экология и контроль состояния природной среды. ... 1984. – 375 ... ... ... Учебник /Под ред. Проф. В.Т. Медведева . – М.:
Гардарики, 2002. – 687 с.
24. . Ковда В.А., ... А.С. ... ... ... ... экологической мониторинг,- М.:Наука,
1983.
25. Қаженбаев С., Махмудов С. Табиғат қорғау. – Алматы: «Ана тілі», 1992.-
144 б.
26. Қазақ тілі ... ... ... ... ... Экология
және табиғат қорғау. – Алматы: Мектеп ААҚ, 2002. – 392 б.
27. ... Т. ... және ашық кен. – ... Қазақстан, 1988.
28. Лихачев Б. Экология личности. Педагогика. Москва. 1993ж.
29. ... Ю.В. ... ... ... и человек: Уч. пособие для
вузов. – М.: ГРАНД-ФАИР, 2001. 2001. – 320 ... ... А.Д., ... В.В., Зальцман М.Д., Каспакбаев К.С., Кажыгулов
А.К., Цыганков С.Г. Экологическая безопасность на траспорте: Учебник
для вузов. Алматы: 1999. – 325 ... ... ... ... /под редакцией С.В. Белова-М.: 1991.-320 с.
32. . Мазур И.И., ... О.И.., Курс ... ... – М.: ... 1999. – 447 ... ... Н.Ф. ... (теории, законы, правила, принципы и гипотезы)
– М.:Изд-во журнала «Россия молодая», 1994.-367 с.
34. Родинов А.И. и др. ... ... ... ... – М.: ... ... ... Г.К. Экология и экономика. – Алматы: Мектеп, 1997. -144 с.
36. Сарыбеков Н. С. Жалпы ... ... орта ... оқушыларды табиғат
қорғауға тәрбиелеудің педагогикалық негіздері. Алматы 1993ж.
37. ... Г.В., ... А.И. ... ... ... 1995. -240 ... ... А.С. Экология: Учебник для вузов. –М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2001.
-703 с.
39. Сухомлинский В. А. ... к ... ... М., ... ... М.С. ... и ... природопользования: Учебник –
Алматы: Экономик С, 2003. -592 с.
41. Уатт К. Экология и управление ... –М.: Мир, 1971. -463 ... ... Н.А., ... А.А., Марымов В.И. и др. Сельскохозяйственная
экология. –М.: Колос, 1996. -255 ... ... В.И. ... ... ... ... –Алматы: 1991.
-192 с.
44. Черкинский С.Н. Санитарные ... ... ... вод в ... ... 1972. -223 ... Экологическое состояние окружающей ... ... ... и меры по ее ... ... ... ... -368 с.
46. Яблоков А.В., Юсуфов А.Г. Эволюционное учение. –М.: Высшая ... -336 ... ... ... тәрбие
КВН
Кештер
Мамандармен кездесу
Тірі және өлі табиғат ... ... ағза ... ... бәрі алынады
Ауа, тыныс
Киім, тамақ
Өнеркәсіп өнімдері
Балаға экологиялық туралы ой салам
Баланы өз ... ... ... тәрбие нәтижесі
Баланың зерттеушілік қабілетін дамыту

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие беру»29 бет
Бастауыш мектепте экологиялық білім мен тәрбие берудің әдіс-тәсілдері34 бет
Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие берудегі ырым тыйымдардың тәрбиелік мәні70 бет
Бастауыш сыныптарға жаратылыстану пәндері арқылы экологиялық білім мен тәрбие беру14 бет
География сабағында экологиялық тәрбие беру әдістемесі.61 бет
Жалпы білім беретін мектептерде оқушыларға экологиялық білім және тәрбие беру26 бет
Жаратылыстану пәндері арқылы оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру49 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға экологиялық тәрбие беру28 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларға экологиялық тәрбие берудің әдістемесі31 бет
Орта оқу орындарында география пәні арқылы экологиялық білім мен тәрбие беру60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь