Экологиялық тәрбие беру


КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

1 ТАРАУ.
1. Экологиялық тәрбие берудің маңызы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6

1.1. Экологиялық білім мен тәрбие беру тарихынан . . . . . . . . . . . . . . . . . 13

1.2. Экологиялық білім берудегі «тұрақты даму» принципі . . . . . . . . 15

2 ТАРАУ.

2. Мектеп географиясында экологиялық білім мен тәрбие жұмысының орны 25

2.1. Оқушыларға экологиялық білім беру тәсілдері . . . . . . . . . . . . . . . . . 31

2.2. Физикалық география курстарында экоглогиялыық білім және
тәрбие беру методикасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34

2.3. Қазақстан Республикасының экономикалық және әлеуметтік
география және дүние жүзі экономикалық география курстарын.
да экологиялық тәрбие беру тәсілдері . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42

3. ТАРАУ.

3. Сыныптан тыс экологиялық тәрбие беру мәселесі . . . . . . . .. . . . . . . . . .48

3.1. Экологиялық үйірме жұмысын ұйымдастыру . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50

3.2. Өлкетану жұмыстарында экологиялық тәрбие беру . . . . . . .. . . . 53

ҚОРЫТЫНДЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57

ӘДЕБИЕТТЕР . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . 61
Ғылыми-техникалық прогрестің қарқындап дамуы биосфераға тікелей ықпалын тигізіп, жер шарындағы экологиялық жағдайдың күн сайын қиындап бара жатқанын көрсетіп отыр.
Соңғы жылдары республикамыздың табиғаты бұрын-соңды болмаған өзгерістерге ұшырауда. Экологиялық дағдарыстың неғұрлым қауіпті көріністері-аймақтың техногенді шөлейттенуі, топырақтың тозуы, су ресурстарының тартылуы, атмосфераның ластануы, ормандардың сиреуі, табиғаттың генетикалық қорының бүлінуі, тіршілікке қатер төндіретін қауіпті табиғи құбылыстар мен өнеркәсіп апаттарының белең алып, әрі улы қалдықтарының жинақталуы айналаны қоршаған ортаға терең зиянын тигізуде. Соған байланысты бүгінгі таңда жастарға, жаппай үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру мәселесі мемлекеттік деңгейде қойылып отыр. Ол "Қазақстан - 2030" даму стратегиясында басты орын алады.
Экологиялық білім мен тәрбие беру өзіне кешенді зерттеулерді талап етеді: біріншіден, табиғат пен қоғам арасындағы қарым-қатынасты қалыптастыру үшін көпшілікке біртұтас ғылыми білім жүйесін беру; екіншіден, тұлғаның дүниеге деген гуманистік көзқарасын тәрбиелеу; үшіншіден, экологиялық мәдениетті дамыту; төртіншіден, қоршаған ортаны қорғауда белсенді бағытты ұстау және алған білімді тәжірибе жүзінде іске асыру.
Экологиялық білім мен тәрбие беру тәжірибелік табиғат қорғау ісінсіз жүзеге аспайтындығы белгілі. Соған байланысты дәстүрлі емес білім алудың жаңа бір түрі: оқу экологиялық соқпақ білім беру жүйесіне енді. Ол адамдардың демалыс уақытындағы табиғат туралы білім мен тәрбие алу мүмкіншілігін тудырады.
Оқу экологиялық соқпақта экологиялық білім мен тәрбие беру үрдісінің ерекшелігі дидактикалық тұрғыда үйрету ғана емес, оқушының еркін түрде ақпаратты қабылдауды, табиғи ортада жүріс-тұрыс ережесін сақтауды негіздейді. Бүның бәрі оқу экологиялық соқпақта демалу және танып білу кезінде органикалық үйлесімділікпен іске асады. Табиғат соқпағында экологиялық білім мен тәрбие беру мәселелері шешілуімен қатар олардың дұрыс ұйымдастырылуы табиғатты қорғау шараларына жәрдемдеседі. Оқу экологиялық соқпақ демалушылар ағынын реттеуге, табиғатқа зиянын келтірмейтін қауіпсіз бағыттарды меңгеруге себебін тигізеді. Сонымен қатар оқу экологиялық соқпақ белгіленген аймақтағы табиғат қорғау ережесінің сақталуына мүмкіндік береді. Соның арқасында келушілерге бақылау жасауды және экологиялық соқпақ орындалуын жеңілдетеді.
Оқу экологиялық соқпақ экологиялық білім мен тәрбие беруге, келушілердің демалу мүмкіншілігін арттыруға, белгілі бір аймақта таби-ғатты сақтауға, т.б. мәселелерді шешуге бағытталған. Дәстүрлі түрде оқу экологиялық соқпақтар қорықтарының, ұлттық табиғат бақтардың ландшафтық қорықшаларымен жанаса жатқан аралық (буферлік) аймағында өтеді. Сонымен қатар оқу экологиялық соқпақтың салынуына орман бақтары, демалыс белдемдері, қаланың жасыл желек аймақтары, өндірістік қолданысы бар ормандар, ормансыз алқаптар (дала, жартылай шөлейт) жарай береді.
Соңғы жылдары мектеп, лагерлер төңірегінде оқушылар өз күштерімен де оқу табиғи соқпақтарын ұйымдастыруда. Бұл үрдістің өзі оқушыларға табиғат-анаға деген мейірімділік, жанашырлық, тәрбиелік қасиеттерін қалыптастырады. Жастарға экологиялық білім мен тәрбие берудің дұрыс уйымдастырылуы табиғатқа деген көзқарасын өзгертеді, яғни табиғат-анаға саналы түрде қарым-қатынас жасайды. Казіргі кезде адамзат алдында тұрған аса күрделі экологиялық проблема қоршаған ортаны калыпты жағдайда ұстау. Табиғат ресурстарын қорғау және оны тиімді пайдалану мәселесі болып отыр. Қоғамымыздын " бүгінгі нақты мүмкіндіктерін ескереотырып, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі оқу, жүйесінің негізгі міндеттерін белгіледі. Онда табиғат ресурстары - жерді, суды ауаны, пайдалы кендерді, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін тиімді пайдалану, оларды қорғау мәселесіне айрықша мән берілді. Әсіресе, республикамыздың "Табиғат корғау" Заңының" Елімізде табиғат қорғау ісін түбегейлі кайта құру туралы" бағдарламасында адамдардың бойында өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне, жер су ресурстары мен пайдалы қазбаларға ұқыпты да жоғары адамгершілік көзқарасты тәрбиелеуге аса назар аударылған.
Табиғат - адам тәрбиешісі. Адам болып туып, адам болып қалуы үшін табиғаттың қарар ролі зор. Табиғат бөлшектері: жан-жануарлар дүниесі, өсімдіктер әлемі. өзен-сай, биік таулар, сағым тербеген сары дала-бәрі адамдардың ойына-сана, денесіне-қуат, бойына-күш, өнеріне-шабыт, көңіліне-қанат береді.
Экологиялық сана мен экологиялық мәдениетті мектеп жасынан қалыптастырып, кәсіпкерлік және нарықтық шаруашылықтың заңдылықтарымен оқушыларды міндетті түрде таныстыра отырып, экологиялық білім негіздерін ұғындыру кезінде жеке тұлғаның шығармашылық ойлау қабілетінің дамуын қарастыру қажет. Экологиялық біліктілікті терендетуге жаңа саналық деңгейде экологиялық тапсырмалар, шығармашылық жұмыстар жүргізу, окушылардың өз бетімен ізденіп, жұмыстарына талдау жасауына өз септігін тигізеді.
Оқыту мақсатына сай және белгілі бір жас ерекшеліктеріне қарай оқу материалдарын меңгеру психологиясы, дайындығы, қызығушылығы ескерілуі кажет. Оқушылардың экологиялық сауатылығын, мәдениетін, «танымдық белсенділігін арттыруға мұғалімнің білімі мен педагогикалық шеберлігі үлкен ықпал етеді.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы. 1991. 30.08
2. Қазақстан Республикасының Білім туралы заңы 15.08.2007
3. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы. Астана 2004
4. Қазақстан Республикасы білім беру жүйесінде экологиялық білім мен тәрбие беру тұжырымдамасы
5. Акимова Т.А., Кузьмин А.П., Хаскин В.В. Экология. Природа-Человек-Техника: Учебник для вузов.-М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2001.-343 с.
6. Аксенов И.Я., Аксенов В.И. Транспорт и охрана окружающей среды. –М.: Транспорт, 1986. -176 с.
7. Әл – Фараби Философиялық трактаттар Алматы 1973ж. 28 бет
8. . Белов С.В. и др. Охрана окружающей среды. –М.: Высшая школа, 1991. -319 с.
9. Беспамятнов Г.П., Кротов Ю.А. Предельно-допустимые концентрации химических веществ в окружающей среде. Л.: Химия, 1985.
10. Бейсенова А, Самакова Т., Есполов Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Алматы 2004 ж. 328 бет.
11. Белинский В. Г. Избранные философские сочинения, в двух томах. 2 том. Москва 1948г. 146 бет.
12. Бродский А.К. Жалпы экологияның қысқаша курсы. Оқу құралы. –Алматы: Ғылым, 1997. -192 с.
13. Вронский В.А. Прикладная экология: Уч. пособие. – Ростов н/Д: изд-во «Феникс», 1996. – 512 с.
14. Вернадский В.И. Филосовские мысли натуралиста . – М Наука, 1988–358 с.
15. Гринин А.С.Новиков В.Н. промышленное и бытовые отходы: Хранение, утилизация, переработка. – М.: ФАИР-ПРЕС, 2002.-336 с.
16. Геккель Э. Естественная история мировозрения Лейпциг, спб. 1 том
17. Есназарова Ұ. Қазақстан физикалық географиясы. Мектеп 2002ж.
18. Жатқанбаев Ж. Экология негіздері Алматы. Зият. 2003ж.
19. Закон Республики Казахстан об охранне окружающей среды. Алматы: Жеті жарғы, 1998. -95с.
20. Захлебный А. Н. Школа и проблемы охраны природы. Москва. Педагогика. 1981
21. Зверев Н. Д. Экогласность и образования. Советская педагогика. 1991
22. Израэль Ю.А. Экология и контроль состояния природной среды. -М.: Гидрометиоиздат, 1984. – 375 с.
23. Инженерная экология: Учебник /Под ред. Проф. В.Т. Медведева . – М.: Гардарики, 2002. – 687 с.
24. . Ковда В.А., Керженцев А.С. Экологический мониторинг: концепция, принципыорганизации /Региональный экологической мониторинг,- М.:Наука, 1983.
25. Қаженбаев С., Махмудов С. Табиғат қорғау. – Алматы: «Ана тілі», 1992.-144 б.
26. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау. – Алматы: Мектеп ААҚ, 2002. – 392 б.
27. Қалыбеков Т. Экология және ашық кен. – Алматы: Қазақстан, 1988.
28. Лихачев Б. Экология личности. Педагогика. Москва. 1993ж.
29. Новиков Ю.В. Экология, окружающая среда и человек: Уч. пособие для вузов. – М.: ГРАНД-ФАИР, 2001. 2001. – 320 с.
30. Омаров А.Д., Целиков В.В., Зальцман М.Д., Каспакбаев К.С., Кажыгулов А.К., Цыганков С.Г. Экологическая безопасность на траспорте: Учебник для вузов. Алматы: 1999. – 325 с.
31. Охрана окружающей среды /под редакцией С.В. Белова-М.: 1991.-320 с.
32. . Мазур И.И., Молдаванов О.И.., Курс инженерной экологии. – М.: Высшая шк., 1999. – 447 с.
33. Реймерс Н.Ф. Экология (теории, законы, правила, принципы и гипотезы) – М.:Изд-во журнала «Россия молодая», 1994.-367 с.
34. Родинов А.И. и др. Техника защиты окружающей среды. – М.: Химия, 1989.-512 с.
35. Сагимбаев Г.К. Экология и экономика. – Алматы: Мектеп, 1997. -144 с.
36. Сарыбеков Н. С. Жалпы білім беретін орта мектепте оқушыларды табиғат қорғауға тәрбиелеудің педагогикалық негіздері. Алматы 1993ж.
37. Стадницкий Г.В., Родионов А.И. Экология. –Спб.: Химия, 1995. -240 с.
38. Степановских А.С. Экология: Учебник для вузов. –М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2001. -703 с.
39. Сухомлинский В. А. Отношение к истине. Юность. М., 1972
40. Тонкопий М.С. Экология и экономика природопользования: Учебник – Алматы: Экономик С, 2003. -592 с.
41. Уатт К. Экология и управление ресурсами. –М.: Мир, 1971. -463 с.
42. Уразаев Н.А., Вакулин А.А., Марымов В.И. и др. Сельскохозяйственная экология. –М.: Колос, 1996. -255 с.
43. Фурсов В.И. Экологические проблемы окружающей среды. –Алматы: 1991. -192 с.
44. Черкинский С.Н. Санитарные условия спуска сточных вод в водоемы. –М.: Стройиздат, 1972. -223 с.
45. Экологическое состояние окружающей природной среды Республики Казахстан и меры по ее улучшению. Государственный доклад. –Алматы, 1996. -368 с.
46. Яблоков А.В., Юсуфов А.Г. Эволюционное учение. –М.: Высшая школа, 1998. -336 с.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1200 теңге




МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

1 ТАРАУ.
1. Экологиялық тәрбие берудің маңызы . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . 6

1.1. Экологиялық білім мен тәрбие беру тарихынан . . . . . . . . . . . . .
. . . . 13

1.2. Экологиялық білім берудегі тұрақты даму принципі . . . . . .
. . 15

2 ТАРАУ.

2. Мектеп географиясында экологиялық білім мен тәрбие жұмысының орны 25

2.1. Оқушыларға экологиялық білім беру тәсілдері . . . . . . . . . .
. . . . . . . 31

2.2. Физикалық география курстарында экоглогиялыық білім және
тәрбие беру методикасы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . 34

2.3. Қазақстан Республикасының экономикалық және әлеуметтік
география және дүние жүзі экономикалық география курстарын-

да экологиялық тәрбие беру тәсілдері . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . 42

3. ТАРАУ.

3. Сыныптан тыс экологиялық тәрбие беру мәселесі . . . . . . . .. . . . .
. . . . .48

3.1. Экологиялық үйірме жұмысын ұйымдастыру . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . 50

3.2. Өлкетану жұмыстарында экологиялық тәрбие беру . . . . . . .. . .
. 53

ҚОРЫТЫНДЫ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . 57

ӘДЕБИЕТТЕР . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . .. . . . . . 61

КІРІСПЕ

Ғылыми-техникалық прогрестің қарқындап дамуы биосфераға тікелей ықпалын
тигізіп, жер шарындағы экологиялық жағдайдың күн сайын қиындап бара
жатқанын көрсетіп отыр.
Соңғы жылдары республикамыздың табиғаты бұрын-соңды болмаған
өзгерістерге ұшырауда. Экологиялық дағдарыстың неғұрлым қауіпті көріністері-
аймақтың техногенді шөлейттенуі, топырақтың тозуы, су ресурстарының
тартылуы, атмосфераның ластануы, ормандардың сиреуі, табиғаттың генетикалық
қорының бүлінуі, тіршілікке қатер төндіретін қауіпті табиғи құбылыстар мен
өнеркәсіп апаттарының белең алып, әрі улы қалдықтарының жинақталуы айналаны
қоршаған ортаға терең зиянын тигізуде. Соған байланысты бүгінгі таңда
жастарға, жаппай үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру мәселесі
мемлекеттік деңгейде қойылып отыр. Ол "Қазақстан - 2030" даму
стратегиясында басты орын алады.
Экологиялық білім мен тәрбие беру өзіне кешенді зерттеулерді талап
етеді: біріншіден, табиғат пен қоғам арасындағы қарым-қатынасты
қалыптастыру үшін көпшілікке біртұтас ғылыми білім жүйесін беру; екіншіден,
тұлғаның дүниеге деген гуманистік көзқарасын тәрбиелеу; үшіншіден,
экологиялық мәдениетті дамыту; төртіншіден, қоршаған ортаны қорғауда
белсенді бағытты ұстау және алған білімді тәжірибе жүзінде іске асыру.
Экологиялық білім мен тәрбие беру тәжірибелік табиғат қорғау ісінсіз
жүзеге аспайтындығы белгілі. Соған байланысты дәстүрлі емес білім алудың
жаңа бір түрі: оқу экологиялық соқпақ білім беру жүйесіне енді. Ол
адамдардың демалыс уақытындағы табиғат туралы білім мен тәрбие алу
мүмкіншілігін тудырады.
Оқу экологиялық соқпақта экологиялық білім мен тәрбие беру үрдісінің
ерекшелігі дидактикалық тұрғыда үйрету ғана емес, оқушының еркін түрде
ақпаратты қабылдауды, табиғи ортада жүріс-тұрыс ережесін сақтауды
негіздейді. Бүның бәрі оқу экологиялық соқпақта демалу және танып білу
кезінде органикалық үйлесімділікпен іске асады. Табиғат соқпағында
экологиялық білім мен тәрбие беру мәселелері шешілуімен қатар олардың дұрыс
ұйымдастырылуы табиғатты қорғау шараларына жәрдемдеседі. Оқу экологиялық
соқпақ демалушылар ағынын реттеуге, табиғатқа зиянын келтірмейтін қауіпсіз
бағыттарды меңгеруге себебін тигізеді. Сонымен қатар оқу экологиялық соқпақ
белгіленген аймақтағы табиғат қорғау ережесінің сақталуына мүмкіндік
береді. Соның арқасында келушілерге бақылау жасауды және экологиялық соқпақ
орындалуын жеңілдетеді.
Оқу экологиялық соқпақ экологиялық білім мен тәрбие беруге, келушілердің
демалу мүмкіншілігін арттыруға, белгілі бір аймақта таби-ғатты сақтауға,
т.б. мәселелерді шешуге бағытталған. Дәстүрлі түрде оқу экологиялық
соқпақтар қорықтарының, ұлттық табиғат бақтардың ландшафтық қорықшаларымен
жанаса жатқан аралық (буферлік) аймағында өтеді. Сонымен қатар оқу
экологиялық соқпақтың салынуына орман бақтары, демалыс белдемдері, қаланың
жасыл желек аймақтары, өндірістік қолданысы бар ормандар, ормансыз алқаптар
(дала, жартылай шөлейт) жарай береді.
Соңғы жылдары мектеп, лагерлер төңірегінде оқушылар өз күштерімен де оқу
табиғи соқпақтарын ұйымдастыруда. Бұл үрдістің өзі оқушыларға табиғат-анаға
деген мейірімділік, жанашырлық, тәрбиелік қасиеттерін қалыптастырады.
Жастарға экологиялық білім мен тәрбие берудің дұрыс уйымдастырылуы
табиғатқа деген көзқарасын өзгертеді, яғни табиғат-анаға саналы түрде қарым-
қатынас жасайды. Казіргі кезде адамзат алдында тұрған аса күрделі
экологиялық проблема қоршаған ортаны калыпты жағдайда ұстау. Табиғат
ресурстарын қорғау және оны тиімді пайдалану мәселесі болып отыр.
Қоғамымыздын " бүгінгі нақты мүмкіндіктерін ескереотырып, Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым министрлігі оқу, жүйесінің негізгі
міндеттерін белгіледі. Онда табиғат ресурстары - жерді, суды ауаны, пайдалы
кендерді, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін тиімді пайдалану, оларды қорғау
мәселесіне айрықша мән берілді. Әсіресе, республикамыздың "Табиғат корғау"
Заңының" Елімізде табиғат қорғау ісін түбегейлі кайта құру туралы"
бағдарламасында адамдардың бойында өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне, жер
су ресурстары мен пайдалы қазбаларға ұқыпты да жоғары адамгершілік
көзқарасты тәрбиелеуге аса назар аударылған.
Табиғат - адам тәрбиешісі. Адам болып туып, адам болып қалуы үшін
табиғаттың қарар ролі зор. Табиғат бөлшектері: жан-жануарлар дүниесі,
өсімдіктер әлемі. өзен-сай, биік таулар, сағым тербеген сары дала-бәрі
адамдардың ойына-сана, денесіне-қуат, бойына-күш, өнеріне-шабыт, көңіліне-
қанат береді.
Экологиялық сана мен экологиялық мәдениетті мектеп жасынан
қалыптастырып, кәсіпкерлік және нарықтық шаруашылықтың заңдылықтарымен
оқушыларды міндетті түрде таныстыра отырып, экологиялық білім негіздерін
ұғындыру кезінде жеке тұлғаның шығармашылық ойлау қабілетінің дамуын
қарастыру қажет. Экологиялық біліктілікті терендетуге жаңа саналық деңгейде
экологиялық тапсырмалар, шығармашылық жұмыстар жүргізу, окушылардың өз
бетімен ізденіп, жұмыстарына талдау жасауына өз септігін тигізеді.

Оқыту мақсатына сай және белгілі бір жас ерекшеліктеріне қарай оқу
материалдарын меңгеру психологиясы, дайындығы, қызығушылығы ескерілуі
кажет. Оқушылардың экологиялық сауатылығын, мәдениетін, танымдық
белсенділігін арттыруға мұғалімнің білімі мен педагогикалық шеберлігі үлкен
ықпал етеді.

1 ТАРАУ. ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУДІҢ МАҢЫЗЫ

Республикамыз дамудың жаңа жолына түскен кезеңде жас ұрпақты
ізгілікке, эстетикаға, отан сүйгіштікке баулыйтын экологиялық білім
мен тәрбие берудің маңызы арта түсуде. Себебі, "табиғат - қоғам - адам"
жүйесіндегі қарым-қатынастардың шиеленісуі жылдан-жылға күшейіп,
экологиялық зардаптар тіршілікке қауіп төндіріп отыр. Осыған байланысты
Қазақстан Республикасы Президентінің бұйрығымен "Білім туралы" Заңы
(1999), "Айналадағы ортаны қорғау туралы" Заңы (1997), "Қазақстан
Республикасы стратегиялық тұрақты даму жолына арналған 2030
бағдарламасы" (1996), "Қазақстан Республикасы экологиялық қауіпсіздігі
тұжырымдамасы" (1997), "Қазақстан Реслубликасы экологиялық білім мен тәрбие
берудің ұлттық: стратегиясы" (1998), "Экологиялық білім бағдарламасы"
(1999), "Қазақстан Республикасы орта білім берудің мемлекеттік
стандарттары" (1998), "Қазақстан ; Республикасы 2004-2015 жылдарға арналған
экологиялық қауіпсіздікті сақтау тұжырымдамасы" (2004) және т.б. құжаттар
қабылданды.
Қоғамымыздың білім саласындағы азамат ғалымдары Ә.Бейсенова,
Ж.Жатқанбаев, Н.Сарыбеков, К.Сарманова, А.Сотников, С.Тілеубергенов,
Н.Торманов, т.б. экологиялық білім мен тәрбие берудің теориялық
негіздерін, мазмұнын, ұйымдастыру жолдары мен әдістерін зерттеуде үлкен
үлес қосты. Соңғы кезде экологиялық білім беру жүйесі туралы дүниежүзілік
тәжірибеге қарағанда оның әр түрлі моделі қолданылып келеді. Олар:
- көп пәнді жүйе (барлық пәнді өздерінің ортақ тақырыбына
сәйкестендіріп, экологиялық білім беру);
бір пәнді жүйе (экологиялық білім бір ғана пән арқылы беріледі);
аралас (экология жеке пән ретінде) оқытылады.
Республикамыздың оқу жүйесінде экологиялық білім берудің мемлекеттік
бағдарламасы дүниежүзілік тәжірибелерді саралай отырып көпшілікке,
жеткіншектерге үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беруді көздейді. Ол
төмендегідей оқу жүйесінен тұрады:
- мектептерге дейінгі мекемелерде экологиялық тәрбие беру;
- мектеп қабырғасында экологиялық білім мен тәрбие беру;
- жоғары оқу орындарында экологиялық білім беру (әр түрлі сала
бойынша);
- мамандарды қайта даярлау мекемелерінде экологиялық білім
беру;
- көпшіліктің экологиялық сауатын ашу.
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі бекіткен оқу
жоспары бойынша жалпы және арнайы білім беретін оқу жүйелері 2000 жылдан
бастап жаңа базистік оқу жоспарына көшірілді. Ол - орта мектеп (10-11
сыныптар) және бастауыш мектеп (1-4 сыныптар). Жоғарыдағы оқу құрылымына
қарай әрбір пән мұғалімі оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру
үрдістерін жоспарлауы тиіс. Осыған орай, ғалымдар А.Захлебный,
И.Суравегина, Б.Лихачев еңбектерінде көрсетілген экологиялық тәрбиенің
әмбебап маңыздылығын ескере отырып, біз экологиялық тәрбие беруде
оқушылардың "экологиялық сауатын" ашудан сөз бастағанды жөн көрдік.
Өйткені, экологиялық тәрбие экологиялық білімділікпен тығыз байланыста
қалыптасады.. Экологиялық білім беру бағытында экология ғылымында негізгі
үғымдар мен түсініктер бар, олардың негізділері: "экологиялық сана",
"экологиялық сауаттылық", "экологиялық этика", "экологиялық мәдениет",
"экологиялық білім", т.б. Экологиялық ұғымдардың мәнін әрбір оқушы білуі
тиіс. Ұғымдарды түсіну оқушылардың табиғатқа деген көзқарасын
қалыптастырады.
Ауа-табиғаттың ажырамас элементі, онсыз жан баласы дем алуы,
қоректенуі, жылу мен жарықты қабылдауы мүмкін емес. Қысқасы, табиғатсыз
тірлік те, өмір де жоқ. Сондықтан да қоршаған ортамыз - табиғатқа деген
қарым-қатынас терең ізгілік пен адамгершілікке ұласуы қажет. Осымен қатар
табиғат-адамдар үшін таным мен эстетикалық қарым-қатынастардың нысаны. Оның
тартымды құпия сырына енудің өзі терең ғылыми көзқарастың қалыптасуына
ықпал жасайды. Осыған орай, экологиялық мәдениетті адамның негізін қалаушы
бастапқы, міндетті және жалпыға ортақ берілуі тиіс экологиялық тәрбиенің
қажеттілігі туындайды. Жоғарыда атап кеткендей, экологиялық сана толығымен
экологиялық білімді қамтыса, оның құрамдас бөлігі эстетикалық сезімдер мен
экологиялық жауапікершілік болып табылады.

Экологиялық сана мынадай маңызды функцияларды атқарады:
* ағартушылық функциясы;
* дамытушылық функңиясы;
* тәрбиелік функциясы;
* ұйымдастырушылық функциясы;
* болжаулық (прогностикалық) функциясы.
Аталған функцияларға сипаттама берсек, ағартушылық функциясы оқушылардың
табиғат: эстетикалық жаратылыс және ол барлық тіршілік иелерінің өмір сүру
ортасы екендігін түсінулеріне көмектеседі. Өскелең ұрпаққа экологиялық
тепетеңдіктің қайтымсыз бүлінуіне жол бермей, табиғатты қорғау мақсатында
экологиялық білімдерін пайдаланудың қажеттілігі туралы ой, көзқарастарын
қалыптастырады.
Жастардың жан-жақты үйлесімді дамып қалыптасуы үшін білім мен төрбие
ғана емес, әсем табиғат, тылсым дуние, жаратылыс күштерінің ықпалы, сонымен
қатар, жоғары мәдениетке қол жеткізген отбасы тәрбиесі керек.
Табиғат пен адам дамуы егіз, бір-бірімен тығыз байланысты. Сондықтан,
адамзаттың табиғатқа, қоғамға, жаратылыс әлеміне, айналасындағы жан-
жануарға деген ізгі қатынасы сүйіспеншілік сезімінің дамуымен
айқындалады.
Экология - табиғатты үнемдеу туралы ғылым.
Экология - грекше oikos - үй, мекен және логия сөзінен құралады.
"Экология" терминін 1866 жылы Австралия ғалымы биолог Э.Геккель ұсынған.
БҰҰ шешімі бойынша маусымның 5-ші жұлдызы қоршаған ортаны қорғаудың
бүкіл дүниежүзілік күні деп атап өтілуде. Қазіргі кезде балаға жас шамасына
қарай экологиялық білім және тәрбие беруге ерекше көңіл бөлінуде. Бүгінгі
таңда табиғат анамызға тіземізді батырып, жерге қопарылыс жасап, ойран
салудан табиғат әсемдігінен, үйлесімділігінен айрылып, экологиялық дағдарыс
әлемдік проблемаға айналды. Табиғи орта ластанған. Арал теңізінің жоғалып
кету қаупі тұр. Өзен суларында 20 есеге артық мұнай, т.б. зиянды өнімдер
бар. Теңіз тартылу зардабынан 34 түрлі балықтың азайғаны дүние жүзінде
сирек кездесетін құбылыс. Балқаш өңірі, Абай жері, Сыр өңірі бәрі де өзінің
келбетін жоғалтып отыр. Сондықтан да табиғат-ананы қорғау-адамзат парызы.
Оны ұрпаққа ұғындыру, тәрбиелеу мектептің міндеті. Экологиялық тәрбие
балалық шақтан басталуы тиіс. Баланың алғашқы қалыптасуы, көзқарасының,
азаматтық санасының жүйеге түсуі экологиялық жауапкершілікті сезінумен
бірге тәрбиеленуі керек.
Әр бала өзін қоршаған ортаның құрлысын, оның ерекшеліктерін,
заңдылықтарын бұзбай сақтау жолдарын, табиғатты қорғаудағы өзінің
жауапкершілігін білуге міндетті. Экологиялық тәрбиенің мақсат-міндеті жас
ұрпаққа өзі мекен еткен табиғи ортаның әсемдігін, мөлдірлігін, тұнық ауасын
бұзбауға, үйлесімділігін сақтауға, қамқорлықпен, жанашырлықпен,
мейірімділікпен, сезімталдықпен қатынас жасауға тәрбиелеу. Жас ұрпаққа
табиғатты қорғау мен байлығын асырап етпеудің ғылыми негіздерінің басты
заңдылықтарын үйрету.
Адам өз бойындағы адамгершілік асыл қасиеттерін туған жерінің
табиғатымен, өскен ортасымен байланыстырады.
Қазақ халқының туған жерге деген ыстық ықыласын таныта білген данышпан
әрі ақылғой Асан қайғы бабамызды қазақтан шыққан алғашқы эколог деп мақтан
етеміз. Оның Жерүйықты іздеп жүріп, қазақ жерінің әрбір өзен-суына, кең
байтақ даласы мен асқар тауларына берген бағасы осы күнге дейін құнын
жойған жоқ. Ал Қорқыт бабамыздың "Асқар тауларын құламасын, саялы ағаш
сынбасын, қанаттарын қырқылмасын" деген өсиет сөздерін бала құлағына сіңіру
және оның мағынасын түсіндіру - міндетіміз.
Халқымыздың салт-дәстүрлері бойынша, Наурыз мейрамының туған жер
табиғатын түлетуге, көркейтуге қосатын үлесі зор. Бұл мейрамның басты
мақсатының өзі табиғат заңдылықтарына үйлесімді табиғи тепе-теңдікті
сақтауға негізделген. Айналаны тазарту, ағаш отырғызу, бұлақ көзін ашу
адамның табиғат-ана алдындағы міндеті екендігін түсіндіру.
Балаға экологиялық тәрбие бере отырып, онымен келешекте оқытылатын
жаратылыстану пәніне дайындық жұмыстарын жүргіземін.
Экологиялық білім және тәрбие нәтижесін үш түрге бөлемін:
Оқушыға экологиялық білім туралы ой саламын.
Жеке өз бетінше ізденушілікке бағыттаймын.
Зерттеушілік қабілетін дамытамын.
Сурет 1

Сабақ барысында қолданылатын кестелер

БҰҰ қабылдаған "Табиғат қорғаудың дүниежүзілік стратегиясында" былай
делінген: "Біз жерді әкелерімізден мұраға алғанымыз жоқ, біз оны өз
бабаларымыздан қарызға алдық".
Қазір жер басып жүргендер бұл жердің соңғы ұрпағы емес бұлардан кейін
басқа адамдар келеді және олар өмір сүруге жарамды дүние алуы керек.
Сөйтіп, ұрпақ болашағын жан-жақты қарастырғанда ғана бәрі ойдағыдай орынды
шешіледі.
Көптеген жылдар бойы жер қойнауындағы байлықты игеру бары-сында
еліміздің шикізат жүйесі Жер-Анаға зиянды салдарын тигізбей қойған жоқ.
Мұнай, газ кешендерінің, жылу энергетика кәсіпорын-дарының, тау-кен және
байыту өнеркәсіптерінің ұлан байтақ жерімізді ластауы өте үлкен зиянын
тигізді. 2000 жылдан бастап өндірістің қайта өрлеуіне байланысты
кәсіпорындардың зиянды қалдықтарының өсе түсуінен тұншыға бастаған қалалар
бар. Атап айтқанда, Өскемен, Ал-маты, Шымкент, Актөбе, Теміртау қалаларында
ауаның бүзылуы бұрын-ғысынан көбеймесе азайған жоқ.
Дәл осындай жағдай су қоймалары мен өзендерде де байқалды. Қазакстан
бойынша, әсіресе Ертіс, Іле, Нұра, Сырдария өзендері ластануда.
Біздің дәулетіміз де, сәулетіміз де, бүгініміз бен болашағымыз да туған
өлке табиғаты. Шебер табиғаттың ғажайып кестесі орман-тоғайы, өзен-көлі,
оны мекендейтін аң мен құс, балықтар, бәрі де халық қазынасы. Сол сияқты
жорғалаушы жануарлардың аңдарға пайдалы түрлері қаншама. Біз табиғаттың бұл
байлықтарын қорғап, қорын молайтқанда ғана оны кәдеге жарата аламыз.
Табиғат — бүкіл тіршілік атаулының ұясы және аяулы бесігі, құтты қонысы
мен өніп-өсер мекені. Табиғат - бойына қуат, көңіліне шабыт, шапағат
ұялататын сүлулық пен өсімдік әлемі.
Туған өлке аумағы қанша кең болса, ондағы табиғат байлығы да сонша мол.
Тіпті, жол үсті, аяқасты болып жатқан дәрілік, тағамдық өсімдіктеріміз
қаншама!
Қоршаған ортаның ластануы-қазіргі кезде адам баласын аландатып отырған
аса маңызды мәселелердің бірі. Соңғы жылдары табиғат байлықтарын
пайдаланудың салдарынан адамзаттың табиғатқа тигізетін әсер, ықпалы
өлшеусіз өсуде. Адам баласының табиғатпен үйлесімді байланысын қалыптастыру
үшін экологиялык білімнің маңызы зор. Табиғатты қорғауда өтілетін
тақырыптарға байланысты әр түрлі әдістерді қолданып, сабақты түрлендіріп
отыру керек.
Табиғат - адам тәрбиешісі. Адам адам болып туып, адам болып қалуы үшін
табиғаттың атқарар рөлі зор. Табиғат бөлшектері: жан-жануарлар дүниесі,
өсімдіктер әлемі, өзен-сай, биік таулар, сағым тербеген сары дала бәрі-бәрі
адамдардың ойына сана, денесіне - қуат, бойына - күш, өнеріне-шабыт,
көңіліне - қанат береді.
Ерте заманнан бері адамзат өзінің тіршілігіне қажетті заттардың бәрін
табиғат қазынасынан алып келді. Сондықтан табиғат байлығын тоздырмай,
ортайтпай, қайта қорландырып, нәрлендіріп, молайтып отыруымыз керек.
Қазіргі кезде адам табиғат байлықтарын өз керегінше алып пайдағып
жаратып қана қоймай, олардың табиғи түріне ірі-ірі өзгерістер еңгізуде.
Сондықтан қазір адамзат алдында тұрған көкейкесті мәселенің бірі
қоршаған ортаның тиімді қарым-қатынасының негізгі ұстанымдарын қайта қарау,
туған табиғатты аялап, оны қорғаудың экологиялық жолдарын ұтымды шешу.
Бүгінгі таңдағы мектеп мұғалімдерінің аса жауапты міндеттерінің бірі
оқушылардың санасына қоршаған ортаға деген сүйіспеншілікті қалыптастырып,
сол арқылы туған өлке табиғатының байлығын сақтау және молайта түсуге
бағытталған сезімдерін тәрбиелеу.
Оқушыларды экологиялық білім мен табиғатты қорғауға тәрбиелеу, олардың
жалпы ой-өрісін арттыру үшін балаларға арналған көркем әдебиетті тек сабақ
үстінде ғана пайдалану жеткіліксіз. Сыныптан тыс жүргізілген жұмыстан
мүғалім оқушылардың әрқайсысының қандай қабілеті бар екенін байқайды.

1.1 Экологиялық білім мен тәрбие беру тарихынан

Экология - (грекше "oikos" - үй, мекен жай және "logos" - зерттеу)
барлық тірі ағзалардың бір-бірімен және олардың сыртқы ортамен байланысын
зерттейтін ғылым. Бұл терминді 1866 жылы ұлты неміс австриялық ғалым Эрнст
Геккель ұсынды. Экология ғылым ретінде XX ғасырдын басында ғана
жаратылыстану ғылымдарынан бөлініп шықты, дегенмен де тек биология
ғылымының саласы ғана болып отыр. Айналадағы барлық дүние
"табиғат" деп аталады да, "экология" тек ғылыми ұғым болып табылады.
Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру деп адамның қоршаған табиғи
ортаға саналы көзкараспен қарап, оның байлықтарын үлкен парасаттылықпен
пайдаланатын, табиғи ресурстарды байыта түсудің қажеттілігін түсінетін,
қоршаған табиғи ортаны қорғауға белсене араласатын көзқарасты
калыптастыруды айтамыз.
Қазақстан Рсспубликасы Конституциясының 31 бабында "...мемлекет адамның
өміріне және денсаулығына қолайлы жағдай жасап қоршаган ортаны қорғау
мақсатын көздейді " делінген. 1997 жылы қабылданған Қазақстан Республикасы
"Қоршаған ортаны корғау туралы" Заңының 73-74 баптарында экологиялық білім
мен тәрбие берудің" жалпыға бірдейлігі және үздіксіз болуы қарастырылған
сонымен бірге басшыларды аттестациялау кезінде олардың кәсіби экологиялық
әзірлігін ескеру керегі айтылған. Бұл ережелер мен ұстанымдар Қазақстан
Рсспубликасы "Білім туралы" Заңында да көрініс тапқан.
Қазақстанда көпшілікке жасөспірімдерге экологиялық білім мен тәрбие
берудің қүқылық негіздері жасалды.
Мәселен. Қазақстан Республикасы Президентінің
жарлығымен қабылданған "Қазақстан стратегиялық тұрақты даму жолына арналған
2030 бағдарламасы" (1996), "Қазақстан Республикасының экологиялық
қауіпсіздігін сақтау тұжырымдамасы" (1997), "Қазақстан Республикасында
экологиялық білім мен тәрбие берудің ұлттық стратсгиясы" (І998),
"Экологиялық білім бағдарламасы" (1999ж) т.б. құжаттар осының айғағы.
Адамзат алдына шешілуі тиіс "экология" деген үлкен мәселе туындады.
"Экологиялық мәдениет" ұғымы нағыз көкейкесті мәселеге айналды. Бұл мәселе
бүкіл әлемдік қауымдастықты толғандыруда. БҰҰ-ның тұтас (2005—2015)
онжылдықты "Табиғатты аялауға оқытудың он жылы" деп жариялауының өзі соның
дәлелі. Елбасы Н.Назарбаевтың ҚР Білім және ғылым қызметкерлерінің II
съезінде "Ой-өрісі дамыған, білімді, экологиялық мәдениетті тулғаны
қалыптастыру жаңа ғасырдың күн тәртібінде тұрған басты талабы„- деген сөзі
мәселенің көкейтестілігін дәлелдей туседі.
Адамзат тарихында экологиялык білім мен тәрбие берудің маңыздылығы туралы
IX—XV ғасырларда Әл-Фараби, Баласағұн, Қожа Ахмет Яассауи, М. Қашқари, С.
Бақырғани, т.б. шығыс ғұламаларының этика, психология. метафизика, тағы
басқа ғылымдары жайлы жазбаларында көрініс тапқан. Сонымен катар қазақ
халқының ұлы ағартушы ғалымдары, ақын-жазушылары Ы. Алтынсарин, А.
Құнанбаев, Ш. Уәлиханов, М. Дулатов, М. Жумабаев, Ж. Аймауытов, Ш.
Құдайбердиев еңбектерінде табиғатқа деген сүйіспеншілік көшпенді елдің
өмірімен, ұлттық адет-ғұрыптарымен байланыстырылып берілді. Экологиялық
білім берудің теориялық - философиялық негіздері И. Кант И. Циалковский
және В. Вернадскийдің еңбектерінен бастау алады. Олардың негізгі идеялары
қазіргі қоғамды тұрақты даму жолына түсіріп, білім беруді ізгілеңдіру.
Ғалым-эколог И. Зверевтің пікірінше, экологиялық білім мен тәрбие
берудің мақсаты мен мәні қоршаған ортамен, табиғатпен карым-катынастың
барлық түрлерінде оқушылардың жауапкершілікпен карайтын көзқарасы мен
сенімін қалыптастыру.
Ал А. Захлебный экологиялық білім берудің барысында коршаған ортаға құқық
нормалары мен моральдік ұстанымдарынан туындайтын жауапкершілік, қатынастың
негізінде экологиялық мәдениетін қалыптастыруға болатынын айтады.
М. Сарыбеков болашақ мұғалімдерді оқушыларға экологиялық білім беру
ісіне даярлауда қоғамдық саяси-әлеуметтік және арнайы педагогикалық-
психологиялық даярлаудың бірлігін анықтап, оны іске асырудың жолдарын
көрсетіп берді.
Э.Тұрдықұлов экологиялык білім мен тәрбие беруде оқушыларды табиғатты
пайдаланудың ғылыми негіздері жөнінде сенімін, өмірлік дағдыларын, табиғат
ресурстарын қорғау және молайту саласында белсенді көзқарастар тудыруға
қажет білімді қалыптастыратын психологиялық үрдістерді талдайды.

1.2 Экологиялық білім берудегі тұрақты даму принципі

Экологиялық білім мен табиғатты қорғауға тәрбиелеуді дәрістер,
этнографиялық әңгімелер, сол сияқты табиғатқа саяхат, экология үйірмесі
(жас натуралистер станциясына қамқорлық), факультативтік сабақтар және
сыныптан тыс тәрбие жұмыстары оқушылардың азаматтық борышын қалыптастыратын
ғылыми білім болып табылады.
Экологиялық білім мен тәрбие беру 1970 жылы БҰҰ деңгейінде ұйымдас-
тырылған (ЮНЕСКО) "Адам және биосфера" деп аталған бағдарламаны қабылдаудан
басталады. Онда алғаш рет халықаралық деңгейде табиғат ресурстарын қорғау
және оны тиімді пайдалану туралы бағдарлама жасалып, кең экологиялық
сипатталған болатын. Ал 1971 жылы Швейцарияда Еуропалық конференция
өткізіліп, онда айнала қоршаған табиғи орта және табиғат қорғау мәселелері
көтерілді. 1972 жылы Стокгольмде қоршаған ортаны қорғау туралы көпшілікке
білім беру конференциясы болды. 1977 жылы Тбилиси қаласында өткен БҰҰ
жанындағы ЮНЕСКО жане ЮНЕП ұйымдары экологиялық білім беру туралы 40-тан
астам шешімдер қабылдап, оның ғаламдық стратегиялық жоспарларын бекітті.
Экологиялық білім берудің одан әрі даму кезеңдері атақты Найроби (1982 ж.),
Беч (1983 ж.), Мәскеу (1987 ж.), т.б. қалаларда өткен конференцияларда
жалғасын тапқаны мәлім.
Экологиялық білім берудің теориялық негіздері орыстың табиғат
зерттеушілері әрі көрнекті педагог ағартушылары В. Белинский, А. Герцен, Н.
Чернышевскийдің есімдерімен тығыз байланысты. Одан соң А. Бекетов, К.
Тимирязев, Д. Кайгородов, т.б. ғалымдар табиғатты зерттеу мен қорғау туралы
мәселелерді көтерді.
XX ғасырдың орта шетінде педагогтер В.Натали, Н.Верзилин, В.Корсун-ская,
т.б. экологиялық білім беруді география, биология пәндерімен байланыстыра
отырып оқытуды ұсынған. 1947 жылдан бастап көпшілікке экологиялық білім
беру бұрынғы КСРО бойынша оқу жұйесіне енгізіле бастады. Мәселен, 1947 жылы
Белоруссия мемлекеттік университетінде алғаш рет экология кафедрасы ашылды.
Одақтың көптеген оқу орындарында (Қазан, Мәскеу, Санкт-Петербург, т.б.)
"Биосфера", "Экология", "Табиғат қорғау", т.б. экологиялық курстар оқу
жоспарларына еніп оқытыла бастады.
Экологиялық білім беру бағытында экология ғылымында жаңа ұғымдар мен
түсініктер қалыптасты. Олардың негізгілері: "экологиялық білім",
"экологиялық сауаттылық", "экологиялық мәдениет", "экологиялық этика", т.б.
Экологиялық ұғымдардың мәнін әрбір оқушы білуі тиіс. Ұғымдарды түсіну
оқушының табиғатқа деген көзқарасын қалыптастырып, экология ғылымын
меңгеруге жол ашады және пәнге деген көзқарасын қалыптастырып, оған деген
қызығуды арттырады.
Экологиялық сана - адамның табиғатқа көзқарасының, білімінің, сенімінің
және дағдысының жиынтығы болса, ал экологиялық ойлау - табиғаттағы болып
жатқан өзгерістерге ғылыми негізде баға беру, оның себептерін ашу және
терең түсіну. Жауапкершілікпен ойлау арқылы адам баласы табиғат апаттарына
жол бермейді (Арал, Балқаш, т.б.).
Экологиялық сауаттылық - экологиялық білімді игере отырып, табиғат
қорларын тиімді пайдалануға жол ашатын болса, ал экологиялық этика - үйде,
түзде, табиғатта адамның өзін-өзі ұстай білуін, мінез-құлық дағдыларын
қатаң сақтауын қалыптастырады. Олар жоғарыдағы ұғымдардың негізінде
қалыптасқан.
Қазақ халқы туған өлкесінің табиғатын сүйе отырып, ондағы жануарлар мен
өсімдіктер әлемін де зерттей білген. Орман мен тоғайды, өзен мен көлді, шөл-
шөлейтті жерлер мен даланың тіршілік үшін қажеттігін, біртұтастығын
байқаған. Табиғаттағы барлық құбылыстарды бақылап, ауа райын, табиғат
апаттарын алдын ала болжап отырған.
Басқа ұлттар сияқты қазақтар да өздерінің ұрпақтарын табиғатты сүюуге
тәрбиелеуде мақал-мәтелдерге көп көңіл бөлген. Сол арқылы жасөспірімдердің
табиғатқа деген сезімін оята біліп, оны сүюге, ал жат қылықтардан аулақ
болуға тәрбиелеген. "Жерана,, ел-бала", "Жері байдың— елі бай", "Күте
білсең - жер жомарт" деп жерді Анаға теңеп көркөйтсе, "Тозған жерде
тоқшылық болмайды" деп жерді қорғауға шақырады.
Біздің жеріміз әлі де бай, әлі де шырайлы. Десе де, Арал, Балқаш,
Билікөл, т.б. су айдындары мен орман-тоғайымыздың экологиясы қиын жағдайда
екені әлемге әйгілі. Бір кездері бұл өңірлердегі қалың тоғай жұтаған,аң мен
құсы азайып, жануарлардың көптеген түрлері жойылып кеткен. Табиғатымыздың
осындай халге душар болатынын алдын ала сезген бабаларымыз бен ғалымдарымыз
да жоқ емес. Ертеде ит түмсығы өтпейтін ну тоғайлар Ертіс, Жайық, Сырдария,
Іле, Шу, Ырғыз, Есіл , Нұра өзендері бойында көп болған. Ал таулы
жерлердегі қалың ормандар кең алқапты алып жатқаны туралы деректер көп.
Мәселен, 1892 жылы А.Қүнанбаев "Дала уәлаяты" газетінде экологиялық мақала
жариялаған. Онда Шыңғыстау өңіріндегі ормандардың қырқылып құрылысқа
пайдалана. бастағаның, оның әсерінен сол жердің табиғаты тозып бара жатқаны
айтылады. Бұл деректің өзі-ақ қазақхалқының бойында экологиялық
сауаттылықтың ерте кезден-ақ болғанын айғақтаса керек. Ендеше халқымыздың
ата-салт дәстүрлері арқылы берілген экологиялық білім мен тәрбиені қайта
түлету - бүгінгі аға буынның міндеті.
Қазіргі уақытта экологиялық тәрбие беру жер бетінің әрбір тұрғынын
қамтуға тиісті бүкілхалықтық мәселеге айналып отыр. Қоршаған ортаны қорғау
мен оның байлығын тиімді пайдаланудың Қазақстан Республикасының
Конституциясынан орын алуы, арнаулы өкіметтік қаулы-қарарларының
қабылдануы, экологиялық тәрбие беру қажеттілігінің күннен-күнге арта түсуі
бала бақшадан бастап жоғары оқу орындарына дейінгі тәрбие орындарында оқу
тәрбие жұмыстарының әр түрлі формалары мен әдістерін пайдалануды міндеттен,
Мұның мәні оқушыларды табиғатқа ұқыпты қарауға үйретіп, оның байлық тарын
үнемді пайдаланудың маңызды мәселе екенін үғындыру, табиғатқа дұрыс қарым-
қатынас жасау жөніндегі қажетті біліммен, икемділік, дағдылар мен
қаруландыру. Біздің елімізде "...әрбір азамат табиғатты аялауға, оның
байлықтарын қорғауға міндетті" деген талаптар барлық уақытта бірде
дәйектілікпен жүзеге асырылып жатпағаны мәлім. Тоқырау жылдарындағы түрлі
жұмыстар еліміздің табиғатына зардаптарын тигізді.
"Жалпы білім беретін мектептерде табиғат қорғау жұмыстарын күшейту
туралы" әдістемелік хатта оқыту үрдісінде экологиялық тәрбие берудің
маңаздылығының ашып көрсетілуі оқушылардың табиғатқа жауапкершілік
қатынасын тәрбиелеу ісіне қозғау салады. Қазіргі әлемдік экологиялық
мәселелерде туындап отырған кезеңінде оқушылардың табиғатқа-жауапкершілік
қатынасын қалыптастыру қажеттілігі бүгінгі бастауыш сынып теориясы мен
әдістемесіндегі қалыптасқан дәстүрді бұзып, оқыту әдісін
ізгілендіру,экологияландыру міндетін алға қойып отыр. Ал бұл міндет
осы салада нақты зерттеуді және оларды теориялық және
тәжірибелік түрғыда негіздеуді қажет етеді.
Экологиялық тәрбие жұмысы балалардың жас ерекшеліктеріне сай
және табиғатқа жақын қарым-қатынаста жүргізілсе ұтымды болатындығына
К.Ушинский ерекше назарын аударған. Оның ''Детский мир",
"Родное слово" деп аталатын кітаптарында табиғат және онда
тіршілік ететін хайуанаттар мен құстардың тіршілігі, адам
және оның еңбегі жөнінде көптеген деректер келтіріледі. Ол
адам мен табиғат арасындағы қатынасты педагогикалық аспектіде қарастырып,
"Табиғат дауысын ата-аналар да, қоғам да, тәрбиешілер де, заң
шығарушылар да аяғына дейін тыңдауы тиіс.
Табиғаттағы эстетикалық түйсінуге балаларды жүиелілікпен,
мақсаттылықпен тәрбиелеу идеясын Н.Рыбников, В.Сухомлинский, т.б. еңбектері
арқылы негізделген. В.Сухомлинский "Табиғат адам танып білгенде, себеп-
салдарын байланыстыра ой жеткізуде ғана тәрбиенің қуаты қайнар көзі бола
алады деп табиғаттың заңдарын жете меңгеру керектігіне ерекше мән береді.
Ол баланың бойына табиғатқа сүйіспеншілік сезімін дамытуды ешнәрсеге
аиырбастауға болмайтын эстетикалық, адамгершілік тәрбиенің негізі деп
санады. Оқушылардың азаматтығы мен патриоттық сезімін қалыптастырудағы
табиғаттың орны туралы ол "Туған жер табиғаты бұл жәй кішкентай адамның
өсетін және жерге алғашқы қадамдарын жасайтын орта ғана емес, ол мыңдаған
өте жіңішке тамырлар арқылы қуат алып, шырынын бұтақтары мен жапырақтарын
тарататын құдіретті алма ағаштың өркен жаяр ортасы деп
атап көрсеткен.
Халқымыз табиғаттың кейбір туындыларын "киелі , қасиетті деп үғып,
оларды өлтіруге, жоюға болмайтынын уағыздаған. Сонымен бірге табиғат пен
адамды біртұтас, бірінен-бірі бөлуге болмайды деп қараған. Сондықтан адам
табиғаттан өз керегін ғана алып, қалғанына еш уақытта зиянын тигізбеген.
Ш,Уәлиханов "Табиғат пен адам: өзінің айтыңызшы, тіршілікте одан ғажап,
олардан қүпия не бар?" дей келе қазақтардың киеге үлкен мән
бергенін айтады. Табиғаттағы кейбір жануарлар мен құстарды,
көшпелі түрмысы қажетті заттарды киелі деп қастерлейді. Осы
аталғандарды құрмет тұта ырым-жорасын жасап тұру, адам баласына байлық
пен бақыт, құт әкеледі деп иландырған.
Экологиялық тәрбие беру жұмысы отбасында, балалар бақшасында, мектепте,
орта арнаулы және жоғары оқу орындарында үздіксіз жүргізілген жағдайда
ғана адам санасында табиғатты қорғау, оның байлықтарын сақтау жөніндегі
тиянақты көзқарасты қалыптастырып, жүйелі білім беруге болада Бұл жөнінде
белгілі ақын, ақындардың халықаралық "XX ғасыр, әлем және экология"
қозғалыстарының төрағасы болған Мүхтар Шаханов өзінің "Арая жол"
мақаласында бізде экологиялық тарбие болған жоқ, ол қазір де жоқ ;
Экология ғылым ретінде ең артта қалған, қараусыз қалған жағдайда,
адамдардың экологиялық санасын аитуымыз қажет, ертең кеш болады" деп айтқан
болатын.
Экологиялық тәрбие беруде оқушылардың табиғатқа эмоциялық қатынасын
қалыптастыра білудің үлкен мәні бар. Эмоция психологияда адамның және
дүниесін қозғаушы жерге лайықты жауап ретінде қарастырылады. Табиғат
тағдырына ортақтаса білу қасиетін ескермей, оқушылардың экологиялық санасын
қалыптастыру мүмкін емес. Өйткені, " адамгершілік заңдылық ұғынумен де,
есте сақтаумен де меңгерілмейді". Табиғатқа жасалған қиянатты ақылмен
түсіну жеткіліксіз, ендеше оның қасіретін сезіне білу керек.
Жаңа мыңжылдық табалдырығын аттап өткенге қорытынды жасап, болашаққа көз
жүгіртсек, өркениеттің жетістіктерін мойындай отырып экологиялық мәселені
мойындамау және оның шешімінің қажеттілігін есепке алмай өз қызметімізді
жоспарлау мүмкін емес. Қазақстан Республикасының экологиялық білім мен
тәрбиенің тұрақты даму моделіне өтуінің маңызы зор. Бұл мәселелер
"Қазақстан Республикасы - 2030" ұзақ мерзімді даму бағдарламасында басты
орын алады. Қазақстан Республикасының экологиялық білім бағдарламасында
экологиялық білім мен тәрбиенің жалпы уздіксіз жүзеге асуы кезінде жан-
жақты мәселенің шешілу мүмкіндігі көрсетілген. Экологиялық білім мен
тәрбиенің бір мезетте барлық кезеңдер мен деңгейде жетілуі мен енгізілу
қажеттілігі қазіргі уақытта ерекше.
Қоғамның барлық инфраструк-турасын қолдайтын экологиялық білім ғана
әлеуметтік-экологиялық нақтылықтың кезінде жан-жақты қызметке бейімделген,
XXI ғасырдың қазіргі азаматын қалыптастыра алады. Тұрақты дамуға көшу,
біртұтас әлеуметтік, экономикалық, экологиялық саясаттың бірігуіне,
тұрақты даму стратегиясын жүзеге асыруын, елдің даму механизімі мен
мақсатын анықтайды.
Қолданбалы жоспардағы тұрақты даму моделі - бұл сыртқы және ішкі
қауіпті жою мен ескертуін қамтамасыз ету, тұрақты принциптердің
экономикалық мемлекеттің қоғамның қызмет етуі мен ұйымдастырылу әдісі.
Барлық қызмет түрлері мен қайта оқытудың нақты бағытын анықтайтын узақ
мерзімді бағдарламаның тұрақты дамуға кезеңді көшуі ұлттық стратегия болып
саналады.
Тұрақты дамудың принциптері:
-прогрестің мақсаты - адам, адамзат дамуының деңгейі -
бұл оның әлеуметтік-экономикалық саясатының, мемлекетінің, қоғам
қалыптасуының шарасы;
-ұлттық игілікті тұрмыс деңгейінің жоғарылауы, кедейлікті
жеңу, қажеттілік құрылымның өзгеруі;
-білім, ғылым, мәдениет, денсаулық сақтау жүйесінің даму .
басымдылығы - халық шаруашылығының эволюциясы, халық ,
белсенділігінің шығармашылығы, өнімділіктің ұзақ мерзімді өсу :
факторлары қоғамның рухани өмірінің маңызды сферасы;
демографиялық жағдайдың жақсаруы, түрғындардың орнықты дамуының іс-
әрекеттігі;
экономикалық инновациялық даму типі ресурстарды жинақ- тауға,
табиғатты қорғауға өту;
экология және экономика байланысының күшеюі, экономи- калық
жүйенің экологиялық бағдарын қалыптастыру экожүйенің, шаруашылық
сыйымдылығы шегіндегі дамуы;
- қалдықтарды қайта өңдеу қауіпсіздігі, ресурстарды қайта
пайдалануды кеңейту, қайта өңдеуге жатпайтын ресурстарды тұты-
нуды азайту мүмкіндігімен шығынды азайтуды ұсынатын рацио-налды
табиғи қолдану;
экожүйені қайта қалпына келтіру мен қорғау мақсатында
әлеуметтік әріптестік пен халықаралық ынтымақтастықтың дамуы;
жаңа өркендеу құндылықтарының есебіндегі мораль, тәрбиемен білім
жүйесіндегі экологияландыруға адамның көзқарасы;
саяси механизм шешімнің қабылдануы мен жүзеге асыры- луы,
басқару жуйесін жетілдіру, тұрақты даму міндеті мен мақса-тын жүзеге
асырудағы мемлекеттің басты рөлі;
- азаматтық қоғам мен жеке бизнестің, мемлекет қызметінің

тиімділігі мен үйлесімділігін жоғарылату.
Қоғамның тұрақты дамуын қамтамасыз ететін экономикалық, әлеуметтік,
мәдени, құқықтық және жеке тұлға өмірінің элеуметті позитивтік образы мен
үйлесімді дамуы ушін басқа да жағдайларды, адам бостандығы мен
конституциялық құқық әлемдік одақта мойындалуын жүзеге асыруды құрудың
маңызды факторы болып табылады.
Қазіргі қоғамның тұрақты дамуының принциптері мен талап-
тарына белсенді салауатты өмір салтын ұстанатын, жан-жақты
үйлесімді дамыған дені сау, білімді және рухани тұлға типі
сәйкес келеді. Қоғам мүддесі мен түлғаның дамуы экономика мен
қоғамның келешекте дамуына, күшті мемлекетті қалыптастыру
азаматтық қоғамды құрудағы демократиялық институттардың
беріктілік шартының қажеттілігі болып табылатын әлеуметтік кон-
солидацияны қамтамасыз ету.
Адам - қоршаған орта - экономика" үштігіндегі тұрақты дамуды кұрайтын
іргетасты ұсынады, оған үш аспект кіреді:
- қоршаған орта, табиғи ресурстық потенциал;
- қоршаған орта мен адам қарым-қатынасының процесі;
-қоғамның өмір қызметінің барлық жағынан мүддесіндегі эко-логиялық
императивті жүзеге асыру, экологиялық саясат.
Бірінші аспект-тұрақты даму моделіне өту кезінде табиғи потенциалдың
динамикасы мен бағалау жағдайын тұрақты қадаға-лауды ұсынады.
Екінші аспект - адам денсаулығын сақтау мен био әртүрлілікті қорғау.
Қазақстанның табиғи экожүйесін қайта құру ортасының сыйымдылығын өсіру үшін
жағдай жасау, қоршаған орта тұрақты-лығының кепілі, табиғи ортаға
антропогендік қысымды біртіндеп темендету бойынша шараларды жүзеге асыруды
қарастырады.
Үшінші аспект - әлеуметтік-экономикалық даму мақсаты мен экологиялық
мақсат келісімінің талаптары - экологиялық императив негізінде, экологиялық
саясаттың жүзеге асырылуымен өңдеу процесінде барлық экологиялық
компоненттердің мінездемелік жүйесі біртұтас тұрақты дамудың асуын
қорытындылайды.
Экологиялық императив келесі талаптарды белгілейді:
табиғи үйлесімді және салауатты өмірге құқығы бар адам басты назарда болу
керек;
қазіргі уақытқа, болашақ ұрпаққа қоршаған ортаны қорғау мен даму
мүмкіндігін қамтамасыз ету;
қоршаған ортаны қорғау жалпы әлеуметтік-экономикалық процестің ажырамас
бөлігі болуы қажет;
шаруашылық қызметті экологияландыру бойынша шараларды жүзеге асыруда,
табиғат акцентін қорғау тәжірибесінде қалыптасқан айырмашылықты ауыстыру
қажет, бірінші кезекте теріс техногендік іс-әрекеттердің себептерін
жою;
әлеуметтік-экономикалық дамуы экожүйе сыйымдылығының шаруашылық шегінде қол
жеткізудегі адам өмірінің сапасын жақсартуға бағытталу қажет;
экологиялық сана мен адам көзқарасы, білім мен тәрбие жүйесі.
Бұл талаптар тұрақты даму мақсатындағы экономикалық және
экологиялық, әлеуметтік қарым-қатынас органикалық пен ұздіксіз
экологиялық императивтің мәнін көрсетеді.

2 ТАРАУ. МЕКТЕП ГЕОГРАФИЯСЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БІЛІМ МЕН ТӘРБИЕ ЖҰМЫСЫНЫҢ
ОРНЫ

Мектепте экологиялық білім мен тәрбие берудің орталығы -сабақ.Сабақ
арқылы мүғалім мен оқушы арасында барлық оқу-тәрбие жұмыстары әдіс-тәсілдер
арқылы жүзеге асады.
Қазақстан географиясы пәнінде экологиялық бағытта жургізілетін өзіндік
жұмыстар оқушылардың дүниетанымын кеңейтіп, экологиялық санасын
қалыптастырып, мәдениетін көтереді.
Экологиялық бағыттағы өзіндік жұмыс туралы айтқанда, біз оқушыларға
қойылатын және орындай алатын мынадай талаптарды түсінуіміз керек:
* оқушының қоршаған орта туралы білімін ұдайы кеңейтіп, пәнге деген
қызығушылығын арттыру ;
* ой-өрістерінің шығармашылық белсенділігін дамыту;
* зерттеушілік қабілетін ашу, экологиялық мәселелерді түсіндіру және өз
бетінше шешуге дағдыландыру;
- окушылардың практикалық іс-қабілетін дамыту және оны өміршең етуге
бейімдеу;
* оқушылардың жергілікті жердің экологиялык проблемаларын шешудегі жеке
басының жауапкершілігін қалыптастыру.
Осы экологиялық білім берудегі турақты устанымды сақтай отырып,
төмендегідей баспалдақтар арқылы экологиялық сана мен мәдәниетті
қалыптастыруға болады.

Кесте 1
Қазақстан Республикасы географиясы бойынша оқушыларға өзіндік жұмыс
арқылы экологиялық сананы қалыптастыру жолдары.

Кезеңдер Орындалу кезіңдегі іс-әрекеттер Сабақ түрлері
1. Бейімделу Белгілі құбылысты немесе оқиғаны мүғалімЭкологиялық
кезеңі айтады, ой қозғайды бағыттағы
өзіндік жұмысты
орындау
барысында
2.Бағыт-бағ-даМуғалім әр турлі экологиялық жағдайларды
р кезеңі көрсетеді, білім көздерін пайдалана
отырып, ықпал етеді
З.Орындалу Әр түрлі жаттығулар, экологиялық қызықты
кезеңі ойындар жургізу, оларды келешекте оқу
материалымен ұштастыра алуын қадағалайды
4.Шығарма- Оқушылар шығармашылық жұмыс жүргізеді,
шылық машықтану, бағдарлай, жобалай
кезеңі алу.белгілі оқиғаға өз ойын тұжырымдап,
қорытынды шығара алуды қамтиды

Осы кезеңдерді оқушылардың жас ерекшелігін ескере отырып, бірінен соң
бірі уздіксіз орындалу барысында муғалім мен оқушы арасында тығыз байланыс
туындап жасөспірім бойында экологиялық сана, мәдениет қалыптасады. Оқушы
біртіндеп экологиялық жағдайларға өз бетінше баға бере алатындай, пайымды
ой қорытып айта алатындай дәрежеге көтеріледі. Өз жолдастары мен жүрген
ортасына экологиялық саналы іс-әрекетімен оңды ықпал етеді.

Мұғалім бұл өзіндік жұмыстарды орындағанда төмендегідей құнды
ұстанымдар жүзеге асады:
* ғылымилық (құбылыстар мен үрдістер, оқу материалдары, адамның, табиғатқа
әсері);
* байланыстылық (флора мен фауна арасында және әр түрлі ғылым салаларымен);
* тепе-теңдік;
* қызығушылық;
* үздіксіздік;
* дамытушылық;
* интеграциялық;
- өлкетанушылық байланыстардың барлығы да орындалады.
Қорыта айтқанда, Қазақстан географиясында осы үздіксіз экологиялық
бағыттағы өзіндік жұмыстарды жүргізгенде, оқушы бо-
йында жетіспейтін құнды қасиеттердің бірі - "экологиялық сана"
мен экономикалық түсінік қалыптасып, болашақта бәсекеге қабілетті,
мәдениетті ұрпақ, жеке тұлға дамиды.
Сабақтың мақсаты:
а) Экологиялық білім беру; Материктегі табиғи зоналық ерек-
шеліктерінің климат жағдайларына байланыстылығын оқушыларға
ұғындыру, табиғат зоналары орналасуына әсер ететін рельефтің
басты ерекшеліктерін, адамдардың табиғат зоналарына тигізетін әсерін
меңгеруін қамтамасыз ету.
ә) Экологиялық білім беру арқылы оқушылардың мәдениетін, және өмір
салтын, экологиялық көзқарасын қалыптастыру.
б) Табиғат зонасында тірі табиғат пен өлі табиғаттың байланысын
дұрыс қалыптастыру, салыстыра білу және дамыту.
Сабақтың көрнекілігі: Дүние-жүзінің табиғат зонасының картасы,
гербарийлер (кеппешөптер жинақтамасы), жануарлардың суреттері, схемалар
және т.б.
Сабақтың барысы: Бүгін сабақта Евразияның ішкі суларын қайталап шығамыз.
(әдісі сұрақ-жауап):
1. Ішкі суға не жатады? Өзен,көл, сарқырама, бұлақ, минералды
су, жер асты сулары.
а) Өзен дегеніміз не? ә) Өзеннің қандай элементтерін білесіңдер?
2. Евразия материгінде ішкі су қалай бөлінген, жеткілікті ме?
Материктің өзендері қандай бассейндерге жатады? (Солтүстік мұзды мұхитына,
Атлант мұхитына, Үнді, Тынық, ішкі ағындар территориясына).
а) Солтүстік мұзды мұхитының өзендерін ата.
ә) Тынық мұхитының бассейніне жататын өзеңдерді ата?
б) Үнді мұхитының бассейніне жататын өзендерді ата?
в) ішкі ағындар территориясына қандай өзендер жатады?

Ауызша географиялық диктант

1. Қандай өзен Бенгал шығанағына құяр кезінде, ұлан-байтақ атырау

құрайды? (Ганг)
2. Қандай өзен Охот теңізіне құяды? (Амур)
3. Қандай өзен Солтүстік Мұзды мұхитының бассейніне жатады? (Лена)
4. Қандай өзен Гималай тауынан басталады? (Ганг)

5. Қандай өзен Сары теңізге құяды? (Хуанхе)
6. Қандай өзен ішкі ағынды бассейнге жатады? (Амудария)
Көл дегеніміз не?
Евразияның колдерінің орналасу ерекшелігі қаңдай көл:
а) Дүние жүзіндегі ең терең көл? (Байкал-1620 м).
ә) Қандай көл ең тұзды? (Арал-27).
б) Қандай көл ең түщы? (Байкал).
в) Қандай көл опырынды қазан шұңқырыңда орналасқан? (Байкал)
Міне, оқушылар, біздің көптеген өзен, көлдеріміздің жағдайы нашарлап,
экологиялық мәселесі шиеленісіп барады. Әсіресе, Арал тағдыры қиын. Қазір
Арал туралы видеокассета көрсетіледі. Сондық-тан біз судың таза болуын,
үнемдеп жұмсалуын қадағалауымыз керек. Судың да сұрауы бар, Су ішкен
құдығыңа түкірме, Бұлақ көрсең-көзін аш деп халық бекер айтпаған.
ІІ Жаңа білім беру. (әдіс) Біз бүгін әдеттегідей жаңа тақырып өтеміз.
Сабақтың тақырыбы Евразияның табиғат зоналары. Тақырыпты тақтаға жазып
қоямын. Сосын Табиғат зонасы дегеніміз не?-деп анықтамасын сұраймын.
Табиғат зонасы деп температура жағдайларының ылғалдануы, топырағы,
өсімдігі, жануарлар дүниесі бірдей болып келетін ірі табиғат комплексін
айтамыз. Евразияның табиғат зоналарының орналасуында ендік зоналық заңы
байқалады.
Табиғат зоналары картасын талдау мынадай қорытынды жасауға мүмкіндік
береді. Евразияның табиғат зоналары анағұрлым алуан түрлі, материктің
солтүстігінде табиғат зоналары тұтас алап болып созылып жатады, тайганың
оңтүстік тұсына қарай олар сол сияқты батыстан-шығысқа қарай ауыса береді.
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Оқушыларға экологиялық тәрбие беру
Экологиялық білім мен тәрбие беру
Экологиялық білім мен тәрбие беру тұжырымдамасы
Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру
Мектеп жасына дейінгі балаларға экологиялық тәрбие беру
Салт-дәстүрлер негізінде экологиялық тәрбие беру мәселесі
География сабағында экологиялық тәрбие беру әдістемесі.
«бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие беру»
Экологиялық тәрбие
«Экологиялық тәрбие»
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь