Мектептегі оқу процесінің нәтижелі болуына танымдық әрекеттердің психологиялық әсерін зерттеу

МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
I ТӨМЕНГІ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ОҚУ ПРОЦЕСІНЕ
ТАНЫМ ӘРЕКЕТТЕРІНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІН АНЫҚТАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

6
1.1 Танымдық процестегі ойлаудың ғылыми мәні мен ойлаудың маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

6
1.2 Оқу процесіндегі төменгі сынып оқушыларының танымдық белсенділігін дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

18
1.3 Төменгі сынып оқушыларына кәсіби маман психологтың қызыметі..
1.4 Төменгі сынып оқушыларының дамуына психологтың кәсібінің тигізетін маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.5 Дарынды балалардың таным процестері мен тұлғалық ерекшеліктерінің психологиялық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28

34

42
II ТӨМЕНГІ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ОҚУ ӘРЕКЕТІНДЕГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЭКСПЕРИМЕНТТІ ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... ... ..
46
2.1 Зерттеудің мақсаты, міндеттері, ғылыми әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... . 46
2.2 Зерттеудің ғылыми зерттеу әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 47
2.3 Зерттеудің нәтижесін өңдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 52
III БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ЕСТЕ САҚТАУДЫҢ НЕГІЗІНДЕ ОҚУҒА ДЕГЕН ҚАБІЛЕТТІЛІГІНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

58
3.1 Бастауыш сынып оқушыларының психологиялық ерекшеліктері ... .
3.2 Бастауыш сынып жасындағылардың ерекшеліктері мен дамуы ... ... 59

61
3.3 Бастауыш сынып оқушыларының мінез.құлқындағы қиындықтарды түзету жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
64
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ҰСЫНЫСТАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61

69
71

74
КІРІСПЕ
Жұмыстың өзектілігі
“Бүгінгі таңда ұрпақ алдында “Қазақстан 2030” бағдарламасындағы: “Барлық Қазақстандықтардың өсіп-өркендеу қауіпсіздігі мен әл-ауқатының артуы” деген ұзақ мерзімдік міндетті үшінші мың жылдықта іске асыру жауапкершілігі тұр.
Президенттің Қазақстан халқына Жолдауында: “Ұлттық бәсекелестік қабілеті бірінші кезекте оның білімділік деңгейімен айқындалады” деп айтылған. Осы тұрғыдан Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту Тұжырымдамасында: “Орта білім берудің мақсаты-жылдам өзгеріп отыратын дүние жағдайларында алынған терең білімнің, кәсіби дағдыларының негізінде еркін бағдарлай білуге, өзін-өзі іске асыруға, өзін-өзі дамытуға және өз бетінше дұрыс, адамгершілік тұрғысынан жауапты шешімдер қабылдауға қабілеттері жеке тұлғаны қалыптастыру” деп көрсетілген. Тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің қазіргі даму кезеңіндегі қоғамының түрлі сфераларының құрылуы мен тұлғаның белсенділігінің жоғарылауы арасында байланыс айқындала түсуде.Осыған байланысты балалардың танымдық әрекетін белсендіру, оны тиімді басқару және дамыту, ұйымдастырушылық және моральдік-психологиялық тұрғыдан қамтамасыз ету әлеуметтік міндет болып табылады.Ұлттың болашағы, тәуелсіз мемлекеттің ертеңгі ұрпағының рухани байлығы, мәдениеті, саналы ұлттық ойлау қабілеті мен біліміне, іскерлігіне байланысты. Егеменді еліміздің білім беру жүйесінде әлемдік деңгейге жету үшін жасалынып жатқан талпыныстар оқытудың әр түрлі әдіс-тәсілдерін қолдана отырып, терең білімді, ізденімпаз барлық іс-әрекетінде шығармашылық бағыт ұстанатын, өзін таныта алатын жеке тұлғаны қалыптастыру ісіне ерекше мән берілуде. Ендеше, оқушылардың дүниетанымын кеңейтуде танымдық белсенділігін арттырып, білім, біліктерін жетілдірудің қоғамдық мәні зор. Сондықтан оқу үрдісінде баланың білім алуға, өз бетімен әрекет етуге деген құлшынысын оятуға, ақыл ойының дамып, жетілуіне түрткі болатын танымдық белсенділікті арттырудың маңызы жоғары.Өзіндік таным сабағында балалар ең алдымен өзін сыйлауға, өздеріне жақын адамдарды, елін, Отанын, мәдениетін жақсы көруге ықпал ете отырып, ешкімнің көмегінсіз таңдау жасауға, жауапкершілікті түсінуге, ең соңғысы бақытты өмір сүруіне септігін тигізбек, көмектеспек. Қазіргі таңда адам қол еңбегінің нәтижесінде әлеумет пен экономиканық түрлі саласында көптеген жетістіктерге қол жеткізіп отыр. Қазір адам үшін дүние танымдық процестерін терең танып, зерттеу басты мақсат болып отыр. Сол дүние танымдық процестердің ішіндегі ойлау өте күрделі. Оның ерекшелігі сол, бұл адамға ғана тән құбылыс. Сондықтан жастарды дұрыс ойлауға тәрбиелеп, мән-маңызын түсіндіру күттірмей зертелуді талап етеді. Балалардың ойлау әрекетінің дамытуын зерттеу, олардың интеллектуалды іс-әрекеттің жаңа тәсілдерін қлаыптастыру ең өзекті мәселелердің бірі. Мектеп жүйесіндегі ең маңызды кезең – бастауыш мектеп кезеңі, мұнда оқыту іс-әрекетінің негізгі компоненттері қалыптасады.
Пайдаланылған деректер тізімі
1. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. М. Политиздат,
2. 1977.-304 с.
3. Джакупов С.М. Психология познавательной деятельности.- Алматы Изд.1992.-192 с.
4. Психология. Словарь-М. Политиздат,1990.-492 с.
5. Давыдов В.В., Срободчиков В.И., Цукерман Г.А. Младший школьник как субъект учебной деятельности.// Вопросы психлологии 1992-N 3.-с. 14-17с.
6. Рубинштейн С.Л. Принципы и пути развития психологии. М.,1946.-704с.
7. Гальперин П.Я. К исследованию интеллектуального развития ребенка // Вопросы психологии, 1962-N1.-15-20с.
8. Ротенбрег В.С. Бондаренко С.М. Мозг. Обучение. Здоровье.-М. Просвещение, 1989.-239с.
9. Леонтьев А.Н. Природа и формирование психические свойств и процессов человека // Вопросы психологии, 1955- N 1.-29-32с.
10. Хабибуллаев Ф.Г. Психологические особенности школьной зрелости и умственного развития 6-7 летних детей: Автореф. дисс.канд.-М., 1988-25с.
11. Цукерман Г.А. Зачем детям учиться вместе?- М. Знание,1985,-163с.
12. Рубенштейн С.Л. Бытие и сознание.-М.,1957.-328с.
13. Щебетенко А. И. Тесты. Пермь: “Агос-Пресс “, 1995.-197с.
14. Библер В. С., Арсенев А. С. Кедров Б.М. Анализ развивающегося понятия. М. Наука,1967.-118с.
15. Телегина Э. Д., Гагай В.В. Виды учебных действий и их роль в развитии творческого мышления младших школьников Вопросы психологии, 1986.-N1.-47-49.
16. Зак З. А. Развитие теоретического мышления у младших школьников: Автореф. дисс.док. М.,1989.-33с.
17. 16.Маркова А.К. Формирование интереса к учению у школьников.- М, Педагогика, 1986.- 191 стр.
18. 17.Бердібаева С.Қ. Оқыту мен ақыл-ойдың дамуының өзара байланысы //Ізденіс, 1998 – N 6 – 167-170 бет.
19. Алдамұратов Ә. Ж. ҚызыҚты психология -Алматы, Қазақ университеті, 1992 – 73 б.
20. Брушлинский А.В. Мышление как процесс и проблема деятельности //Вопросы психологии, 1982 – N2. –28-32 стр.
21. Мұқанов М.М. Бақылау және ойлау – Алматы, 1959 –120 бет.
22. Жарықбаев Ѕ.Б. Психология, Алматы, Білім, 1993 –272 бет.
23. Айғабылов Н. Бастауыш класс оқушыларының абстрактты ойын дамыту //Қазақстан мектебі, 1964.-N11.- 51-53 бет.
24. Жарықбаев Қ. Қазақ психологиясының тарихы.-Алматы, Қазақстан, 1996 –160 бет
25. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары, -Алматы, Ғылым, 1955
26. Гальперин П.Я. К исследованию интеллектуального развития ребенка //Вопросы психологии, 1969.- N1.- 15-18 стр.
27. Рогов Е.И. Настольная книга практического психолога в образовании.- М ВЛАДОС, 1995 – 529 стр.
28. Аймауытов Ж. Психология.- Алматы, Рауан, 1995 – 312 бет
29. Құнанбаев Абай, Шығармаларының толық жинағы. 2- том.-Алматы, 1954
30. Немов Р.С. Психология.- Кн. 3.- М ВЛАДОС, 1995- 580 бет
31. Диагностика учебной деятельности и интеллектуального развития детей //Зборник научных трудов/ под редакцией Д.Б. Эльконин, А.Л. Венгера, М 1981 – 13-22 стр.
32. Джакупов С.М. Межэтническое взаимодействие как фактор активизации позновательной деятельности. //Сб. ЅазајстандаЈы этнопсихология м„селелері – Алматы, 1997 – 72 бет
33. Смирнова Е.О. Проблемы общения ребенка и вхрослого в работах Л.С. Быготского и М.И. Лисиной //Вопросы психологии, 1996 – N6. – 76-79 стр.
34. Прохоров А.О. Генинг Г.Н. Особенности психических состоянии младших школьников в учебной деятельности // Вопросы психологии, 1998, - N4.-43-48 стр.
35. 34.Абрамов Г.В. Введение в практическую психологию. М. , 1994 704 стр.
36. 35.Жумалиев Л.Н. Тәрбие-тәлімнен // Ізденіс, 1992 – N2 – 101-104 бет
37. Алексеев А.В., Воронин А.Б. и др. Развитие и диагностика способностей. - М.:Наука, 1991. С. 131-148 бет.
38. Аткинсон Р. Человеческая память и процесс обучения. М., 1980.- 528 бет.
39. Венгер Л.А. Педагогика способностей. М., 1973- 345 бет.
40. Вопросы психологии способностей. /Под. ред. В.А. Крутецского М.: Педагогика, 1973.- С. 47-57 бет.
41. 5. Дружинин В.Н.Теоретические основы диагностики познавательных способностей: Автореф. дисс. ...д- ра психол. Наук. М, 1989. 49-62 бет.
42. Қабiлеттi дамытудың психологиялық негiздерi //Қазақстан мектебi. –2002. - №1-2 –С. 27-29 бет.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
ПЕДАГОГИКА ЖӘНЕ ӨНЕР ... және ... ... ... ... ... ... «Мектептегі оқу процесінің нәтижелі болуына танымдық
әрекеттердің психологиялық ... ... ... | ... ... ... ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ОҚУ ПРОЦЕСІНЕ | ... ... ... ... | ... ... | ... ... ... ... ... мәні мен ойлаудың | ... ... |6 ... Оқу ... ... ... ... танымдық белсенділігін | |
|дамыту..................................................................| |
|............... |18 ... ... ... ... ... ... ... қызыметі.. | |
|1.4 Төменгі сынып оқушыларының дамуына психологтың кәсібінің |28 ... | ... ... |34 ... ... ... таным процестері мен тұлғалық ерекшеліктерінің | |
|психологиялық мәселелері...............................................| |
| |42 ... ... ... ... ОҚУ ... ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН | |
|ЭКСПЕРИМЕНТТІ ... |46 ... ... ... ... ... | ... | ... ... ... ... | ... | ... Зерттеудің нәтижесін | ... ... | ... БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ЕСТЕ САҚТАУДЫҢ НЕГІЗІНДЕ ОҚУҒА ДЕГЕН | |
|ҚАБІЛЕТТІЛІГІНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ | ... |58 |
| 3.1 ... ... оқушыларының психологиялық ерекшеліктері..... | |
|3.2 Бастауыш сынып жасындағылардың ... мен ... |59 |
| | |
| |61 ... Бастауыш сынып оқушыларының мінез-құлқындағы қиындықтарды түзету | |
|жолдары.................................................................|64 |
|............................. | ... ... |61 ... ДЕРЕКТЕР | ... |69 ... ... | ... ... | |
| | ... ... таңда ұрпақ алдында “Қазақстан 2030” бағдарламасындағы: “Барлық
Қазақстандықтардың өсіп-өркендеу қауіпсіздігі мен әл-ауқатының артуы” деген
ұзақ мерзімдік міндетті үшінші мың ... іске ... ... ... ... халқына Жолдауында: “Ұлттық бәсекелестік қабілеті
бірінші ... оның ... ... ... деп ... Осы
тұрғыдан Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту
Тұжырымдамасында: “Орта білім берудің мақсаты-жылдам өзгеріп отыратын ... ... ... ... ... ... ... еркін
бағдарлай білуге, өзін-өзі іске асыруға, өзін-өзі дамытуға және өз ... ... ... жауапты шешімдер қабылдауға қабілеттері жеке
тұлғаны қалыптастыру” деп көрсетілген. Тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің
қазіргі даму ... ... ... ... құрылуы мен тұлғаның
белсенділігінің жоғарылауы арасында байланыс ... ... ... ... ... ... оны тиімді басқару және
дамыту, ұйымдастырушылық және моральдік-психологиялық тұрғыдан қамтамасыз
ету әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ұрпағының рухани байлығы, мәдениеті, саналы ұлттық ойлау ... ... ... байланысты. Егеменді еліміздің білім ... ... ... жету үшін жасалынып жатқан талпыныстар оқытудың
әр түрлі әдіс-тәсілдерін қолдана отырып, терең білімді, ізденімпаз барлық
іс-әрекетінде ... ... ... өзін ... алатын жеке тұлғаны
қалыптастыру ісіне ерекше мән ... ... ... ... ... белсенділігін арттырып, білім, біліктерін ... мәні зор. ... оқу ... ... ... ... өз ... етуге деген құлшынысын оятуға, ақыл ойының дамып, жетілуіне түрткі
болатын ... ... ... ... ... таным
сабағында балалар ең алдымен өзін сыйлауға, өздеріне жақын адамдарды, елін,
Отанын, мәдениетін жақсы ... ... ете ... ... ... ... ... түсінуге, ең соңғысы бақытты өмір сүруіне
септігін тигізбек, көмектеспек. ... ... адам қол ... ... пен экономиканық түрлі саласында көптеген жетістіктерге
қол жеткізіп отыр. Қазір адам үшін дүние танымдық ... ... ... ... ... ... ... Сол дүние танымдық процестердің ішіндегі
ойлау өте күрделі. Оның ерекшелігі сол, бұл ... ғана тән ... ... дұрыс ойлауға тәрбиелеп, мән-маңызын түсіндіру күттірмей
зертелуді талап ... ... ... ... ... зерттеу,
олардың интеллектуалды іс-әрекеттің жаңа тәсілдерін қлаыптастыру ең өзекті
мәселелердің ... ... ... ең ... ...... мектеп
кезеңі, мұнда оқыту іс-әрекетінің негізгі компоненттері қалыптасады.
Зерттеу мақсаты
Дипломдық жұмыстың зерттеу мақсаты бастауыш мектеп жасындағы балаларының
ойлау ... ... ... ... әдістемемен зерттеу;
олардың сапасын арнайы жаттығулар арқылы ... ... ... ... пайдалану.
Зерттеу міндеттері
• Зерттеу мақсаты мен ұсынылған болжамға ... ... ... ... ... ... зерттеу және дамыту.
• Қазақ тілі пәнінің әдістемелік негізін дамытуға арналған жұмыс ... ... ... ... ( ... модификациялау).
• Төменгі сынып ... оқу ... ... ... ... ... оқушыларының оқу процесіне таным әрекеттерінің
психологиялық әсерін ... ... орта ... бастауыш сыныптағы оқу процессіндегі ойлау іс-
әрекетін дамытуда ... “, ... ... ... мен ... ... ... тұратын құрылған оқытудың маңыздылығы мен
мәнін ашып көрсететін ... ... ... ... ... балалардың оқу процесі нәтижелі болу үшін,
берілетін білім танымдық іс-әрекеттің негізінде қабылданса , онда ... мәні мен ... ... ... ... ... ... әдістеме арқылы төменгі сынып оқушыларының есте
сақтау ерекшелігі сөздік-мағыналық және көрнекілік түрінің негізінде ... ... ... ... ... ... ... арқылы төменгі сынып оқушыларының ойлау іс-
әрекетінің сөз-мағыналық, көрнекілік-бейнелік ... және ... ... ... ... ... ... жоғарғы деңгейіне
көтеріледі.
Мәселенің зерттеу деңгейі
Дамытушы танымдық іс-әрекеттің ... ... ... ойлауды
қалыптастыру мәселесін және аталған процестерді арнайы жоспар арқылы
зерттеу.
Әдіснамалық және теориялық ... ... ... жеке ... ... іс-әрекетінің
қалыптасу теориасы мен ... ... Л.С. ... ... С.Л. ... ... ... заңдылықтарын А.Н.Леонтьев,
Н.А.Менчинская, В.В.Давыдов, Д.Б.Эльконин, Н.Ф. ... және ... С.М. ... Х.Т. ... ... ... Оқудың
нәтижелі болуы балалардың жоғары психикалық функцияларының, әсіресе, есте
сақтау және ... ... ... ... ... ... ... балалардың ойлау іс-әрекетін зерттеуге
бейімделіп жасаған ... ... ... ... ... ... ... мұғалімнің, ата-аналардың көмек көрсету ... ... ... ... ... және ... ... оқыту процесінде атқаратын қызметі мен түрлеріне байланысты
жинақталған ... ... тілі ... ... ... мен ... жетілдіре келіп, оқытудың салаларын жан-жақты
дамытады. Бастауыш сынып оқушыларының оқыту процесі нәтижелі болуына таным
процесінің ... орны ... Бұл ... Л.С. Выготский мен А.Н.
Леонтьевтің ... зор ... атап ... ... ... ... даму жолдары П.Я. Гальперин, Ю.А. Самарин, Л.И.Божович,Н.С. Лейтес
ж„не Алдамуратов ….Ж, ШабельниковВ.К, Бердібаева С.Қ. еңбектерінде ... Ал, ... ... ... С.Л. ... Л.С.
Выготский, А.Н. Леонтьев, Ж. Пиаже, М.Вертгеймер, Дж. Брунер зерттесе,
оқыту процесінде ойлауды іс-әрекет ретінде А.В. ... ... ... ... А.З. Зак ... Қазіргі қоғам талабына орай орта
мектептердегі білім беру сапасын жақсартуды ... ... ... ... арттыру проблемасы әлі де зерттеуді қажет етеді.
Диплом жұмысының құрылымы
«Мектептегі оқу процесінің нәтижелі болуына танымдық ... ... ... атты ... ... 3 ... тұрады,
онда 9 кесте, 7 сурет, қорытынды және ұсыныстар, 42 пайдаланған деректер
тізімінен және қосымшалардан тұрады.
I ... ... ... ОҚУ ... ... ... ... процестегі ойлаудың ғылыми мәні мен ойлаудың
маңыздылығы
Оқушылардың танымдық іс-әрекеті адамдық танымның әр түрлілігі және оқыту
процесінің қарама-қайшылықтарымен ... ... ... жеке қарама-
қайшылығымен сипатталады. Практик мұғалімдер қарама-қайшылықтарды таза
интуитивті түрде туғызады, олар бұл ... ... ... қиыншылық ретінде қабылдайды. Қарама-қайшылықтар оқу процесінде
обьективті түрде пайда болатын және оның ... күші ... ... ... күш. ... ... ... шешуші
шарты болып оқушының өзіндік санасындағы ішкі сипатқа ие болатын және оған
қиыншылық ретінде танылатын ... ... ... қатар қарама-қайшылықтарды ... ... ... ... ... ... Л.Божович,
Б.Теплова, Н.Морозова, ... және тағы ... ... ... мәні ... ... қоршаған ортаны танып білуіне,
өзінің тұлғалық қасиеттерін іске асыруына, өзін-өзі ... ... ... ... ... оқу барысында туындаған қиыншылықтарды,
кедкергілерді жоюға саналы түрде ұмтылдыра отырып осы ... ... ... ... және оларды қолдана білуде ... ... ... ... да әлеуметтік қауымдастықтар жүйесіне
араласуы,олармен әрекеттесуі,дербестенуі оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... ретінде оқушы өзінің
қалыптасуында өзіндік дамуының қарама-қайшылықтарына ... ... ... ... танымдық
бірлестіктерге, іс-әрекеттерге ... ... мен ... ... жақсы болуы негізінде құрбыларымен қарым-қатынас жасау арқылы
шешуге болады. Сонымен қатар оқушының ... ... мен ... ... ... тиімді қалыптасуы мен оның толыққанды ... ... ... қажет.
Бастауыш сынып оқушыларының танымдық қызығуы мынадай көрсеткіштерге ие:
- қоршаған ортадағы құбылыстар мен объектілерге және іс-әрекет сипатына
қарай ... ... ... ... пен ... ... эмоциональдық көрінуі;
- танымдық іс-әрекетте еріктің болуы;
- танымдық белсенділігінің жалпы сипаты;
- жаңаны білуге ұмтылысы;
- мектепке және басқаларға деген жағымды қатынас.
Қызығу ... ... және ... ... көмектеседі, қол
жетпейтін нәтижелерге жеткізеді.
Бастауыш сынып оқушыларының танымдық қызығу іс-әрекеттерін қалыптастыру,
белсендіру, одан ... ... ... ... қайраткерді
қалыптастыруға, ойшаң, эмоцияға бай, қарым-қатынасшыл ұрпақты тәрбиелеуге
көмектеседі.
Адамзаттың бүкіл танымдық және ... ... ... ... ... ... басты нәтижелері ойлау формалары мен
құрылымдарында қорытылып, бекемделген. ... ... ... ... ... ... дүниені тану мен игерудің ... ... ... ... ... ... мен ... адамзаттың
бүкіл танымдық және тарихи-әлеуметтік тәжірибесі, материалдық және ... ... ... ... ... бекемделген. Сыртқы дүниені
толык тануға түйсік, қабылдау, елестер жеткіліксіз болады. Біз тікелей біле
алмайтын заттар мен ... тек ... ... ғана білеміз. Адам
ойлауының эволюциялық даму жолы өте ұзақ. ... ішкі ... ... ... ... ... Қоғам ілгері дамып, оның ғылымы мен
техникасы өскен сайын жаңа ... ... ... ... ... ... ... Адам сыртқы дүние құбылыстарының сырын көбірек
білген сайын оның ойлауы да жетіле ... ... ... практикалық
әрекетпен байланысқан сан-салалы түрлері пайда болды. Адам өз ... яғни ... мен ... ... ... ... дәлелдеуге тиіс. Ой амалдары мен логикалық ... ... ... ... мен ... ... болуы - адам ойлауының
зор табысқа жетуінің, тарихи ... ... ... ... ... ... ... және тәжірибеде тексерілудң нәтижесінде адам
санасына бекіп, зор шындыққа айналды. Ойлау ... ... ... ... ... ... ... Адам ойлауының мазмұны
билейтін – объективтік шындық. Адамға алдына мақсат қойып, оны ... ... ... - ... ішкі қарама - қарсы
қайшылықтарға толы процесс.
Бұл оның дамуының және іске ... ... ... ... табылады.
Ойлаудың пайда болуында жаңа, белгісіз нәрселерге зер ... ... ... зор. Әлде де ... ... нәрсені білуге деген ынтызарлық,
түрлі ... ... ... ... шңғылдауға адамды итермелейді.
Ойлау сұраққа жауап қайтарудан, мәселені шешуден, оның ... ... ... байқалады. Қазақстан психологі Ә.Алдамұратов ойлауға
мынадай анықтама берген ... ... ... ұштасқан,
тілмен тығыз байланысты психикалық процесс, сол арқылы болмыстың, ... ... және ... бейнеленуі. Бұл бейнелену адам ойының талдау
және біріктіру әрекеттері арқылы ... Бір ... ... ... дүниедегі болмыстың жалпы жанама жолмен біздің санамыздағы ең биік
сатыдағы бейнесі. Ойлау ... өмір ... мен ... іс-
әрекеттері нәтижесінде пайда болып, тікелей сезім процесінің шеңберінен
әлде қайда асып ... ... ... ... ... тануға түйсік,
қабылдау, елестер жеткіліксіз болады. Біз тікелей біле алмайтын заттар мен
құбылыстарды тек ... ... ғана ... ... қабылдау
процестерінде сыртқы дүниенің заттары мен құбылыс. ... ... ... ... ... мен ... ішкі құрылыстарын,
оның қажетті қатынастары мен байланыстарын ... ашып бере ... ... ... ... мәселелерді бір-бірене жанастыра отырып шешуде
өте жақсы көрінеді дей келіп, ... ... ... ... ... мен құбылыстарының байланыс - қатынастарының миымызда жалпылай және
жанама түрде сөз арқылы бейнеленуі”-дейді. Ойлау қабылдау, елестермен тығыз
байланысты. Түйсік пен ... ... ... ... ... тыс ... ойлау болмайды. Ойлау сезім мүшелері арқылы алынған
мәліметтерді өңдейді. Ойлау сезімдік мағлұматтардың ... ғана ... ... ... ... ... көп болғанмен, оның таным
мүмкіндігі ойлаудан әде қайда төмен. Ойлаудың қамтитын шеңбері өте ... ... ... ... А. Н. ... : “Менің өмірімдегі
мен нені меңгере алдым, я болмаса соны ... ... ба, жоқ па, ... ... ... ... дәрежеде ұғындым, оның мен үшін,
менің жеке ... ... ... ... - деп, ... ... мен “маңыз” деген ұғымдардың түсініктемелерін зерттеген .
Егер оқушылар өздерінің оқыту процесіндегі бағдарының мәнін, ... оның ... ... ... маңыздылығын
меңгеруге қажетті білім негіздерін игерсе, онда танымдық ойлау ... ... ... Бұл оқушылардың өз мүмкіндіктерін
пайдалана білуі, білімнің пайдасы мен маңызын ... ... ... түсінуге
көмектеседі. Оқушы білімді жай уақытша қажеттілік деп санаса, онда білімнің
маңыздылығы ... Ал егер оқу ... ... ... ... қарам-қатынас, бағалау ... ... ... ... “маған қажет”, деген сияқты мотивтерге “білгім
келеді”, ”үйренгім ... ... ... ... Мұндай оқыту оқушының
ақыл-ойының дамуына бірталай әсер ... ... өзі ... ... сәйкестенеді, адам үшін жаңа заңдылықтармен, танымдық және
практикалық мәселелерді шешу жолдарына бағыттайды.
Біздің ... ...... ... ішкі мазмұнын ашып ондағы
мұғаліммен оқушының қызметіндегі өзара әсер, өзара әекетті көрсету, соның
психологиялық ... ... ... ... С.М. [2]
Бұл процесте тәрбиеде ие ... ... ... ... ... тек, біріншіден, білу керек, одан нені талап етеді, түсіну
керек, оған ... жету ... және ... керек, бұл білім әрекетіне
басшылық рөлінде көрінеді. Ал ... өзі — жеке ... ... ... ... болып табылады. Ең алдымен балалардан қандайда бір
мінез-құлық нормаларын талап етпес бұрын, ... ... ... хабарлау
керек. Бірақ оның алдында бала білімді қабылдауға дайын ба, ... болу ... ал егер жоқ ... онда ... дайындауымыз қажет.
Оқыту процесі адамның іс-әрекеті мен ... ... ... Олар бір ... ... ... ... оқу процесіне
психологиялық мазмұнда болып көрінеді.
Егер оқыту процесінің негізгі белгілері танымдық іс-әрекеттің маңызды
формаларының бірі ... онда ... ... ... ... іске асыруды, іш түрлі қажеттілікке бөлуімізге болады:
1) танымдық қажеттіліктер, мәселеyні шешу тәсілі немесе оқыту процесінде
жаңа ... ... ... ... ... ” мұғалім-оқушы “ және “оқушы-оқушы “
қарым-қатынастары негізінде оқыту іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... оның ... қанағаттандыру;
3) “мен “-ге байланысты қажеттілік, жетістікке жету қажеттілігі, оқу
тапсырмаларының негізгі деңгейін арттыру.
Білімді меңгеру процесінде ... мен ... ... орны ... ... ... қасиеттерді танып білудің ... ... және ... ... ... болып табылады. Сондықтан, оқыту ... ... ... ... ... жүзеге асады.
Танымдық іс-әрекеттінің жалпы жүйелігі оқу – тәрбие процесі ... ... ... ... бола отырып, қажетті және қажеттілікті талаптарға жауап
береді.
Оқу – ... ... ... ... ... ... ... нақты тәжірибеде қолдануға үйретпесе, онда бұл жеткіліксіз болар
еді. Жеткіліксіздің бұл ... ... ... деп ... ... ішін ең ... нәрсе білім емес, алдымен оның ... ... ... ... ... егер баланың ұғымындағы, ой-өрісі
ауқымды дәрежеде дамыған болса, ол кейін өз ... ... ... ... мол ие бола алады.
Сонымен, оқытудың көздейтін құнды мақсаттарының бірі ... ... ... ... ... ... ... оның көптеген
айырмашылықтары мен ерекше белгілері ... ... ... ... ... ... ... ең басты мақсат-осы мүмкіндіктерді дамыту,-деп санады.
Адамның психикалық ... ... ... әсерінен тыс болмайды. Баланың
интеллектуалдық даму деңгейі оқытудың сапсы мен мазмұны және оны ... ... ... ... Ол ішін оқытушы мен ... ... ... бала психикасының дамуына және ішкі жоспарының ... ... ... ... қарастырылады, оқытудың формасы мен
мазмұны екі жақты іс-әрекетте орындалады.
Оқытушы мен оқушылардың күнделікті ара ... бәрі сөз ... ... ... ... ... ... сөздерді үйлестіріп,
мағынасын аша сөйлеуінің мәні зор.
Мұнда, мысалы Л.С.Выготсккий айтқан сөзін мысалға келтіруге ... ... ... ... ... ... және бірінші сөйлеу
функциясы-коммуникация. [4]
В.В. Давыдовтың жасаған дамыта ... ... ... ... іс-
әрекетін үш қатарда көрсетеді, рефлекцияның пайда болу аймағы біріншіден:
ойлау іс- әрекеті, бұл ... мен ... ... ... ... ... түсінік жүйесінің жалпы әрекет тәсілін қарастырады.
Екіншіден, коммуникация, коорпорация және позицияға қатысушылардың ... оқу ... ... ... топ, ... ... өтеді.
Үшіншіден, өзін басқару, бала бір позициядан(жасаған жолынан) келесі жоғары
психикалық функцияның өзі бастапқы біріккен іс-әрекетте қалыптасады, ... ... ... өзі біртіндеп ішкі жоспарға кіреді, ол
баладағы ішкі психикалық процеске айналады.
Жас және ... ... ... ... ... ... орны
бар. Бұл жаста оқу іс-әрекетін меңгереді,психикалық функцияның еріктілігі
құрылады, рефлекция туындайды, өзін-өзі бақылауы ... ал ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларының іс-
әрекеттерін дамыту арқылы оқыту процестерін ... ... оқу ... әр ... ... ... бірден қалыптаспайды,
оған біраз мерзім үйренуі керек. Оқу бала танымына көптеген қиындқтарды
келтірген соң, балалардың ... ... ... болмайды. Оларды
оқуға реттеу арқылы тарту қиын. Сондықтан оқуға деген ... ... ... тренингтер, тесттер, сауалнама, әдістемелер пайдаланған жөн.
Балаларға берілетін жаңа білім жас ... сай ... ... ... ... ... байланысты жаңа психикалық білімдерінің
қалыптасуын былай сатылап ... ... қаса қана ... ... ... жаста заттық әрекеттерді меңгеру, белсенді тіл, өзіндік сана сезім.
3-6 жаста символдарды қолдану, талдап ... ... ... ... шартты-диологтық бағыт.
6-10 жаста өз еркімен сыртқы әрекетін жоспарлау, рефлексін (іштей өзіне-
өзі ... ... ... ... ... ... кодексі дағдылану, интеллектуалдық
нормалардың әлеуметтік және жасөспірімділігінен хабардар ... ... ... сана ... ... ... дүниетанымы
қалыптасады.
Осы даму ерекшеліктерінің өзі бір-бірімен тығыз ... ... және ең ... ... деп ... ... болмайды. Егер мектеп
жасына дейінгі балалардың негізгі әрекеті ойын ... ... ... оқу іс-әрекеті шешуші ролді атқарады. Осыған орай баланың психикалық
дамуы ... ... ... ... ... ... оқу талабы бала
үшін қиын. Сонымен қатар жаңа ортаға үйрену, мұғаліммен, құрбыларымен қарым-
қатынас жасауына психологиялық көмек қажет. Баланың ... ... ету ... ... қиыншылықтарын жеңуге мүмкіндік жасаймыз. Бүгінгі
күнгі баланың мектепке ... ... оның ... ... ... басты назарда болып отыр. Психологиялық
дайындықтың құрылымы ... ... ... ... ... жаңа қоғамдық ... ... ... ... мен ... қамтитын мектеп
ережесінен тұрады. Мектепте оқуға дайын оқушы-мектепке ... ... ... оқулық, дәптер, және т.б) түгелдеп қана ... жаңа ... алу ... мен ... ... ... ... бала болып табылады.
Болашақ ... ... ... ... ... ... мінез – құлқын, танымдық іс-әрекетін басқара алуы керек.Сонда
ғана оның оқуға деген ... ... ... ... жеке ... баланың эмоциялық жай – күйінің даму
деңгейінде көрсетеді.Мектепке барар алдында ... ... ... ... ... Дайындықтың бұл түрі баланың ... ... ой – ... ... ... Баланың танысып отырған
материалына деген көзқарасы мен материалды ... әрі ... ... ... ... ... жалпылай ойлау
формасы мен негізгі логикалық операцияларды ... есте ... да ... ... негізінен баланың бойындағы оқу ... ... ... қалыптастыруды көздейді.Осы дайындық
түрі жалпыға алғанда төмендегілерді қамтиды:
-саралап қабылдау;
-аналитикалық ... есте ... ... ... ... мен көру – ... ... дайындық Дайындықтың бұл компаненті балада
басқа балалармен, мұғаліммен қарым-қатынас жасай ... ... ... топ ... бірге жасап жатқан жұмыс
үстінен түседі.Осы кезде балада өзін ... ... ... өте
қажет болады.Ол үшін балалармен араласып ... ... ... ... ... қызығушылығына ортақтасуына, оқу процесіндегі
түрлі жағдайларға икемделуіне ықпал ету ... келу ...... жаңа сапалық деңгейге ... ... ... ... жаңа танымдық қатынасының
дамуы; ... жаңа ... ... өту ... табылады.
Физиологиялық дайындық Бұл дайындық бала ағзасының ... ... ... даму деңгейімен ... ... ... ... ... ... ... мектепте
оқуға психологиялық және ... ... ... кезінде
денсаулық жағдайы басты назарда болуы шарт. Белгілі орыс ... ... А.В. ... А.А. ... ... ... ұғымына
баланың оқу тапсырмаларын түсінуін,әрекеттерді орындау тәсілдерін
меңгеруін, ерік ... ... ... ... және өзін-өзі
бағалау дағдыларын, мұғалімді тыңдау, ... еске ... ... Е.Е. ... мектептегі оқуға психологиялық даярлығы бұл
баланың дамуында «қарым-қатынас» негізгі ролді ... ... ... Ал Л.И. ... ... келетін баланың таным қызығушылықтары
дамыған, әлеуметтік ортаға ене алу ... және ... ... ... ... ... пікірге келді. Р.В. Овчарова тұжырымдамасында,
мектептегі оқуға ... бала ... ... ... және бақылай
алады,қоршаған дүниенің ... ... ... өз әрекеттерінде қолдана алады,басқа адамды тыңдай
біледі және логикалық ойлау тәсілдерін орындай алу біліктілігін жатқызады.
Алайда, мектепке ... ... ... ғалымдары Б. Баймұратова, Қ.
Сейсенбаев, Н. Айғабылов, Б. Дабылова ... ... ... ... ... ... мәселесі әл іде өзекте мәселелердің
бірі болып қала бермек. Мектепке психологиялық даярлықты жүзеге асыру ісін
ғалымдар түрліше жіктейді. И. ... Л.И. ... ... ... ... ... ... асыру ісін үш бағытта жүргізу қажет деп
тұжырымдайды. Ал Е.Е. Кравцова ... ... төрт ... ... - балаларды мектептегі оқуға қажетті нақты іскерліктер мен
дағдыларды қалыптастыру;
2 бағыт – ... ... ... ... аяғында байқалатын жаңа
құрылымдар мен бала психикасындағы өзгерістерді зерттеу;
3 бағыт - оқу ... алғы ... ... - ... ... ... мен ... талабына саналы түрде
бағыну іскерлігі
Демек, баланы мектепке психологиялық жағынан даярлау тақырыбын зерттеп
жүрген психологтар (В.В. Холмовский, Л.А. Венгер, Н.И. ... ... ... ... ... көрсетті:
1. Ақыл-ойының даярлығы.
Бұл мектепке дейінгі баланың білімі және біліктілігі. ... ... және ... ғана ... қана ... ең ... салыстыра
білуді,талдауды, ойлай білуді, өздігінен қорытынды жасай білуі тиіс.
Көрнекі -әрекеттік ойлау ... ... бала ... ... ... ... ... мөлшерін ұйқастырғанда, қойылған
міндеттерді шешуде ... ... ... ... ... шығады.
Сонымен бірге баланың сөйлеу тілінде кемістіктің болмауы және өзіне
сөйлеген сөздің мағынасын түсініп,өзінің ойын ... алуы ... ... ... ... ... ... тіркестерін анық айта алуы
маңызды. Әрбір бала әңгімені ... ... әрі бала ... әрекетттерді бейнелеп және оның мазмұнын айтып беруі қажет.
Яғни, ... ... ... ... ... ... даму деңгейі,
логикалық операцияларды орындай алуы, баланың оқуда ... ... ... болып табылады.
2. Биологиялық кемелденуі.
Мектептегі оқу әрекеті - бұл ... ... ... ... ... ... ететін үрдіс. Баланың ағзасында жаңа ережелер мен ... ... ... ... ... ... ... жаңа күн режиміне, сабақтарда тәртіп сақтап отыруыға дағдылануы
қажет. Алайда кез-келген баланың денсаулық жағдайы мұндай ... ... ... ... ... ... жағдайы (дене
салмағы, бойының ұзындығы т.б.) ... 6-7 ... ... дене
көрсеткіштеріне сәйкес болуы тиіс. Сонымен бірге көру ... ... және ... ... ... ... ... болады.
3. Жеке басының қалыптасуы мен әлеуметтік даярлығы.
Мектепке келген бала оқимын деген ниетпен мектеп табалдырығын аттайды.
Бірақ ... бала ... ... ... дегенмен, оның мотиві әртүрлі болады.
Біреуі мектепте көп бала бар және онда ... ... ... партаға
отырғысы келгендіктен мектепке баруы мүмкін. ... ... ... келген балалар, біраз уақыттан кейін мектептің қатал тәртібіне
және күнделікті оқу сабақтарына шыдай алмайды. Жалпы, бала оқу ... ... ... ... ғана бұл ... таным қызығушылықтарының
дамуына, жаңа білім алуына мүмкіндік жасайды.
Сонымен бірге бала ... ... ... ... ... ... ... аса маңызды. Яғни, оқу әрекеті ұжымдық
сипат болғандықтан, әрбір бала құрдастарымен қарым-қатынас жасай ... ... ... ... ... ... ... жаңа ұжымға тез еніп,
балалармен тез тіл табысып кетеді. Ал ... ... ... тез тіл табыса алмағандықтан, ұжымнан тыс ... ... ... ... ұжымда өзіне тиісті орын ... оның ... әсер ... ... ... ... баланың басқалармен
қарым-қатынас арқылы мектепте оқытуға, мектеп оқушысының рөлі арқылы
балалар тобымен ... ... ... Ерік ... ... мен ... даярлығы.
Бұл баланың шешім қабылдай алып, мақсат қоя білуі. Сонымен бірге баланың
әрекеттерді жоспарлап, олардың орындалуын жүзеге асыруда күш жұмсай білуі,
қиындықтарды ... ... ... ... ... ... Егер баланың мектептегі оқуға дайындығы осы бағыттармен ұштасып
жатса, баланың оқуға тез бейімделіп, ... оқып ... ... ... ... ... ... ойын болғандықтан,
оларға бірден оқу әрекетіне ауысу біршама ... ... ... ... ... бала ... және балалармен кезіккенде
мазаланады, оқу үрдісінің өзіне жағымсыз эмоция ... ... ... ... келе ... ... балалар және екінші жылға қалып қоятын
балалар пайда болады. ... ... ... ... ... жиі ... мектеп неврозы сипатында көрінеді, яғни мектепті
еске алса болғаны жылап, уайымдайды. ... ... бала ... ... ... ... нашарлауына әкеліп соғады.
Австрия ғалымы Г. Эберлейн өзінің «Дені сау балалардың ... ... ... ... алдағы болатын жағдайлардан үрейленеді, олар
үнемі «мектепте мұғалім берген тапсырманы орындай ... ... ба?» ... ... - ... тәжірибеге сүйенетін болсақ, баланың
оқығысы келмеуі мына жағдайларға байланысты болады:
1. Мектеп алдындағы қорқыныш. Бұл баланы ... ... ... ... үйде қалыптастырады; («Мектепке барасың сонда саған
көрсетеді»);
2. Оқу үрдісінде және қарым-қатынаста қиындыққа кезігуі;
3. Мектептің өміріне бейімделе алмауы;
4. Мектептің ... ... ... ... баланың
көңілінде мектепке деген жағымсыз қатынастың пайда болуы;
5. Мұғалімнің өзіне тән психологиясына үйрене алмау;
Яғни, осы ... ... ... ... ... ... туралы қажетті
мағұлматтарды айтып, баланың мектепке ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу керек. Ең бастысы баланы
жолдастарымен қарым-қатынас жасай алуға, басқа баланың ойымен санасуға
үйрету ... ... ... ... баладан эмоциональдық тұрақтылықты
талап етеді Оқушылар арасында келіспеушіліктер, реніштер және ... жиі ... ... ерке балалар мұғалімнің ескертулерін
ауыр қабылдайды, яғни ... ... бас ... ... және т.б.
әрекеттер арқылы көрінеді. Баланың өз бетімен ... ... ... ... ... жағдайлар жасап және бір жұмысты аяқтамай келесі
жұмысқа кірісуіне рұқсат етпей, кез-келген істі ... ... ... ... Швейцар психологы Ж. Пиаженің пікірінше «Баланың мектептегі
оқуға дайындығының ең жоғары деңгейі бұл баланың кеңістікте және ... ... өзін ... ... ... ... ... - деген. Яғни, мектепке дейінгі баланың кеңістікті және
уақытты қабылдай алуы, оның оқу ... ... ... ... ... ... ... және кіші моторикасына ерекше мән берген
жөн. Ғалымдардың айтуынша баланың саусақтарының дамуы ... ... ... ... роль ... М.М. ... ... «Бала мектепке барар алдында көру-моторлы ... ... ... тиіс және ... ... мидың сөйлеу аймағы
болып табылады» деген. Яғни, бала жүгіріп, секіріп допты ... ... алу ... ... ... ... қарындашпен, қыл-қаламмен
жұмыс істеу біліктілігі дамыған болуы керек. ... ... ... ... құрастыру, пластилинді илеу баланың саусақтарын ... ... ... қабілетін де дамытады. Сурет сала алмайтын және пластилинмен
жұмыс істей ... ... ... ... ... ... 5-6 жастағы
бала 3 минуттан артық жаза алмайды тез шаршап қате көп ... ... 2-3 ... ... ... ... демалдырып отыруды қатал есте
сақтағаныңыз жөн. Бала жазу ... ... ... ... ... қолыңнан келеді,біз көмектесеміз», «Сен істей аласың» деген
сенімділік сөздерді жиі ... ... ... ... ... баланың
табысқа жетуіне әсерін тигізеді. Бала жазу жазуда қарындашты немесе
қаламды дұрыс ... ... ... ... ... ... ... сурет бойынша сөйлем құрастыртып, ертегілерді немесе әңгімелерді
оқып, кітаптағы суреттерге зейін қойып қарауына аса мән беріңіз және «Мына
суретте не ... ... аты кім? Олар не ... жатыр?» деген
сұрақтарды қою арқылы кітапқа қызығушылығын арттыруға болады. Ата-ана
баласын санауға үйретуде «Үстелде неше ... ... неше доп? ... неше
түйме?», - деген сұрақтар қойып баланы санауға жаттықтыруға ... ... ... оқу ... ... ... және ... алуы маңызды рөл атқарады. Сөйтіп, бала мектепте оқудың жаңа
жағдайларына еркін ене ... ... ... ... дайындық
баланың үйлесімпаздылығынан туындайтын кезде оңтайлы мүмкіндіктері арқылы
жан-жақты тәрбиеленуі мен ... ... етуі бала оқу және ... шешу үшін ... ... ... танымдық әрекеттері мен
ойлануы жеткілікті даму деңгейін ... ... ... ... психологиялық даярлау бағыттарын тәжірибеде жүзеге асыратындар -
ата-аналар, мұғалімдер және мектеп және балабақша психологтері. Баланың
мектептегі оқуға ... ... ... ... практик
психолог немесе педагогикалық және даму психология саласындағы маман өз
мойына алады. ... ... және ... ... ... тек психолог қана біледі. Психологтың
міндеті психодиагностиканың әдістемелерін қолдану арқылы және ... ... 6 ... ... ... дайындығын анықтайды. Яғни,
баланың оқуға дайын немесе әлі дайын еместігі жайлы қорытынды ... ... емес ... ... ... ... ... және топтық сабақтар ... ... ...... ... ... асыруда бағдарлама құрылады. Ал
педагогтарды оқу жылдың басында болашақ бірінші ... ... ... ... зерттеуде алынған нәтижелермен таныстырады.
Әсіресе мектептегі оқуға дайын емес балалардың жағдайларына ерекше көңіл
бөліп, ... ... ... ... ... ... ақпарат алып және
оқу-тәрбие үрдісінде жұмыс істеудің ... ... ... ... ... ... ... дайын емес балаларды
оқытуда оқушыларды жиі мадақтап,оқуда баланың табысқа жетудің жағдайларын
тудыру керек. Сабақ барысында ... бір ... ... ... ... эмоциялық бәсеңдеу қажет болған соң айғалайды. Сондықтан сабақта
қозғалыс ойындарды тиімді ... және ... ... жиі ... ... Егер ... сабақта көп қозғалуына мүмкіндік жасаса,
ағзаның барлық ... ... және ... күш ... ... ... Бұл ... тез игеруіне көмектесіп, баланың жұмысқа
қабілеттілігі жоғарылайды.
Бастауыш мектеп жасындағы ... ... ... ... бар,
себебі олардың интеллектісі қарапайым ой операциясы ... ... Ж. ... пікірі дұрыс болғанмен, қазіргі мәдени
тарихи теорияны жақтаушылардың ( ... ... ... оқымай
келген бала оқуға кірген соң ойы мен ... ... ... бала ... яғни ... ... ... ұғым арқылы ойлауға
көшеді деген пікір басшылыққа алыныды [6]
Бастауыш мектеп жасындығы ... оқу ... ... және ... құрылуында салыстыру ой операциясы негізгі ролді атқарады. Салыстыру
бір нәрсенің өзге нәрседен айырмашылығын немесе ... де ... ... ... ой ... ... түрі ... саналады. Оқу
мазмұнын салыстыруда ой операциясының бірнеше түрлері кездеседі. Сондықтан
оны баланың оқуға деген ынтасын арттыру үшін ... ... мен ... ... бірі ретінде баланың
идеяларын қолдау арқылы оның барлық ... ... ... ... ... қажет дейді. Оларда : “Маратқа қара, ол тапсырманы қалай
шешеді, ... ол ... ... ... “ –деп айтпайды. “Кешегіге қарағанда
бүгін сен ... ... ... ... ... ... тағы басқа
осындай мақтауларды пайдаланады. Бұл оқушының ішкі ... іс ... мен ... ... жағдайды шешуге көмектесетін ... ... ... ... мақсат қойып, оны орындауға тырысады.
Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңында білім беру-бұл қоғам
мүшелерінің адамгершілік, ... ... ... ... ... ... біліктілігін қамтамасыз етуге бағытталған оқытумен тәрбие берудің
үздіксіз процесі деп атап көрсетті. ... ... ... даму
түсінігі ішкі әрекеттің қалыптасуы ретінде қарау ... ... ... ... – бұл ішкі ... ... ... деп жазады:
интериоризация процесі санадағы ішкі жоспар сыртқы іс - әрекетке ... бґл ... ішкі ... ... орындалады. Бастауыш
мектепте оқыту іс-әрекеті жетекші болады. Сондай –ақ танымдық ... ... ... ... ... ... жасының ерекшелігі
мен маңыздылығын терең зерттеген Д.Б.Эльконин, ... ... ... Л.И.Айдарова, А.К.Дусавицкий, Г.А.Цукерман және тағы
басқалары. В.В.Давыдов пен ... ... ... іс-әрекеті
мынандай компоненттерден тұрады : 1.Оқыту тапсырмасы. 2.Оқыту әрекеті.
3.Бақылау
Осы ... ... ... психикалық дамуын жетекші рөлді алады.
Бастауыш мектеп оқушыларының теориялық білімінің шеберлігіне сүйсініп ... ... (оқи алу ... ... ... ... ... айтуынша: “Егер мұғалім баланы оқуға үйреткісі келсе ,ол
оларға тек білім беріп қоймай, ... пен ... да ... ... өз ... бастауыш мектеп оқушыларының негізгі таным
процестері (қабылдау, зейін, ... ... ) ... ... ... ... ұшырайды, деп тоқталған. С.Л.Рубинштейн адамның білімі
ойлау әрекетімен (абстрактілігі, талдап қорыту және т.б.) ... ... ... ... іс - ... қатынасынсыз
туындамайды және танымдық іс-әрекетінсіз ... ... ... да
білім бір жағынан, ойлау әрекетінің нәтижесінде ретінде, екінші жағынан осы
нәтижені алған процесс ретінде ... ... ... негізінде
берілген білім баланың есінде ұзақ сақталып, өз ... ... ... ... ... жас ... мен ... кезеңінен өткен
оқушылардың оқыту процесіндегі танымдық іс-әрекеттің дамыуна тоқталамыз.
1-сынып соңында ... ... ... аяқталып, баланың танымдық іс-
әрекетінің және жаңа әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктерімен байланысты.
Сыртқы даму іс-әрекетінің және оқытудың барлық түрінің әсері ішкі логикалық
ақыл ой ... ... ... ... ... ... қол
жеткізеді. Психологиялық сөздікте іс-әрекетке мынандай анықтама берілді:
бұл - ... ... ... ... ... ... және ... мәдениет объектілерінің өнімділігіне бағытталған”.
Біріккен іс-әрекеттің өте жақсы белгілері ретінде ... ... ... ... ... мен ... жалпы бір сұраққа
біріктіріледі. Бастауыш мектептен бастап осы біріккен іс-әрекет негізінде
балада жаңа ғылыми түсініктер қалыптасады. Бұл ... Л.С. ... ... ... сөзі бар: “өз ... және жете ... ... түсінік
қақпасы арқылы санадан шығады ”. Мектептегі оқыту прцесі жеке білімді
берумен, ... ғана ... ... ... мен ... қорытудыңда негізінде көрінеді.
1.2 Оқу процессіндегі төменгі сынып оқушыларының танымдық белсенділігін
дамыту
Төменгі мектептегі ... ... ... ... ... іс-әрекетін
дамытуға әсер ете отырып, біріккен ... ... ... ... есте ... мен ... ... шоғырланады.
Адамның психикалық дамуы оқыту процесі ... тыс ... даму ... ... ... ... және оны меңгеру
процесімен анықталады.
Бастауыш сынып оқушыларының танымдық қызығушылығын дамытудың негізгі
факторы олардың білімі мен ... ... ғана ... ... бірге,
баланың маңызды психикалық қызметтерін, ақыл - ой ... ... ... ... оқу ... ... қою ... саналады.
Оқушының шығармашылық қабілеті де оның ... мен ... ... ғана ... Ойлауға үйренетін сабақтарды дамыта оқыту сабақтары деп
білеміз. Білім негізі ... ... ... ... ... не нәрсені болса да білуге құмар, қолымен ұстап, көзбен көргенді
ұнатады. ... ... ... бір сарынды оқудан тез ... оқу ... мен ... әдістерін жаңарту бағытында ... ... мен ... ... беру үшін жан - ... іздене отырып, өз
алдыма мынандай мақсат қойдым: «Бастауыш ... ... ... ... ... айқындап көрсету». Әр сабағымызды қызықты,
өзгеше өткізу үшін, әр пән бойынша көптеген жұмыстар ... тура ... ... ... - ... оқуға, білімге деген ынта -
ықыласының, құштарлығының ерекше көрінісі. Ал, «таным - ... ... ... дәл ... білуден неғұрлым толық дәл білуге қарай ұмтылатын ... ... ... үрдісі».
Таным теориясы оқу әрекетіне тікелей қатысты. Білім игеру әрқашан
таныммен байланысты келеді. Оқудың міндеті - ... ... және ... ... даму ... ... санасына ендіру. Таным
мен оқу арасында жалпы ортақтастық көп. Оқушы қоршаған дүниені тану ... ... Оқу ... ... ... ... бір формасы ретінде
қарастыруға болады. Оқу - танымдық іс - ... - бұл ... ... ... және ... баласы жинақтаған мәдени байлықты игеру
мақсатында сырттай ... Оның ... ... ... білім, білік, дағды,
тәртіп үлгісі және оқитындар меңгеретін іс - әрекеттер ... ... - ... іс - ... ... ... ... бөлігі. Оқу -
танымдық іс - ... ... ... ... әлеуметтік
болмысының ең маңызды, мәнді бөлігін қамтиды, бұл ұғымды көптеген ғылымдар:
философия, әлеуметтану, ... ... ... беру ... психология т. б. қарастырады. Оқу - танымдық іс - ... ... ... ... ... ... дағдылармен
қаруландыру, ақыл - ой, ерік - күш ... ... ... ... ... ... іс - әрекетті орындаудың нақты амал
әрекеттерін пайымдау, ... және жеке ... ... ... ... ... Танымдық іс - әрекеттің өзге ... ең ... ... - ... ... ... дүниеге енумен»,
әрбір жаңа әрекеттерді оқушының оның ... ... ... ... Сондықтан, оқу үрдісінде оқушының білім алуға, өз ... ... ... ... ... ақыл - ... ... жетілуіне түрткі
болатын танымдық іс - әрекетті ұйымдастырудың тиімді әдіс - ... ... ... ... Терең білімге негізделген танымдық
біліктердің қалыптасуы оқушылардың білімді теориялық ... ... ... ... ... белсенді ойлауын ... ... ... ... жеке ... ... ... мен оқушы арасындағы бірлескен ... - ... ... ... ой - ... мен ... ұсынысы мен тапсырманы
орындау шеберлігі, сөйлеу мәдениеті мен ой ... ... мен ... ... мен байқампаздығы, іскерлігі мен
дағдысы, іске батыл, сеніммен кірісуі жүзеге асады, мұнда бағыт - бағдар
беру, ... ... - ... ... ... тарапынан болуы шарт.
Оқушының танымдық ынтасын құптау, оған ... ... - оның ... ... ... өзін - өзі ... ерік ... батылдық пен
табандылық, ұстамдылық пен сабырлылықты, өзіне - өзі ... қоя ... ... ... ... іс - ... құрылымын: танымдық қызығушылықтан,
танымдық ... ... ... және ... іс ... ... ... қоғам өмірінде маңызды іс - әрекетке дайындалып
жатқандықтан, оның оқу - ... ... ... ... ... ... болуы керек. Сондықтан ... іс - ... ал оның ... және ... ... оның өмірлік
жолын анықтаудағы ұмтылысы болып табылады. [8]
Сонымен қатар, ... іс - ... ... ... ... ... болуы (білім, білік және дағдыны ... жеке ... оқу ... ... сипаты (ғылыми білім, болашақ қызметі туралы
ақпарат және т. б.); оқушы іс - ... ... ... ... оқыту мерзімі); оқыту құралдарының ... - ... ... - ... ... ... ... модельдер,
техникалық құралдар, т. б. жоғары интеллектуалды ... ... ... ғылыми жұмыс қорғау, т. б.) жатады. Оқушылардың танымдық
белсенділігі оқу ... ... ... оқу - ... іс -
әрекетінің көздейтін мүддесі, білімнің қоғамдық мәнін ұғыну, қоғамға қызмет
ету қарқынын үдету қажеттілігі ... ... ... ең ... оқушылардың алған білімдерін өмірде пайдалана білу болып табылады.
Демек, оқушылардың оқу - ... ... ... - оқу ... ... ... ... қарастыру қажеттілігі туындайды.Оқушының
белсенділігі, негізінен, екі түрлі сипатта болатындығын айтты. Олар: сыртқы
және ішкі белсенділік. Сыртқы белсенділік ... - ... ... көріністері (белсенді қимыл - қозғалыстары, практикалық әрекеттері,
мұғалімге ... ... ... т. б.). Оқушының ішкі белсенділігіне оның
белсенді түрде ойлау әрекеті жатады. ... жеке ... тән, ... ... ... саналады. Бұл қасиетсіз адамның қандай да болсын жұмысы
нәтижелі болуы мүмкін емес. Жеке ... ... ... ... белсенділікті жеке тұлғаның сипаты деп айқындауға негіз беретінін
атап ... ол ... ... қатынасынан көрініс табады, бұл әрекет
етуге дайын болушылық, ұмтылушылық, оны ... ... ... алға ... жету үшін ... ... таңдау. Жеке адамды білім алуға қол
жеткізген білімін тереңдетуді, қоғамдық рухани ... ... ... ... ... танымдық белсенділіктің қайнар көзі болып
табылады.
Оқудағы белсенділік оқып - үйренетін ... ... ... ... ... ... ... болуымен, назар мен ой - ... ... ... мен ... салыстыру мен салмақтау,
т. б.) оқып жатқан материалды ... ... ... ... ... өз ... әрекет етуге дайын болудан ұмтылысынан, алға
қойған мақсаттарға жету үшін ... ... ... білуден көрініс
табатын жеке тұлғаның сипаты ретінде айқындалады. Оқушының ... өз ... ... есте ... ... ... ... зейіннің тұрақты күйін қажет етеді.
Оқу барысында оқушының танымдық белсенділігін арттыруда олардың өз
бетінше танымдық ... - ... ... ... ... ... ... Оқушының қабылдауы, негізінен мұғалімнің сабақты жүйелі
түрде жүргізуіне ... ... жаңа ... ... ... етіп ... жұмыстары жүргізіледі. Оқушылардың оқу -
танымдық қызметін арттыру дұрыс әрі нақты әрекеттер негізінде іске ... ... ... ... ... ... құштарлығы, әсерленуі)
негізінде қабылданған білім, дағды, ептілік әлдеқайда нәтижелі әрі жемісті
болады.
Оқушылардың оқу - танымдық іс - ... ... оқу ... ... ... оның құндылығын анықтай білу, сабақ беру мен
оқу үрдісін ұйымдастыра білудің маңызы зор. [9]
Оқытудың ... да ... ... ... ... оқытудың
шын мазмұнымен бірге оқу үрдісінде қатысушылардың арасында ақпарат ... ... және ... осы ... игеруіне және оны практикада
қолдануына қызмет ететін ... ... ... ... қоғам
талабына сай оқытуда жаңа технологияны пайдалана отырып, оқушылардың оқу ... іс - ... ... ... ... ... ... Жаңа технология үрдістерінің талабы - оқушыларға білім беруде
белгіленген ... ... ... іс - әрекеті арқылы ойлау
дағдыларын, оқу - танымдық іс - ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға қол жеткізу.
Белгілі бір ... оқу - ... іс - ... белсендірудің
қажеттігі туындайды. Мұнда оқыту үрдісіндегі әдістемелік жүйенің (мазмұны,
әдіс - тәсілдер, оқыту формасы, оқыту құралдары) өзара ... ... - ... іс - ... ... ... ... талап етіледі. Оны
оқу - тәрбие үрдісінде қолдану үшін мына ұстанымдар ... асуы ... ... ... жұмыстарының жоғары формасы болып табылатын олардың ... жаңа амал - ... ... жасайтын шығармашылық жұмыстарына
басты назар аударылуы тиіс.
2. Жаңа ... ... ... оқушылардың оқу - танымдық
белсенділігін арттырып, өзін - өзі тәрбиелей ... жеке ... ... мүмкіндік береді.
Оқыту үрдісінде оқушының оқу - танымдық белсенділігін қалыптастыру
үшін барлық ... ... ... мен ... ... ... ... шарттарды, өзін - өзі бейімдеу шарттарын,
проблемаларды шешудің түрлі нысандарын ... ... ... ... ... тиіс. Оқу - танымдық белсенділіктің
деңгейлерінің даму ... дәл ... ... ... дәл бақылау
өлшемдеріне ие болу үшін қажет. Бұл адамның «ішкі» мүмкіндіктерін «сыртқы»
факторлар арқылы жарыққа шығару нәтижесінде ... ... ... ... жаңа формаларын епті пайдалана отырып, жаңашыл
ұстаз белсендіру әсерін жүзеге асырады, онда ... өз ... ... ... мен ... ... өз жолдастарына және
мұғалімдеріне ... қоя ... ... ... ... жауаптары мен жазба жұмыстарын бағалай білу; артта қалған
оқушыларды ... ... ... ... түсініксіз жерлерді
түсіндіруі; өз бетінше шамасы ... ... ... ... (мәселені) шешудің бірнеше түрін табуы; өзін - өзі ... ... ... және тәжірибелік әрекеттерін талдау үшін жағдайлар
ойластыруы; танымдық міндеттерді шешімнің өзіне белгілі ... ... ... ... ... өз ... ... білім
алудың қажетті жағдайы ретінде оқу - танымдық белсенділікті қалыптастыру
болып табылады. ... ... ... осы қасиеттерін дамытуға
байланысты бағытталған ... ... ... жүйесі әзірге
қалыптасқан жоқ.
Бiлiм беру жүйесi ... ... - ... ... роль ... ... - ақ оны әрi ... айқындай түседi. Ал
бiлiмнiң қалыптасып, дамуының жалпы шарттары философияның негiзгi мәселесi
- рухтың ... ... ... ... тұрғысынан зерттелетiн iлiм
таным теориясы деп аталады. Таным теориясының басқа ғылыми теориялардан
түбiрлi айырмашылығы - ол ... ... мен ... жалпы
ұстанымдарын, объективтiк қатынастарды қалыптастырады. Танымдық ... ... ... ... өте ... ақыл - ой әрекетi. Ол танымдық
қажеттiлiктен, мақсаттан, таным қисындарынан және ... ... ... ... iзденiмпаздық қалыптасады. Танымдық
iзденiпаздық ұғымы және оны қалыптастыру проблемасын көптеген педагогтар,
психологтар мен ... ... ... еңбектер жазды. Бұл проблеманың
түп тамыры сонау көне ... ... ... баланың қызығушылығы жайында жүйелi мәлiмдемелер түсiп отырса,
баланың даму үрдiсi шапшандайды. Бiз бұл ... Л. В. ... ... алдық. Ол баланың қоғамдық өмiрдiң ... ... ... ... әртүрлi баланың дамуы үшiн туындайтын шегiнiстерден
қашпауымыз керек, ... ... ... ... ... ... ... отырып, жүргiзу қажет деген ұсынысын зерттеуiмiзге басшылыққа
алдық. Тарихи ескерткiш ... ... ... - сабақтар мен
эксурсиялар баланың танымын қалыптастыруда негiзгi орын ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары бастауыш
сынып оқушыларының ынтымақтастығын жетiлдiре түседi. Бұл туралы психолог Л.
С. Выготский «Дербес ... ... гөрi бала ... ... ... болып, ол өзi шеше алатын интелектуалды қиындықтар деңгейi
жөнiнен ... ... - ... ... жеке ... бойындағы
адамгершiлiк құндылықтарын қалыптастыруға байланысты арналған ... ... ... ... барысында бастауыш сынып оқушыларының
қалыптасуы, олардың психологиялық дамуына ... ... ... ... ... ... С. Төрениязова «Бастауыш мектеп
оқушыларын сыныптан тыс оқу - тәрбие жұмысы ... ... ... атты ... - ... жұмысында оқушыны дамытуда бiлiм мен
тәрбие негiзгi орын ... атап ... ... дамудың бес жағдайын
нақтылайды:
- психикалық дамуға - оқушының ... - ... ерiк - ... ... ... ... - дене бiтiмiнiң өз жасына сай болуы;
- рухани дамуға - оқушының iшкi жан ... ... әсер ... ... ... әлеументтiк дамуға - өздерi өмiр сүрiп отырған ... ... ... ... ... - ... жан - ... үйлесiмдi дамуы, - деп қорытындылай
келе, ... тыс ... ... ... ... ... ғылыми -
теориялық негiзiн айқындай отырып, бастауыш сынып оқушыларымен жүргiзiлетiн
жұмыстардың тиiмдiлiгiн арттыруға ойын жұмыстарының тиiмдiлiгiн ... ... ... ... ... ... әрі ... ойын қызметін қатар атқарумен ерекше орын алады. Ойын - ... бір ... ... ... және ... ... қарым -
қатынастың әдісі мен құралы. Ойын әрекеті естің, ойлау мен ... ... ... ... ... - ... жаңа ... маңызды бөлігі болып табылады.
«Ойын» ұғымына түсініктеме берсек - бұл ... ... - ... өзі
басқарумен анықталатын қоғамдық тәжірибені ... ... ... әс - ... бір ... Ойын әрекеті мынадай
қызметтерді атқарады:
Ойын - сауық
Коммуникативтік немесе қарым - қатынастық
Диагностикалық (ойын барысында өзін - өзі ... ... - өзі ... ... кірген соң жеке заттарды солардың негізгі белгісіне қарап және
соған сүйене отырып топтастыруға үйреніп ,ойын ... ... ... ... ... ... қабілеттіліктің осы түрі сәбилерде ... ... ... Л .С. ... т.б. ... ... белгісі- ажырату мысалы, қысқа жататындардың негізгі ... бар ... ... ... ... ... алмайды.
Сондықтан да, мектепке дейінгілерге ұғымға сүйеніп ойлану кездеспейді. ... ... ... ... ... ... оқушысының бірте-бірте ой-өрісінің қалыптасып және
заттарды ... ... ... ... ойын ... ... үйренеді. Ол не болса соған көнбейдің, өзгелерден ... ... ... Дәлелдеу үшін бала тиісті ... ... ... ... ... өзінің пікіріне не ісіне өзгерісінің
бағыты тұрғысынан қарай алуға үйренеді. ... ... ... ... түрі деп ... ... тапсырма балаларға мынандай
жолмен беріледі:
Берілген тапсырманың-мәселелік жаттығуларын орындай білу баланың ойлауына
жан-жақты әсер ... Осы ... ... екі ... ... басшылыққа
аламыз. Оның бірі: “топты оқыту жағдайында бірлескен ... ... ... үшін ең ... ... мағналы-мотивациялық білімін
қалыптастырып алу қажет” – ... ... ... ... ... ... қалыптасуы, оның “мағыналы өріспен” сәйкес келіп отыруының
нәтижесі” – ... ... ... ... ішкі ... ... көзі ... аймағы болады. Ал осы қажеттіліктің өзі баланың ойлау ... ... әсер ... Бастауыш мектептегі балаларды оқыту
процессіндегі интелектуалдық ... ... ... орында олардың
танымдық іс-әрекеті оның ішінде ойлау мен есте сақтау қалады. Психологтар
Л.С. ... Н.А. ... З.М. ... ... ... ... ... ойлау процестерінен құрылады; жалпылау мен ... жаңа ... ... мен ... ... негізгі
заңдылықтарын анықтаудан тұрады. Психологтардың пікірін ... ... ... мінездеме берген В.С. Библер болды: “Ойлау бұл дегеніміз
“ақылда”, шындықтағы заттың жобасын құрастыру және ойлап табу”.
Ал бастауыш ... ... ... ... ... бірнеше
зертеу мақсатын қояды. Оны мынандай негізгі түрге бөліп қарастырамыз.
1. Танымдық іс- әрекет мінездемесі бойынша – ... ... ... (есте сақтау) және ... ... ... талдап қорыту) (А.В. Запорожец, З.И.
Калмыкова, А.М. Матюшкин).
2. Ішкі және ...... ... ... П.Я. Гальперин).
3. Ақыл-ой (ішкі) және практикалық (сыртқы) қарым- ... ... ... байланысты – жоспарлауы,
орындалуы, бақылауы және бағалауы.
5. Мақсатқа ... – алға ... ... оның шешу жолдарын
іздестіреді (В.В. Давыдов, А.А. Люблинская).
Оқыту процесінде есте сақтау мен ойлау әр ... ... ... ... ... ең ... ... оқушыларды жүйелі және күрделі
оқытудың тиімді үлгілерін үйрету. ... ... ... ... ... оқыту алады, бұл деп отырЈанымыз ... ... және есте ... ... ... ... жоғарғы
деңгейінде құрылады.Оқу мазмұнының құрылымын құру және олармен байланысты
операцияларды бөліп алу, оқушылардың ... ... ... ... ... дамуға әсері қалдырады, онда бұрын қалыптастырылған
әрекеттер ғана қолданбайды, сонымен бірге олардан жаңа ... ... ... ... ... ... әрбір сатысында меңгереді.
Оқыту әсерінен дамыған ойлау әрекеті ... ... ... ... ... ... ... және олардың танымдық іс-әрекетінің
нәтижелері ақыл-ой әрекетінің жалпыланған тәсілдерін жасауды жеделдетеді,
жаңа танымдық міндеттерді шешу ... ... Оқу ... ... міндет қояды: біріншіден, балаларға білім беру, екіншіден оларды жан-
жақты дамыту. Ақыл-ой ... ... ... даму және ... ... ... ... құрайды. Оқыту процесіндегі іс-әрекет
өзіне екі міндет қоя отырып ... ... ... ... белгілерді
анықтау педагогикалық психологияның тағы бір маңызды мәселелерінің бірі
болып табылады.
1. Оқыту мен дамудың ... ... ... ... ой дамуының
белгілерін нақты анықтау негізінде тұжырымдалады. Ол
белгілер бойынша оқыту ... мен ... ... ... ... оның ... дамудағы қозғалысты қалай көруге
болады деген сұраққа жауап аламыз.
2. Осы ... ... ... ... ... ... жү.зеге асатын ойлау операциясында
көрінеді.
3. Тапсырманы шешуде ... ... ... ... ... ... ... ойлау әрекетінің дамуын зерттеу, оларда ... ... жаңа ... ... ең ... мәселелердің бірі.
Бастуыш мектеп жасындағы баланың психикалық дамуына оқыту іс-әрекетінің
әсері әр түрлі. Ол оқытушының ... ... ... ... ... ... ... деген: “мұғалімге тіл өзінің ойын жеткізу үшін ғана
берілмеген, ол басқаның ойын ояту үшін беріледі”.
Мұғалімнің ... ... ... қолданылатын сөздері неше түрлі
болып келгенімен, балаға әсер етуі жағынан алып ... ... ... ... ... ... ... сөздердің көбі ақыл, кеңес
беру жөнінде айтылады. Ақыл ... ... ... өзі ... ... ісін
қостамай, қателігін мойындату үшін, керісінше, оның ісі ұнамды ... осы ... ... ... үшін ... ... кейде
балаға осы сияқты сөздер жетпегенде оған қатты талап қойып, ... ... ... бұйрық ретінде қолданылады.
Оқыту жағдайында жалпы мақсат ретінде ... мен ... ... ... орын ... ол көп мақсаттардың ішінде оқытушы мен оқушының
қажеттілігімен, қызықушылығына жауап бере отырып, оқыту процесінде біріккен-
диалогтық танымдық ... ... ... ... Зак ... ... еңбегінде бастауыш мектеп оқушыларының теориялық
ойлауының дамуына тоқталған. Ол ойлаудың логикалық және ... ... келе ... қатарға бөлді:
Бірінші, теориялық ойлау танылатын объекті туралы ұғым қалыптастыруға
бағытталады, ... ... ... ... ... ойлау
керісінше, дайын белгілі танымдық объекті , сезімдік қабылдауы мен сыртқы
байланыстарға ... ... ... ... келе ... ... объектісін
талдау және біріктіруді бейнелеуде, олардың мәнді байланысын пайдаланады.
Біздің зерттеуіміздің негізгі мақсаттырының бірі оқушыларға білім берудің
дұрыс жолын іздестіру болса, осыған орай ... ...... ... ... ... яғни ... жаңа білімді балада қалыптастыру
болып ... ... ... белсенділік әдістемесін біз ертедегі грек
қалымдарының еңбектерінен қарастырып ... ... ... ... деп
санаған Сократ оқыту әдістемесін қолданғанын, ... ... ... ... ... …әдістеменің негізгі барысы диалогтың басқару
болды, тыңдаушылары арасында дискуссиялар өтіп ... ... ... ... ... барысында, сонымен қатар білімде алды.
С.М. Джакупов қазіргі оқытудың белсенділік әдістемесінің негізі ... ... ... Оның ... белгілері мәселенің ... ... ... және оның ... ... ... – деп ... бірінші (ерте грек) және екінші жағдайда да жоғарғы деңгейдегі
бірлескен танымдық ... ... ... мен ... ... ... мазмґнын ұйымдастыру біріккен-диалогтық болады. “Біріккен-
диалогтық” ... ... ... ... мінездемесі ретінде
сызып көрсетуге болады, тек ғана ... ... ... ... оқу ... ... ұйымдастырудың нақты жағдайында
қалыптасады. Біріккен-диалогтық танымдық іс-әрекет жаңа психологиялық білім
беру болып табылады.
Осындай біріккен-диалогтың іс-әрекет ... ... ... негізгі
іс-әрекеті болып табылатын оқыту процесінде толығымен жүзеге аса бастайды.
[12] ... ... ... ... ... ... процесіне
байланысты болғандықтан, оларды ақыл-ой сапасы ... ие бола ... жеке ... көрінеді. Бұл сапалар көптеген белгілер арқылы
анықталады; ... ... ... жаңа ... ... мен талдап қорытудың
жылдамдығы, жеңілдігі мен кеңдігі темпіне ... ... ... ... ... оған ... оқытудың компоненттері болып
табылады. Оқытудың барысында және ... жас ... бұл ... ... ... берудің деңгейімен заңдылықтары ұсынылады.
Философия ... ... ... сөзге бұл термин ой мен
бір мағынада қолданылады деп анықтама ... ... бұл ... ... ол ... психологиясы Б.Г. Ананьевтің соңғы
жылдары жазған еңбектерінде интеллектіні ой ... тән ... ... ... ... Бұл ... басшылыққа ала отырып, біз ақылды не
“интеллектіні” ой процесінің жемісі екенін дәлелдейміз.
Адам баласының ойы бір ... ... ... кибернетикалық, жоғарғы нерв қызметі ... ... пәні ... ... ... ... ... К.Маркстің пікірі баршаға мұғалім.
Ойлану деп мәселені шешудегі толғану процесін айтады.
Ойлану- дамушы құбылыс және ол адам ... ... ... күйінде
кездеседі. Мида болып отыратын үздіксіз ойлау мен оның жемісі, ұғымдар мен
сөйлемдер де бір ... ... ... адам ... ... ... ... туралы зерттеулер, олардың процесс күйін емес, ойлау
қалайша жүзеге асып, ... ... үшін ... ... ... екенін
тексеруге арналған./18,73-б/.
Ойлау процесінің жүзеге асу шартына адамның бұрынғы ... мен ... ... ... ... ... ... психологы М. М. Мұқанов: “Тіл-көлік, ой - жолаушы,
әркімнің басы станция дейді. …әркімнің ойы тіл ... ... бір ... ... ... ... ... жүреді“,- деді.
Біз зерттеу жұмысымызда ойлауды оның ... және ... ... ... ... ... ... ойлау таным
объектісі туралы түсінік қалыптастыруға бағытталады және ішке ... мен оның ... ... ... ойлауды бала таным
объектісінің көмегімен талдау мен біріктіру ... оның ... ... ... ойлау негізінде бала танымдық
оъбектінің мәнді қатынасын талдау мен біріктіру ... ... ... ... психологиялық жағын қарастырған С.
Л. Рубенштейн, Л.С. Выготскийдің және нақты тоқталған А.Н. ... ... ... ... ... М. М. ... С.М.
Джакупов, …. Алдамұратовтың пікірлерін басшылыққа алдық. Ал бастауыш мектеп
жасындағы оқушылардың ... ... ... біз Л. В. Знакова,
А.З.Зак, А.А. ... А.И. ... А.В. ... ... ... ... оқушыларының ойлауының дамуы оқытудың бастапқы кезінде
заттық-әрекет формасында шешіліп эмперикалық ... ... ... ... ... соңында, бұл тапсырмалар теориялық ойлаудың көмегі
арқылы шешіледі.Мұны эксперименталдық ... ... ... және ... болды.
Қ. Жарықбаев өз еңбегінде : “ойлау дегеніміздің өзі мәселені ... ... ... білу ... сөз ... ... келе, төменгі сынып
оқушыларында тануға негіз делген тікелей ... ... ... ... дәл ... мәселені “ойда ұстай білу “ сұрақты ... білу ... ... ... мен ... ... ... табу, жорамал жасай білу
т.б. ойлау процесіне мәселелерді шешу үшін аса қажетті жағдайлар ... ... ... ... ... ... келгендіктен, олар
көп нәрселерді өз қалпында түсінуге бой құрады.
Н. Айғабылов зерттеуінде үшінші сынып ... ... ... жете ... анықтаған. Олар : “ білімді “ –деген ұғымды ... ... ... ... ... “, ... , ... деп олардың заттық
бейнелік жақтарына көбірек көңіл ... да осы ... ... ... ... ... бере ... -деп тоқталды.
Адам күнделікті тұрмыста кездесетін көптеген тың мәселелерді шешу үшін
ойланып толғанады. Мұны психологияда ... ой деп ... ... ... халқына айтыс өнерінің кез-келген түрінде әсіресе,ұзақ жырмен
сөз ... ... ... ... ... “ қалай деп жауап
қайырсамекен, ол қалай айтар екен “ – деп ... ... ... ... ... ... ... толғануды, ерекше тапқырлықты, керемет
айла ... ... ... өйткені бұлардың аузынан шыққан әрбір сөз
“өмірдің оғындай” „әбден іріктеліп, ой ... ... ... да ... ... ... ой ... болып келуі шарт.
Бала мектепке келгесін ғылыми ұғымдарды меңгере бастайды, оның білім,
дағдыларының түсінуі ғылыми ... ... ... ... ... ... ұғымда белгілі мазмұн болғандықтан, ол ғылымды бірден
менгеру оңай емес. Бұл үшін ... ... ... білу ... Төменгі сынып
оқушыларының дґрыс пікір айта білуге тәрбиелеу зор педагогикалық ... ... ... ... ... шәкірттерден рөлі мұғалімге
көбірек тәуелді.
Ы. Алтынсарин мұғалімннің жағына мына жәйітті мықтап шегелейді: ... ... ... ... еш ... да ... керек ...... Егер
балалар бірдемені түсінбейтін болса, онда оқытушы оларды кінәламауға тиіс.
Ол балалармен сөйлескенде ... ... ... етуі ... ашты ... сөз, ... ... қолданбауы керек ... ... ... сын ... біздің зерттеуіміздің енгізгі ... бірі ... ... оқыту процесіндегі ойлау ... ... ... ... ... ... ... байланысты қорыта
айтқанда оқушының алдыңғы ... бар ... ... ... ойлауды
қалыптастыру арқылы оқытудың белсенділігін арттырамыз және біріккен –
диалогтық танымдық іс-әрекет ... ... жаңа ... жүйелі білім
қалыптастырамыз.
Оқыту процесіндегі ойлау ... ... ... ... ... кезінде зор мәнділікке ие болады. Бұл кезде оқыту іс-әрекетінің
және сонымен қоса оның мотивтерінің негізгі компоненттері ... ... ... ... ... ... ... маңыздылығына тоқталдық. Психологиялық зерттеулерде танымдың іс-
әрекетінің (oның ішінде ... даму ... ... ... ... ретінде қарастырылды.
Зерттеуіміздің теориялық бөлімінің екінші сұрағын бастауыш мектеп
жасындағы балалардың оқыту ... ... ... ... ... ... Бастауыш мектектеп жасындағы ерекшелігі ... ... ... Д.Б. Эльконив, В.В. Давыдов, олардың ... Л.И. ... А.К. ... В.В. ... Г.А. ... т.б. ... психологтар М.М. Мұқанов, Қ.Жарықбаев,Алдамұратов, С.М.
Джакуповтың ойлау іс-әрекетінің дамуы оқытушы мен оқушының ... ... ... мен ... ... ішкі ... байланыстар
мен оның мәнінде көрінеді деп атап өткен. [13]
1.3 ... ... ... ... ... психологтың қызметі
Мектептегі психолог- бүгінде бұл сөз тіркесін мектеп ... ... ... ... ... балалар білім беру ... ... ... үшін ... жәрдем” және „бала бағушы” ретінде емес, маман
ретінде келеді.
Балалар практик психологы ... оқу ... ... ... ... ... гимназияларда, балалар үйінде және т.б. қызмет
етеді және әр ... ... ... қамтамасыз ету, балалардың
үлгермеушілігі мен тәртіпсіздігін ерте ... жою және ... ... ... ... жүзеге асырады.
Оқыту мен тәрбиелеу проблемаларына байланысты білім беру ... ... және ... ... ... ... білімдерін арттыруға мүмкіндік туғызады.
Психолог- педагогикалық ұжымның тең құқылы мүшесі және педагогикалық
процестің өзінен басқа ешкім кәсіби тұрғыда ... ете ... ... психикалық (интектуалдық, эмоционалдық, мотивациялық-қажеттілік,
коммуникативті және т.б.) дамуы мен ... ... ... ... жұмысында психолог психикалық дамудың заңдылықтары мен индивидуалды
өзгешеліктері жайлы, психикалық ... ... мен адам ... ... кәсіби білімдерге сүйенеді.
Балабақша, мектеп, интернатта қызмет ете отырып практик психолог ... ... ... дейінгі балалармен жұмыс істейді. Бұл ... ... ... ... ... Оның көз алдында балалар өседі, есейеді,
онтогенездің бір сатысынан екінші, анағұрлым күрделі және мазмұнды сатысына
өтеді. ... ... сай ... өте ... ... екені белгілі.
Осы кезеңдерге өтуге көмектесу психологтың ... ... ... ... назар орталығында баланың жаңа жас кезеңіне
психологиялық дайындығы, оның ... ... ... ... болуы тиіс.
Өзін-өзі анықтауға психологиялық дайындық баланың туған сәтінен бастап,
ойында, еңбекте және ... ... ... ... ... ... балалардың мектептегі оқын анықтау (оқи білу,
сөйлей білуді, сұрақтарға ... ... ... және ... ... ... деген ниетін және т.б. диагностикалау), яғни
мектептегі оқытуға интеллектуалдық, эмоционалдық, ... ... ... ерекше мәнге ие болады.Осы міндеттерді Мектептегі
психологиялық қызмет шешуі тиіс.
Мектеп педагогтарды, балаларды және ... ... ... бұл түрлі проблемаларды шешуде психологиялық жұмыс бағыттарын
анықтауға мүмкіндік туғызады. Психолог бұл жұмыс ... ... ... ... ... ... ... мүмкін емес, сондықтан да
оның ... ... ... ... ... мәселесі туындады. Егер де
психолог жұмыстың басты ... жеке ... ... ... онда ... ... түрі диагностика болып саналады, яғни ... ... ... жеке ... ... мақсатты түрде ары қарай жұмыс
жүргізілмесе, онда психолог ... ... жете ... негізгі міндеті деп шығармашылық бастаманы және әлеуметтік өзін-
өзі тануды алсақ, онда психологтың жетекші іс-әрекеті ... ... ... яғни ол ... әңгімелесу, жеке тұлғалық даму, қарым-қатынас
тренингтері формасында жүргізіледі.
Сонымен ... ... ... ... тапсырыс бойынша,
бағыттарды анықтап, жұмыс ... ... ... ... санаттағы
психологтың өзі барлық бағытты жеке қызмет түрлерін қамтып, сапалы жұмысын
қамтамасыз ете алмайды, егер ... ... ... ... ... ... жұмысының
қалтарыстарын әкімшіліктің білмеуі және түсінбеуі, психологтың ... ... ... қайтуы мүмкін);
-ол өзі жалғыз жұмыс жасаса (әріптестерімен кәсіби ... ... ... жоқ);
-оның кәсіби қорында сұранысты жүзеге асыратын білім мен дағды болмаған
жағдайда;
Балабақшадағы психолог жұмысының әлі ... ... ... ... ... ... ... ғылымының түрлі салаларын қарастырғанда, психологтың
кәсіби біліктілігі ... ... ... ... ... қанағаттандыруға психологтың кәсіби ... ... ... ... ... психолог қызметінің қажеттілігін толыққанды
қамтамасыз етуде, эмоционалдық тепе-теңдік сақтаудың мүмкіндігінің болмауы;
-психолог беделін сақтау жөніндегі ... ... ... ... беру ... психологтың орны жөніндегі мәселе.
Практикалық психология әлемінде күн сайын өзгеріс болуына ... ... ... ... ... ... құбылмалы дүниеге тез
бейімделуге шебер болу қажет. Ол үшін ... ... ... ... оған ... ... жасалған. Бұл әдістемелік құрал
балабақшада психологиялық қызметін жаңадан бастаған мамандарға ... ... ... ... ... психолог дайындайтын құжаттар ұсынылған. Тәрбиелеу
мен білім беру кеңістігіндегі орны айқындалған.
Психологиялық ... ... беру ... ... мақсаты-баланың
психикалық және жан саулығын қамтамасыз ету, ал оның психикалық ... ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл
мақсат арқылы психологиялық қызметтің негізгі міндеттері мен ұстанымдары
(принциптері) ... Бұл ... ... мен ... сөзсіз
мойындау негізіндегі кез-келген балаға индивидуалды бағыт ... ... ... ... бар ... ... ... кәсіби өзара әрекеттесу принципі.
Практик психолог іс-әрекетінің негізгі принципі-индивидуалды бағыттың
міндеті-дамудың индивидуалды тәсілдерін, бала мүмкіндіктерін ... ... оның ... белсенділігін нығайту, оның тұлғасының
қайталанбастығын ашып көрсету.
Психикалық ... ... өз ... ... ... қамтамасыз етілетін, адам жан дүниесінің жағымды қалыпты
тыныштығы.
„Психикалық саулық” термині ең алдымен жекелеген ... ... ... ... ал ... ... тұтас тұлғаға қатысты,
адамзат рухының жоғары көріністерімен тығыз байланыста болады. Сондықтан
балалардың психикалық денсаулығын ... ... ... ... ... ретінде де, осы қызметтің эффективтілігінің критерийі
ретінде де қарастыруға болады. ... ... ... және ... ... жалпы психикалық даму заңдылықтарын, яғни жеке және жас
ерекшелік ... ... ... ... психологтың міндеті-бала дамуының заңдылықтарын ескеріп, оған
қажетті жағдай жасауға көмектесу арқылы баланың ... ... ... ... ... ... функциясы-әр баланың денсаулығын, жан
дүниесін қорғауға, ... ... ... ... ... қабілетінің
еркін және тиімді дамуына жағдай туғызу.
Психолог жұмысы оның ұжымдық беделіне, яғни ... ... ... ... жету үшін ... ... ... жүйелі жүргізу қажет, яғни ... өз ... ... ... ... ... сезіндіру керек.
Мектептегі педагог-психолог қызметін іске асырудың бағдарламасы. Оқыту
процесі психологияның негізгі пәні емес, ... ... ... ... бола ... ... ... теорияларын бірден
практика жүзінде қолдану мүмкін емес. Алдымен оларды дидактикалық ұстанымға
айалдырады, оқу ... ... жаңа ... ... ... Бұл ... шешуде педагог-психологтың бірлескен келісілген іс-
әрекет болуы қажет.
Практикада мынадай ... ... ... ... ... асыруда
тәрбиеші бекітілген аға педогогтың әдістемелік көмегіне сүйенеді, ... тек ... ... ... ... ... Тәрбиеші оқу
құралдары арқылы баланың психикалық даму міндетіне әсер ете ... ... ... жүгінетін дәстүрлер қалыптасқан.
Баланы оқытуды іске асырудағы психологтың өзара әрекеттесетін
субъектілері, ... ... ... ... ата-аналар,
балалар.
Осыдан келіп психологтың міндеттері айқындалады, бұлар:
• мұғалімдерді баланы тиімді ... ... ... ... ... ... ... психологиялық негіздемесін жасау;
• арнайы мамандармен бірлесе отырып, суреттен, ән-күйден, дене тәрбиеден
және басқа іс-әрекет ... ... ... ... ... оқу ... ... педагогтарды кәсіби жағынан өзін-өзі тануға
дайындау;
• мұғалімдерді оқу ... ... ... және тұлғалық өсуін, ақыл-ой
дамуын зерттейтін диагностика құралдарымен жұмыс істеуге үйрету.
Сол уақытта ғана психолог оқыту-түзету бағдарламасын қолданады.
Өкінішке орай, психологтың ... ... ... ... ... ... ... яғни тек диагностика және түзету жұмысымен
шектеледі деген ... бар. ... ... қызметінің
мүмкіндіктерін мұқият талдаған болсақ,баланы ... ... ... функционалдық міндеттерінің аясы кеңеюі мүмкін. Оқытудағы
психологтың іс-әрекетінің ... бұл оқу ... ... дидактикалық материалдар, оқытудың заттық ортасы және т.б.
Жаңа педагогикалық технологияларды жасауға және ... ... ... ... ... жағдайында бала дамуына диагностикалық-бақылау
функциясын жүзеге асырады, оларды айтар болсақ:
... ... ... ... пен ... өзара қарым-қатынасының
дамыған жеке моделін жасау және әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... педагог арқылы баланың сабақта шығармашылықпен жеке жұмыс істеуіне түрткі
жасау;
• кәсіби және жеке ... даму ... ... тәрбиешілердің
оқу процесі барысында қолданған ... ... ... ... ... ... ... бойыша, ағарту жұмыстарын жүргізу;
• жеке сұраныстар бойынша баланы оқыту және мектепке дайындығы ... шешу және ... үй ... ... ... жасау;
• ата-аналардың сұранысы бойынша баланың ақыл-ойын арнайы қабілетін дамыту,
мысалы фонематикалық естуі, сенсомоторикасы, кеңістікті ... ... ... ... ... ... (балалармен) мұғалімдерді сұранысы бойынша қандай да бір оқыту
барысында қиындықтар болған жағдайда, балалармен топтық және жеке ... ... ... балалардың оқу дағдылары мен іскерліктерін меңгерту, өзін-өзі
реттету , өзін-өзі бақылауды дамыту,
• оқу ... ... ... ... жүргізу және де осының
негізінде балаға көмек көрсетудің жүйесін жасау;
• арнайы жасалған диагностикалық бағдарлама бойынша дайындау;
• баланың жан ... ... оның ... ... және де ... ... эмоционалдық жағдай туғызу.
Мектеп психологиялық қызметтің педагогтармен жұмыс жөнінде
міндеттері:
-тәрбиешілерді, баларды ... ... ... теориялармен,
зерттеулермен таныстыру;
-оқытудың дидактикалық ұстанымдарына психологиялық негіздер беру;
-бейнелеу, музыка, дене тәрбие ... ... ... ... ... ... ... қойылған психологиялық талапты талқылау және оны
құру;
-педагогтар балаларды оқу жұмыс процесінде қайтымды рефлексияға дайындау;
-тәрбиешілер оқу тәрбие процесінде ... жеке ... ... ... диагностикалық тәсілдерімен танысуын қамтамасыз ету;
-инновациялық процесс жағдайында баланың дамуын диагностикалап бақылау
жүргізу арқылы тиімді педагогикалық технологияларды ендіру;
-әкімшіліктің ... ... оқу ... барысында педагогтар мен
балалардың қарым-қатынасына бақылау жүргізу, ... ... жеке ... ... және ... оқыту;
-сабақта балалармен шығармашылықпен жұмыс істеуге деген түрткі
қалыптастыруға педагогтарды ... ... және ... өсу тренингтерінің көмегімен тәрбиешілердің
жоғары біліктілік деңгейін ... ... ... ... ... ... ата-аналарға ағарту жұмысын жүргізу;
- оқыту жайындағы сұраныстарды шешу, ата-аналарға арнап үйде ... ... ... жасау;
-сұраныс бойыша баланың қабілетіне, интеллектуалдық дамуына диагностика
жүргізу (фонематикалық есту, ... ... ... ... ... ... және т.б).
балалармен жұмыс:
-жағымсыз әсерлерден бала психикасын қорғау, бала құқығын сақтауда
толыққанды эмоционалдық ... ... ... ... ... ... жеке және ... дамыту сабақтарын
жүргізу, қандай да бір проблеманы дербес шешу;
-балаларға оқу ... ... ... көмектесу, сабақта
өзін-өзі реттеуді және өз-өзін бағалауды ... ... ... жүргізу, соның негізінде балаға көмек
берудің жүйесін ... ... ... ... бағдарлама бойынша дайындау;
әкімшілікпен жұмыс:
-диагностикалық зерттеу нәтижесімен таныстыру және оны талқылау;
-жүргізілген диагностика және ... ... ... бойынша анықтама
дайындау, педагогтарға ұсыныстар беру;
-мектепке жылдық жұмыс жоспарын ... ... ... дайындық жұмыстарына қатысу, ұжымдық жұмысқа
психологиялық ... ... ... ... ... ... ... қатысу.
Сабақтар жүргізудегі психологтың іс-әрекеті.
Сабақ соңынан семинарға, сабаққа қатысушылар, инспекторлар, әдіскерлер
тәрбиешілер өткізген сабақтың барысын, ... бала ... ... ... ... ... нәтижелерін, диагностикалық
тәсілдерін мұқият талқылайды.
Сабаққа енудің мақсаттары ... ... ... ... тәжірибе
алмасу, тәрбиешінің тәжірибелі мамандығының жаңа ... ... және ... ... та өз ... ... іс-шараларға қатынасып, бақыланған
жағдайларға психологиялық ... ... ... ... ... ... ... эмоциялық жағдайларын, тәрбиеші мен бала
арасындағы ... ... ... және ... жас
ерекшеліктерін есепке алу тактикасын бағалау.[14]
Психологтың мұндай ашық сабақтарды талдау бағдарламасы, әрбір нақты сабақ
түрінің мазмұны мен мақсатына байланысты көп ... ... ... та бұл ... ... тыс ... өз-өзіне ашық
сабаққа кірер алдында нақты ... ... ... ... ... ... ашық сабаққа қатысудағы негізгі функциялары мынандай:
-балалардың қызығушылықтарын, мүдделерін қорғау; бала топтарына бейтаныс
адамдарды қатыстырмау ... ... ... болдырмау; ашық
сабақтарда бала мен тәрбиешіге қалыпты эмоционалдық жағдай жасау;
-тәрбиешілерге сабақтардың ... ... ... ... ... ашық ... ... әдіс-тәсілдерін көрсету, сабақтың мақсаты
мен міндеттерін оңтайлы түрде іске ... бала мен ... ... ... ... ... кәсіби сенімділігін
актуализациялау;
-сабаққа дайындық кезіндегі ... ... алу; ... ... өз ... және жеке ... дамуын сезіндіру
мақсатында өзін-өзі тануға көмектесу;
-топқа бейтаныс адамдар ... ... ... ... өтіп жатқан оқиғаны сезінуге көмектесу; жаңа адамдарды қонақ
ретінде қабылдаудың нұсқамасын жасау; ... ... соң ... ... ... бейтаныс адамдар сабаққа қатысып болғаннан кейін, балаларды
жағымсыз әсерлерден арылту;
-ашық сабаққа ... ... ... ... ... не алғысы келеді және не алуы мүмкін екенін нақтылау; сабақ
көру барысында кәсібилікті ... ... пен ... ... кімге бағынады және кіммен жұмыс істейді.
Білім берудегі практик психолог екі жақты бағынышты болады. ... ... ол ... ұжымның барлық мүшелері сияқты мектеп
(интернат, ... ... ... ... ... меңгерушісіне
бағынады. Ал, кәсіби сала бойынша-психологиялық ... ... ... ... ... ... білім беру
мекемесіндегі психологтың іс-әрекетін бақылау функциясын ғана жүзеге ... ... оған ... ұжымдастырушылық көмек көрсетеді.
Және ауданның, аймақтың, қаланың және т.б. ... ... ... және ... ... ... етеді.
Айлық, тоқсандық, кварталдық, жылдық жұмыс жоспарын (әкімшіліктердің
өтініштеріне және өздерінің қажеттілігіне байланысты) ... ... ... бұл ... мекеме басшыларының, тәрбиешілер мен
мұғалімдердің тілектерін міндетті түрде ескереді. ... ... ... ... құрған дұрыс.
Психолог балалармен, тәрбиешілермен, мұғалімдермен, ... ... ... ... көрсету және милиция органдарымен,
балалардың ата-аналарымен және ... ... т.б. ... ... ... ең ... оның барлық жұмысының орталығында тұлға ретінде
қалыптасушы бала мүдделері ... ... Бұл ... ... ... ... ... өйтпесе психолог балаға емес, білім беру
жүйесіне қызмет ете бастайды. әрине, білім беру ... көп ... ... ... да, ... ... да анықтайды. Бірақ ол педагогтар
үшін де, психологтар үшін де қара бастың қамы болмауы тиіс. ... ... жаңа ... ... ... ... ... тиімділігінің немесе тиімсіздігінің бірден-бір шынайы
көрсеткіші балалардың психикалық саулығы болып ... ... ... ... ... ... мен практикасының жалпы талаптарына сәйкес
психолог кәсіби дайындықтың жоғары деңгейінде болуы ... ... ... ... ... кең ... және мәдениетті болуы,
психологиялық білімдер мен ... ... ... ... ... ... психологқа қойылатын этикалық, әлеуметтік-
психологиялық және мінез-құлық талаптарын орындауы тиіс. [16]
1.4 Төменгі сынып ... ... ... дамуына психологтың
кәсібінің тигізетін маңыздылығы
Жұмыс формалары мен әдістерінің көп ... ... ... ... ... және т.б әр ... ... үнемі қарым-
қатынас психологтың кәсіби тұлғалық ... ... ... ... ... жұмыс істеуді жобалайды:
- өзін және басқаларды тартуға талпыныс,
- қызығушылықтардың кеңдігі мен көзқарастардың тәуелсіздігі, байланыс ... ... және оны ... ... ... өзіне эмоционалды түрде тарта білу;
- қарым-қатынас кезінде эмоционалдық ... ... ... өз
әрекеттеріне жауапкершіліктің жоғары болуы,
- өз кәсіби концепциясының шегін ұғыну,
- әр адамның бірегейлігін түсіну мен мойындау,
- өз ... ... ... нәтижелері жайлы ойлай білу.
Басқаша айтқанда, психолог-күрделі кәсіби салада ... ... ... және ... ... ... ... қарым-қатынас серігіне сенім туғызу, оны
қажетсінетіндерге психологиялық көмек көрсету шарты ретіндегі тілектестік;
2.Зерттелуші ... ... оңай ... ... ... оның орнына қоя” білу ретіндегі анықтық.
Қабілеттілік және ... ... ... ... мен кемшіліктерін
тұлғалық тұрғыда ұғыну және реттеу ретіндегі ... ... ... психологиясы мен адамгершілік потенциалын үнемі арттыруға
ұмтылыс ... ... ... ... білімдердің үнемі арттырудан, ... ... ... ... ... ... көрінетін проффессионализм;
5.Аталмыш кеңеске, қабылданған ... ... ... ... оның ... ... ... сенімді, тілекпен
қарым-қатынас орнатуға қабілеттілік.
Практик психолог басқа адамдардың дау-жанжалдарын шешуде және ... ... бір ... ... ... ... ... Бұл оның
тұлғалық сапаларына қойылатын талаптарды арттырады.
Психолог ... ... ... ... ... ... беруге байланысты СССР Мемлекеттік
комитетінің 27.04.89 ж. №16 ... ... беру ... психолог
қызметін енгізу” жайлы нұсқау хатының
негізінде ашылды.
Жоғары ... мен жас ... және ... ... әлеуметтік психологиялық оқытудың
белсенді әдістері мен психологиялық ... беру ... ... ... ... ... арнайы дайындықтан өткен мамандар қатарынан
қабылданады.
Мектеп психологы өзінің практикалық қызметінде психологиялық қызметті
ұйымдастырудың ... ... ... және ... ... іске ... ... негізігі міндеттері:
1. Балалар дамуында пайда ... ... мен ... анықтау және оларды жою мен болдырмауға байланысты ұсыныстар
жасау.
2. Тұлғалық ... ... ... ... ... нормалары мен қатынастарды қалыптастыру процесіне қатысу;
3. Мектепке балаларына, олардың ата-аналарына, педагогтарға және басқа да
қызметкерлерге шынайы психологиялық көмек көрсету;
4. Педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... жасау;
5. Педагогикалық ұжымға педагогикалық қарым-қатынастың формаларын,
әдістерін үйрету, олардың ... ... ... ... ... ... көмек көрсету.
6. Психологиялық-педагогикалық білімдерді насихаттау мақсатында қазіргі
психологиялық құралдарды қолдана отырып шаралар жүйесін өткізу.
Психолог ... ... ... негізінде жоғары
орындағы психологиялық қызмет, мектепке дейінгі мекеме меңгерушісі ... ... ... асырады.
• Психолог балаларды жан-жақты және гармониялы дамыту
міндеттерін басшылыққа ала ... өз ... ... ... ... ... қамқорлық көрсету органдарымен,
жұртшылық өкілдерімен тығыз байланыста ұйымдастырады.
Психолог мекеме базасында жасалған, балалармен және педагогикалық ... ... ... және ... ... ... ... үшін қажетті жағдайлар жасалған психолог кабинетінде
жұмыс істейді. қызметтік еңбекақы ... ... ... ұзақтығы,
тарифтелген педагогикалық жүктеме көлемі білім беру Департаментінің
нормативті құжаттарына ... ... ... ... ... қызметтің мақсаттарын, міндеттерін, ... ... ала ... ... ... ... ... жұмыс
тәртібіне сәйкес анықталады. Және оны ... ... ... қалалық
комитетінің келісімі бойынша мекеме меңгерушісі бекітеді. [11]
Мектеп психологының құқықтары мен міндеттері.
І Психолог міндетті:
1. Өзінің бүкіл іс-әрекетінде өкіметтік және ... ... ... беру Департаментінің халыққа білім беруге байланысты ережелерін,
бұйрықтарын және нұсқауларын, білім берудегі психологиялық қызмет ... ... ... Мәселелерді қатаң түрде өз кәсіби компетенциясының ... ... ... ... ... ғылым мен практиканың қазіргі
жағдайында ... ... ... ... ... ... ... Психология ғылымының, оның ішінде әлеуметтік, жас ерекшелік және
педагогикалық-психологияның жаңа ... ... ... ... әлеуметтік-психологиялық, психологиялық түзету
және сақтандыру жұмыстарының қазіргі ... ... ... ... ... сапаларын арттыруға.
4. Сәйкес кәсіби даярлықтан өтпеген, компетентті емес адамдардың психикалық
сауықтыру, психологиялық түзету және ... ... да ... ... келтіруге.
5. Барлық мәселелерді шешуде баланың мүдделеріне, оның ... ... ... ... Бала ... ... ... ересек ересек (педагогтар, ата-
аналар), бала ... ... ... ... ... беру міндеттеріне сәйкес түзету позицияларына байланысты ұсыныстар
дайындауға.
7. Педагогтармен бірлесіп балалардың мектеп өмір жағдайларына бейімделуіне
байланысты ғылыми негізделген бағдарламалар ... ... іске ... ... ... жағдайына олардың психологиялық негізділігі ... ... ... талдау жасауға. Ата-аналар,
педагогтар, мектепке ... ... ... ... психологиялық-
педагогикалық білімдерді насихаттауға. Балалардың толық психикалық ... ету, ... және ... ... жеке ... жасауға
байланысты негізгі проблемаларды шешуде әкімшілік пен педагогикалық
ұжымға үнемі көмек көрсетуге. ... ... шешу ... ... ... және „зиян тигізбе” принципін басшылыққа алуға, яғни,
балалардың, ата-аналардың, педагогтардың ... ... ... ... ... қабылдауға және жұмыс жүргізуге.
8. Кәсіби құпияны сақтауға және диагностикалық, кеңес беру жұмыстарының
нәтижесінде алынған ... ... ... егер ... ... және оның ... ... тигізетін болса, сондай-ақ,
психологиялық ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға қажетті болмаса және
зерттеу нәтижелерінің ... ... ... ... беру бөлімдерінің қызметкерлеріне, оқу-тәрбие мекемелерінің
әкімшілігі мен педагогикалық ... ... ... ... мазмұны мен нәтижелері жайлы мәлімдеуге.
10. Жұмыстың барлық түрлерін орныққан форма бойынша ... және ... ... құқы ... ... ... ... және т.б. нақты жағдайларын ескере
отырып, жұмыстың приоритетті бағыттарын өздігінен анықтауға.
2. Балалармен және ... ... ... және мектепке
дейінгі мекеменің басқа да ... ... ... ... ... құрастыруға, осы жұмыстардың әдістерін талдауға, әр
түрдегі жұмыс түрлерін жүргізу кезектілігін белгілеуге.
3. Оқу тәрбие процесін ұйыдастыруға байланысты ... ... ... және ... ... ... басқа да
қызметкерлерінің жеке істерімен танысуға.
4. Нақты балаларды, топ ұжымдарын (балалар мен ... ... ... ... түзету және дамыту бағдарламаларын
жасау, педагогтарды аттестатциялау мәселелеріне ... ... ... ... ... ... қатысуға.
5. Мекеме ұжымына топтық және жеке психологиялық зерттеу жүргізуге. Осы
мақсаттарға байланысты ... мен ... ... ... ... да ... ескере отырып, психологиялық типтерді жасауға,
түзетуге және қолдануға.
6. Педагогикалық ұжым ... ... ... ... ... ... әкімшілікке ұсыныстар беруге; психологиялық
қызметтің табысты жұмыс істеуіне жағдай туғызу ... ... және оның ... ұйымдарына ұсыныстар жасауға; педагогтар,
әкімшілік адамдары, ата-аналар арасындағы дау-жанжалды ... ... ... ... гуманизациялауға мүмкіндік туғызуға.
7. Жоғарғы инстанциялардан кәсіби міндеттерді табысты орындауға қажетті
жағдайларды талап етуге.
8. ... беру ... ... ... ... аймақ әкімшілігінің бұйрықтарын орындаудан бас тартуға,
егер бұл ... оның ... ... ... немесе
міндеттеріне қайшы келсе немесе оның кәсіби біліктері мен құралдарының
негізінде орындалмайтын болса.
9. Медициналық, құқықтық және басқа ... ... ... ... ... және жұмыстардың басқа да ... ... ... олардың тиімділігін бағалауға.
11. Зерттеу мақсаттарына байланысты топтық және жеке ... мен ... ... ... ... мен ... да ... өз жұмыстарының тәжірибесін
талқылауға.
13. Лекциялар оқу арқылы психологиялық-педагогикалық ... ... ... ... ... ... мен ... қорғау мәселелеріне байланысты
тиісті мекемелер мен ведомстволарға баруға.
Мектеп психологының жауапкершілігі.
1. Мектеп ... ... ... дұрыстығына, қолданылаған
диагностикалық және түзету әдістерінің ... ... ... ... ... жауап береді.
2. Психолог зерттеу хаттамаларын ... ... ... ... ... балаға қатысты шешім қабылдауына негіз
болатын, ережеде анықталған ... ... ... ... психологтың жұмысында мазмұндық және технологиялық
компоненттермен қатар ұйымдастыру параметрлері ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру шарттарының
тәртібі ретінде ... ... ... ... ... байланысты және көп жағдайда психологтың тікелей
жұмысының табыстылығы мен нәтижелілігін анықтайды.
Практик ... ... ... ... ... ... төрт тобы бар.
Мектептің нақты жағдайларына сәйкес талаптар тобын жүйелі ... ... ... ... психолог психологиялық ... және онда ... ... мазмұнының қамын ойластыруы
керек. Кабинет- бұл ... орны ... ... ... қажетті компоненті.
Психологиялық кабинет ретінде көлемі шағын, пропорционалды және жақсы
жарықтандырылған (табиғи, жасанды ... ... ... қолданылады. Үлкен
және пропорционалды емес бөлмелерде жеке әңгімелесуді және ... ... өте ... Олар ... ... ... ... туғызуға мүмкіндік бермейді. Терезелері жоқ ... ... ... және ... әлемнен оқшаулану әсерін
туғызады. Бұл кейде түзету жұмыстары үшін ... ... ... және ... танысу кезінде алғашқы әсерге, ... ... ... Бұл жағдайда терезенің ар жағында ... ... ... ... құбылыстардың алмасуы не зейінді аудару үшін, не эмоциялық
тежелуді, болмаса қозуды тіркеу үшін ... ... ... шаруашылық және тұрмыстық қызмет көрсету
ғимараттарынан, әкімшілік және медициналық блоктардан, ... ... ... сабақтарына арналған залдардан оқшау орналасқаны дұрыс.
Бұлардың қатарына бассейн мен оқытудың техникалық құралдары қолданылатын
кабинеттерді қосуға ... ... ... ата-аналар кабинетіне
еркін кіретіндей екі есігінің болуы (көше және негізгі бөлме жақтан), ... ... ... ... ... ... маңызды болып табылады.
Мектепке дейінгі мекеме жағдайларында шулы және ... ... ... ... ... ... бұл талап етілмейді де.
Жалпы шулы ... ... ... ... ... ... ... күштену мүмкіндіктерін төмендету жеткілікті.
Психологиялық кабинетті ұйқтау және ойнау ... ... ... ... сәтсіз орналасудың варианты болып
әдістемелік не ... ... ... ... ... ... екі ... кеңістікке бөлу табылады. Психологиялық кабинетті
ұйымдастырудың аталмыш тәсілдері ... ... ... ... ... ... және түзету-диагностикалық ... ... ... ... психологтың құзырындағы кабинет қандай болу керек?
Ең алдымен түстік безендіру мәселесі тұрады. Түс үйлесімдері мен жалпы
түс фоны ашық және ... ... әсер ... ... ... ... және
көгілдір түстің сарғыш не сары түспен үйлесетін пастельді, тыныштандыратын
реңкін қолданған жөн. Аталмыш түс гаммасы бөлмеге, ... ... ... ... ... ... безендіруге тірі бөлме өсімдіктерін қосудың маңызы зор.
Декоративті жануарлар мен құстардың ... ... ... ... ... ... ... қорқыныштарды, агрессия мен
мазасыздану көріністерін түзетуде- психолог жануарларды ... ... ... ... негізгі принципі- артық ештеңе ... ... ... ... ... бұзады және
психологиялық іс-әрекеттің нәтижелеріне ... әсер ... ... ... ... үшін демалу және көңіл көтеру ... ... ... ... ... „қызыл”, тәжірибе бұрышы емес.
Практик психолог кабинетінің құрал-жабдықтары психологиялық қызметтің
мақсаттарымен және міндеттерімен анықталады.
Психологиялық кабинет психологтың ... ... орны ... ... онда ... „жұмыс” зоналары бірігуі тиіс.
Бірінші кәсіби зона- балалармен өзара ... ... Ол ... ... ... ... және имитациялық ойын іс-әрекеттеріне ... ... ... ... ... кәсіби зонасы- ересктермен (ата-
аналар, педагогтар, тәрбиешілер) ... ... ... ... ... ... ... етіледі.
Үшінші кәсіби зона- психологтың интерпретациялық және ұйымдастырушы-
жоспарлаушы ... ... ... ... ... ... терминін кең мағынада қолдану кезінде
практик-психологтың психологиялық ... ... ... жүйесі түсініледі; ал тар мағынада- субьектіні практик
психологпен коррекциялық-диагностикалық өзараәрекеттесуге ендіру және ... ... ... ... үшін ... ... мен материалдардың
жиынтығы ұғынылады.
Осы терминнің екінші мағынасына сүйене ... ... ... тоқталайық. Психологтың практикалық іс-
әрекетіне сәйкес психологиялық ... ... екі ... ... түрі ... ... өзі) және
психологиялық іс-әрекетті өрістетуге немесе ... ... ... ... спецификалық емес түрі. Ары қарай құралдар ... ... ... ... ... жүзеге асады.
Спецификалық инструментарийге стимулдық материал мен ... ал ... ... ... материал мен көмекші құралдар
жатады. Стимулдық және интерпретациялық инструментарий ... және ... ... ... ... табылады. Демек, психологиялық инструментарийдің нақты „жиынтығы”
(комплект, пакет) психологтың теориялық және ... ... оның ... ... ... ... ... комплексімен анықталады. Мысалы, тек іс-әрекеттік бағыт
арнасында ... ... ... ... ... негізі мектепке
дейінгі жастағылардың іс-әрекеттерінің жетекші түрлерінің дамуы болып
табылатын ... ... Бұл оның ... ... ... ... ... мақсатты түрде
шешуді қамтамасыз ... ... мен ... ... ... ... ... толықтырып салу” және т.б.),
құрастыру іс-әрекетінен („Балық”), заттық ... ... т. б.), ... ... ... толықтыру”, „Үш
тілек”, т.б.) және ойын іс-әрекетінен („Ойын бөлмесі”) ... ... сөз. ... ... ... ... психодиагностикалық
бағыт болып табылатын практик психолог тұлғалық ... ... ... ... ... инструментариймен
қамтамасыздандырылған: қарайтылған бейнелері бар фотографиялар- САТ
(Балалар ... ... ... ... бейнелерді орналастыру-
„Отбасы суреті”, „Өмірде жоқ жануар бейнесі”.
Өзінің іс-әрекетіне бірнеше теориялық ... ... ... кеңістікте жұмыс істейтін практик психолог
әдістмелік және ... ... ... пен психологиялық проблемаға
байланысты қолданады.
Сонымен, ... ... ... ... технологияларды қажет етуі
оны спецификалық және спецификалық емес сияқты ... ... ... ... ... ... талаптар қандай?
Ең алдымен бұл сәйкестік талабы. Бұл жерде әңгіме түпнұсқаға яғни,
коррекциялық-диагностикалық құралдың ... ... ... ... ... болып отыр. Бұл барлық стимулдық ... ... ... Мысалы, „Мүлде ұқсас емес”
әдістемесінде ... бір түс (көк пен ... пен ... ... шеңбер мен шаршы берілген. Өлшем, түс және фигураның берілген
параметрлерін ... ... ... ... ... ... олар ... әдістемеге сәйкес болуы, сол сандық және сапалық ... ... ... ... ... ... ... Ол стимулдық және интерпретациялық
материалдарды комплектациялау қажеттілігіне қатысты. Егер ... ... ... комплектісі берілген болса, онда
аталмыш диагностикалық құралдарды қандай да бір ... ... ... ... Мысалы, стандартталған әдістемелердегі ... ... ... кезде диагностикалық ... ... ... ... ... инструментарий монофункционалды ретінде
анықталуы мүмкін. Бұл бір психодиагностикалық ... ... ... ... ... ... ... қолданудың
мүмкін еместігін білдіреді. Психологиялық инструментарий өзіне ғана тән
және бір-бірін алмастырмайтын ... ... ... ... ... нұсқасы (Венгер комплексі) бір рет дара қолдануға арналған.
Сонымен, кәсіби іс-әрекеттің құралы ... ... ... айта ... оны ... түсініктермен, коррекциялық-
диагностикалық технологиялармен, сондай-ақ, оны ... ... ... талаптармен байланыстыру қажет.
Мектептегі психологтың кәсіби қызметінің маңызды компоненті болып әр
түрлі документацияларды ... ... ... ... ... психологиялық ағарту-консультациялық, профилактикалықтан
бастап ... ... ... ... ... мектепгі практик психологтың документациясының жинағын
(пакет) бірнеше ... ... ... ... : ... , арнайы және
ұйымдастырушылық-әдістемелік.
Нормативті документация - бұл ... беру ... ... мен ... ... құжаттардың жиынтығы болып
табылатын документацияның түрі.
Нормативті документация психологтың ... ... ... ... ... ... ... негізінде маман дайындау кезінде балалар
мекемесінің әкімшілігі мен психологы функционал, уақытша ... ... ... ... еңбекақы мәселелерін ескертеді. Бұл жағдайда
келісім-шарт нормативті документация қатарына енеді.
Арнайы ... бұл, ... ... ... іс-әрекетінің
мазмұндық және процессуальді жақтарын қамтамасыз ететін документацияның
ерекше түрі. ... ... ... ... қорытынды,
түзету карталары, диагностикалық зерттеулер мен ... ... мен ... және т.б. ... ... ... (тарихы); психологиялық қорытынды мен даму ... ... ... ... ... ... айтылған документациялардың үш түрі: қорытынды, түзету
карталары мен ... ... ... ... ... үш ... ақпаратқа
қызығушылық танытқан адамдардың еркін көруіне рұқсат етіледі. Ондағы мақсат-
қандай да бір баланың дербес ... ... ... көшірмеге нақты сұраныс болған кезде психологиялық зерттеудің
мақсаты мен ... ... ... ... ... ... не болмаса
жоққа шығару бголуы тиіс. Даму картасынан алынатын үзінді көшірмеде құжатты
дайындауға қойылатын талаптар ... ... тек ... олар ... ... ... және балалар психологиясы саласында
компетентті және аталмыш құжатқа ... ... ... ... мамандандырылған мекемелердің ... ... ... аудандық және аймақтық психологиялық кабинеттер)
жүктеледі.
Психологиялық мінездеме- психологиялық дамудың басқа ... және ... ... баланың не болмаса жас ерекшелік топтарының
тұтас психологиялық портретін құрастыруға мүмкіндік береді. Ол ... ... және ... ... визалануын талап етпейді. Бұл жерде
әңгіме бала дамуының дербес ерекшеліктері, яғни оның ... және ... ... ... психофизиологиялық нюанстары,
коммуникативті қалаулар, жалпы немесе ... ... ... ... отыр. [1]
1.5 Дарынды балалардың таным процесстері мен тұлғалық
ерекшеліктерінің ... ... ... күні ... беру ... бағыттарының
өзгерістерге ұшырағанына ... ... ... ... ... ... жоғары қою әлі күнге дейін кездесіп жатады.
Оқыту білімді меңгеруге, ... ... ғана ... ... ... тұлғалық және психологиялық шығармашылық қабілеттері көп
жағдайда ... ... ... ... жатады. Осы орайда оқушының тұлғалық
және шығармашылық қабілетін дамытуға арналған ... тең ... ... Осы ... ... ... бағыттаушы әрине
педагог-психолог болуы тиіс.
Қоршаған ортаның эмоциялық қолдауы ... пен ... ... сол ... өз ... ... ... батылдық
пайда болады. Сол уақытта интеллекттік қолдау ... пен ... алып ... ... жасайды, қоршаған ортасынан балаға
мотивация келеді. Дарындылық жоғарыдағы факторлар арқылы дами ... ... мен ... ... ... ... керекті деген
білімді дамыту арқылы ғана дарынды бола алатынын сезеді. Олар интеллекттік
жетілдіру және ... ... ... өзі ... болғысы келетіндей
жағдай жасай алады
Сурет 1 Дарындылыққа әсер ... ... ... ... ... дамуы төмендегідей ерекшеліктерге
ие:
Сурет 2 Дарындылардың танымдық әрекетінің ерекшеліктері
Мектеп педагог-психологы дарындылықты диагностикалауда ... ... ... ... ... беру дәстүрлеріне сәйкес дарындылықты
психодиагностикалауда мынадай принциптерге сүйену қажет: кешенді бағалау
принципі; ұзақ ... ... ... ... пайдалану принципі;
баланың мүмкіндік әлеуетін ескеру принципі. Дарынды балаларды пилотажды
зерттеу арқылы психодиагностикалауды ... төрт ... ... ... 1
Дарындылықты психодиагностикалау деңгейін анықтау бағдаламасы
|№ ... | ... |
|1 |2 |3 |
|1 ... ... | Бала ... ... ... |
| | ... Бұл ... ... |
| | ... ... |
| | ... мен ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... дамуды анықтауға арналған |
| | ... Дж. ... ... |
| | ... бағалауға арналған |
| | ... ... ... тестісі (мүсін|
| | ... (И.С. ... Е.И. ... |
| | ... П. Торренс тестісі); «Ерекше |
| | ... (И.С. ... Е.И. ... |
| | ... Дж. ... тестісі); |
| | ... ... ... ... |
| | ... (Р. ... «16PF» тестісі) |
| | ... |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... арналған |
| | ... ... |
| | ... (Дж. Рензули бейімдеген); |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... анкета»; |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... дарындылығын бағалау әдісі». |
|2 |Бағалау-коррекциялық | Бұл ... ... ... мәліметтердің |
| |кезең ... ... Бұл ... ... |
| | ... ... ... |
|3 ... бағалау |Балаға өзбетінше жұмыс ... үшін ... ... ... |
|4 ... таңдап алу |Бұл кезеңде баланы зерттеу барысындағы |
| ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... ... оның түрлерін
зерттеу әдістерін жүйелеп отырмыз.
Кесте 2
Дарындылық түрлерін психодиагностикалау әдістері
|№ |Дарындылық түрі ... ... |
|1 |2 |3 |
|1 ... |11 субтесттен тұратын тұратын Пурдье тестісі- |
| ... ... ... ... |
| | ... ұсақ ... ... |
| | ... ... |
| | ... және У. ... ... |
| | ... ... ... тест-баланың |
| | |көз, қол ... ... |
| | ... |
| | ... ... ... |
| | ... аппараттың қажеттіліг жоқ, |
| | ... тек ... және ... ғана ... |
| | ... біртіндеп күрделеніп салынатын 24 сурет|
| | ... ... ... ... ... ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ОҚУ ӘРЕКЕТІНДЕГІ ... ... ... ... міндеттері, ғылыми әдістемесі
Бастауыш мектеп оқушысының оқыту ... ... ......... ... арқылы жүзеге асып, күрделеніп,
дамып отырады.
Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясында бастауыш мектеп ... орын ... бұл ... оқу ... ... ... туындайды, өзін-өзі бақылау өтеді және әрекет ішкі жоспармен ... бола ... ... ... ... оқушыларының ішінде 2-сынып
оқушыларының оқыту процесіндегі ойлау ... ... ... Ол
үшін осы уақытқа дейінгі баланың интеллектуалдық дамуын “көлденең кесу”
эксперименті өткізіліп, даму ... ... ... ... ... ... арадағы даму аймағын “ анықтай отырып, оның ойлау
іс-әрекетінің оқыту процесіндегі маңыздылығын көрсетеміз.
П.Я.Гальпериннің ”ақыл-ой әрекетін сатылап ... ... ... жағдайды салыстыру: бірі-бастапқы, мұнда бала жаңа ... ... ( ... ... талдау немесе керісінше қосу),
тек қана сыртқы объектінің басқаруымен ... ... - ... да ... ... ... бала ... орындайды.
Оқу іс-әрекеті ең алдымен танымдық, және білім беруден тұрады. 2-ші
сынып оқушыларының ... ... ... екі түрлі себебі
бар: оның біріншісі, жалпы психофизологиялық ... ... ... ... ерте тұру, күннің бірінші жартысында аз
қозғалып отыру, едәуір интеллектуалдық ... ... және т. б.) ... бала өзін ... Екінші себебі –мектепке психологиялық
даярлықтың төменгі деңгейі (мұғаліммен, құрбыларымен қарым-қатынас ... ... ... ... ) арқылы байқалады.
2-ші сынып оқушыларының ойлауы мен даму деңгейін диагностикалауда
баланың қоршаған орта ... ... ... мен ... ... бар ... яғни ортасы, уақыт пен кеңістікті бағдарлау ... үшін ... 10 ... ... ... ... ... жауапқа бала 1
балл алды. Сұраққа жауап беру үшін 30 сек. ... егер ... бере ... балл қойылады.
Зерттеуге 2-ші “А “ сыныбынан 28 оқушылары қатысты.
“Ата-аналар үшін өзіндік диагностика“ сұрауламасын оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... психолог Жеральдиной Чейпидің анкетасын ... ... мен ... ... В.Ф. Ряховскийдің “ Мұғалімнің қарым ... ... ... “, ... жеке ... ... ... жүргізу арқылы “ Балалардың танымдық аймағын” диагностикалауға
болады. Нәтижені өңдеу: Сауалнаманың ... ... ... ... тура ... ... кілті тура келген жауапқа - 1-балл;
• кілтке тура келмеген жауапқа - 0-балл;
• әр кілтке жинаған ... ... 3-7 балл ... ... ... ғылыми зерттеу әдістемесі
Бастауыш мектеп оқушысының ойлау іс-әрекетін жан-жақты дамыту ... ... ... және ... ... жүйесінде әрбір
жеке оқушының ойлау іс-әрекетіне психологиялық – педагогикалық тұрғыдан
қоятын нақты тапсырмалар:
1. ... ... ... ойлау іс-әрекет аймағының ... ... мен ... ... сынып оқушысының ойлау мүмкіншіліктерін дамыту қабілеттілігіне
педагогикалық жағдай ... ... ... ... ... ерекше
маңыздылығын ескере отырып баланың дамуы мен ... ... ... ... ... ... жеке ... барысында
психология-педагогикалық жағдай жасау.
Эксперименттің міндеттері
Ойлау іс-әрекетінің оқыту процесіндегі маңыздылығын анықтау үшін ... және ... ... оны ... ... арналған әдістеме
материалдары:
1. “ Ерекше сөз “ әдістемесі сөз-мағыналық ... ... ... ... ... ... ... арналған әдістеме
алынды(И.В. Дубровина құрастырған).
Бұл әдістемелердің валенттілігі, дұрыстығы статистикалық ... ... ... бойынща әр түрлі көрсеткіштердің
рангілерінің арасындағы байланысты салыстыру арқылы ... 1-ші ... ... ... ... сөз “ ... ... сыналушының
заттық мәнді белгілерін бөліп, талдап қорыту қабілетін бағалауға
мүмкіндік береді. Әдістеме 15 сериядан тұрады, әр ... сөз ... . ... ... жауабын тіркейтін хаттама
/Қосымша-1… / және секундамер қажет.
Жүргізілетін жолы: жұмыс баламен жеке ... Ол үшін ең ... ... ... ынтасы бар ма, көңіл-күйі қандай ... ... ... ісі ... ... түсіндіріледі: “
Берілген әр сериядағы 4 сөздің үшеуі әйтеуірбір жағынан бірдей ... Ал бір сөз осы ... ... ... ... ... сөздерге
мағынасы жағынан келмейтін сөзді тауып, астын сызып ... тез және ... ... керек“. Егер сыналушы нұсқауды
түсінбесе, бір-екі ... ... ... көрсетуге болады, бірақ
эксперименталдық бланкіден басқа болуы ... ... оның ... және ... ... тіркеп отырады.
Нәтижені өңдеу :
Ойлау іс-әрекетінің бейнелік және сөз – мағыналық түрлеріне жүргізілетін
әдістеме ... ... ... ... және ... ... сынаптардың оқушыларының жеке ... ... ... формуласы бойынша статистикалық
өңдеуді пайдаланаимыз:
c - m
В = ----- 100. ... + n
1. ... ... ... ... ... тура келсе / Қосымша-
1А/ , дұрыс жауап болып есептеліп-2 балмен, ал дұрыс емес жауап 0 ... ... ... ... ... оны ... балдары /кесте-
1.Қосымша-1… /саналады.
3. Сөз ... ... ... ... /А/ , ... ... /В/ және ... теңелу боалдары /Т ... ... Cөз – ... ... ... ... ... анықтау үшін
оларды өлшеулік көрсеткіштермен/кесте-2.Қосымша-1Б/ анықтаймыз. өлшеулік
көрсеткіштердің ең ... 19 ... ... ... С. Н, 2 “А” ... экспериментке дейінгі вербаальды-логикалық ойлауын бағалау.
Тапсырманы орындауға 361 секунд уақыт жіберілген – оны ... ... ... 6 ... ... ал ... ... 20 бал А= 20 – 6 =14.
Өлшеулік көрсеткіші: 6 ... ... ... ... ... бұл ... жұмысы 13 балдық бағалауды көрсетті.
Менің жұмысым нәтижелі және ... болу үшін ... жеке ... ... ... диагностикалау арқылы зерттедім:
-естеу сақтау түрлері
-зейін қасиеттері
-оқу мотивациясының деңгейі
-логикалық ойлау деңгейі
Сурет 3 Танымдық қабілеттерді ... ... ... ... ... көру арқылы есте сақтау,
яғни есте қалатын ақпарат болып көрнекілік арқылы ... ... ... ... 50 % жуық ... ... ... 50% жұмысқа тез қосылады және жаңа жұмысты оңай ... ... ... оқушылардың 40% -да жақсы
екендігін анықтады. Ал оқу ... ... ... деңгейде 90 %
екенін көрсетті.
Диагностика нәтижесін қорытындылай отыра және бұл ... іс ... түрі ... ... әрекеті болғандығын ескере, келесі мәселелерді
шешуге міндет ... ... ... ... ... ... ... құрастыру.
тұлғаны өзін-өзі тәрбиелеу, және өзін -өзі дамыту.
басты құзырлықтарды дамыту.
Менің ойымша, оқушылардың танымдылық ... ... ... ... ... нәтижесі бойынша бастауыш сынып
оқушыларының ... ... ... және ... ... ... ... салыстырмалы кестесі төмендегі 3-кестеде көрсетілген.
(пайыз бойынша). [20]
Кесте 3
Зерттеу нәтижесі бойынша бастауыш сынып оқушыларының ... ... және ... ... ... даму ... ... |Зейіні |Ес ... ... ... ... ... | | | | | ... | | | | | | |
| | | | | | | |
| ... ... ... ... |38% |47% ... ... тұлға |43% |45% ... ... ... |8 % |16% ... ... ... көрсеткен оқушылармен «Маған сен!», шағын топта
«Өз - ара түсінушілік анықтамасы» жаттығулары, ... ... ... ... түзету жұмыстары жүргізілді.
2.3 Зерттеудің нәтижесін өңдеу
Жеке тұлғаның ... ... ... кері әсер ... ... ... (Автопортрет проективті әдістемесі, 6-9 сынып
оқушылары). Автопортрет проективті әдістемесі ... ... ... ... ... ... бар, қобалжу, қорқыныш сезімі бар
интеллектісі төмен оқушылармен:
а) ... ... ... ... ... ... арылту, көңіл-күйін көтеру
в) Өзіне сенімділік дағдысын қалыптастыру
г) Адамдық асыл ... ... ... баулу – туралы
тренингтік ойындар жүргізілді.
Кесте ... ... ... ... ... кері әсер ... тұлғалық
қасиеттерінің жағдайы
|Тұлғалық қасиеттері |2010-2011 оқу жылы ... оқу жылы ... ... |68 (34) |83 (17) ... | | ... ... жоқ ... |75 (25) ... |65 (35) |72(28) ... | | ... бар (жоқ) |24(76) |24 (76) ... ... ... ... ... икемделуінде қиындықтары
бар балаларды анықтау, баланың мұғаліммен қарым-қатынасының, құрдастар
тобындағы ... ... ... болуына жағдай жасау.
Бала мектеп табалдырығын аттағалы оның өмірі түбегейлі өзгеруде ... ... ... болды, ойындарға жаңа қызмет түрі – оқу қосылды, ... ... ... ... ... ... Бұл өзгерістерді
кішкентай адам қалай қабылдады? Жаңа жағдайларға қаншалықты тез және ... ... Жаңа ... ... меңгеру, өз қабілеттерін дамыту
және мұғаліммен, балалармен ... ... ... келе ме? ... ... ... қайтаруға болмайды. Сондықтан баланың жалпы мектеп
ептіліктерімен қатар аса маңызды кейбір жеке сипаттарын ... ... ... ... Белсенді түрде бейімделу процесі;
2. Келесі өмірлік әрекетті ... ... ... ... ... мен дағдылары және қасиеттер жүйесі.
Бейімделу – баланың ол үшін жаңа ... ... ... ... мен ... жаңа ... жаңа ұжымға енуінің копфакторлы
үрдісі. Баланың мектепке бейімделуіне жағымды және жағымсыз ... не ... ... ... мектепке бейімделуіне келесілер әсер етеді:
Кесте 6
Бейімделуге әсер ететін ... ... ... ... ... ... бағалау |Отбасындағы тәрбиенің дұрыс емес |
| ... ... ... ... өз уақытылы |Мектептегі оқуға функционалды түрде |
|болуы ... ... ... тәрбиенің дұрыс тәсілдері |Ересектермен қарым-қатынаспен |
| ... ... ... ... ... ... ... |
|жағдайының қолайлы болуы ... ... ... ... ... ... ... балалардың мектепке бейімделу процесін
бағалау үшін келесі әдістемелер іріктеліп алынды:
1. Сьюзен Делингер ... ... ... ... ... ... ... диктант.
4. Мектепке деген жалпы қатынасты анықтау әдістемесі.
Төменгі сынып ... ... тест ... жеке
қасиеттерін, әдет- дағдыларын зерттей отырып, жеке ... ... ... нәтижесінде психологиялық мінездеме беру.
1- ... ... ... ... ... ... 7- ... көрсетілген.
Кесте 7
Психогеометриялық тест
|1 «А» |1 «Ә» |1 «Б» |1 «В» | 1 |1 «Ғ» |1 «Д» |1 «Е» |
| | | | |«Г» | | | |
| ... | | | ... ... ... |50% ... ... ... |39% |26% |36% ... | |32% |33% |41% | | | ... 6 1- ... оқушыларынан алған әдістемелердің салыстырмалы
көрсеткіштері
Төмендегі 8-кестеде «Өзін - өзі бағалау» - әдістемесі бойынша оқушылар ... ... ... деңгейлері анықталды.Өзін-өзі бағалауы оқушыны
сенімділікке, ... ... ... ... ... бағалау тесті
|Сын. |1 «А» |1 «Ә» ... | | ... |2 |0 ... жасқаншақтық|3 |1 ... |3 |1 ... ... ... |3 |1 ... ... | | ... 9
Оқушылардың өзіндік бағалауы
| ... ... ... баға |дейін | |
| ... | |
| ... | |
| | |Үш баға |Ең- ең |Де ... ... ... |Дейін |4 |3 |2 |
| ... |2 |1 |0 ... тең ... |3 |2 |2 |
| ... |7 |6 |8 ... ... ... |3 |5 |6 |
| ... |1 |3 |2 ... ... ... ... ... ... бағалауымен ... ... ... екендігі
анықталды.К.Пирсонның сәйкестілік (корреляция) коэффициенті бойынша осы ... мына ... ... = ... ... бойынша алынған нәтиже rxy = 0,98, яғни екі ... аса ... ... бар ... ... ... [37]
Сондай- ақ біз зерттеу ... ... ата- ... ... ... психологиялық педагогикалық ағартуға да ерекше
қөңіл бөлдік.
Оның кейбір түрлерін қарастырайық.
Дәріс. Дәрістегі ең бастысы – ... ... мен ... ... Осы құбылыстардың себептерін, оның даму,өрбу жағдайларын
ашып, баланың даму механизімін, психикасының даму ... ... ... ... оның ... ... ойларды ескеру керек,
осыларды нұсқай отырып жоспар құруға да болады. ... ... ... ... ... сүйену. Дәрістердің тақырыбы әртүрлі, ата-
аналар үшін қызықты да маңызды ... ... ... күн ... ... тәрбиелеу деген не?», «Табиғат және ... ... ... ... ... тәрбие» т.с.с.
Конференция. Бала тәрбиесі туралы білімді тереңдетіп, бекітеді.
Ғылыми- ... ... оқу, ... ... ата- ... ... жылына бір рет ... ... ... ... ... қатысуын талап етеді.Ата-аналарға арналған
кітаптар, оқушылар шығармашылығының көрмесі, ... ... ... ... ... ... тиіс. Мысалы: «Бала өміріндегі
ойын», «Оқушылардың отбасындағы адамгершілік тәрбиесі», т.б. Ата-аналардың
қөңілінен шығатын ... ... үшін ... ... ... Бұл ... бала ... педагогикалық
жағдайларды тиімді шешу жолындағы өзіндік жаттығулары.
Педагогикалық практика кезінде мұғалім ата-анамен бала, мектеп ... ... ... ... ... ұсынылған немесе өмірде
болған жан-жалды жағдайдан шығу жолдарын табуды, соған орай өз көз ... ... Ашық ... ... ... оқу ... ... оқыту әдістерімен, мұғалімнің қоятын талаптарымен
таныстыру үшін ұйымдастырылады. Әсіресе бастауыш ... жиі ... ... тыс ... ... ата-аналарды жиі тартып,
қатыстырып отырған ... Бұл: ... анам және мен» ... ... ойын ... ... сайыстар. «Шаңырақ сыны» немесе аналар, ерлер
күніне арналған ертеңгіліктер. Осының ... ата- ... өз ... ... ... ... ... белгісіз қызығушылықтарын,
таланттарын, өнерлерін анықтауға мүмкіндік береді.
Педагогикалық талқылау. Пікірталас педагогикалық мәдениетті көтерудің
қызықты жүйелерінің бірі. Қатысушылардың ... ... ... келелі
мәселені шешуге бір мезгілде тарту және жинақтаған тәжірибе мен ... ... жаңа ... мен ... жан- ... ... ... туғызу пікірталастың өзіндік ерекшелігі.
Отбасындағы немесе мектептегі тәрбиенің кез ... ... ... ... ... ... ... «Мектептегі демократия
қандай болуы керек?», «Отбасы мектеп үшін, мектеп ... ... ... ... ... ... ... деңгейін
зерттейтін ұжымдық шығармашылық істердің бір ... ... ... ... ... мынандай болуы мүмкін: «Біздің
үйде таң атты», «Баламыз мектептен келді», «Отбасы ... ... ... ... ... жүктелген міндеттерді, рольдердің
бөлінуін, ойынға қатысушылардың өздерін ұстау тәсілдерін алдын ала талқылау
қажет.
Тақырыптық жеке кеңестер. Кеңес жүргізу ата-ана үшін де, ... ... ... ... мектептің жүргізетін жұмысы, баланың тәртібі туралы
нақты көз-қарасқа ие ... ... ... ... ... ... түсіну үшін
өзіне қажетті мәліметтер алады.
Ата-анамен сөйлескенде ... ... ... ... ... ... олардың өз ұлына немесе қызына қатысты өз ... ... ... та ... болмайды. Мұғалімнің қарым-қатнасы
мынандай болуы қажет деп ойлаймыз: «Біздің алдымызда ортақ мәселе тұр, оны
шешу үшін біз ... ... ... ... үйіне бару. Педагогтың ата- анамен жүргізетін жұмысының
нәтижелі түрі. Оқушының үйіне ... ... оның ... ... ... Ата- ... ... мінез-құлқы, қызығуы мен ... ... ... ... ... ... әңгімелесіп,
баласының жетістіктерін мәлімдеп, үй тапсырмасын орындауды ұйымдастыру
жөнінде кеңес береді.
Хат ... ... ... ... ... ... хат ... ақпараттандыру. Алдағы уақытта бірге жүргізілетін істер
жөнінде хабардар ету, мерекемен құттықтау, бала тәрбиесіндегі ... ... ... Хат ... ең ... шарт бұл ... тілектестік және
қуанышты сарыны.
Ата-аналар жиналысы. Жалпы ... ... ... екі ... ... ... ... құжаттарымен, оның негізгі
бағыттарымен, міндеттерімен және жұмыс нәтижелерімен таныстырады. ... ... ... 4-5 рет ... ... ... жоспары
талқыланады, отбасының мектеппен тығыз қарым-қатнас жасау ... ... ... қортындыланады.
Сонымен, зерттеу барысында біз таңдап алған тақырып бойынша теориялық
зерттеулер мен практикалық бақылау ... ... ... ... ... да бір қиындықтардың бар екендігі анықталды. ... ... жеке ... ... ... Бала ... пайда болу себептері біріншіден, отбасы ... ... ... ... ... ... анықтадық.
Оқушылардың бойындағы қиындықтарды дер кезінде анықтап, түзету
жұмыстарын жүргізу тек қана мұғалімнің ғана ... ... ... ... ... да міндеті болғандықтан ата-аналармен де жүргізілетін жұмыстарда
қамтылды. [40]
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі мектеп жүйесі ... үш ... ... ... бір ... ... ... дамуы танымдық ниеттерді туғызу. Осы үш міндетті бір
уақытта сәтті шешудің ...... ... ... мен оқыту
тәсілдерін бір-бірімен тығыз байланыстыра ... ... ... ... оқытудың танымдық деңгейін көтеріп және теориялық білімдерді
жоғарылату. Бастауыш мектеп оқушысының ... ... ... іс-
әрекетін меңгеруде ойлаудың алатын орны ерекше. Оқытудағы ойлау іс-
әрекеттің маңыздылығын ашу үшін ... ... орта және сол ... әлеуметтік құрылымын дұрыс ұйымдастыру. Біз ... мен ... ... ... ... ... ықпалын тигізетінін көре
аламыз.Төменгі сынып оқушыларының ... ... ... ... ... қиындық, оқу материалының күрделенуі ... ... ... ... ... ала отырып, қазақ тілі
пәні бойынша танымдық ... мен ... ... ... ... ...  оқушылардың  оқу-танымдық іс-
әрекеттерінің белсенділігінің деңгейлері мен ... ... ... ... қалыптасу көрсеткіштерінің әрқайсысы алдыңғы
кезеңнің соңғы кезеңмен байланысының шарты ... ... ... ... Бір ... ... кезеңге өтуде  оқушылардың  оқу-
танымдық іс-әрекетке ... ... ... мен ... ... Мұндай көрсеткіштер  оқушылардан  алынған
тапсырмалар топтамасын орындаумен және ... ... ... ... асырылды. Бірінші жағдайда тапсырмалардың репродуктивтік, кейіннен
эвристикалық және шығармашылық деңгейдегі жүйесімен анықталды.
Зерттеу нәтижелерін ... ... ... ... ... ... олардың оқу-танымдық белсенділік деңгейінің
өскені анықталып отырды. Ұсынылған жүйе ... ... ... педагогикалық талаптар шеңберінде жүзеге асырылып отырды. Осы
мақсатта оқыту үрдісіндегі мұғалімнің шығармашылық қызметі де тексерілді.
Себебі ... ... ... белсенділігі мұғалімнің
ізденімпаздығына, шығармашылық дербестігіне ... ... Осы ... ... ... ... ... оқу-танымдық іс-
әрекетте  оқушылардың  білімге деген құндылық ... мен оны ... ... анықталады.
Зерттеу мәселесі бойынша сарапталған ... ... ... ... ... ... тек
қана ақыл-ой белсенділігін ғана емес, сонымен қатар жеке тұлғанының жан-
жақты дамуына елеулі әсер етеді. ... ... ... ... ... бағытталған қызметі терең білімді игеріп, қажетті
іскерлік пен ... ... оны ... ... ... ... деп танимыз. Мұғалім іс-әрекетінде мақсатқа жетуі
 оқушы  белсенділігінің келесі жоғары деңгейдегі ... ... ... ... ... ... дұрыс қалыптастырып, дамыту
оқушылардың өзіндік дәрежесін және шығармашылық белсенділігін арттыруға,
өзіндік ... ... ... ... ... ... ... мен материалдар жинау нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... әсерін
зерттеу негізгі басты мәселе екендігін анықтадым. Сол себепті ... ... ... ... ... ... ... оқу процессіндегі төменгі сынып оқушыларының танымдық белсенділігін
дамыту.
- төменгі сынып оқушыларының дамуына ... ... ... ... ... балалардың таным процестері мен тұлғалық ерекшеліктерінің
психологиялық мәселелері
- бастауыш ... ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының мінез-құлқындағы қиындықтарды түзету жолдарын
қарастыру
Пайдаланылған деректер тізімі
1. ... А.Н. ... ... Личность. М. Политиздат,
2. 1977.-304 с.
3. Джакупов С.М. Психология познавательной ... ... ... ... Словарь-М. Политиздат,1990.-492 с.
5. Давыдов В.В., Срободчиков В.И., Цукерман Г.А. ... ... ... учебной деятельности.// Вопросы психлологии 1992-N
3.-с. 14-17с.
6. Рубинштейн С.Л. Принципы и пути развития психологии. М.,1946.-
704с.
7. Гальперин П.Я. К ... ... ... ... ... ... ... Ротенбрег В.С. Бондаренко С.М. Мозг. Обучение. Здоровье.-М.
Просвещение, 1989.-239с.
9. ... А.Н. ... и ... ... ... ... ... // Вопросы психологии, 1955- N 1.-29-32с.
10. Хабибуллаев Ф.Г. Психологические особенности школьной зрелости и
умственного развития 6-7 летних ... ... ... ... Г.А. ... ... учиться вместе?- М. Знание,1985,-163с.
12. Рубенштейн С.Л. Бытие и ... ... А. И. ... Пермь: “Агос-Пресс “, 1995.-197с.
14. Библер В. С., Арсенев А. С. ... Б.М. ... ... М. ... ... Э. Д., Гагай В.В. Виды учебных действий и их роль в
развитии творческого ... ... ... ... ... Зак З. А. Развитие теоретического мышления у ... ... ... М.,1989.-33с.
17. 16.Маркова А.К. Формирование интереса к учению у школьников.- М,
Педагогика, 1986.- 191 ... ... С.Қ. ... мен ... дамуының өзара байланысы
//Ізденіс, 1998 – N 6 – 167-170 бет.
19. Алдамұратов Ә. Ж. ҚызыҚты ... ... ... 1992 – 73 ... ... А.В. ... как ... и проблема деятельности
//Вопросы психологии, 1982 – N2. –28-32 ... ... М.М. ... және ...... 1959 –120 ... ... Ѕ.Б. Психология, Алматы, Білім, 1993 –272 бет.
23. Айғабылов Н. Бастауыш ... ... ... ойын дамыту
//Қазақстан мектебі, 1964.-N11.- 51-53 бет.
24. Жарықбаев Қ. Қазақ психологиясының тарихы.-Алматы, Қазақстан,
1996 –160 бет
25. Алтынсарин Ы. ... ... ... Ғылым, 1955
26. Гальперин П.Я. К исследованию интеллектуального развития ребенка
//Вопросы психологии, 1969.- N1.- 15-18 стр.
27. Рогов Е.И. ... ... ... психолога в
образовании.- М ВЛАДОС, 1995 – 529 стр.
28. Аймауытов Ж. Психология.- Алматы, Рауан, 1995 – 312 ... ... ... ... ... жинағы. 2- том.-Алматы,
1954
30. Немов Р.С. Психология.- Кн. 3.- М ... 1995- 580 ... ... ... деятельности и интеллектуального развития
детей //Зборник научных трудов/ под ... Д.Б. ... ... М 1981 – 13-22 ... ... С.М. Межэтническое взаимодействие как ... ... ... //Сб. ... ...... 1997 – 72 ... Смирнова Е.О. Проблемы общения ребенка и вхрослого в ... ... и М.И. ... //Вопросы психологии, 1996 – N6.
– 76-79 стр.
34. Прохоров А.О. ... Г.Н. ... ... ... ... в ... ... // Вопросы психологии,
1998, - N4.-43-48 стр.
35. 34.Абрамов Г.В. ... в ... ... М. , ... стр.
36. 35.Жумалиев Л.Н. Тәрбие-тәлімнен // Ізденіс, 1992 – N2 – 101-104
бет
37. Алексеев А.В., Воронин А.Б. и др. ... и ... - ... 1991. С. 131-148 ... ... Р. Человеческая память и процесс обучения. М., 1980.-
528 бет.
39. ... Л.А. ... ... М., 1973- 345 ... ... психологии способностей. /Под. ред. В.А. Крутецского М.:
Педагогика, 1973.- С. 47-57 бет.
41. ... ... ... ... ... ...д-
ра психол. Наук. М, 1989. 49-62 бет.
42. Қабiлеттi дамытудың психологиялық негiздерi //Қазақстан ... - №1-2 –С. 27-29 ... 1 А
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | ... 1 Ә
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | ... 1 Б
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | ... 1 В
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | ... 1 Г
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | ... ... талдаудың психологиялық – педагогикалық біріңғай жүйесі
1.Сабақтың оқу – тәрбие жұмысының мақсатын жоспарлау бағасы:
А) оқыту,
ә) тәрбиелеу,
б) оқушылардың ақыл – ... ... ... және танымдық үдерістерді
дамытуы.
2.Сабақ мазмұнының психологиялық – педагогикалық бағасы.
Оқу материалының психологиялық сапасы ( ... ... ... ... ... абстрактілік, талдап қорытындылау дәрежесі).
Оқушылардың танымдық іс - әрекетінде осы тақырыптың қабылдау қай жағынан
белсенді түрде қажет ( ... ... ...... есте ... ... елесі)? Қандай сезімдер тууы ықтимал?
Берілген оқу материалдар оқушылардың танымдық іс - әрекет барысында жас
ерекшеліктеріне, өмір ... және ... ... сәйкес келе
ме?
Меңгерілген білім мен біліктіліктің мазмұндылығын, түйінін мұғалім қалай
бөле алады?
Оқушылардың жас ерекшеліктерін ... ... қиын ... ... түсінікті, қызықты, айқын, әрі қарапайым жеткізуі,
көрнекті мысалдардың, ... ... ... ( ... ... ... ... және т.б) қалай жүреді?
3.Берілген материалдар тәрбиелік мәні ( моральдық, эстетикалық, діни т.б)
неде?
Оқу материалының тәрбиелік мүмкіндіктерін ... ... ... ... танымдық іс - әрекетін басқарудың әдістері мен
құралдары:
Зейінді ұйымдастыру:
А) Сабақтың барлық ... есте ... ... ... ... ... еріксіз көңіл бөлуіне, назар аударуына үндеу жасауы, іс
- әрекеттің қажеттілігін көрсете білу, нақты ... қоя ... ... барысындағы зейіннің түрлері және олардың кейбір оқушылар
бойынан көрінуі.
Б) Оқушылардың ... бір іс - ... ... ... ... Мұғалім ұсынған іс - әректтің қандай қиын түрі болса да, ... ... ... қоя ... әрі бұл ... қалай шықты?
Қабылдауды ұйымдастыруды және оның ерекшелігі:
А) Оқушылардың қабылдау объектісі не болып табылады ( ... ... ... ... ... ... Көрнекті құралдардың қолданылуы, олардың сабақтағы қызметі.
Б) Материалды қабылдау тиянақтылығы.
Ес және оның ... ... әр ... ... есте сақтауына мұғалімнің
арнайы үндеу жасай білуі.
ә) Сабақта естің қай түрі жиі байқалады?
Б) Сабақта мұғалім есте сақтаудың ең ... ... ... ... ... іс - әректінің белсенділігін арттыру:
А) Мұғалім оқушыларға ... ... ... ... ... орай
көрнекті құралдарды қалай қолданды?
ә) Түсініктерді бір – бірімен қалай байланыстырады, әрі ... ... ... мен ... ... меңгеруіне мұғалім қандай
жолдарды ( индуктивті немесе дедуктивті) таңдады?
В) Мұғалім оқушылардың түсініктер мен ... ... ... білді ме?
Г) Сабақта түсініктерді ... ... ... ... ... ... Оқушылардың өзінджік шығармашылық ойының белсенділігі.
Д) Ұжымдық таным іс - әрекеттің ұйымдастыруы:
Сабақта репродуктивті және шығармашылық ... ... кері ... ... ... ... қай кезеңінде ( сұрақ – жауап, жаңа ... ... ... ... ... ... ... ( сұрақ
қойды)?
5.2. Сабақта оқушылардың меңгерген білім деңгейін анықтауы.
5.3. Кері байланыс тек бақылаумен ғана ... ... ... ... ... оқушылар қойылған бағаларды қалай қабылдады, әрі оларға
қалай түсінік берілді.
5.5. ... ... ... ... мұғалімнің әрекетінде,
сөзінде ескерілді ме?
6.Мұғалімнің тәрбиелік ықпалы:
6.1. Оның сыртқы келбеті, сөйлеу, әрі ... ...... ... эмоциялық жағдайы.
6.2. Оқушылардың құнды ерікті ар – ұждандық қасиеттерін ... ... қоя ... және ... осы ... ... әсері.
6.3. Сабақта қолданған тәсілдер мен әдістердің тәрбиелік маңызы
7.Үй тапсырманың көлемі, ерекшелігі, дифференциялдылығы.
8.Сабақ мақсатына жеткендігі жайлы ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда талдау.
Пәні ... ... ... ... ____________________________________
Мақсаты: ____________________________________
Оқушының жаңа сабақты игеруні, меңгеруін бақылау
(позитив, позитив емес) ... ... ... ... ... ... ... _____________________________________
Қиял: __________________________________________
Мұғаліммен оқушы арасындағы байланыс
(жақсы, орташа, төмен) /астын ... ... ... ... күй-жағдайы
________________________________________________
Сабақ аяғында оқушының эмоционалды күй-жағдайы
Мұғалімге кеңес: _________________________________
Психолог: _______________________________________
Қосымша 2Б
Жеке тұлғаны зерттеу мәліметі
Оқушының атты-жөні ________________________________________________
Туған ... ... ... ... ... күн ... бос ... қалай пайдаланды, үй шаруашылығының
ролі_________________________________________________________________
Оқушының отбасындағы тәрбиесі,отбасы мүшелерінің балаға әсері:
_____________________________________________________________________
Ата-ананың ... ... ... ... процестерінің ерекшеліктері
Зейін
ерекшелігі____________________________________________________________
Ұғыну ерекшелігі______________________________________________________
жеке тұлғаның өзін көрсетуі_____________________________________________
естің ерекшелігі_______________________________________________________
қиял ерекшелігі_______________________________________________________
қабылдау ерекшелігі___________________________________________________
Оқушының жеке ... ... ... ... ... ... жаттығуы
Нұсқау: «Көздеріңді жұмыңдар, сен отыздасың осы уақытта сен туралы ... Сен ол ... ойда жоқа ... ... Сол ... басты
кейіпкері ретінде қалай көрініп тұрсың, немен шұғылданасың, кімдермен
тұрасыз тағы басқада ... ... ... Сол фильмнен қандай
да бір үзінділер суретін сал».
Талдау: Осы фильмге көңілің толды ма? Ол жерде саған көбірек ұнаған жері?
Саған ... ... ... ма? ... ... онда өзіңнің қай
жерлеріңді өзгерткің ... Ол үшін ... не ... ... ... алу ... ... жаттығуға дайындау үшін медиациялық техникалар қолдануға болады.
Нұсқау: «Көздеріңді жұмыңдар. Көздеріңді ашқанда сіз 25 ... ... ... ... ... ... өз ... сезініп
көріңдер... ».Содан кейін балалар жұп болып жұмыс жасайды: «бір-біріңмен
еске алу ... ... яғни 13 ... ... ... 25
жаста қандайсыз...»
ІІ.4.Ойын терапиясы
(ойыншықтармен түрлі жағдайларды ойнау)
8-10 жасқа дейінгі балалар үшін, кейде ересек ... үшін де бұл ... ... бір ... бұл ... қауіпсіз формада мазалайтын
тақырыптарды ... ... ... ... ... ... ... жолын көрсетеді. Әдістің негізгі идеясын баланың қандай ... ... ... отырып өз мәселелерін, мазасыздануларын, қоршаған әлем
туралы түсініктерн анықтауға мүмкіндік білдіреді.
Ересектер үшін жағымсыз ... ... ... ... бірнеше рет
қайталауынан қорқудың қажеті жоқ. Осылайша балалар өздерін мазалайтын
тақырптармен жұмыс ... Бұл ... ... ... ... аяқталуы
маңызды.
ІІ.5 Арттерапия
Баламен көптеген мәселелер бойынша талдау ... ... ... ... ... әдіс болып табылады. Олардың бірнеше ... ... Ойын ... бұл ... де сюжеттің ауысуына және мәселелі
тақырптардың айқындалу тәсілдерінің өзгерісіне ерекше көңіл бөлген ... ... ... ... ... ... ... көлемінен,
түстерінен байқалады. Сурет түсінің қара түстерден ашық түстерге өзгеруі,
кейіпкер көлемінің ұлғаюы - басым ... ... ... ... болып табылады.
- Баланың салған суреттері бойынша ... ... ... ... ... не болды? Бұл кім? Ол қандай? Ары қарай не болды? Суретте саған
не ұнайды? Егер де ... ... ... ... қозғалатын болса- оны
қалай реттеуге болады? Оған қалай көмектесуге болады? Одан жақсы болу үшін
не істеуге болады? Оны ... үшін не ... ... Оқиға түрінде сурет салу әдісін қолдануға болады- мысалы, «әзіл
суреттер». Балаға ... ... ... ... ... онда баламен
бірлесе отрып оны мазалайтын қандай да бір жағдай ... ... ... ... қолданылады (қалайтын болса, бала ... ... ... оқиғада жағымды динамика да маңызды болып табылады.
ІІ.6. Ертегі терапиясы (терапиялық оқиғалар шығармасы)
Әңгімелер, әсіресе ертегілер ... ... ... ... ... ... ... бойы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келеді.
Ертегілерде балалық дүниетаным үшін маңызды ... ... ... пен ... олардың арасындағы қарама-
қайшылықтардың, қорқыныш пен әділетсіздіктің болатын туралы айтылады, ... ... онда қиын ... шығу ... ... ыңғайлы жағдайда балаға өз қиындықтарын сезінуге және олармен
әрекетті тәсіл ... ... ... ... ... оны мазалайтын
тақырпқа әңгімелесуден гөрі, баланың ертегілерді жақсы қабылдауы ... ... онда ... айыптамайды, мазалап жүрген мәселе ... ... ... ... Баланы мазалайтын мәселе туралы ойланыңыз, баланың ... ... ... ... ... ... құрастырыңыз. Балаға қандай ойд
жеткізгіңіз келеді? Сіз балаға қандай практикалық қадамдар, шешімдер ... ... ... ... ... ... ... қажет.
Балаға өзін кейіпкер тарихымен ұқсастыруды жеңілдету үшін оны максималды
түрде балаға сәйкестендіру қажет- ... оған ... ... ... мен ... ... да сәйкестендіру керек.
4. Баланың абыройы, мінезінің күшті жақтарын, қасиеттері және дарынын ... ... ... ... әңгімелеп болағаннан кейін, әңгімеде көрсеткіңіз
келген негізгі мәселеге бірден ... ... ... ... ... мұқият бақылаңыз. Егер бала мұңайып отырса,
онда сіз оны мазалап жүрген жағдайды таппағаныңызды білдіруі ... ... ... ары қарайғы бағытын таңдауда қиналатын болсаңыз, сіз баладан
«қалай ойлайсың, ары қарай не болды?», «ол не ... деп ... Бала ... бір ... анықтап беруі мүмкін.
7. Егер де бала сұрақтар қойып ... ... ... ... бір ... бұл өте ... белгі, себебі сіз оны ... оны ... ... ... ... ... ... бұл
сіз үшін ұсыныс, яғни ары қарай не тыңдағысы келетінін білдіреді- бұл жерде
баланың айтқандарын назарсыз қалдырмаңыз.
8. Егер де сіз ... да бір ... не ... ... нақты
білмесеңіз, оқиғаны сипаттап және баладан ары қарай не ... ... ... ... ... ... даму деңгейін ескеріңіз- әңгімені күрделендіріп, ... ... ... салу
Мақсаты: сынып оқушылары арасында ... ... ... ... ... дағдыларын дамыту.
Қатысушыларға жұпта бір қаламмен сурет салу ... ... ... ... жүргзуге болмайды.
Аяқтап болғаннан кейін әр жұп өз шығармасы туралы ... ... ... ... ... ... түрлі кезеңдеріндегі өзара қарым-
қатынас ерекшеліктерін көрсете алады: бірлескен, бір ... ... ... ... ... серіктес қызығушылықтарына
бағдарлану.
« Ыстық орындық» атты жаттығу.
Психолог. Қазір сендер жайлы ... ... не ... ... және ... өз ... салыстырыңдар.
Әркім (кезекпен) шеңбер ортасындағы ... ... ... ... ... ... «Ол қандай?»деген сұраққа ... ... ... ... келтірілген сөздердің ішінен осы баланың мінез
құлқына сәйкес ... ... ... ... ... мен ... » ... ... аяқтаған кездегі жазған анықтамасына
келетіндігін анықтау керек.
Дәл келген анықтамалар саны саналады.
-----------------------
Ассоциацияға жеңілділігі
Білуге деген құштарлығы
Жаңа ой ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері
Өте жақсы есте сақтау мүмкіндігі
Терең ойлауы
Болжамдылық қабілеті
Қызығушылығы мен ... ... ... ... Қоршаған орта
4. «Мен»
күші
Дарындылыққа әсер етуші факторлар
1. Интеллекттік қолдау
3. Бала
қабілеті
5. Түрткілер жиынтығы
(мотивация)

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ойынның психологиялық негіздері. Ойын –баланың психологиялық феномені ретінде9 бет
Жоғары дәрежелі нерв қызметі туралы жалпы түсінік8 бет
Контрактілі қызметтегі әскери қызметкерлердің кәсіби іс - әрекетінің жемісті болуына мінез акцентуациясының әсері60 бет
Геологиялық ортаның антропогендік өзгерістері және оны kopғау11 бет
П.Я.Гальпериннің ақыл-ой әрекетін кезең бойынша қалыптастыру теориясы9 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
«Көлік шинасының резина үгіндісінің мұнай битумының сипаттамаларына әсерін зерттеу»26 бет
«Март» ЖШС-гі қызметкерлердің еңбек нәтижелілігін бағалауды ұйымдастыруды талдау27 бет
«Ферменттерді бөліп алу ферменттер әсерінің кинетикасы»5 бет
«ФФПС» - сериалы суда еритін полимерді цемент шикізат шламының сұйылтуға әсерін анықтау36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь