Ыбырай Алтынсарин ағартушы педагог

Кіріспе_ _ _ _ _ _ _ _ __ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _3-5

І тарау ЫБЫРАЙ АЛТЫНСАРИН – ҰЛЫ
ПЕДАГОГ, АҒАРТУШЫ, ЖАЗУШЫ

1.1. Ағартушының өнегелі өмірі мен өрісі биік таланты_ _ _ _ _ _ _ _6 - 12

1.2. Ыбырай Алтынсарин мұраларының зерттелуі және ағартушылық –

педагогикалық, аудармашылық қызметтері_ _ __ _ _ _ _ _ _ __ _13 - 20

ІІ тарау ЫБЫРАЙ АЛТЫНСАРИН ШЫҒАРМАЛАРЫН
ОҚЫТУ АРҚЫЛЫ БЕРІЛЕТІН ТӘРБИЕ

2.1. Ыбырай Алтынсарин – ақын, жазушы, балалар әдебиетінің

атасы _ __ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ __ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 21 -30

2.2. Бастауыш сыныпта оқылатын Ыбырай Алтынсарин шығармаларын

оқыту арқылы берілетін тәрбие._ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _31 - 54

Қорытынды_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 55 - 56

Пайдаланылған әдебиеттер_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ __ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 57 - 58
Диплом жұмысының көкейкестілігі

Ел Президентінің Қазақстан халқына жолдауында «Біз Қазақстанның барлық азаматтарының отаншылдық сезім мен өз еліне деген сүйіспеншілігін, адамгершілік сезімдерін дамытуға тиіспіз», - деп атап көрсеткен. Елбасының осындай міндеттерін орындау үшін мектеп табалдырығынан аттаған оқушылардың бойына имандылық, еліне, жеріне деген сүйіспеншілік сезімдерімен бірге сабырлылыққа, қайырымдылыққа, талаптылыққа, терең ойлылыққа т.б. қасиеттерге сабақта, сабақтан тыс кезде көркем шығармаларды оқыту арқылы оқушы бойына дарытуымыз керек.
Көркем әдебиеттегі кейіпкерлердің іс - әрекеті, бейнелері, оқиғалары баланы санқилы сезімге түсіріп ойландырады, қуантады, кейбіреуінен аулақ болуға жетелейді. Сондықтан диплом жұмысымды жазуда педагог, жазушы, балалар әдебиетінің атасы – Ыбырай Алтынсариннің өмірі мен алдына қойған мақсаттары жайлы, сол мақсатты орындау жолындағы қыруар еңбектерін оқушы қауымға түсіндіруді мақсат еттім. Ыбырай шығармаларын бастауыш сыныптан бастап оқыту арқылы оқушыларды еңбек сүюшілікке, оқу, өнерге ұмтылушылыққа, Отанын, елін сүюшілік, талаптылық, жігерлілік, іздемпаздық, кішіпейілділік, махаббат, қайырымдылық, адамгершілік, жинақтылық т.б. жақсы мінез – құлықтарға тәрбиелеуді алдыма мақсат етіп қойдым.
Диплом жұмысының мақсаты
Бастауыш мектептің әліппе, ана тілі, қазақ тілі оқулықтарында бағдарлама бойынша педагог, жазушы, балалар әдебиетінің атасы – Ыбырай Алтынсариннің өмірі мен шығармалары, аудармашылық еңбектері жайлы сынып ерекшеліктеріне қарай берілген.
Ыбырай Алтынсарин шығармаларын оқыта отырып, оқушылар бойына
3
жақсы қасиеттерді дарытуды алдыма мақсат етіп қойдым. Міне осы
мақсатты жүзеге асыру үшін:
- бастауыш сыныптан бастап ақын – жазушылардың өмір жолымен
танысу;
- көркем шығармаларды оқып, мазмұнын ұғыну;
- көркем шығармалардың жазылу ерекшеліктерін, кейіпкерлер бейнесін талдай білу;
- көркем шығармаға, ондағы бейнелерге баға беріп, пікір айтуға үйренуді бастауыш сыныптың ана тілі сабағындағы әрбір тақырыпты өткен кезде алдына мақсат етіп қою керек. Диплом жұмысымды жазуда Ыбырай Алтынсариннің шығармашылдық өмірі мен творчествосын оқытуда осы мақсатты негізге алдым.
Диплом жұмысының міндеті
Міндетті жүзеге асыру үшін:
- шығарма авторы жайлы сынып ерекшеліктеріне қарай түсінік беруді негізге алу;
- бастауыш сыныпта оқылатын Ыбырай Алтынсарин шығармалары жайлы жүйелі түсініктер беру;
- әдеби жанр ерекшеліктерін таныту;
- шығарма кейіпкерлерін тануға, талдауға үйрету;
Диплом жұмысының зерттеу әдістері
Диплом жұмысын жазуда:
- лекциялық, сұрақ – жауап әдісі;
- талдау – жинақтау әдісі;
- бақылау, зерттеу әдістерінен үзінділер пайдаландым.
Зерттеу пәні
- Озат мұғалімдердің іс – тәжірибелері;
- Ыбырай Алтынсарин шығармаларын оқытуға байланысты ғылыми –
- теориялық және әдістемелік еңбектер;
4
- өзімнің іс – тәжірибе кезінде алған тәжірибелерім.
Зерттеу нысанасы
- Бастауыш мектеп оқушыларын ана тілі және қазақ тілі пәніне оқыту процесін жетілдіру;
- тіл байлығын арттыру;
- шығармашылыққа баулу;
Диплом жұмысының ғылыми болжамы
- Ыбырай Алтынсарин өмірі мен шығармаларын оқыту арқылы оқушылардың ана тілі және қазақ тілі пәндерінен терең де тиянақты білім алуына қол жеткізіледі;
- әртүрлі жақсы қасиеттерден үлгі алады;
- жақсы азаматтық, адам деген ардақты есімді ақтай алатын кісі болуға тырысады;
- Ыбырай Алтынсариннің оқытушылық, жазушылық, аудармашылық жұмыстарын оқып үйренеді;
Диплом жұмысының теориялық қолданылымы
- Бастауыш сыныптар мен мектептерде ана тілі пәнін оқытуда;
- пәндерді байланыстыра оқыту әдістемесін жетілдіруде;
- бастауыш оқу педагогикасы мен әдістемесі факультетінде ана тілін оқыту әдістемесі пәні мен арнайы курстарда әдістемелік құрал ретінде пайдалануға болады.
Практикалық қолданылымы
Диплом жұмысының нәтижесін:
- Бастауыш мектеп мұғалімдері;
- 0315 «Педагогика және бастауыш мектепте оқыту әдістемесі» мамандығының студенттері;
- Ыбырай Алтынсарин шығармасын зерттеуші авторлар пайдалана алады;
5
1. «Алтынсарин Ы. тағлымы». Алматы, Жазушы, 1991ж.
2. Асқаров А. «Ұлы Тұранның ұлдары», Алматы, 1998 ж. 51-58 б.
3. Алтынсарин Ы. «Таза бұлақ» жин. Алматы, Жазушы, 1988ж.
4. Алтынсарин Ы. «Екі томдық шығармалар жинағы». Алматы,
2003ж. 18 – 21 б.
5. Алтынсарин Ы. «Қазақ хрестоматиясы». Алматы, 2003 ж.
6. Ахметова Ә. «Қазақ балалар әдебиетінің кітапханасы». Алматы, 1992ж.
7. Асылов Ұ., Әміров Р. «4 класс қазақ тілі оқулығына әдістемелік нұсқау». Алматы, Рауан 1997 ж.
8. «Алтынсарин әңгімелері». Алматы, Мектеп 1980 ж.
9. Алтынсарин Ы. «Өнер – білім бар жұрттар». Алматы, Жалын 1991ж.
10. «Алтынсарин оқулары». Білім, 2005ж. 5-7б.
11. Әбдікәрімова Т. «Ана тілі оқулығы». 3 сынып. Алматы 2003ж.
12. Әлімханұлы Д. «Бір уыс мақта». Астана, Таным 2003ж. №5
13. Әбжанов Х., Әлпейсов Ә. «Ы.Алтынсаринды жаңаша оқығанда».
«Қазақстан мектебі» Алматы 1992 ж. 129б.
14. Бәшірова Ж. «Ы.Алтынсарин имандылық туралы». Бастауыш мектеп 2001 ж. №11 20 – 21б.
15. Дербісәлин Ә. «Ы.Алтынсариннің жазушылық қызметі туралы». Алматы 1958ж.
16. Жадрина М. «Ы.Алтынсарин және қазіргі оқулық мәселесі». Бастауыш мектеп, №11 10 – 11б.
17. Ильминский Н. «Воспоминания об И.Алтынсарине». Казань, 1891ж.
18. Көшімбаев А. «Қазақ әдебиетін оқыту методикасы». Алматы,
1969ж. 81-82б.
19. Қоңыратбаев Ә. «4 – 7 класқа арналған әдебиетті оқыту әдістемесі». Алматы, 1964ж.
57
20. Құбаева И. «Ыбырай Алтынсарин – шағын әңгіме шебері». «Қазақ тілі мен әдебиеті» №7 – 8, 160 – 161б.
21. Қазмағамбетова З. «Бастауыш сыныптарда көркем шығарманы оқыту». Алматы, 2001ж. 4 – 5б.
22. Ламашев Ә. «Алтынсарин туралы естелік». Алматы, 1991ж.
23. Махмова Ж., Тұрсынғалиева Т. «Тіл дамыту жұмыстары». «Қазақстан мектебі», №7 65б.
24. Рахметова С. «Ана тілі» 2 сынып. Алматы, Атамұра, 2002ж. 4, 61б.
25. Рахметова С. «Ана тілі» 4 сынып. Алматы, Атамұра,
2000ж. 174, 191б.
26. Сүлейменов Б.С. «Жизнь и деятельность Ибрагима Алтынсарина». Алматы, 1962ж. 27б.
27. Сүлейменов Б.С. «Ы.Алтынсарин таңдамалы шығармалары». Алматы, 1955ж.
28. Сыздықова Р. «Әліппе» 1 сынып. Алматы, Атамұра, 2001ж.
29. Сәрсенбаев Ә. «Сәулелі жұлдыз іздеген адам». «Қазақстан мұғалімі», 2001ж., №11 90б.
30. Табылдиев Ә. «Ы.Алтынсариннің этнопедагогикалы еңбектері». «Қазақ тарихы» журналы, №1 61б.
31. Талжанов С. «Тұңғыш ағартушы және аудармашы». Бастауыш мектеп, №2, 266 – 267б.
        
        Тақырыбы: Ы.Алтынсарин –ұлы   Педагог, Ағартушы, Педагог.
М А З М Ұ Н Ы
Кіріспе_ _ _ _ _ _ _ _ __ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... ... ...... АҒАРТУШЫ, ЖАЗУШЫ
1. Ағартушының өнегелі өмірі мен өрісі биік таланты_ _ _ _ _ _ _ _6 - ... ... ... ... ... және ағартушылық –
педагогикалық, аудармашылық қызметтері_ _ __ _ _ _ _ _ _ __ _13 ... ... ... ... ... АРҚЫЛЫ БЕРІЛЕТІН ТӘРБИЕ
1. Ыбырай Алтынсарин – ақын, жазушы, балалар әдебиетінің
атасы _ __ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ __ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
_ _ _ _ 21 ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин шығармаларын
оқыту арқылы берілетін тәрбие._ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 55 - ... ... _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ __ _ _ _ _ _ _ _ _ _
57 - ... ... көкейкестілігі
Ел Президентінің Қазақстан халқына жолдауында «Біз Қазақстанның барлық
азаматтарының отаншылдық сезім мен өз ... ... ... ... ... тиіспіз», - деп атап көрсеткен.
Елбасының осындай ... ... үшін ... ... ... ... имандылық, еліне, жеріне деген сүйіспеншілік
сезімдерімен бірге сабырлылыққа, ... ... ... т.б. ... ... сабақтан тыс кезде көркем
шығармаларды оқыту арқылы оқушы бойына ... ... ... ... іс - ... ... ... санқилы сезімге түсіріп ойландырады, қуантады, кейбіреуінен аулақ
болуға жетелейді. Сондықтан диплом жұмысымды ... ... ... ... ...... ... өмірі мен алдына қойған
мақсаттары жайлы, сол мақсатты орындау ... ... ... оқушы
қауымға түсіндіруді мақсат еттім. Ыбырай шығармаларын ... ... ... ... ... ... сүюшілікке, оқу, өнерге
ұмтылушылыққа, Отанын, елін ... ... ... ... ... қайырымдылық, адамгершілік,
жинақтылық т.б. жақсы мінез – құлықтарға тәрбиелеуді алдыма ... ... ... ... ... ... ана ... қазақ тілі оқулықтарында
бағдарлама бойынша педагог, жазушы, балалар әдебиетінің атасы – Ыбырай
Алтынсариннің ... мен ... ... ... ... ... ... берілген.
Ыбырай Алтынсарин шығармаларын оқыта отырып, оқушылар бойына
3
жақсы қасиеттерді дарытуды алдыма мақсат етіп қойдым. Міне осы
мақсатты жүзеге асыру ... ... ... ... ақын – ... өмір ... ... шығармаларды оқып, мазмұнын ұғыну;
- көркем шығармалардың жазылу ... ... ... ... көркем шығармаға, ондағы бейнелерге баға беріп, пікір ... ... ... ана тілі сабағындағы әрбір тақырыпты өткен
кезде алдына мақсат етіп қою ... ... ... ... ... ... ... мен творчествосын оқытуда осы мақсатты
негізге алдым.
Диплом ... ... ... асыру үшін:
- шығарма авторы жайлы сынып ерекшеліктеріне ... ... ... ... бастауыш сыныпта оқылатын Ыбырай Алтынсарин шығармалары ... ... ... ... жанр ... ... ... кейіпкерлерін тануға, талдауға үйрету;
Диплом жұмысының зерттеу әдістері
Диплом жұмысын жазуда:
- лекциялық, ...... ... ...... ... ... зерттеу әдістерінен үзінділер пайдаландым.
Зерттеу пәні
- Озат мұғалімдердің іс – тәжірибелері;
- Ыбырай Алтынсарин шығармаларын оқытуға байланысты ғылыми –
- ... және ... ... ... іс – тәжірибе кезінде алған тәжірибелерім.
Зерттеу нысанасы
- Бастауыш мектеп оқушыларын ана тілі және қазақ тілі пәніне оқыту
процесін ... тіл ... ... ... ... ... ... болжамы
- Ыбырай Алтынсарин өмірі мен шығармаларын оқыту арқылы оқушылардың
ана тілі және қазақ тілі пәндерінен терең де тиянақты ... ... ... ... ... ... үлгі ... жақсы азаматтық, адам деген ардақты есімді ақтай алатын кісі ... ... ... ... ... ... жұмыстарын
оқып үйренеді;
Диплом жұмысының теориялық қолданылымы
- Бастауыш сыныптар мен мектептерде ана тілі пәнін оқытуда;
- пәндерді байланыстыра оқыту әдістемесін жетілдіруде;
- ... оқу ... мен ... факультетінде ана тілін
оқыту әдістемесі пәні мен ... ... ... ... ... болады.
Практикалық қолданылымы
Диплом жұмысының нәтижесін:
- Бастауыш мектеп мұғалімдері;
- 0315 «Педагогика және бастауыш ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин шығармасын зерттеуші авторлар пайдалана алады;
5
І тарау ЫБЫРАЙ АЛТЫНСАРИН – ... ... ... ... ... ... мен өрісі биік таланты.
Әр халықтың болашаққа бет алған тарихи даму жолында жарық ... ...... ... ... сол ... ... тарихында
есімдері ерекше аталатын зор тұлғалар болатыны айқын. Есімдері мен ... ... ... ... ... ... ... Уәлиханов,
ұлы кемеңгер ақын Абай Құнанбаев осындай жұлдызды есімдер. Аталған екі ұлы
есімді ... ... үшін ... азаматтық ғұмыры, атқарған жарқын
істерімен бір – ... ... ... ... және бір ... бар, ол – тұңғыш ағартушы, педагог – жазушы ... ... ... – аса көрнекті ағартушы, этнограф ғалым, қазақ әдеби
және жазба әдеби тілінің негізін қалаушы ақын әрі жазушы, орыс ... ... ... ... ... педагог болған адам. Ол тарихтың
қиын да күрделі кезеңінде, қазақ қоғамының құрылымында да, ... ... де аса бір қиын ... ... келді. Бұл қазақтардың
Орта және Кіші ... ... ... ... ... ... ... айналған тұсы еді.
Ұлы жүз әлі Қоқан хандығының қол астында ... ... 1841 жылы ... жиырмасыншы жұлдызында Орта
жүздің қыпшақ руында дүниеге ... ... 1844 жылы ... ... қаза ... да, жас ... ... белгілі би Балғожа Жаңбыршыұлы
тәрбиелейді. 1844 жылы патша өкіметі Орынбор Шекаралық ... ... ... ... ... мен тілмаштар дайындайтын арнаулы
мектеп ашу туралы шешім қабылдайды.
1846 жылы ... ... ... ... ... ... ... Ыбырайды оқушы етіп қабылдау жөнінде ... ... ... генерал – майор М.В.Ладыженскийге
өтініш жасайды. ... ... ... сол ... ... бесінші
жұлдызындағы журналдағы қарары бойынша Ыбырай Алтынсарин жаңадан ... ... ... қабылданады. 1850 жылы жиырма екінші тамыз күні
Орынбор қаласында ... ... отыз ... бірі ... жасар Ыбырай
болды.
Ыбырай бұл мектепті жеті жыл оқып, 1857 жылы бітірді. Ыбырай ... ... ... ... арасынан көптеп мектеп ашуды аңсады: ... ... ... ... ... мезгіл қашан болар екен?» - дейді. Ол
өнер – ... ... ... ... ... шақырып өлең, әңгіме,
мақала жазды. Бұл жөнінде, басқаны былай қойғанда, оның «Өнер – ... ... ... ... айқын дәлел.
Әуел бастан – ақ Ыбырайдың бар ынтасы халық ағарту ... ... ылғи оқу ... ... ... халқын ағарту жұмысына ат
салысуды көксейтін. Бұл оған ... ... ... ... - дейді
Ильминский. Сол үшін Ыбырай халық ағарту жұмысына өзі сұранып, соған ақыры
1864 жылы ... 1869 жылы ... ... ... ... ... болып тағайындалады, өмірінің соңына дейін осы қызметте болады.
Педагог – жазушының ізденіске, күреске толы өмірінің ... ... өмір ... енді ... ... үшін ... ... арнаудың
өшпес өнегесін танытты. Ол өзіне дейін толғағы әбден жеткен, бірақ шешімін
таппаған бірсыпыра әлеуметтік мәселелерді бірінші болып ... ... ... асырады. Қазақ даласында бірінші болып мектеп ашып, білім шырағын
жағу, ана ... ... ... ... өмірінде бұрын – соңды болмаған зор
әлеуметтік мақсаттарды орындау Ыбырай Алтынсаринге, әрине, ол кезде оңайға
түскен ... ... ... өнер – ... ... ... оқуға барынша
қарсы ғасырлар бойы қалыптасқан екі салт – сана, надандық ұғым тұрды. Әйтсе
де, халқын сүйген, сүйген де оның ... ... ... сенген патриот,
жігерлі күрескер Ыбырай Алтынсарин: «Ал енді ... ... не ... да, мен
күшімнің жеткенінше туған еліме пайдалы адам болайын деген негізгі ... еш ... ... - деп Н.И.Ильминскийге (1884 жылдың он
төртінші сентябрі) сеніммен ... сан – сала ... ... ... әрі орыс ... ... ... ақыл – кеңесін
де пайдалана отырып, алдына қойған негізгі мақсатын орындады. ... ... ... ... ... 1864 жылы ... ... бұрын құлаққа шалынбаған жаңа әуен – балаларды ... ... ... үні ... рет естілді. Бұл ұлы мақсатқа ғұмырын арнаған
жас ағартушының осы жолдағы алғашқы жеңісі, ал ... ... ... ... тарихи оқиға болатын. Сондықтан да болар, ... бұл ... ... жеңісін) Н.И.Ильминскийге жазған хатында:
«Осы жылы (яғни 1864 жылы) январьдың ... күні ... ... күткен ісім
орнына келіп, мектеп ашылды, оған он төрт қазақ баласы ... бәрі ... есті ... - деп ... мақтаныш сезіммен жазды.
Тұңғыш білім отауының босағасын алғаш аттаған он төрт баланың есімдері
бізге беймәлім болғанымен, олардың жұдырықтай жүрегін ... ... ... ыстық.
Міне, сөйтіп, Ыбырай Алтынсарин Шоқан Уәлихановтай аяулы азаматтың
халқым оқыса, өнер – ... ... ... ... іске ... ... ... – «Қазақ хрестоматиясы» (1879 жыл) деп аталатын ... ... ... ... ... оқулықты жазудағы мақсатын
хрестоматияның алғы сөзінде: «Бұл ... ... мен, ... ... ана тілімізде тұңғыш рет шыққалы
8
отырған жалғыз кітаптың орыс - қазақ мектептерінде ... ... ... оқу кітабы бола алу жағын, сонымен қабат, жалпы халықтың
оқуына жарайтын кітап бола алу ... ... - деп ... бұл екі ... де ... ... Оқулықтың революцияға
дейінгі мерзімде бірнеше мәрте (4 рет) қайталап жарық көруі, оның ... ғана ... одан ... ұзақ ... ... да ... жас ұрпақ
үшін білім, өнеге көзі, рухани қазына бастауы болып келгендігін ... ... ... ... педагогтық мақсатына лайықты жазған
тәрбиелік мәні жоғары көптеген ... ... ... мен ... үлгілерін, сондай - ақ, орыс педагогтері мен айтулы ... ... ... енгізген болатын. Бұл шығармалардың
тақырыптық – идеялық мазмұнынан біз ... ...... ... ... етіп ... адамгершілік мәселелерін көреміз. Олар жас
жеткіншектерді адал ... ... ... бір ... ... ... ... адалдық, достық, мейірімділік ... асыл ... ... ата – ... ... өнер – білімді байлық – дәулеттен
жоғары қою тағы ... ... ... етене таныс, әрі ыстық
«Кел, балалар, оқылық!» - «Қазақ хрестоматиясының» беташар ... бір ... ... ... өтсе де, жас ... ... ... бұл өлеңнің маңызы, бір кезде Ыбырай армандаған «өнер –
білімі бар жұртқа» - терезесі тең, ... ... ... озық ... ... ... заманда да еш төмендемек емес. Қайта халқымен бірге
жасасып, ұлы ағартушының ...... ... ... ... ... туындының жаңа мәнге ие болып, бүгін де бұдан бір ғасыр ... ... ... көңілге
Ықыласпен тоқылық! –
9
деп өзінің тот баспас, мәңгі тозбас озық халықтық идеясымен бүлдіршіндерді
білім бағына ... ... ... ... халқының тамаша болашағына сенді.
Ыбырай Алтынсарин ер балалармен қатар қазақ қыздарын да білімге тарту,
оларға түрлі ... ... беру ... ... ... ... ... Ер балалардың өзін оқытуға қырын қараған
қытымыр заманда оның қыз балаларды оқыту, оларға арнап мектеп, ... ... ... ... көтеріп, бұл ойын айтыса – ... ... ... іске ... шын ... ... ... үлгісі болды.
Ыбырай Алтынсариннің айрықша атап айтар тарихи еңбегінің бірі – ... ... ... негізін қалауы. «Қазақ хрестоматиясына» енген
алуан жанрдағы шығармалар.
Ол төл ... ... да, орыс және ... ... ... ... да бір ... қатты ұстанды, ең алдымен
ол туындылардың балалар ұғымына сай, олардың қиял – ойын ... да ... ... баса ... ... ... оның
әңгімелерінен балалар әдебиетіне қойылатын негізгі ... ... ... ... ... ... шағындығы мен құрылысының қарапайымдығы,
тілінің таза, түсінікті әрі шұрайлылығы, ...... ... оқиғалардың балалар ұғымы мен жасына сай, көркем әрі қызықты
баяндалуы, ... тән ... ... ой – қиялдың табиғи түрде жазылуы.
Мұның бәрі Ыбырай Алтынсариннің қазақ мәдениеті мен ... ... ... ... артында қалдырған рухани мұрасы аса бай және алуан ... мұра ... ... ... сондай – ақ «Жалын», «Мектеп»
баспаларынан әр кезде жарық ... ... ... ... ... ... кітапта «Төл әңгімелер», «Аударма сипатты әңгімелер»
деп жеке екі бөлімге бөліп берілді. Сондай – ақ ... ... ... ... үлгілерінен» және «Ыбырай Алтынсарин туралы естеліктер» деген
бөлімдер де бұрынғы басылымдарда ... тың ... ... алты ... тұрады. Бірінші бөлім – «Өлеңдері». Бұған Ыбырай
Алтынсариннің көпшілікке кеңінен мәлім өлеңдері мен И.А.Крыловтан аударған
үш мысалы енді.
Екінші бөлім – «Төл ... - деп ... да, ... ...... арнап жазған төл туындылары жинақталды.
Үшінші бөлім – «Аударма сипатты әңгімелері». Бұл ... ... ... ... орыс ... ... арналған
туындыларынан, сондай – ақ орыс және Европа халықтары әдебиеті ... ... ... ... ... мысалдары жинақталып
берілді. Ыбырай Алтынсариннің орыс ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар. Ол әңгімелерді аударғанда
Ыбырай Алтынсарин барлық жерде түп нұсқасын бұлжытпай, сол күйі ... етіп ... ... тақырыбын, кейде сюжетін, кейде баяндау әдәсін
өзгертіп, қайткен күнде де қазақ ... ... ... балаларына
түсінікті баяндауды негізге алған.
«Ауыз әдебиеті үлгілерінен жинағандары» - деп аталатын төртінші бөлім
оның ел аузынан жинап, ... ... рет ... ... ...... ... ертегілер, аңыз - әңгімелер орын
алды.
Бесінші бөлім – «Оқу – ... ... ... ... ... бұған Ыбырай Алтынсариннің қазақ даласындағы оқу – ағарту жайы
мен оны өркендетуге қатысты ... жаңа ... ... ... – «Хаттар». Мұнда Ыбырайдың қызмет бабына және
11
тағы басқа жағдайларға байланысты Н.И.Ильминскийге, В.В.Катаринскийге,
А.А.Бобровниковке, орыс – ... ... ... ... ... ... ... хаттары іріктеліп берілді. Ыбырай
Алтынсариннің бұл хаттары ол ... ... ... профессор
Н.И.Ильминский құрастырып, 1891 жылы Қазан қаласында бастырып ... об ... - ... естелік кітапта алғаш жарияланған
болатын.
Кітап соңында Ыбырай ... ... ... ... ... материалдар да жинақ үшін арнайы аударылды. Мұнда педагог –
жазушы, қоғам – ... ... ... ... ... туралы
некрологтан және Н.И.Ильминскийдің, әріптестері Ф.Д.Соколов пен
А.А. Мозохиннің ол туралы естеліктерінен үзінділер берілді.
Жан – жақты ... иесі ... ... қашанда уақыт сынынан мүдірмей
өтіп, өз халқымен бірге жасасып келеді. Оның ... өз ... ... ... ... жан – ... қызмет етудің тамаша үлгілерінің бірі болып
табылады. Ағартушының өнегелі өмірі мен өрісі биік ... бір ... ... да ... ... ... ... мәдениетінің тарихында айқын
іздерін қалдырса, қазір де сол асыл да абзал ерекшеліктерін өз ... ... ... өзі ... да еді. ... ол әрбір ұлы ... ... ... ... ... ... көтерген еді. Сондықтан олар
арада бірнеше ұрпақтың өткеніне ... ... жаңа ... жас ... қол созып, «жол болсын» айтып тұрғандай болады, уақыт өткен сайын
биіктей, мән – маңызы мен ...... арта ... Мәдениетіміздің
тарихында Ыбырай Алтынсарин дәл осындай, үркердей санаулы саңлақтардың бірі
болған еді. Ол ... ... ... ... бір ұлы ... ... ... қазақ халқын ғасырлар бойы езіп келген надандық пен қараңғылықтың
шырмауынан босатып, өнер – ... ... ... ... қосу ... ... күрес арқылы, өрісі биік таланты арқылы жетті.
12
2. Ыбырай Алтынсарин мұраларының зерттелуі және ... ... ... ... ... ... пен оқу – ... туын көтеріп, халыққа
білім беру, мектеп ашу, оқулық жазу, мұғалім даярлау ... ... ... Ыбырай Алтынсариннің мұралары отызыншы жылдарға дейін ... Ол тек ... ... ... қана ... алынады. Орта
мектептерге арналған Қ.Жұмалиев пен С.Мұқанов, С.Исмаиловтың әдебиет
кітаптарында Ыбырай ... ... ... ... ... ... идеясын ашып көрсетуге алғашқы талпыныс жасалады. Тарихшылардың
ішінен Ыбырай ... ... ... ... ... мен
жазысқан хаттары туралы архивтік деректерге сүйене отырып, дұрыс та дәйекті
жаза бастаған Бекежан ... ... ... Бекежан Сүлейменұлының Қазан төңкерісіне ... ... ... және қоғамдық ойдың даму ... ... екі ... бөлуге болады. 1945 жылдан бастап 1957 жылға дейінгі
бірінші ... ... ... ... 13 ...... ... Соның ішінде Ыбырай Алтынсариннің таңдамалы шығармалары жинағын
қазақ (1955 жылы) және орыс тілінде (1957 ... ... ... кезең
1957 жылы Ыбырай Алтынсариннің таңдамалы шығармалары жинағы жарық көргеннен
кейін, ... ... осы ... ... ... ... қырларын кеңейткендігімен ерекшеленеді.
Ыбырай Алтынсариннің шығармашылық мұрасы жөнінде Б.Сүлейменов 30 – ... ... ... – көпшілік еңбектер жазған. Ол ең алғашқы болып Ыбырай
Алтынсаринді қоғам қайраткері ретінде танытқан зерттеуші еді. Сондай – ... ... ... ... қалап, баға жетпес үлес
қосқан. Профессор Ә.Ламашев
13
ғалымның осы еңбегі жөнінде ... деп ... ... ... ... жинауға, жариялауға тарихшы Бек Сүлейменов ерекше ... Ол ... ... ... ... ... және
республикамыздың бірнеше қалаларындағы архивтерде, кітапханаларда болып,
мол материалдар жинады. Солардың негізінде ... ... 1943, ... ... ... ... ... қарап, толықтырып, алғы
сөзбен түсініктеме жазып, 1955 жылы ... ... үш ... ... жариялады.»
Бекежан Сүлейменов зерттеулері негізінде 1975 – 1978 жылдары Ыбырай
Алтынсариннің толық шығармалар жинағы шығады. Бекежан ... ... 1980 жылы ... ... Ол – «Ыбырай Адтынсарин – ... ... аса ... ...... ... Алтынсарин Қостанай
өңіріне белгілі атақты Балқожа бидің отбасында тәрбиеленді, тоғыз жасында
Орынбор қаласындағы қазақ балаларына ... жеті ... ... ... ... ... комиссиясында қызмет ... ... ... В.Григорьевтен сабақ алады. Оның үйінде жиі ... ... ... тағы басқа ғылым салаларынан кітаптар оқиды.
Кейіннен дүние жүзі ... ... ... ... ... ... М.Ю.Лермонтов, Ә.Фирдауси, Г.Низами, Ә.Науаи тағы
басқа классик шығармаларын өздігінен оқып білім алады. Бұл Алтынсаринның ой
- өрісін ... ... ... ғылымы мен мәдениетіне деген
құштарлығын арттырады.
Мектепті үздік бітірген ол, 1857 – 1859 ... ... өз ... ... песірі болады да, 1860 жылы Орынбор ... ... ... ауысады. Кейіннен өз қалауы бойынша Торғай қаласындағы
бастауыш мектепке мұғалім ... ... Осы ... бастап Алтынсариннің
ағартушылық – педагогикалық қызметі басталады. Ол
14
кездері шалғай түкпірде мектеп ашу өте қиын еді: ... ... үйі, ... ... Оның ... ... ізгілікті іске облыстық
басқармадағылар да, ... ... те ... ... ... соның
бәрі оның талабын қайтара алмады, ағартушылық идеямен қанаттанған қайраткер
көздеген мақсатын орындауға құлшына кірісті. Ол ... ... ел – ... ... жинауға кіріседі.
1864 жылы қаңтардың 8 – ші жұлдызында жұрттың көптен күткен ... ... ... ... сабақты қызықты, тартымды, әрі
түсінікті етіп беруші еді. Мәселен, діни ... ... ... ... бір жыл ... әзер хат таныса, Ыбырайдың алдынан оқыған
шәкірттер небәрі үш айдың ішінде хат танитын болды.
Оқу – ... ... ... ол ... жүзі ... ... ... К.Д.Ушинский, Л.Н.Толстой тағы басқа
педагогтардың гуманистік идеяларын басшылыққа алды, оларды қазақ даласында
мектеп өміріне енгізген тұңғыш ... ... ... ... ... да бүкіләлемдік тәлім
– тәрбиенің алтын діңгегі гуманистік көзқарас, яғни шәкіртке жылы ... ... мен ... арасындағы ынтымақтастық принциптерінің көрініс
тапқанын байқаймыз. Мысалы, өзінің екі кластық мектептердің меңгерушілеріне
жазған ... ... ол: ... ... ... ... ... онда
оқытушы оларды кінәлауға тиіс емес, оларға түсіндіре алмаған өзін кінәлауға
тиіс. Ол балалармен сөйлескенде ашуланбай, жұмсақ сөйлесуі, шыдамдылық етуі
керек, ... ... де ... ... етіп ... ... ... қолданбау керек, мұндай сөздер оқушыларға түсініксіз болады да,
жалықтырып жібереді... Оқытушыларды бағалағанда олардың іске мәнді қатынасы
жоқ сөздеріне қарап емес, ... ... ... ... керек» - деп
жазған еді,
15
ал Н.И.Ильминскийге жазған бір хатында: «Мен балаларды жазалауды сүйетін
қатал адам ... ... ... етіп өсірсең, балалардың адамгершілік
қасиетін бұзып аласың», - деген Ыбырай Алтынсарин.
Ыбырай Алтынсарин ... бала ... ... ... бағалап: «Маған
жақсы мұғалім бәрінен де қымбат, ол - мектептің жүрегі» - деген сөзі ... ... ... ... ... Алтынсариннің төл туындыларымен қатар көптеген аудармалары да
бар.
Халықты сауаттандыру, сана – сезімін ояту, рухани өмірін ... ... ... ... ... ... орыс ... оқулықтардан сырттай үлгі алумен тынған жоқ. Осы іздену үстінде ол
орыс мәдениетінің қазақ ... ... жол ... ... ... қатардағы
жазушылары мен үлкен ойшылдарының, ағартушылары мен ... ... ... алып ... ... ... тіліне аударып, дала
өміріне сіңістірді.
Ыбырай Алтынсарин И.Крыловтың «Егіннің ... ... ... ... ... Лев ... «Полкан деген ит», «Силинші»,
И.И.Дмитриевтен «Екі шыбын», орыс хрестоматияларынан, көбінесе ... ... ... ... етсең табылады», «Талаптың
пайдасы», «Үш ұры», «Алтын шеттеуік», «Аурудан – аяған күштірек», «Әке мен
бала», «Білгеннің пайдасы», ... ... ... ... ... жолдас»,
«Мейірімді бала» сияқты көптеген шығармаларды аударды.
Бұл шығармалардың барлығы да әрі қысқа, әрі ... ... ... мен ... көлеміне сай, түсінуге жеңіл, тәрбиелік жағынан шебер
құрылған шығармалар.
Аударманың ... ... ... ... Халықтың мәдени өмірі ... ... ... ... ... да ... ... Аудармаға
қойылған белгілі бір дәуірдегі талап, халықтың мәдени өмірі өсіп,
16
кемеліне келген екінші бір дәуірде қоғам ... ... ... Сондықтан әрбір аудармаға ... ... ... да) баға ... өз дәуірінің талап – ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты – сол тілде оқитын оқушыны
басқа бір тілде ... ... ... Бұл таныстырудың өзі әр
кезде әртүрлі мөлшерде болған. Әсіресе, өткен ғасырда, халықтардың мәдени
дәрежесі әр ... ... ... ... «дәл шығу ... ... мақсаты мен мәтіннің өзіндік ерекшелігіне және ... ... ... ... ... ... нәтижесінде ХІХ ғасырда
көптеген аудармашылар шығарманың оқушыға жақын, тартымды шығуына көбірек
көңіл ... ... ... де осы ... ... Ол өз ... оқушыларының білім дәрежесі жағынан орыс оқушыларынан көп ... ... кете ... ... нәтижесінде ғана ол алғашқы кезде
қазақ оқушылары үшін ... күші ... ... тартымды шығармалар
пайдалы деп санады және осы мәндегі әрбір аудармалық ... ... ... шығуын қадағалады. Бұл турасында хрестоматияның алғы –
сөзінде ол былай деп ... еді: ... ... ... ... қазақтар рухында болуын көздедім. Сондықтан да ол ... ... алу аз ... ... жоқ. Әрбір жеке шығарма туралы
жан – жақты ойлап қорытынды жасау қажет болды».
Ыбырай Алтынсариннің білім дәрежесі жағынан өте ... ... ... ... ... шығармалар іздеуі, басқа тілдегі кейбір
шығармаларды олардың дүниетануы мен ... ... ... ... еді. Ұлы ... ... жастар үшін өзге тілден аударылған
шығарманың оқушы өміріне жақын ... оның ... ... ... талап еткен болатын. Мұнсыз аудармаларды ол өлі ... ... ... ... ... ... аудармай, дүниежүзілік
мәдениеттің көрнекті қайраткерлері мен белгілі ... ... ... ... ... прогресшілдік бағытта болғандығын өз -
өзінен – ақ дәлелдей ... ... бұл ... еңбектерін педагогикалық
жұмысында да кеңінен пайдаланды. К.Д.Ушинскийдің жастарды тәрбиелеудегі
принциптерін ... ... ... ... ... рет ... Олар
ағартушының аудармаларынан да анық байқалады.
Ыбырай Алтынсарин жас өспірімдерге адамгершілік рухында ... ... ... ғана ... және осы ... ... Ыбырай
Алтынсариннің қандай нақтылы тәрбие мәселелеріне көңіл бөлгендігін де
біле ... Оның ... ... тақырыптары еңбек, адамды сүйе
білу, кішіпейілдік, қарапайымдылық, үлкенді сыйлау, жолдасты қадірлеу ... Бұл ... ... ... педагогикалық идеяларының озық
сыйпатын танытады.
Ыбырай Алтынсарин әр ... ... ең ... оның ... ... ... ... Аудармашының бұл талабын кез – ... ... ... – ақ ... ... Л.Н.Толстой мен
И.И.Паульсонның әлсіз шығармаларын аударуда да Ыбырай Алтынсарин осы
біржақты ... ... ол ... ... мәнін байқай алмады,
өйткені олар тәрбие мәселесін көтеруі жағынан ... да ... ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин
бұл әңгімелердің осы қасиеттерін ... ... ... ... ... ... ... шығыс аңыздары мен ертегілері
негізінде жазған әңгімелерін аударды. Ол бұл шығармалардың қазақ ... қай ... да ... ... ... ... тәрізді.
Ыбырай Алтынсарин аудармаларының тақырыптарына қарап, олардың
18
түп нұсқаларын табу ... ... ол ... ... тақырыбын
өзгертіп, өзінше алған. Оның бұл әрекеті шығарманың тақырыбын оқушының
көңілін бірден аударарлықтай дәрежеге ... ... ... және ... тақырып арқылы айқын белгіленіп тұруын қадағалаған. Мысалы, ол
И.И.Паульсонның хрестоматиясынан аударған «Вежливость ... ... ... әңгімені «Әдеп», «Первый русский гоф – малер»» әңгімесін
«Талаптың пайдасы», «Сапожные гвозди» әңгімесін «Білгеннің ... ... и ... ... «Ақымақ дос» деп алды т.б. Осы келтірілген түп
нұсқалар мен аудармалардың тақырыптарына ... ... ... ... және оқушысын тарта алатындай дәрежеде шыққан.
Атап айтқанда, ... ... түп ... ... тым ... ал ... керісінше. Бірақ соның өзінде ол ұтымды, ... ... дәл және ... ... тұр. ... ... түп ... атымен аталған, ал аударма әңгіменің идеясына байланысты
аталған. Мұның ... ... ... ...... бірінші
суретшісінің өмірін дәріптеу емес, оның зор талап арқылы үлкен нәтижеге
жеткенін ғана ... сол ... ... ... ... аудармалары дала өміріне қазақ жазба әдебиеті қалыптаспай
тұрған кезде келіп, сол ... ... және ... ... ... жан – жақты әсерін тигізді. Қазақ жазба әдебиетінің алғашқы негізі
болып саналатын Ыбырай ... өз ... осы ... басқаша айтқанда, орыс әдебиетімен тікелей танысуының ... ... Ол орыс ... ... байланыс жасай отырып,
одан идеялық сабақ алды, аударма жасау үстінде ... ... ... ... ... ... ... қазақ жазба ... әсер ... яғни ... ... ... ... ... қалыптасуына орыс әдебиетінің тигізген зор көмегін көреміз.
19
Шоқан Уәлихановтың, Ыбырай Алтынсариннің, Абайдың орыс ... ... ...... ... ... ... арқылы қазақ
әдебиеті мен орыс әдебиетінің арасында көптен өмір сүріп келе ... ... ... бар екенін көреміз. Мұның өзі ауыр ... ... ... ... ... бір сабағы ретінде
қаралуға тиіс және өз алдына зерттеуді қажет ететін ... ... ... қазақ әдебиетіне тек Октябрь революциясынан кейін ғана ықпал ... жоқ, онан ... да ... ... ... оның ... ... Сондықтан да бұл екі әдебиеттің арасында әлі толық зерттелмей
келе жатқан бір ғасырға жуық ... ... ... бар деп ... ... ... ... әдебиетінде аударма өнерінің де
өзіндік тарихы, өсу жолы барлығын танытады; олар ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсариннің аудармалары мен
қазіргі аудармаларды салыстыра ... біз ... тілі мен ... ... ... ... – ақ, ... өнерінің де тарихи
санат (категория) ретінде өсіп, жетіліп келе жатқанын анықтап білеміз.
20
ІІ тарау ... ... ... ... БЕРІЛЕТІН ТӘРБИЕ
2.1. Ыбырай Алтынсарин - ақын, жазушы, балалар
әдебиетінің атасы.
Ыбырай бір жағынан ақын болса, екінші жағынан ... ... ... ... Ең ... рет ... ана ... оқу құралын
жазған және сол ана тілінде ... ... ... ең алғашқы тұңғыш
оқытушысы болған. Қазақ әдебиетін Европа жолына, өнер жолына бұрып бастаған
ең тұңғыш жаңашыл, суретші ақын.
Ыбырайдың ... мәні сол ... орыс ... өнерге,
өнеркәсіптеріне аяқ басуы арқасында орыс ... ... ... және ... ... ... ... отаршылдықтың
мықтап шеңгел салуының әсерімен Ыбырай жастарды оқуға, өнерге шақырды. Енді
одан басқа жолдың жоқ екенін біледі. Онан соң ... ... ... ... тез ілгерілеуіне үлкен бөгет болатын сол заманда – ақ білген,
араб әрпіне қарсы болған. ... ... ана ... ... оқу ... әрпімен жазған. Бұл ретте Ыбырайды орыс миссионерлері пайдаланбақ
болған, Ыбыраймен жақындасқан, ... ... ... ... өзі пайдаланып
жүрген, сондықтан қазақ ескішілдері оны «шоқынды» деп ... ... ... ... кейбіреулер Ыбырайдың істерімен таныс ... ... ... ... ... ... – сарынымен Ыбырайдың
заманында қазақ көпшілігіне кәдірсіз ... еді, - ... ... ... ... тәрізді. Расында, оқуға талпына бастаған қазақ
жастарына Ыбырай айрықша болған адам. Жас ... ... ... Ыбырайдың
«Кел, балалар, оқылығын» жатқа білмеген оқушы болмаған.
Ыбырайдың өмірі мен ісіне көз жіберіп, оның жұмыс еткен ... ... ... болмайды. Ол іске кіріскенде, сонау Торғай,
21
Қостанай, Орынбор қолтықтарындағы қазақ далаларында ... ... ... ... жатқан болатын. Татар молдалары арқылы тағы басқа
да жолдармен ел ішінде уын жая ... ... ... оны ... ... ... берсең, шоқынып кетеді», - деп елді үркітуге барынша
күш ... ... не ... ... ... шығарғандағы
миссионерлердің ойлаған ойы мен көздеген мақсаттары Ыбырайдың ойлаған
мақсат, көздеген ... ... ... ... ... ... елдегі бай –
феодалдармен тіпті өз туыстарымен де оның ...... ... ... «әкесінің баласы болар», - деп олар үміт етуші еді. Ол
армандары орындалмады. Оқып білім алып, өз ... өз ... ... ... – ақ ... ... іргесін бөлек салды. Олардың күткен
үміттерін үзіп ... Осы ... бәрі де ... ... ... ... ... – үлкен бөгеттер болатын. Өзімен білімі тең ... бір ... жоқ, ең ... жуан ортасында жалғыз өзі болса
да, Ыбырай бар бөгетке қарсы барып, ... ... ... ... де ... болды. Сол халықтың келешегі үшін басын бәйгеге тігіп,
желіні ұзаққа тартып, белсеніп іске кірісті. Кезіндегі жағдаймен ... ... екі ... ірі ... ... ... ... қойды:
біріншісі – мектеп ашу, бала оқыту – ... ... ... ... да ,
екіншісі халықтың ой – санасын жаңалыққа қарай бейімдеу жолындағы ... Оның ... іс ... мен бізге қалдырып кеткен мұраларына көз
жүгіртсек амалсыз осы ... ... ... ... ... – ақ ... ... бірінші орынға қойды.
1871 жылы отыз бірінші август күні ... ... ... дін ... басын қатырған зияннан басқа ешбір пайда
берметінін, халықтың ілгері ... ... ... айта ... білімге қолын жеткізетін ең басты құралы – мектеп. Бірақ
22
даладағы мектептер шашылыңқы, сондықтан әлі ... бола ... ... ... ... үміт ...... тек қана мектеп және қазақ халқының
болашағы да ... ... - ... ... мектеп, оқу, оқыту мәселесіне әркім әр түрлі қарады. Қазақ ішінде
мектептің, оған бала оқытудың пайдасын тез ұққандар да, ... ... ... беруден тартыныңқырағандар да болды. Тіпті үстем тап
өкілдері феодалдардың өздері де бірыңғай болған жоқ. ... ... ... ... ... сақтағысы келгендер ескі оқуды қолдады. Кейбіреулері
өздерінше ... ... ... ел ... үшін де орысша білу керек деп
ұқты да, ... жаңа ... ... ... ... ... ... әр
губерния, әр үйездерінен де табылды. Бұлардың ... ... ... ... ... ... мақсаттары бір болатын.
Ата – аналары: «оқу - өнеріңмен біз үшін ... ет» - ... ... ... ... ... ... молырақ таратуға
күш сал» десе, Ыбырай тәрізді халықтың адал ... ... ... өз ... ... оқу, ... ісін ... жұмсады. Ол кезде
надандыққа белшесінен батып жатқан елді оқуға шақыру, ... ... ... іс еді. Сол бір тарихи кезеңде әлеуметтік мәні зор үлкен
іс, ауыр ... ... ... бірі ... ... ... ... мол байлық – білім екендігін айта келіп,
білімге адамның қолы жету үшін ... оқу, ... ... ету ... Есті бала мен ... баланы қарама –қарсы қойып, жастарға кімнен
үлгі алып, кімнен безу ... ... ... қиын жағдайда жұмыс істеді, талай бөгеттерге
кездесті. ... ... ... ... ... күйенің» неше түріне жолықты.
Бірақ ол күрестен ... жоқ. ... оның ... сенімі зор болды.
Аңсаған армандарын өзі ... ... ... ... деп ... Елді ... жарыққа шығаратын жастар, тек ... ... ... ... Өзін қоршаған қараңғылық, надандықтарды
шеней келіп:
«Біз надан боп өсірдік,
Иектегі сақалды,
«Өнер жігіт көркі» - деп,
Ескермедік мақалды.
Біз ... сіз ... ... ... бердім батамды» - деді.
Ыбырай қазақ жастарын оқуға үндеумен қатар ... ... ... ... тапқырлыққа, халқын сүюшілікке,
қысқасын айтқанда, адам деген ... ... ... ... кісі болып
шығуға үндеді және жастарға бала кезінен бастап дұрыс тәрбие бергенде ... ... іске ... ... ол ... ұғынды. Сондықтан Ыбырай
өзінің оқытушылық, жазушылық, ... ... осы ... ... ... ... беру бүкіл дүниежүзіндегі педагог –
ғалымдардың ертеден бері үлкен көңіл аударып, айрықша көтерген мәселесінің
бірі десек, ХІХ ... ... ... қазақ даласынан оларға үн қосушы
бірінші қазақ ... ... ... ... ... ол ... ... орыстың алдыңғы саптағы ұлы педагог – ... ... ... ... болды.
Соңғы зерттеушілер (Ә.Дербісәлин) Алтынсариннің отыз бес
аудармасының ... ... және ... ... ... для ... и ... упражнений в русском
языке» хрестоматиясынан алынған да, ... ... ... ... слово», Л.Н.Толстойдың балаларға арналған кітаптарынан
24
алынғандығын анықтап отыр.
Бұлардың ... дәл ... да, бір ... ... ... орысшадан тек тақырып, сюжетін ғана алып, қазақтың
өмірі мен тұрмыс – салтына жақындатып, өзінше жазған деуге болады.
Қалай болғанда да ... ... ... беру үшін ... ... ... кеңейту үшін «Қазақ хрестоматиясының» тек өз кезі ғана
емес, қазірдің өзінде де мәні зор. ... да ол ... ... ... рет
басылып, мектеп оқушыларына ұсынылып келеді. Бұл кітапқа ... ... ... оқу, ... ұмтылушылық, Отанын – елін сүюшілік,
талаптылық, жігерлік, ... ... ... қайырымдылық,
адамгершілік, жинақтылық, тағы басқа осылар тәрізді жақсы ...... ... мәселелерді қамтиды. Бұларға жалқаулықты,
қиянатшылдықты, надандықты, сотқарлықты ... ... ... ... ... ... жол көрсетті. Мысалы:
Хрестоматияға енгізілген өлең, әңгімелердің ... ... сана ... ... ... ... міндетті түрде
тәрбиешілерден талап ... әдіс ... ... ... өз ... қатар, жоғарыда аталып өткен: оқу, еңбек, талап, мейірімділік тағы
басқа тақырыптарға ... ... таяқ ... ... әдейі,
саналы түрде таңдап алғандығын да көрмей кетуге болмайды.
Кітаптың беташары оқуға шақырудан ... оның ... ... ... ... қатар негізгі тақырыбының бірі – еңбек.
«Өрмекші, құмырсқа, ... ... ең ... ... ... ... үшін ... таппай еңбек етіп жүретінін көрсете келіп, оларды
балаларға үлгі етеді. Қарлығаш, өрмекші ғұрлы жоқпысың, сен де ... ... ... - ... сәл ... ... оған көңіл бөлмеушілік, «аз жұмысты
қиынсынып» ... ... ... көп кездеседі. Бұл жақсы
әдеттің ... ... ... ... ... – ақ бойкүйездікке,
25
жалқаулыққа қарсы еңбекке тәрбиелеу мәселесіне Ыбырай ерекше көңіл ... ... ... ... ... оның басқа да әңгімелері аз
емес.
Жазушы «Атымтай жомарт» әңгімесінде еңбекті ... ... жоқ ... ... ... қол үзбейді. Бұл ел аузында
ертегі жыр болып кеткен, ежелгі араб жұртының әңгімесі болатын. Ыбырай осы
ел аузындағы ... ... ... ... етіп ұсынды. Әңгіменің идеясы
да , кейінгілерге үлгі боларлық жағы да ... ... ... ... бір сөзінде: «Күн сайын өз бетімен тапқан пұлға нан ... ... сол нәр ... ... ... табылған дәмнің тәттілігі өзгеше
болады екен.» - дейді.
Алтынсариннің тәрбие жөніндегі ... ... бірі – ... етіп талпынбаса, адам баласы ешбір алға баспаған болар еді. «Талапты
ерге нұр жауар», - деген халық мақалы да өмір ... ... ... шақ ... ... толы ... Бойдағы жасырын талант, өнерлерін
жарыққа шығарып қалатын кез де осы. Ол үшін ... ... Әр ... ... ... ... не ... қабілетің, ыңғайың бар, қолыңнан не
келеді, соны жақсы біл, қай өнердің соңына түссең, әрі ... әрі ... ... ... ... да ... ал ... Кейде талаптың, жігердің
жоқтығынан жап – жақсы өнердің жарыққа шықпай кетуі де мүмкін. Сондықтан өз
талабыңмен өрге шық дегенді айтады.
Ыбырай жас ... ... ... ... ... жас ... баулу мәселесіне ерекше көңіл бөлді. «Баланы ... күт, ... ... түзе, адасса айқын жолға сал», - деді. Бұл ... ... үлгі ... ... ... Оның осы ... жазған бір
әңгімесінде:
«Жаздың бір ... ... бір кісі ... ... ... ... екеуі де
егілген ағашты көріп жүрді. «Мына ағаш неліктен тіп – тік, ана ... ... ... - деп ... ... «Ата – ... тілін алсаң ана
ағаштай сен де түзу болып өсерсің. ... ... сен де мына ... ... ... өсерсің. Мынау ағаш бағусыз өз қалпымен ... ... ... ... ... бағу – ... көп ... бар екен ғой»,- деді
баласы. «Бағу – қағуда көп мағына барында шек жоқ, ... ... сен ... ... алсаң болады, сен жас ағашсың, саған да ... ... Мен ... ... ... пайдалы іске үйретсем, менің айтқанымды ұғып, орнына
келтірсең, жақсы, түзу кісі ... ... ... кетсең сен де мына қисық
біткен ағаштай қисық өсерсің», - деді.
Бұл әңгіменің ... үшін де, ... үшін де ... мәні бар. ... ... - ... оған жас күннен түзу
тәрбие беру, оның болашақ өмірі үшін ... ... ... соң ... қиынға түседі. Кейде сол қисаюмен барып мерт ... ... ... ... ... ... ... үшін де үлгі бола алады.
Махаббат, мейірімділік ... ... ... бала»,
«Шеше мен бала», «Аурудан – ... ... ... үш ... ... ... ата мен ... үй ішіне деген махаббатынан
басталады. Адамгершілікті ту ғып көтерген ұлы адамдар да алдымен өз ... ... ... ... ... өсе келе, тек «атасының баласы
болмай, адам баласы» бола біледі. Тек өзіме ғана ... ... ... аттап өтіп, адам деген ардақты атқа ие болушылардың шын бақыты
үшін де қол созады.
«Мейірімді бала» ... 13 ... қыз ... ... қолы кесілуге бұйырылған әкесі үшін, патшаға арыз етіп, өз ... ... Қыз: ... жұмыс жасап, бала – шағаларын асырайтын
атамның қолын қалдырып, мына ... ... ... - ... ... жас
қыздың тек қана атасы емес, анасы мен ... ... де ... ... ... ... ... сүюдің айқын үлгісін жазушы «Аурудан
– аяған күштірек» деген әңгімесінде айқын көрсеткен. Бұл
27
әңгімеде аяғы сынған Сейіт деген бала ... ... ... қанша батса да
анасын ренжітпеу үшін қабақ шытпағандығы айтылады. Автор бұл ... ... орам – ... жүріп бара жатқанда, бір арбалы келіп аңдаусыз
соғып кетіп аяғын сындырыпты. Ойбайлап жылап ... ... ... ... ... ... Мұны ... соң Сейіт жыламақ түгіл,
сынған аяғын орнына салып таңып жатқан да ... ... ... ... ... ... сынықшы кісі: «Аяғың ауырмай ма, қабағыңды шытпайсың?»
деп сұрапты. Сейіт шешесі шығып кеткен соң, ... алып ... ... ... ... ... көрініп жатыр, бірақ менің жанымның қиналғанын
көрсе, әжем де ... ... деп ... - ... шын ... ... бала ... суреттеледі. Мұндай
жастарда жалпы адамды сүйетін жақсы мінездің біртіндеп өсетіндігі сөзсіз.
Бала кезінен әлпештеп өсірген анасының ... ... жас ... ... ...... беріп отырған ұлы анасы- Отанын сүйетін, ол үшін ... ... ... ыңқ ... ... ... болып шығады. Ыбырайдың
бұл әңгімесінің идеясы осы. Бұл әңгімені ... ... қана ... ... ... түсіне аламыз.
Тәрбие мәселесін сөз қылғанда, ерекше тоқтап өтуге керекті
мәселенің бірі – ... ... ... ... ... ... ... қарым – қатынастары да бейнеленіп отырады. Ыбырай балаларға
шетелдің жақсы адамдарын үлгі етуі – оның ... адам ... ... аңсағандығын көрсетеді.
Ыбырай қазақ халқын қалай еткенде тез ... ... ... ... іздеді, төбеге шығып төңірегіне қарады. Оның көзіне өскелең
орыс елінің озық мәдениеті ... осы ... бой ... Орыс ... ... үлгі - ... боларлық үлкен ағасы. Біз осы халықтан
үйренуіміз ... ... рух, ... нәр, ... үлгі алуымыз
28
керек деді. Сөйтіп Ыбырай бұдан жарты ғасыр ... осы ... ... ... ... қана ... жоқ, оны өз қолымен іске асыруға кірісті.
Әңгіме атында емес, тәрбиелік мәнінде, ол ... ... ... қызметінде ғой. Мәселеге осы тұрғыдан келсек, өзі жазған
әңгімесі болсын, орысшадан аудармалары болсын Алтынсарин жазба ... ... ... негізін салушы - атасы болды.
Балаларға арналған ... ең ... ... ... ... болуы қажет. Мейлінше түсінікті, балалардың ұғымына
жеңіл, тілі жатық және әдеп - ... оқу, өнер ... ...... ... ... шарт. Балаларға ешбір зорланбай, қызыға
отырып оқумен қатар, көздеген нысана, ... ... іске асуы ... Яғни,
автор әңгімесіне қандай мақсат қойса, сол балалардың ой – ... ... ... Сонда ғана әңгіме өз міндетін атқармақ. Ыбырай
әңгімелері осы шарттардың барлығына дәл ... ... ... ... алып,
кейіпкерлеріне Сейіт деген ат ... ... ... ... ... - ... күшті» дейтін әңгімесіне назар аударсақ,
бірнеше жолдан ғана құралады. Бірақ сол кіп – ... ... ... бар, ... бар. ... ... бас – аяғы бүтін, жап – жақсы шағын
ғана шығарма болып шыққан.
Бұл келтірілген мысалдардан басқа да Алтынсариннің аударған, ... ... ... әрі ... мәні ... ... ... әңгімелері көп және өмір құбылысы, адам ... ... ... мен жарлы баласында» ел көшіп кетіп, ойламаған жерден жұртта
ұмытылып қалған екі баланың ... ... бір ... ... ... да, ... ... адамға автордың ой түйінінде
көптеген сыр жатқандығын аңғаруға болады.
29
Шығармасының бас ... етіп бай ... мен ... баласын
алуының өзінде үлкен сыр жатыр.
Егер оның көздегені тек Үсеннің ... ... ... бір ... ... бірі ... ... ақылсыз болуы мүмкін
екендігін көрсету болса, онда оларды екі таптан шығарудың ... ... ... бұл жерде көрсетейін дегені биологиялық, не психологиялық
мәселе емес, әлеуметтік мәселе. Асанның есі дұп – ... дені сап – ... оған ... Үсен көш ... ... ... ... – бет келгенде
Асанның әлсіз мүгедектігіне кінәлі де, ... өз ... асып ... – бет ... өмір қиыншылығымен алыса кетуіне негіз де - тұрмыс. Өз
бетімен жерден еңкейіп шөп алмай өскен Асанды ... ... ... ... ... ... өз бетімен күн көруге ... ... ... әкесін де, өзін де өз күші, өз еңбегімен күн ... ... ... ... баласы Үсенді күрес ері етті.
Асан да, Үсен де жай ғана алына салған балалар емес. Бірі – ... ...... баласының типтік бейнелері.
Жазушы өз ортасынан үздік шығатын бірен – ... ... ... не ақылсыз Үсендердің болу ... ... ... ... ол бай ... көпшілігіне тән мінез Асанда, кедей
баласының көпшілігіне тән мінез Үсенде деп, ... өз ... – типі етіп ... мен Үсен ... ... және бір айта ... нәрсе,
бай баласы мен кедей баласын салыстырғанда, алдыңғысы ақылды, соңғысы
ақылсыз келеді ... ескі ... да ... ... бере ... Бастауыш сыныпта Ыбырай Алтынсарин шығармаларын оқыту арқылы
берілетін тәрбие.
Ұлы орыс халқының ХІХ ... ... ... ... ... ... ... балаларды тәрбиелеуде, оқытуда,
олардың ой – санасына қозғау салып жетілдіруде ... ... іске ... ... алдымен балалар әдебиетін жасауға бет ... ... ... ... орыс ... шығармаларын
қазақ тіліне аударды, оларды жас ұрпақтарымызға үлгі етіп ұсынды. Бұл ... ... ... оның жас ... ... үшін аса ... іс, ... еді.
Ыбырай балалар әдебиетіне тән көп шығармалар жазды. Бұл
шығармаларды жазуда алдына ... ... ... «Мен ... ... ... ... тұрмыстың артықшылығына үйретудің ... ... ... мәні бар ... деп білемін», - дейді.
Алтынсариннің ... ... мен ... ... өзі ... осы
идея баяндалып отырады.
Халықты және олардың жас өрендерін оқуға, өнер – ... ... ұран ... ту етіп ... ... жаңарып,
түрленіп, құлпырып, оқыған сайын сүйсіндіріп отыратын, ескірмейтін еңбегі:
«Кел, балалар, оқылық», «Өнер – білім бар ... «Әй, ... ... ... өлеңдері.
«Оқысаңыз балалар,
Шамнан шырақ жағылар,
Тілегенің алдыңнан
Іздемей – ақ табылар.
Кел, балалар, оқылық,
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!» -
деп ұран салады. Ыбырай бұл ... ... ... ашу, оқыту
31
мәселесін бірінші орынға қояды, баланы оқыту ... ... ... Оның өлеңдері мен әңгімелерінің қай – қайсысы ... ... ... ... кісі ... ... ... адам саясаттан
тыс тұрады, оған ең алдымен әліппені үйрету керек».
Баланы жан – жақты түсінігі бар, ... тез ... ... ... етіп ... ... ... оқыту керек. Ол сонда ғана тәртіпке
түсінетін, оған мойын ұсынатын саналы азамат болып қалыптасады. ... оқу ... ... көп ... ... ... ... аз айтылмаған. Оқыған, мәдениетті азаматтың өмір сүруі де,
еңбектенуі де анағұрлым жеңіл және ... ... ...... ... ...... бар жұрттар» деген
өлеңінде өнер – білім, техниканың ... айта ... ... ... мәдениетті ұлы орыс халқының қатарына қосылуға, соған жетуге,
солардан үлгі - ... ... ... ... ... ... – білім бар жұрттар
Тастан сарай салғызды.
Айшылық алыс жерлерден
Көзіңді ашып – жұмғанша
Жылдам хабар ... ... ... ... телеграфты айтса,
«Мың шақырым жерлерге
Аты жоқ құр арбаны
Күн жарымда ... ... ... бен автомашинаны үлгі етіп көрсетті.
Мұнда бұрын естімеген, білмеген ұғымдар өмірге келді. Бұдан ... ... ... ... ... көркем шығармасының жаңа түрін
енгізгенін байқаймыз. Бұл ... ... таң – ... ... кісі
қызығарлық, соған құштарлығыңды арттыра түсетін техникалық эстетика
32
көрініс тауып отыр. Осындай техникалық білім алу ... оқу ... оқу ... ғана ... ... ... ... халықтың
жастарына дәлел етіп, үлгі етіп көрсетті. Ғылым адамды әр ... ... ... ... ... ... адам ... тілсіз
сұрапылының құрбаны бола бермек, оған қарсы күресуге ... ... ... ... ғылым, тағылым табыстарын тез игеріп, ... ... ... үздіксіз үйрене беру керек деп жар салды.
Өзінің жас шәкірттеріне ... ... ... ете ... Білім мен
техниканы өз шығармаларының арқауы етіп, әр түрлі жолдармен әрқашан ұқтырып
отырды.
Ғылым, өнер, техника жайларын сөз ... ... ... ... алыс ... ... күнделікті естіп, айтып
жүрген сөздері арқылы беруге ұмтылады. ... ... ... техника,
мәдениет жақтарын балаларға оңай түсіндіру үшін халықтық ... ... ... ... ... рөліне ерекше маңыз беріп,
оның аналық махаббатын, бала өсірудегі үздік қызметін ... ... ... ... ... ... болатынын айтқан. Өйткені, бала
ананың ... еті, ... ... ... деп ... ... бала ... шошып оянған.
Түн ұйқысын төрт бөліп,
Түнде бесік таянған.
Қаймақты сүттей қалқытқан,
Суық болса жөргегін
Қорғасын оқтай балқытқан.
Айналасына ас қойып,
Изенді көлдей шалқытқан.
Қолын ... ... ... ... жұпар аңқытқан.»
Бала тәрбиелеуде бұл ана еңбегін қадірлей білген үздік баға деуге
болады. ... ... ... оқып ... ... ... ана
қадірінің теңдесі жоқ қымбат екенін сонда ғана сезіне бастар еді. «Ананың
көңілі балада, ... ... ... ... ... ана еңбегін қадірлемеу,
сыйламау, кейде тыңдамай кету ... та еді. ... ... ... әрқашан ата – анасын, өзінің жақын достарын сыйлауға ... ...... ... бала ол ... да, ... да ешқандай
дұрыс қызмет ете алмайды. Өзін әлпештеп өсірген адамға немқұрайды ... ... ... ауыр ... жоқ. Сондықтан ана қадірін түсіне білу
керек дейтін жалпы халықтық қағиданы ... ... ... ... ... әрбір тәрбиешінің борышты міндеті дегенді Ыбырай ... ... ... әйелді мақтайық та, құрметтейік те әйелді. Әйел – ана,
барлық қиындықты жеңетін, сарқылмайтын күш, көзді бұлақ емес ... ... ... ... ... ... Горький ана қадірін данышпандықпен
таныта білген.
Бастауыш сыныпта ... ... ... ... ... бала жанын
тебірентерліктей мұнан да күшті, мұнан да ... ... ... ... ... ... қайғыңа күйетұғын.
Түн ұйқысын төрт бөліп, кірпік қақпай,
Шешең байғұс ... ... ... ... шетке кетсең,
Ғылым іздеп, тез қайтпай көпке кетсең.
Ұмытпа ең кемінде жұлдыз сайын,
«Хат жазып тұр төбесі көкке ... ... ана ... ... бастырмауға үндейді. Ана жүрегі, ананың аялы
алақаны қашан да құдіретті екенін естен ... етіп ... ... ... ... келгеніңше,
Құлындарын көзімен көргенінше.
Сендер қайтып келгенше адам болып,
Еш ... ... ед өле - ... тілі адам тану ... дейміз ғой, Ыбырай Алтынсарин ... ана ... жас ... ана тілі ... танытып отыр. Бұл
жолдар баланы ананың жан дүниесіне үңілтеді. ... ... ... мен оған ... тілеген ізгі ниеті жас өспірімдерді тебірентіп
жібереді. ... ... ... ... ... толғаныс –
тебіреністерін, ой – қиялын табады.
Ыбырай Алтынсариннің ... ... ... ... ... деген
өлеңдері де өлке тану, айналадағы табиғат құбылысына ... зер ... ... орны бар, ... әр ... іске ... әсерлі
шығарма.
«Көл бұзылып, көк шығып, қойнын ашса,
Қаңқылдап қонар оған қаз бен тырна», -
деген шумақтар табиғат әлемінің әр ... сұлу да ... ... көз
алдыңа келтіріп, көңіліңе эстетикалық әсер қалдыру арқылы өмір танытады.
Табиғаттың осындай мінсіз сұлулығын адам ғана ... ... ... ... көзі де ... жоқ осы бір сұлулықтан, оның ерекше
эстетикалық әсерінен ... ... ... өлеңінде:
«Таулардан өзен ағар сарқыраған,
Айнадай сәуле беріп жарқыраған.
Жел соқса, ыстық соқса бір қалыпта
Аралап тау мен ... ... ... ... ... ... оның сұлу ... үшін ғана тектен –
35
тек суреттеп отырған жоқ. Әсемдік сезімі көкірегіне ұялаған, жақсылыққа
жаны құмар, ... ... ... ... адам ... ... ... тіршілік тірегіне, шаруашылық экономикасына
байланысты ... ... ... ... ... отыр. Бұл өлеңді
оқыған азамат, әсіресе, жас өспірімдер жаратылыстың осындай ... ... ... ... ... ... ... асырсын, жайдан – жай
ағып жатқан пайдасыз өзен екен ғой деп қарамасын дегенді үйретеді. ... ... ... ... ... де саусақпен санағандай етіп,
даралап көрсете білген...
Ыбырай Алтынсариннің «Жаз» ... ... ... ... ... ... да, ... жағынан да үндесіп отырады. Екеуінде де
асыға келген жаз адам ... ... да ... ... ... Бұл кезеңді елең – селеңмен бос өткізбей, шаруаның ... ... ... ... оның қадіріне жет дегенді ... өзі жас ... көп ... көп ... ... өнер – ... ... ұлы орыс халқының озық
мәдениетімен үлгі - өнеге алуға ... ... ... ... отырықшылық тұрмыстың артықшылығын, белгілі бір мекен болудың
жақсы жақтарын түсіндіруді ... ... Жер, ... ... пайдалы жақтарын айтты. Ыбырай Алтынсариннің «Киіз үй мен ... ... ... ... ... жазылған қысқа әңгімелерінде дәл осындай
жағдайлар суреттеледі.
«Қыпшақ Сейітқұл» деген әңгіме көлемі жағынан өте ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мәселені қамтиды. Оның қызықты
болатыны осындай қасиеттерінде деп түсінеміз. Дәл ... ... ... келе ... осы ... деп білсек керек.
Сейітқұл дейтін кісі тобырды, жарлы – ... ... ... байытам,
қалай етсем халық қатарына қосамын деген ойға қалады. Сауда етуге малы
жоқ, ұры – ... күн ... ... ... ... ... ... халықтың даналық сөзі жаман іске аяқ бастырмайды.
Ақырында Сейітқұл ... ... ... ... ... Қабырға
деген өзен – судың жағасын ... сол ... ... ... Жоқшылықтың
зардабын көп көрген жалаңаш – жалпы кедейлерді сол жерге көшіріп келеді де,
отыз үйлі кедейге кетпен ұстатып, егіншілік ... ... ... әдет ... ... ... бұл ынтымаққа көнбей, Түркістан
жақта қалып қояды. Бір жерді ... ... ... Сейітқұл ауылы бірден –
бірге көтеріліп, шаруалары күйлене бастайды. Мұны ... ... ... ...... жиналып, бес – алты жылдың ішінде Сейітқұл ауылы
дейтін ... елге ... ... биік – биік ... ... бұл ... ... жібереді. Мұндай ынтымаққа көнбей Түркістан жағында
қалып қойған Сейітқұлдың баяғы ағасы ұрлыққа аттанып жүргенде ... ... ... өлтіріп кетеді.
Бұл әңгімеде біріншіден, отырықшы тұрмыстың артықшылығын айта
келіп, байларға жалданбай – ақ өз ... ... ету ... да ... ... ... ... Екіншіден, отырықшы халықтың ынтымағы
да, бірлігі де, шаруашылық экономикасы да күшті ... ... ... пен ... тек ... халықтарда ғана болатынын
айтады. Төртіншіден, оңай олжа табу үшін барымтамен күн көрудің ... ... ... одан ... Ыбырай Алтынсарин
шығармаларының тілге жеңіл, жүрекке жылы тиетін, ... ... ... ... құнды жақтары осынысында.
Отырықшылық мәселесінің тиімді жақтарын айқындап, тереңдете түсетін
Ыбырай Алтынсариннің екінші шығармасы – ... үй мен ағаш үй» ... ... ... ... ету үшін киіз үйден ағаш үйдің пайдалы екенін айта
келіп: «Мен ... ... ... ... ... ... үйретемін» - дейді. Ыбырай Алтынсариннің балаларға арналған
қай шығармасын алсақ та, онан
37
жас ... үлгі - ... ... болашағына жол сілтерлік, оларға
өмір танытарлық және іс - ... ... мол ... есігі
ашылғандай болады.
Ыбырай Алтынсарин шығармашылығының үшінші көтеретін күрделі мәселесі –
еңбек ... ... ... ... табылады», «Бай мен жарлы баласы»,
бірінші сыныпта өтілетін «Өрмекші, құмырсқа, ... ... ... ... ... ... ... әңгімелері еңбектенсең ғана ойлаған
мақсатыңа жетесің деген ойды жан – жақты дәлелдейді.
Бірінші ... ... ... қарлығаш» әңгімесінде атасы он
жасар баласын жетектеп келе жатып, ұшқан құс, жүгірген аңдар ... ... ... бір жан жоқ екенін айтады. Бәрі де ... - өмір ... ... ... хан» ... жеті жасында жетім
қалған Сәтемір ... бала ... ... үйдің төбесіне шығу үшін
қаншама әрекет жасағанын ... ... ... ... ойнап жүргенін
ақылсыздық деп табады. Артынша қалаға келіп, біреудің қолында жалшылық ... ... ... ірі оқымысты болып шығады.
Адамның барлық қабілеті мен іскерлігі, таланты мен талабы тек еңбек
арқылы ғана көрінетінін ... ... ... ... ... да оқушысын нақтылы сендіріп, соған қызықтыратын шынайы ... Қай ... ... да оқи ... ... үлкен суреттер жасауға
болады. Әңгіменің баланы қызықтыратыны, оларды ойға ... іс ... ... ізгі ... де ... процесі тақырыбына Ыбырай Алтынсарин әңгімелері бірінен – ... ... ... – бірі ... әр ... ... ... күшті жақтары бар. Мұны оқыған бала әрқашан пайдалы, ... ... ... ... ... ... Әрқашан ата – анаға
болысу борышты міндет деген қорытындыға келеді. Ал ... ... ... сеземін біле бастауы еңбек етуге төселуден, еңбекті
38
сүйе білуден пайда болады. Бұл әңгімелердің ескірмейтін, ... ... осы ... ... ... ғана ... мұратыңа жетуге болатынын,
өмір сүру жеңіл болатынын ескертеді...
Ыбырай Алтынсарин еңбек еткен адамдарды өмір ... мол, ... ... да ... бар, ... ... ... және ешқандай
арамдық, зұлымдық істерді білмейтін, қалың бұқараның жайдары өкілі ... Ақыл да, ... ой да, оның әр ... ... де, қиын –
қыстау кезеңде жол тапқыштығы да еңбектену ... ... ... ... ... ... Бұған қарама – қарсы еңбекті
сүймейтін, ел үстінен күн көретін тоғышарларды, ... тап ... ... «Бай мен жарлы баласы» әңгімесінде жастайынан
шаруаға араласқан, еңбек еткен, жас болса да өмір ... көп ... ... Үсен ... тәжірибеге сүйеніп, ақыл – парасатқа салып, көшкен
елдің жаңа ... ... ... Ата – аналарымен аман, сау табысады. Бұл
әңгімеде де екі нәрсені бір – ... ...... ... салыстыра
суреттеу тәсілі бар...
Балалар мен жас өспірімдерді өнер – білімге шақыру, ... жер ... ... ... ... түсіндіру, оларға
еңбек етудің артықшылығын ұғындырумен қатар, Ыбырай Алтынсарин шығармасының
көтеретін төртінші мәселесі – балаларды ... ... ... Осы идеяның бәрі де баланы оқыту, үйрету, тәрбиелеу
процесі арқылы іске ... ... ... дұрыс түсінген, дұрыс
шешкен...
Ыбырай Алтынсарин балаларға арналған шығармаларында қандай тақырыпта
жазса да ... нені ... етіп ... ... еді ... ... ... қызықты материал іздейді. Жазған әңгімесін ... ... өзі ... ... ... іс - ... отырады.
39
Қорыта айтқанда, балаларға арналған көркем әдебиет Ыбырай Алтынсарин
жазғандай жас өспірімдерді өскелең мәдениетке жетелейтіндей өмір ... үшін ... ... ... болуға тиіс.
Бастауыш сыныптан бастап Ыбырай Алтынсариннің шығармаларының тәрбиелік
жағын оқушыға баса түсіндіру ұстаздың міндеті деп білеміз.
Бастауыш ... ... ... ... ... ... ... мен сынып айырмашылығына қарай бағдарлама бойынша беріліп
отырады. Бірінші сынып оқулығының ... ... ... ... ... үзінді берілуінде үлкен мән бар. Бұл Ыбырайдың өзінен кейінгі
қазақ халқының жас ... жас ... ... ... азаны, ұран, бүгінгі
таңда мектеп табалдырығын аттаған баланың алғаш айтатын ұранына айналған.
Бұл Ыбырайдың ... ... «Сөз ... деп берілген толық ұзақ жолды
өлең. Бастауыш сыныптың бірінші – екінші ... ... ... Бұл ... ... ... қара сөзбен түсіндіріп оқу ... ... айта ... тек оқу – білім ғана ... ... ... Сендердің еңбектерің ол – оқу.
«...Сауысқанның тамағы,
Шоқуменен табылған.
Өнер – білім бәрі де,
Оқуменен табылған...» ... өлең ... ... ... ...
жауап арқылы түсіндірген дұрыс. Оқушы өз оқуының ... не ... ... ... түсіндіру керек. Сынып бөлмесінің оқушыға
жақсы ... ... ... ... суреті мен осы «Кел, балалаар,
оқылық» өлеңінен ... ... ... ... сыныптың әліппе оқулығында берілген «Бір уыс мақта»
(121-бет), «Мақта қыз бен мысық» ... ... ... ...... беріле бастайды.
«Бір уыс мақта» (121 – бет)
Бір кішкене қыз ... ... ... отыр ... шешесі қасына
40
отырып ақыл айтты:
- Балам, дүниедегі жаратылған жанды, жансыздардың ешқайсысының ... ... ... ... ... - ... мақтаның қиқымын терезеден лақтырып, далаға тастайды да:
- Ана, осы ... ... ... ... - ... Мақтаның қиқымын бір торғай алып кетті, оны не қылады? – деп
сұрады.
- Көрдің бе ... күн ... ... ... ... ... Ол
мақтаны жас балапандарына мамық етеді – деді.
Әңгіменің мазмұнын мұғалім түсіндіріп болған соң, мынадай тәрбиелік сөз
айту ... ... ... ... ... ... ... ата – ананың тапқан
еңбек ақысын босқа ... таза ... ... ... қараулары керек. Қаламсап, оқу құралдарына ұқыпты қарап, оқу
жылының аяғына дейін кітаптарын жоғалтпай таза ұстау, ... ... ... ...... ... үйрету керек.
- «Мақта қыз бен мысық» (134 – бет ... ... ... ... түсіндірумен бірге сыныпта көрініс көрсеткен
дұрыс. Сиырдың, мысықтың ....маскасын бастарына кигізіп соларша
сөйлетуге болады. Бұл ертегі ... ... ... ... ... ... өсімдікке тіршілік үшін өздеріне қажетті күтім
керектігін балаға ... ... ... ... күту – ... ... ... арам шөптен тазалап, әр
уақытта күте білсең, ол өз жемісін ... ... ... ... ... ... ... - дегенді айтып отыр.
1 сыныптың ана тіліндегі «Өрмекші, ... ... ... мәтінді түсіндіріп болған соң, ата – анаңа ... іні ... ... ... ... таза ұстауға ат салыс. Жора –
41
жолдастарыңа көмектес. Босқа ... – деп ақыл айту ... Үйге ... күн ... «Ата – ... ... ... еңбегім» - деген
тақырыпта шығарма жазып келуді тапсыруға болады. ... ... ... ... ата – ана, мектепте ұстаздар жастайынан еңбек етуге
тәрбиелеулері керек.
3 – сыныпта өтетін «Өзен» ... ... ... ... «Су – ... ... ... айтамыз. Өзен, көл, тоған суларын ... шөп ... ... ... адамның азаматтық борышы екенін түсіндіре отырып,
суды ... ... ... ... екенін ұғындырамыз.
Сабақта пәнаралық байланысты жүзеге асыру үшін өлеңді оқытып болған соң
сыныпты үш топқа ...... - ... ... өзен ... байланысты сурет салуды
тапсырамыз. Бұл бейнелеу өнерімен байланыстылығы.
2 – топқа - өлеңдегі етістік сөз табын тауып дәптерлеріне ... ... ... Бұл ... тілімен байланысты.
3 – топқа – «Табиғаттың пайдасы» деген шағын ... ... ... ... ... ... ... бастауыш сыныпта өту жолына зерттеу –
тәжірибелер жасадым. Тәжірибелі мұғалімдердің, озат ... іс ... ... ... ... ... өзім ... сабақ өтіп,
солардың қорытындысы негізінде курстық жұмыс жазып қорғадым. Толықтырып осы
диплом жұмысымды ... Енді ... ... өзім ... ... Ыбырай Алтынсариннің 1, 3, 4 – ... ... ... ... ... ... ... сыныпта «Әліппе» оқулығы «Кел,
балалар, оқылық» атты ... ... ... ... ... ... атты ... берілген. Төртінші сыныпта «Ана тілі» оқулығында
«Таза бұлақ» атты ... бар. Енді осы ... жеке – жеке ...... Әліппе.
Сабақтың тақырыбы.
Ы.Алтынсарин «Кел, балалар, оқылық!»
Сабақтың мақсаты:
Ыбырай Алтынсаринді таныту, өлеңмен таныстырып, мазмұнын ашып беру,
мәнерлеп оқуға, шапшаң ... ... осы өлең ... ... ... көп білуге тарту.
Тәрбиелік: өлеңнің мазмұнын түсіндіру арқылы балаларды білімділікке,
адамгершілікке және өнегелі болып өсуге тәрбиелеу.
Дамытушылық: оқушыларға ... беру ... ... қорларын, тіл
байлығын, білімге деген құштарлық, дүниеге көзқарастарын дамыту.
Әдісі, түрі: танымдық сабақ.
Пәнаралық байланыс: тарихпен, ән сабағымен.
Ғылыми ізденіс: ауызша ... ... ... ... ... ... ойын ... плакатқа
жазылған мақал – мәтелдер. Плакатты сурет.
Сабақты бастамас бұрын Қазан төңкерісіне дейінгі және кейінгі кезеңдегі
сауатсыздық мәселесі туралы кіріспе әңгіме айтамын.
- ... ... біз өмір ... ... ... жоқшылық,
сауатсыздық бар ма?
Жоқ, біз қазір көркейген, дамыған, гүлденген бейбіт заманда, егеменді
елімізде өмір сүріп отырмыз. Оқуға да, ... ... да ... ... Ал,
ерте кезде, яғни, Қазан төңкерісіне дейін ешқандай оқу, сызу болмады,
елімізде ... ... Ата – ... ... ... ... Олар ... жейтін тамағы мен киетін киімін ғана біліп отырған,
кей кезде ол да болмаған. Сондықтан, ... ... ... ... тамағын
тапқан, ал сендер сияқты балалар ... ... ... ... аяусыз түскен, олар да мал соңында аш, жалаңаш ... күн ... ... оқу – ... ... ... халық басынан кешірді. Бірақ соның өзінде сол кезде ... ... сөз ... ... ... ... әншілер,
даналарымыз көп болған. Олардың аузынан шыққан ... ... ... ... ... ... ... жеткен. Халықтың осындай жұпыны өмірін
көріп, қараңғылықтың шырмауынан алып шығуға әрекет жасаған, ... көп. Олар – ... ... ... ... Абай ... – ұлы ақын, ағартушы аталарымыз (суреттерін көрсетемін).
Осындай ... ... ... ... ... ... ашқан, қазақ
алфавитін құрастырған, алғаш әліппе жазған ұлы ... ...... Ол 1841 жылы Қостанай облысы, Затобал ауданында туған.
Сендерге арнап көп әңгіме, өлеңдер жазған. Оның өлең, ... ... мол. Сол ... ішінен бүгін сендермен «Кел, балалар,
оқылық!» атты өлеңін оқып танысамыз.
Мәтінмен жұмыс.
- Мен ... ... ... ... ... сендер дұрыс отырып, мұқият
тыңдаңдар.
«Кел, балалар, оқылық!
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!
Оқысаңыз балалар,
Шамнан шырақ жағылар,
Тілегенің ... – ақ ... ... ... ... ... табылған!
44
Өнер - білім бәрі де,
Оқуменен табылған!
Балалар! Бұл өлең атына байланысты неге шақырып ... ... ... ... ... ала білсең, көңіліңе тоқи білсең
көзің ашылады, көкірегің оянады, керек нәрсенің барлығы осы білім
арқылы келеді», - дейді.
- ... бұл өлең ... ...... ... ... Ол үшін
біз не істеуіміз керек? Ол үшін ерінбей оқуымыз керек.
Сауысқан да ерінбей шоқып тамағын табады, ал ... оқып өз ... ... ... ... сәті.
- «Кел, балалар, оқылық!» атты өлеңін айтып тұрып түрлі қимылдар жасау
\мазмұнына сай\. ... өзім ... ... ... ... көрсетіп, содан соң
оларға айтқызып тұрып, қимылын өзіммен бірге қайталатамын. Осы сергіту ... ... әрі ... әрі ... ... табылады.
Оқулықпен жұмыс.
Балаларға өлеңді оқытамын. Сонан кейін бірінші сыныпта балалар жүгіртіп
оқи алмайтын болғандықтан ... ... ... ... ... үшін ... байланыстырдым. Ән сазымен айтып, балаларға қосылдырып бір – екі
рет айтқыздым. Ән ... ... ... ... ... бастайды, әрі
тілдері жаттыға бастайды. Мысалы, ... ... деп ... олар
одан кейін «Шамнан шырақ жағылар» келетінін біліп өздері айта бастайды.
«Адасқан сөзді өз ... ... ... орны ауыстырылып жазылып тақтаға ілінеді.
Кел, ... ... ... аударып, өзім оқып беріп, бұрыс –
қатесін ... Кім ... ... сол ... атанады.
Мақал – мәтелмен жұмыс.
Оқу – инемен құдық қазғандай.
Білімді – мыңды жығар,
Білімсіз – бірді ... ... Ал ... балалар, біз кімнің өлеңімен таныстық?
- Ыбырай Алтынсариннің өлеңімен.
- Ыбырай Алтынсарин кім?
- Ағартушы – ұстаз.
- Бүгін қандай өлеңімен таныстық?
- «Кел, ... ... атты ... оқып, таныстық, ән сазын
үйрендік.
- Балалар, бұл өлең бізді неге шақырады?
- Оқуға, білім алуға, өнерлі болуға, ... ... ... Өте ... ... Ал ... ... осы өлең аз да болса жатталып қалды, кім айтып бере
алады?
Осылай сұрап сабақты аяқтаймын.
Үйге тапсырма.
- Балалар, осы өлеңді үйден түгелдей ... ... ... ... да ән ... ... Сонда жаттамаған бала айта алмай қалса ұят
болады. Ол үшін барлығымыз да ... ... ... ... Ана ... тақырыбы: «Өрмекші, құмырсқа, қарлығаш».
Сабақтың мақсаты: еңбек туралы түсіндіру, әңгіменің мазмұнын ашу,
плакаттағы сурет ... ... ой ... ... тақырыбын таптыру.
Кеспе қағаз арқылы шығарманың тілін талдату, шығарма жаздыру.
Білімділік: ... ... ... ... ... ... тұрған көркем сөз айшықтарын талдау арқылы білімдерін жетілдіру.
Тәрбиелік: ... ... ... ... ... ... ... әңгімені талдату арқылы оқушылардың ой - өрісін кеңейту,
сөздік қорын, тіл ... ... ... түрі: сахналық сабақ.
Пәнаралық байланыс: қазақ тілі ... ... , ... ... ... қағаз арқылы тіл ерекшелігін ... ... ... ... ... ... ... өрмекші, құмырсқа, қарлығаштың суретті
плакаты, кеспе ... шие, ... ... ... ... ... ... Алтынсарин кім?
- Ұлы ағартушы – ұстаз.
- Кімнің есінде 1 – сыныпта біз Ыбырай атаның қай өлеңін ... ... ... ... атты өлеңін оқыдық.
- Ал осы өлеңді кім жатқа айтып бере алады?
\ 1 – 2 оқушыға ... ... Бұл өлең ... неге ... ... ... ... алуға үйретеді.
- Балалар, осы оқудың өзі – еңбек деп аталады. Біз оқымасақ,
47
еңбектенбесек бізге еш ... ... ... келмейді екен. Ол ... ... ... Алтынсарин тек қана оқуға, өнерлі болуға
шақырмайды, ... ... ... ... ... ... Сондықтан,
біз өзіміз еңбектенуіміз керек. Ал, ... ... біз ... ... ... ... жазылған әңгімесімен танысамыз. Ол ... ... ... ... ... түсірейік.
Қандай әңгімелерін білесіңдер?
- «Асыл шөп», «Түлкі мен ешкі», «Асан мен Үсен», Әке мен бала», «Бір
уыс мақта», ... ... ... Ал, енді мына суретке қарап бүгінгі сабағымыздың тақырыбын табайық.
Суретте өрмекші тор құрып жүр, ... ... ... шөбі бар, ұшып
бара жатыр, құмырсқа аузымен дән тістеп, ініне бара жатыр.
Ал, сонымен тақырыбымыздың аты не болды?
«Өрмекші, ... ... ... ... бүгінгі сабағымыздың
тақырыбы ашылды. Енді әрі қарай оқып тақырыптың мазмұнын ашып көрейік.
Оқулықпен жұмыс.
Бір – екі ... ... ... ... ... – жауап арқылы тақырыптың
мазмұнын ашамын.
- Ал, балалар, мұнан біз не түсіндік? Әңгіме не ... ... кім ... ... кейіпкерлер: өрмекші, құмырсқа, қарлығаш.
- Әкесі баласына нені үлгі етіп тұр?
Үш жәндіктің еңбегін әкесі баласына түсіндіріп, сен де ... ... Кім ... ... ... ... ... не істеп жүр?
- Өрмекші – тұзақ құрып, маса – шыбын ... ... ... ... тістеген бидайы бар, қуанып, балаларына апарып
48
беруге асығып, ініне бара жатыр.
- Ал, ... ... ұя ... шөп ... жүр.
- Ендеше, балалар, әңгімеде әкесі баласына ғана айтып тұр ма ... ... тұр ... да ... ... ... осы ... жәндіктердің
ісінен үлгі алыңдар деп тұр екен.
- Сонда бүгінгі таңда біздің еңбегіміз не екен ... ... ... ... ... үйге ... ... қамқоршы бола білсеңдер, бұл да үлкен еңбек екен, балалар!
- Ал енді не түсінгенін кім айтып бере алады?
Мақал – ... ... ... ...... ... ... түсінесіңдер? Әр
оқушының ойын сұрау.
Тақтадағы плакатқа жазылған мақал – мәтелдерге назарларын аударту.
«Еңбек – ... ... ... етіп ас ішсең, балдан тәтті болады».
Тағы қандай еңбек туралы мақал – мәтелдерді білесіңдер?
Жұмбақ шештіру.
1. Бейнетқор көпшілікте көрдім халық,
Күнінде бір ... ... ... ауыр ... ... ... жейді рахаттанып.
(Құмырсқа)
2. Ұзын – ұзын ұзардай,
Ұзыннан аққан сулардай,
Ағаш атқа мінгесіп,
Ұзартып қойған мұнардай.
(Өрмекші)
49
3. Бір ... өзі ... өзі ... ... ауды оң мен солға,
Тартқанда машинасын оң мен солға
Табады қаражатын сонда.
(Шыбынға өрмек құрған өрмекші)
Кеспе ... ... ... ... ... ... оқып бер.
Әңгімеде «сауал сұрайды» деген сөздің орнына басқа бір ... ... ... ... ... ... ... сөзді тап.
- Олай болса, шырағым, бұл кішкентай жәндіктердің ісі, ... ... ... ... ... ... өлеңімен қорытындыладым.
Гүл өсірсең терлеп,
Мұның аты – еңбек.
Кесте тіксең зерлеп,
Мұның аты – еңбек.
Сабағыңды жөндеп,
Әзірленсең - еңбек
Қиындықтың бәрін
Еңбек қана ... ...... не береді?», «Менің әкем – нағыз еңбек адамы»
деген тақырыптарға қысқаша шығарма жазуларын тапсырдым. ... ... өз ... қысқаша жазып берді.
Үйге тапсырма.
Әңгімені мәнерлеп оқып, мазмұнын айту, еңбек туралы мақал – ... ... ... Ана тілі.
Сабақтың тақырыбы: «Таза бұлақ»
Сабақтың мақсаты: сұрақ – ... ... ... ... мазмұнын
аштырып, кейіпкерлерге ат қойдыру, әңгімені ... үш ... ойы ... ... таптыру, анкеталық сауалнама жүргізу, жазушы
еңбектерін көбірек білуге үйрету.
Білімділік: ... ... ... ... теңеп берілген
сөздер, мағыналас, қарама – қарсы, қос ... ... ... ... ... оқушыларды табиғатты қорғауға, оны сүйе ... ... ... ... ... ... ой – еркін, ұшқыр қиялын, эстетикалық сезімін
ояту, жазушы шығармаларындағы көркем сөз айшықтарын білгізу арқылы ... ... ... ... ... тілі, табиғаттану.
Ғылыми ізденіс: эксперимент сабақ ауызша тіл көркемдігін салыстыру,
жазбаша анкеталық сауалнама жүргізу.
Көрнекілік: плакаттағы сурет, ... ... ... плакат,
кеспе қағаз.
Сабақтың жүру барысы:
1. Ұйымдастыру бөлімі.
2. Өткен материалдармен жұмыс.
3. Жаңа сабақ.
Таулардан өзен ағар ... ... ... ... ... ... соқса бір қалыпта,
Аралап тау мен тасты арқыраған.
51
Көңілің суын ішсең ашылады,
Денеңде бар ... ... ... ... ... рахат тауып басылады.
- Балалар, бұл – Ыбырай ... ... ... ... ... ... үзінді. Өлеңнің бірінші шумағында таудан сарқырап ... ... де, ... шумағында сол судан барлық азамат, жан –
жануарлар су ішсе ... ... ... ... ... тұр.
Ыбырай Алтынсарин табиғат пен адам өмірін байланыстыра жырлаған.
Ақынның «Өзені» де ... ... ... ... Суға толы ... өмір ... ... тынымсыз ағып, адам, жан – жануар ... ... ... ... ақынның табиғат туралы өлеңдері \поэзиясы\, ... ... ... бастан – аяқ адам тіршілігіне ... да оның ... ... те, поэзиясына үңілсек те ... ... тілі – бәрі бір – ... ... ... ... ... біз Ыбырай Алтынсариннің «Өзен» өлеңіне ұқсас «Таза
бұлақ» атты әңгімесін оқып, танысамыз. Ақын бұл әңгімесінде табиғат суретін
қалай бейнелеген ... ... ... ... бір оқушыға әңгімені мәнерлетіп
оқытамын. Оқып ... соң ...... ... ... ... мазмұнын
талқылатамын. Әңгімені жазушының «Өзен» өлеңімен салыстырамын.
- Ал, балалар, бұл әңгімеде кімдер туралы айтып тұр?
- Үш жолаушы туралы ... ... Үш ... ... ... Бұлақтың басында кездеседі.
52
- Бұлақтың тұрған жері, суы қалай суреттелген?
- Бұлақ бір тастақ жерден шыққан, айналасы қалың ... ... ... ... суы ... ... ... әдемі, таза бұлақ
екен.
-Су шыққан жерге не қойылған?
- Қазандай тасты ойып, қорғаныш қылып қойған.
- Таста не деп сөз ... «Әй, ... ... осы ... ... - деп ... ... оқығаннан кейін үш жолаушының қайсысы бұрын сөйлейді.
- Бірінші – саудагер, екінші – ... ... - ... жас ... ... ішінде қай жолаушы тасқа жазылған сөйлемнің мағынасын дұрыс
түсінеді?
Әр бала өздерінше талдайды.
- Өте дұрыс, балалар, үшінші жолаушы жас жігіт ... ... ... осы ... ... - ... ... жасап баю да емес, жақсылық
жасап міндет қылма деген де емес, ол әрқашанда осы ... ... ... ... ... таза, адал болсын, ешкімді алдама, пәк бол ... ... ... біз де осы бұлақ сияқты көңілімізді таза, адал ұстауымыз
керек. Ешкімді алдамай, шыншыл, бір – ... дос, ... ... ... сендер де осы бұлақ сияқты таза болып өсерсіңдер, сонда
сендерге айналадағының бәрі ризашылықпен, сүйсіне қарайтын ... ... оқу ... ... ... жас ... оқып болған соң ақынның «Өзен» өлеңімен салыстырамын.
- Ал, балалар, не байқадыңдар? «Өзен» атты өлеңі мен «Таза бұлақ» ... ... ... байланыс бар.
- Иә, екеуінде де таудан аққан өзен, бұлақ сулары шыныдай ... ... ... ... ... тазалығымен шақырып тұрғанын,
адам да, жан – жануар да ... ... ... ... ... ... ... Анкеталық сауалнама беру арқылы.
Аса талантты педагог ағартушы, дарынды жазушы, тамаша ақын, жалынды
публицист, көрнекті ... ... ... Алтынсариннің есімі қашан да
болсын уақыт сынынан мүдірмей өтіп, өзінің ... ... ... ... Оның ... өзінің туған жерін, халқын ... ... оған ... ... ... ... ... бағалау.
Үйге тапсырма: Мәтінді оқып, түсінігін айтып келуге жаттығу. «Мен
төртінші жолаушы болсам» - деген ... ... ... ... өнегелі өмірі мен өрісі биік таланты бір ... ... ... да ... ... ... қазақ мәдениетінің тарихында айқын
іздерін қалдырса, қазір де сол асыл да ... ... өз ... ... өзі ... да. ... ... ұлы адам адамзатпен бірге
жасайтын мәңгі өшпес, ескірмес идеяларды көтереді. ... олар ... ... өткеніне қарамастан әрбір жаңа ұрпақ, жас қауымға алыстан
қол созып, «Жол болсын!» айтып тұрғандай болады, уақыт ... ... ... ... мен ... – қасиеті арта түседі. Мәдениетіміздің ... ... дәл ... ... ... ... ... Алтынсарин қалдырған мәдени мұра бүгінгі өскелең оқушы қауымның
қолына ... ... ... ... ... ... ... ерте кездегі
мәдени мешеулігіне байланысты тамаша ағартушының қолымен жасалған асыл
мұрасы ... ... ... таса ... ... одан ... ұлтшыл –
буржуазияшылдардың бұрмалауымен теріс сынға да ... ... ... қай ... де ... ... тыс болып көрген жоқ. Соның
нәтижесінде оның жас ұрпақ, жаңа ... ... ... қандай
жағдайларға душар болғанына қарамастан ескірмей, ... ... ... өз ... ... уақыт, дәуір сынынан толық өтіп біздің
бақытты заманымызға жетті.
Ыбырайдың халық ағарту майданы ... ... ... ... тірі кезінде – ақ көп жұртшылықтың назарын аударды. ... ... даму ... ... құбылыс боп саналатын ... ... шыға ... – ақ «Оренбургский листок»
газетінде ... және ... ... атап өтерлік жағдай. Қоғамдық
өмірге жаңа ғана келген, прогресшіл мәдениет пен озық өнер – ... ... ... ... ... халық сынына түспей тұрып
– ақ жоғары бағалануы
55
Ыбырай Алтынсариннің сол ... ... ... оның ... ... ... ретінде замандастарына танылғанын аңғартып
қоймайды, ... ... ... ... аз ғана ... да ... мазмұны мен мақсатын дұрыс бағалап, оған лайықты үміт ... ... ... әдеби шығармаларының бірден - бір жинағы,
қазақ ... ... төл басы ... ... ... ... ... ұлы ағартушы – ұстаздың мұраларының енгізілу себебі,
Ыбырай Алтынсариннің қазақ жұртшылығын қараңғы түнектен алып шығып, ... ана ... ... ... ... сан ... ұлттық мектептер мен
гимназиялар ұйымдастырып, мектеп және мұғалімдер үшін ... ... ... ... ұлан – ғайыр еңбектері жоғалмақ ... да ... ... ... ... шығармаларын өз жұмыстарында
үнемі басшылыққа алып келеді. ... ... ... түгел дерлік
оқушысына түсінікті, тілі жеңіл, тәрбиелік мәні зор, оқып ... ... ой ... ... әсерлі, көркем бейнеленген және
ойын жеткізуде тілдік стиль ерекшелігі зор.
Мектеп бағдарламасына Ыбырай ... ... ... ... ... жас ... ескере отырып кейбір ... ... Оның қай ... ... да, ... тіл мәдениетін
көркейтуге, дамытуға әсері мол. Оны ... ... ... ... Өзі ... сөзі өшпейді дегендей, өзі жоқ болса да біз үшін оның еңбектері мәңгі
өшпейтін мұра ... ... ... ... ... Ы. ... ... Жазушы, 1991ж.
2. Асқаров А. «Ұлы Тұранның ұлдары», Алматы, 1998 ж. 51-58 б.
3. Алтынсарин Ы. «Таза бұлақ» жин. Алматы, Жазушы, 1988ж.
4. ... Ы. «Екі ... ... ... ... 18 – 21 ... Алтынсарин Ы. «Қазақ хрестоматиясы». Алматы, 2003 ж.
6. Ахметова Ә. «Қазақ балалар әдебиетінің кітапханасы». Алматы, 1992ж.
7. ... Ұ., ... Р. «4 ... ... тілі ... ... Алматы, Рауан 1997 ж.
8. «Алтынсарин әңгімелері». Алматы, Мектеп 1980 ж.
9. Алтынсарин Ы. «Өнер – білім бар жұрттар». ... ... ... ... ... ... 2005ж. ... Әбдікәрімова Т. «Ана тілі оқулығы». 3 сынып. Алматы 2003ж.
12. Әлімханұлы Д. «Бір уыс мақта». Астана, Таным 2003ж. ... ... Х., ... Ә. ... ... оқығанда».
«Қазақстан мектебі» Алматы 1992 ж. 129б.
14. Бәшірова Ж. «Ы.Алтынсарин имандылық туралы». Бастауыш мектеп 2001 ... 20 – ... ... Ә. ... ... қызметі туралы». Алматы
1958ж.
16. Жадрина М. «Ы.Алтынсарин және қазіргі оқулық мәселесі». ... №11 10 – ... ... Н. ... об ... ... 1891ж.
18. Көшімбаев А. «Қазақ әдебиетін оқыту методикасы». Алматы,
1969ж. 81-82б.
19. Қоңыратбаев Ә. «4 – 7 класқа арналған әдебиетті ... ... ... ... И. «Ыбырай Алтынсарин – шағын әңгіме шебері». «Қазақ тілі
мен әдебиеті» №7 – 8, 160 – 161б.
21. ... З. ... ... ... ... оқыту».
Алматы, 2001ж. 4 – 5б.
22. Ламашев Ә. «Алтынсарин туралы естелік». Алматы, 1991ж.
23. Махмова Ж., Тұрсынғалиева Т. «Тіл ... ... ... №7 ... ... С. «Ана ... 2 сынып. Алматы, Атамұра, 2002ж. 4, 61б.
25. Рахметова С. «Ана ... 4 ... ... ... 174, 191б.
26. Сүлейменов Б.С. «Жизнь и деятельность Ибрагима Алтынсарина». Алматы,
1962ж. 27б.
27. Сүлейменов Б.С. ... ... ... Алматы, 1955ж.
28. Сыздықова Р. «Әліппе» 1 сынып. Алматы, Атамұра, 2001ж.
29. ... Ә. ... ... ... ... ... мұғалімі»,
2001ж., №11 90б.
30. Табылдиев Ә. «Ы.Алтынсариннің этнопедагогикалы еңбектері». ... ... №1 ... ... С. ... ... және аудармашы». Бастауыш мектеп, №2,
266 – 267б.
58

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық көзқарасының қалыптасуы37 бет
Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық идеясы мен ағартушылық қызметі7 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет
«Қазақ» газетіндегі көтерілген оқу –тәрбие мәселелері8 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Алтынсарин Ыбырай10 бет
Ахмет Байтұрсынұлы жайлы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь