Оқыту үдерісінде кіші мектеп жаcындағы оқушылардың тілін дамыту тәсілдері

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 Кіші мектеп жасындағы оқушылардың тілін дамытудың теориялық негіздері

1.1 Оқу үдерісінің мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6

1.2 Оқу үдерісінде кіші мектеп жасындағы оқушылардың тілін дамытудың психологиялық.педагогикалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10

1.3 Кіші мектеп жасындағы оқушылардың тілін дамытудың ерекшеліктері.. 14

2 Оқу үдерісінде оқушылардың тілін дамыту әдістемесі

2.1 Оқыту үдерісінде кіші мектеп жасындағы оқушылардың тілін дамытудың
әдіс.тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23

2.2 Кіші мектеп жасындағы оқушылардың тілін дамыту шаралары
мен сабақтарының үлгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34

2.3 Тәжірибелік.эксперимент жұмыстарының нәтижелері ... ... ... ... ... ... .47

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59
Кіріспе

Зерттеудің көкейтестілігі: Елдік пен еркіндікті аңсаған қазақ елі бүгінде іргесін бекемдеп, саяси-экономикалық, әлеуметтік жағынан өркениетті елдер қатарынан орын алуда.
Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев: «Сіздер мен біздер тек болашақ буынды ғана емес, жалпы адамзаттық қадір-қасиеттердің мән-маңызын түсінетін жаны да, тәні де таза, білімді, жан-жақты, мәдениетті, патриот азаматтар болуын тәрбиелеуге міндеттіміз»-деп атап айтты.
Жаңа ғасырдың мектебі жаңаша өмірге дайын болу үшін жаңару үрдісіне бар ынтасымен бейімделу. Ең бірінші дұрыс бағыт таңдай білу керек. Сол бағыттың бірі – ұлттық ерекшелікке, ұлттық педагогикаға сүйене, уақыт ерекшелігін ескере отырып, дамыта оқыту көзқарасын тәлім тәрбие беру ісіне қолдану.
Өтпелі кезең өзгерістеріне орай халыққа білім беру жүйесі де, реформалануда. Білім беруді қоғам мүддесіне сәйкес қайта құру, оқыту мен тәрбиелеу мазмұнын жаңарту, әдебиет пен мәдениетті өркендету бағытында бірсыпыра шаралар жүзеге асырылып, жас ұрпаққа жаңа оқу бағдарламалары мен оқулықтары, оқу-әдістемелік құралдары жасалып, мектеп өміріне енгізілді. Мұнда көздеген ең басты мәселелердің бірі – болашақта қоғам мүддесін өтеуге қабілетті, жан-жақты дамыған, өз еліне сүйіспеншілігі зор тұлғаны қалыптастыру. Бұл міндеттер мемлекеттік құжаттарда, Қазақстан Республикасының Конституциясында, «Тіл туралы» Заңдарында т.б. атап көрсетілген.
Қазіргі заманда Қазақстанның өзіне ғана тән ұлттық сипаты бар білім беру жүйесін одан әрі дамыту, білім беру сапасында әлемнің басқа да алдыңғы қатарлы беделді де, белді елдерімен қатар жұмыс жасау, қазақ тілін дамытуда өзіндік үлес қосу, бүкіл әлемдік деңгейге көтеру, білім беру ісінде әлеуметтік кеңістікке шығу алдағы тұрған міндеттер.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында «Білім беру жүйесінің басты міндеті - ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтары, ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға және кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау, оқытудың жаңа технологияларын енгізу,білім беруді ақпараттандыру, халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» деп, білім беру жүйесін одан әрі дамыту міндеттері көзделеді.
Келер ұрпаққа қоғам талабына сай тәрбие мен білім беруде мұғалімдердің инновациялық іс-әрекетінің ғылыми-педагогикалық негіздерін меңгеру-маңызды мәселелердің бірі.
Бүгінгі таңда Қазақстанда Ш. Қаланованың, Ж. Қараевтің, Ш.Таубаеваның, Қ. Қабдықайыровтың, С. Көшімбетованың ғылыми зерттеулерінде оқытудың жаңа технологиялары жан-жақты қарастырылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. «Қазақстан Республикасының Конституциясы» Алматы 2003ж
2. Қазақстан Республикасының «Тіл туралы заңы» 1999ж
3. Назарбаев Н.Ә «ҚР- 2015 дамыту тұжырымдамасы»
4. Әбиев Ж. Ә., Бабаев С. Б.,Құдиярова А. М. Педагогика. Алматы. Дарын. 2004 ж
5. Қоянбаев Ж. Б., Қоянбаев Р. М. Педагогика. Алматы 2002 ж
6. Рахметова С. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» Алматы 2003 ж
7. Педагогика және психология қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі Алматы 2002 ж
8. Педагогикалық энциклопедия
9. Т. С. Сабыров «Оқыту теориясының негіздері» Алматы 1992 ж
10. Бастауыш мектеп журналы 2005 № 9
11. Бастауыш мектеп журналы 2006 № 3
12. Бастауыш мектеп журналы 2007 № 10
13. Бастауыш мектеп журналы 2008 № 3
14. Бастауыш мектеп журналы 2009 № 8
15. Бастауыш мектеп журналы 2010 № 9
16. Құнанбаев А. Қара сөздері 1993
17. Байтұрсынов шығармалары. Алматы 1993
18. Жұмабаев М. Педагогика. 1992
19. Аймауытов М . Педагогика. Алматы 1999
20. Құдайберді ұлы А. Алматы
21. Тәжібаев Т. «Жалы психология» Алматы 1996
22. Муканов М. «Жас ерекшелік психологиясы» Алматы 1982
23. Балаубаев С «Психология» Алматы 1996
24. Жарықбаев Қ. «Психолоия» Алматы 1993
25. Сыздықова Р. «Сөздер сөйлейді» Алматы 2004
26. Ғабдуллин М. «Қазақ халқының ауыз әдебиеті» Алматы 1996
27. Адамбаев Б. Тозған қазды топтаған қарға жейді.
28. Рахметова С. Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытудың ғылым әдістемелік негіздері. Алматы дис. Пед ғыл. Док. –Алматы 2000
29. Жиенбаева С. «Мектепалды балаларын еңбекке баулудың ғылыми педагогикалық негіздері» Алматы 2002
30. Сайлауова Н. «Балабақшадағы мектепалды топтарының бастапқы экологиялық мәдениет негіздерін қалыптастыру» Алматы 2004
31. Божович Л.И. Личность и ее формирование в детском возрасте М., 1968
32. Мухина «Мектепке дейінгі балалар психологиясы» Алматы 1986
33. Кпафцорв Е.Е Психолгические проблемы Алматы мектеп. 1986
34. Люблинская А. Детская психология М.1971
35. Непомнящая Н.И. Становление личности ребенка. М 1992
36. Венгер Л.А Психология 1988
37. Жаңа мектеп журналы 1992
        
        Мазмұны
Кіріспе --------------------------------------------------------------------
----------------------3
1 Кіші мектеп жасындағы оқушылардың тілін дамытудың теориялық негіздері
1. Оқу үдерісінің мәні ----------------------------------------------------
------------------6
2. Оқу үдерісінде кіші мектеп жасындағы ... ... ... ... ------------------------------------
-------10
1.3 Кіші мектеп жасындағы оқушылардың тілін дамытудың ерекшеліктері-- 14
1. Оқу үдерісінде оқушылардың тілін дамыту әдістемесі
1. Оқыту үдерісінде кіші ... ... ... ... ... ... Кіші мектеп жасындағы оқушылардың тілін дамыту шаралары
мен сабақтарының үлгілері --------------------------------------------------
--------------34
2.3 Тәжірибелік-эксперимент жұмыстарының нәтижелері ... ... ... ... ... ... Елдік пен еркіндікті аңсаған қазақ елі
бүгінде іргесін бекемдеп, ... ... ... ... ... орын ... Н.Ә. ... «Сіздер мен біздер тек болашақ буынды ғана
емес, жалпы адамзаттық қадір-қасиеттердің ... ... жаны ... де ... ... ... ... патриот азаматтар болуын
тәрбиелеуге міндеттіміз»-деп атап ... ... ... ... ... ... болу үшін жаңару үрдісіне
бар ынтасымен бейімделу. Ең ... ... ... ... білу ... ... бірі – ұлттық ерекшелікке, ұлттық педагогикаға сүйене, уақыт
ерекшелігін ескере отырып, дамыта оқыту ... ... ... беру ... ... өзгерістеріне орай халыққа білім беру жүйесі ... ... ... қоғам мүддесіне сәйкес қайта құру, оқыту мен
тәрбиелеу мазмұнын жаңарту, әдебиет пен ... ... ... ... ... асырылып, жас ұрпаққа жаңа оқу бағдарламалары мен
оқулықтары, оқу-әдістемелік құралдары жасалып, мектеп өміріне ... ... ең ... ... бірі – ... ... ... өтеуге
қабілетті, жан-жақты дамыған, өз ... ... зор ... Бұл ... мемлекеттік құжаттарда, ... ... «Тіл ... ... т.б. ... заманда Қазақстанның өзіне ғана тән ұлттық сипаты бар білім
беру жүйесін одан әрі ... ... беру ... ... басқа да алдыңғы
қатарлы беделді де, белді елдерімен қатар жұмыс жасау, ... ... ... үлес ... ... әлемдік деңгейге көтеру, білім беру ісінде
әлеуметтік кеңістікке шығу ... ... ... ... «Білім туралы» Заңында «Білім беру жүйесінің
басты ... - ... және ... ... ... ғылым мен
практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға және кәсіби
шыңдауға ... ... алу үшін ... ... ... оқытудың жаңа
технологияларын енгізу,білім беруді ақпараттандыру, ... ... ... ... деп, ... беру жүйесін одан әрі дамыту
міндеттері көзделеді.
Келер ұрпаққа қоғам ... сай ... мен ... беруде мұғалімдердің
инновациялық іс-әрекетінің ғылыми-педагогикалық негіздерін меңгеру-маңызды
мәселелердің бірі.
Бүгінгі таңда Қазақстанда Ш. ... Ж. ... ... ... С. ... ... ... оқытудың жаңа
технологиялары жан-жақты қарастырылады.
Елбасымыз Н.Назарбаевтың ... - 2030» ... ... арнаған
Жолдауында «Біздің жас мемлекетіміз өсіп, жетіліп, кемелденеді, біздің
балаларымыз бен немерелеріміз онымен ... ер ... өз ... да ... ... өрісі биік, денсаулықтары мықты өкілдер болады.
Олар бабаларының игі дәстүрлерін сақтай отырып, қазіргі заманғы ... ... ... істеуге даяр. Олар қазақ, орыс, ағылшын
тілдерін еркін меңгереді, олар ... ... ... ... ... ... ... әрі сыйлы өз елінің ... ... ... ... ... ... бүгінгіден гөрі нұрлы болуына ықпал
етіп, ... ... алға ... ... күш – білімге тән. Жас
мемлекетіміздің болашағы - бүгінгі мектеп ... ... ... ... олардың табиғи қабілеттерін, нақты мүмкіндіктерін ... ... ... - ... ... ... мәселесі.
Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуы жаңа ұрпақты өз ана тілінде
оқытуға, білім ... ... ... ... ... ... туғызды. Ата-бабадан бүгінгі күнге жеткен тарихи мұраларды таныту
халық қазынасы ауыз әдебиеті, балаларға арналған көркем әдеби шығармаларды
кеңінен ... ... ... ... Бұл ... ел президенті
Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдаған үндеуінде: «... біз тарихи
мүмкіндіктерді, ... ... ... ... ... ... ... үзіліссіз жүзеге асыруға тиіспіз. Осы арқылы жастарды
адамгершілікке, өз ... ... ... ... - дей ... «бәріміз де бала кезімізде халық ауыз ... ... бай ... ... ... Қазақ ертегілерін, батырлар
жырларын оқымаған қазақ ... жоқ ... деп ... - ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту
жөнінде С.Рахметованың «Бастауыш сынып оқушыларының тілін ... ... ... жарияланып, оларды ойын арқылы оқушылардың тілін
дамытудың маңыздылығын байқадық.
Білім беру мекемелерінің қазіргі жаңа құрылымы мен ... жаңа ... ... ... ... пен жаңа ... ендіру
міндеттерін шешуді талап етуде. Мұның өзі бастауыш мектепте оқушының ... ... мен ... қалыптастыруда маңызы зор екендігін
айғақтайды. ... ... ... оқу ... ... мазмұны мен ерекшелігін, ... ... ... ... ... ... ... “Оқу үдерісінде кіші мектеп жасындағы
оқушылардың тілін ... ... деп ... ... кіші ... ... ... тілін дамытудың
теориялық және әдістемелік жолдарын айқындау.
Зерттеу объектісі: кіші мектептегі оқу-тәрбие үрдісі
Зерттеу пәні: тіл ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие үрдісінде балалар
әдебиетінің ілімдік және тәрбиелік мүмкіндіктері мен ... ... ... ... оны ... ... тиімді әдіс-
тәсілдері айқындалып, оқу-тәрбие үрдісіне енгізілсе, онда балалар ... ... ... ... ... және оқушылар тілін дамытуда
оқу үдерісіндегі пайдаланудың тиімділігі артады,
Зерттеу міндеттері:
- Оқушылардың жеке және дара ... ... ... ... ... ... Оқу пәнінің мақсаты, мазмұны мен көлеміне қарай ойындарды жүргізу;
- Ойындарды жүргізу барысында әділдіктің болуын қамтамасыз ету;
- Оқу ... ... ... сай ... ... ... ... оқу дағдыларының қалыптасу дәрежесі есепке алу;
- Оқу еңбегі процесінде қалыптасқан ұстаз бен оқушы арасындағы қарым –
қатынасты ескеру.
Зерттеудің әдістері: ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан талдау, мектептегі
озық тәжірибелерді жинақтау, оны оқу-тәрбие үрдісінде қолдану, ... ... ... ... ... ... тұрғыда өңдеу.
Зерттеу нысанасы: Эксперименттік жұмыс Ақтоғай ауданы ... ... орта ... ... Экспериментке 10 оқушы
қатысты.
Диплом құрылымы: Диплом ... екі ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Кіші мектеп жасындағы оқушылардың тілін дамытудың теориялық негіздері
1.1 Оқу үдерісінің ... ... ... ... екі басты бірліктің біреуі –
оқу процесі. Бұл процесс өте күрделі, сипаты жағынан ол тек ... ... ... ... ... мүмкін. Сондықтан оған толық та жан-жақты
анықтама беру ... ... Оқу ... əр текті жəне табиғаты жағынан
əртүрлі көптеген жағдаяттардың мың санды байланыстары мен ... ... ... көптігі де осыдан болар.
Ежелгі жəне ортағасырлық ойшылдардың шығармаларында “оқу”, “оқу үдерісі”
ең алдымен ... - ... ... ... ... (преподавание) білдірген.
Ғасырымыздың басында оқу ұғымы енді осы ... ... екі ... ... қызметі мен оқып- үйренуді қамтитын болды. ... – оқу ... ... ... ... ал оқып- үйрену (учение)
ұсынылған білімдерді игеруге ... ... ... ... ... «оқу» ұғымы оқушылардың танымдық ... ... ... ... іс-əрекетін де, мұғалімдер мен
оқушылардың ... ... де ... ... Мұғалім мен оқушының
бірлікті іс-əрекеті болған оқу процесінің мəні ... мен оқып ... ... Бүгінгі түсінім тұрғысынан оқу келесі белгілерімен
сипатталады: 1) екі ... 2) ... мен ... ... ... басқарым мұғалім тарапынан; 4) жоспарлы ... жəне ... ... жəне ... 6) ... жасы даму ... сəйкестік;
7) оқушылардың дамуы мен тəрбиесіне жетекшілік.
Оқу үдерісі екі тарапты сипатқа ие. Оның ... ... ... екі ... ... тұрады: оқыту – мұғалімнің оқу материалын
меңгеруге орай ұйымдастыратын оқу-үйрету іс-əрекеттері жəне оқып ... ... ... ... ... іс-əрекеттері. Бұл екеуі ... ...... ... ... оқу ... негізінде мұғалім үшін осы процесс мазмұнының базалық бірліктері
болып есептелетін, əрі оқушылар ... ... тиіс өнім ... ... жəне дағдылар жатады.
Оқып-үйренудің аса маңызды элементі – сеп-түрткілер (мотивтер). Қандай
да оқу əрекеттерін не тұтастай оқу ... ... ... ... осы ... ... алады. Оқуға қызықтыратын мотивтер түрі көп, əрі сан
қилы. Олардың əрқайсысы өз алдына дербес ... ... ... ... байланыста оқушының білімді игеруіне себепші болады. Ақыл-ой
əрекеттеріне ынталандырушы сеп-түрткілер қатарында танымдық ... ... ... ... Бұлардың жоғары деңгейде дамуы үшін шынайы
ғылыми мазмұны жəне ... ... ... ... де ... ... қажет.
Оқу үдерісі – шынайы болмыстағы қиын да қыстаулы, күрделі процесс. Ол
өз ішіне көптеген құрылымы, деңгейі əр ... жəне ... ... ... сан қилы ... мен ... қамтиды.
Сондықтан да «оқу процесі» түсінігіне толық жəне жан-жақты анықтама ... ... да ... ... педагогика ғылымында «оқу процесі» ұғымына
орай келесідей анықтама қабылданған: «Оқу процесі – бұл оқу ... ... ... ... жəне ... ... іске ... бағытталған
оқытушы мен оқушы арасындағы мақсатты бағдарлы өзара байланысты ... ... екі ... ... ие. Оның құрамы өзара табиғи
байланыстағы екі ... ... ... ...... оқу материалын
меңгеруге орай ұйымдастыратын оқу-үйрету іс-əрекеттері жəне оқып үйрену –
білім меңгеру мақсатындағы оқушының ... Бұл ... ... ...... ... жанастыратын оқу мазмұны.
Оқу негізінде мұғалім үшін осы процесс ... ... ... ... əрі оқушылар тарапынан игерілуі тиіс өнім ретінде білім,
ікерлік жəне ... ... аса ... ...... ... Қандай
да оқу əрекеттерін не тұтастай оқу істерін орындай отырып, ... осы ... ... алады. Оқуға қызықтыратын мотивтер түрі көп, əрі сан
қилы. Олардың əрқайсысы өз алдына дербес ықпал жасамай, ... ... ... ... ... ... ... болады. Ақыл-ой
əрекеттеріне ынталандырушы сеп-түрткілер қатарында танымдық қызығулар мен
қажеттердің маңызы ерекше. Бұлардың жоғары ... ... үшін ... ... жəне ... мақсаты бағдарында ұйымдастырылған
белсенді де дербес таным қажет.
Оқу үдерісі – ... ... ... ... ынталандыру жəне
ұйымдастыру қызметтерін атқарады. ... бəрі ... іске ... ... іс-əрекетті дұрыс ұйымдастыру, оқу міндеттерін тиімді
жоспарлау үшін олардың əрбірін өз алдына ... ... ... ... беру ... ең ... ... іскерлік,
дағдыларды, шығармашылық іс-əрекет тəжірибесін қалыптастыруға бағытталады.
Білім – бұл деректер, мəлімет, ұғымдар, ережелер, ... ... мен ... ... ... есте ... қажеттікке орай
қайта жаңғырту.
Оқу барысында ғылыми білімдер тұлға меншігіне ... оның ... енуі ... Бұл қызметтің іске асырылуынан білім ... жəне ... оның ... мен ... қамтамасыз
етіледі. Оқушы ғылым негіздері мен іс-əрекет ... ... ... ... ... ... ... білу негіздері қаланып,
оларды тұрмыстық міндеттерді шешуге қолдануға үйренеді.
Білім беру ... ... ... оқушыға тек білімін игертіп ... ... ... мен ... ... ... болады.
Іскерлік – бұл адамның ережелерге сүйене отырып, ... да ... ... ... ... ... іскерлік дегеніміз – білімді
практикамен байланыстыра қолдану тəсілдерін, жолдарын меңгеру.
Дағды – бұл саналы іс-əрекеттің автоматтандырылған бірлігі. Басқаша айтсақ,
дағды – ... ... ... дəрежеде жетілген іскерлік.
Іскерлік жаттығулар нəтижесінде қалыптасады. Дағды қалануы үшін көп санды
қайталаулар қажет.
Іскерліктер мен дағдылар ... ... жəне ... ... ... оқу іскерліктері мен дағдылары нақты оқу пəні мен белгілі ... ... ... ... ... химия пəндері бойынша
– зертханалық тəжірибелер өткізу, заттай көрнекіліктер ...... ... ... ... компас не басқа
құралдарды қолдану; математикадан – ... ... ... ... ... жəне т.б. жұмыс іскерліктері ... ... тыс оқу ... оқушылар барша пəндерге қатысы бар
жалпы оқу іскерліктері мен дағдыларын да игереді. Мысалы, оқу жəне ... ... ... ... ... ... ікерліктері; оқулық,
анықтамалар, библиографиялық тізімдермен жұмыс.
Оқу үдерісі білім беру ... бір ... ... міндеттерді де
іске асырып отырады. Оқудың тəрбиелік қызметтері осы əлеуметтік процестің
өз табиғатына орай ... ... оқу ... ... ... ғылыми дүниетанымы, табиғат, қоғам жəне ойлау заңдылықтарын
пайымдау, қоғамдық ... ... ... ... əрі оған байланысты
заңдарға бойсыну қабілеттері қалыптасады. ... ... ... ... ... ... құндылық жəне құндылықты бағыт-бағдарлар
да осы оқу процесінде ... ... ... ... ... ... білім мазмұнынан келіп шығады. Əр оқу пəнінің
өзіндік тəрбие мүмкіндігі бар. ... ... ... гуманитар жəне əлеуметтік-экономикалық пəндердің тəрбиелік
маңызы басқа кəсіби ... ... өте ... ... тəрбиелік ықпал мұғалім мен оқушы, оқушылардың өзара
қатынасына жəне ұжымдағы психологиялық жағдайға байланысты. Педагогикалық
процесс ... ... ... ... стилдері əрқилы
болуы мүмкін: əміршіл-əкімшіл, демократиялық, ... Бұл ... ... ... ... ... ... ізгілікті
(гуманистік), сыйластық қатынас жасауы, шəкірттерге белгілі шамада дербес,
өз бетінше жұмыс істей алу ... беру жəне ... оқу ... ... сенім білдіруі. Осылардың бəрі бірге оқушыға білім
беру процесінің тең құқықты субъекті болатынын танытып, оның ... ... ... Оқу ... ... ... ... алайда ол тəрбие кейде қисынсыз бағытқа да бұрылып кетуі ықтимал,
сондықтан ... ... ... іске ... оқу ... оның ... ... мен əдіс, формаларын ... ... ... ... ... алған жөн.
Білім беру жəне тəрбиелеу қызметтерімен бір қатар оқу ... ... ... да ... ... ... ... отырып, оқушы жан-жақты
дамуы тиіс, яғни тұлғаның сөйлеу тілі, ой толғауы, сезімдік жəне ... ... ... қабілет-қасиеттері ілгері даму
өзгерістеріне келеді. ... басы - ... ... - бұл аса ... ... ... ... мұғалім қаруы болған білім мазмұны,
ол қолданған оқу формалары мен əдістері, сондай-ақ оқушылардың белсенді,
саналы да ... ... – бəрі де даму ... ... оқу ... ... қызметін атқаратыны сөзсіз,
дегенмен оның ... іске асуы ... ... ... ... ... мен тəжірибесінде дамыту мақсатына орай ерекше оқу
технологиялары нақтыланған:
- ... ... ... дамыту бағыты (И.Я.Талызина);
- теориялық материалдар көлемін арттыра беру (Л.В.Занков);
- жоғары қарқын жəне қиыншылық ... ... ... ... өз оқу ... ... қамтамасыз ету (Л.В.Занков);
- проблемді оқыту (А.М.Матюшкин, М.И.Махмутов);
- оқудың дамытушы ... ... ... (И.Я. ... М.Н.Скаткин);
- оқудағы мазмұндық ... ... ... ... танымдық іс-əрекеттерінің белсенділігін көтеру əдістерін
қолдану (Г.И.Щукин);
- төңіректері қоғам, адам, ... ... ... ... ... дамыту жолдары пайдалану арқылы оқу ... ... ... И.Волков).
Бүгінгі таңда оқудың дамытушылық қызметін жүзеге келтіретін ... ... ... ... жүр ... ... ... жəне дамыту қызметтерімен қатар педагогика ғылымында
оқудың ынталандыру жəне ұйымдасу қызметтері де өз алдына қарастырылуда. ... ... ... ... ... ... тартатындай,
келер сабаққа ынтық болып күтетіндей дəрежеде құрастыру, ... ... ... етіп ... ... ... жоғары да аталған барша қызметтері бір-бірінен
оқшауланған құбылыстар емес, ... бəрі ... ... байланыста əрі сабақ
бөліктері мен кезеңдерінің бəрінде бірдей орындалып барады.
1.2 Оқу үдерісінде кіші мектеп жасындағы оқушылардың тілін ... ... ... ... берік ұстайтын елдің ертеңгі болашағын оқыту мен
тәрбиелеу бесіктен, баланың нәрестелік шағынан басталып, ... ... ... ... Бұл ... беру жүйесінің барлық буындарында
үлкен міндеттер жүктейді. Ол ... ... ... ... ... және ... да ... құжаттарда нақты көрсетілген.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім ... ... ... және ... тән ... ... ... оның
толыққанды қалыптасуы үшін даму ортасын ... ... ... ... деңгейің анық белгілеген.
Бала тілін сәби кезінен бастап ... ... ойын ... сол ... ... ... ... жасау – оқу-тәрбие мәселесіндегі негізгі
мақсаттардың бірі. Бала өз ойын тіл ... ... Ал бала ... оның ... ... ... ... пайда болмайтын күрделі
психологиялық процесс. Ол жүйелі жүргізілетін жұмыс ... ... ... ... ... ... алғы шарты ретінде үздіксіз тәрбие мен
білім берудің тұжырымдамалары жасалып, соның негізінде оқыту, тәрбиелеу
мазмұнын түбегейлі ... ... ... ... Ә.Нысанбаев, Д.Кішібеков, Т.Әбжанов, т.б. адамның
рухани дамуы ана тілі ... ... ... Философтардың
ой-пікірлеріне сүйене отырып, біз оқушының тілінің ... оның ... ... сезімін, ойын тәрбиелеуге ықпал жасайды деген тұжырымға
келдік.
Баланың тілді меңгеруі ... ... ... ... ... А.Л.Имедадзе, А.Л.Леонтьев, Н.С.Рождественский т.б.) жас
кезінде баланың танымдық, қабылдағыштық қабілеттерінің ... ... ... тез ... ... ... ... берді.
Баланың тілдік сезгіштік қасиеті оқушылардың мектептің бастауыш оқыту
кезеңдерінде өз ана тілінің ерекшелігін айыра білу ... ... Тіл ... ойды ... және ... ... әрүрлі екендігі
белгілі, яғни оқылған көркем шығарма мазмұнын есту, түсіну, ... ... ... ... ... Осымен байланысты белгілі
психолог В.Б.Богословскийдің ... біз ... ... ... ... ... Ми ... бейнелер түрінде сақталады
және қайта жаңғыртып айту болып табылады.
Психикалық процестерді бір-бірімен тығыз байланыстыра ... ... ... адам ... ... ... ... қатынастарымен байланыстарын анықтап, белгілеу ойлау
процесі екендігін дәлелдейді.
Қазақ халқының белгілі психологы Ж.Аймауытов тіл үйретуде оқушының ... ... және ... ... орнын ерекше бағалай
келе, сол балалар әдебиеті арқылы оқушының ойы ... ... тіл ... ... ... ... баға ... құдіреті мен қуаты туралы ... ... ... ... ... М.Жұмабаев тілсіз ұлт, тілінен айрылған
ұлт дүниеде ұлт болып жасай алмақ емес, ондай ұлт ... ... ... үшін ... шарт – ... болуы. Ұлт тілінің кеми бастауы, ұлттың
құри бастағанын көрсетеді. Ұлтқа тілінен ... ... ... ... ... тілінде сол ұлттың жері, тұрмысы, мінезі айнадай ашық ... ... ... ана ... ... халықтың толыққанды ел болып
өркендеп, қанат жаюы мүмкін еместігін дәлелдеген.
Белгілі қоғам ... ... ... А.Байтұрсынов «Өз ана тіліндегі
сөз ақыл-ой дамуының асыл қазынасы», дей ... «жас ... ... ... ... сәттен бастап, өз ана тілінде ... ... атап ... ... ... тіл мен сөйлеу
психологиясы жөнінде: «Тілдің міндеті, - деп ... ол, - ... ... ... ... ... көңілдің түйінін түйгенінше айтуға
жарау... Сөз ... ... ... ... ... ... жағады. Тіл дәлелдеу деп, ойлаған ... сөз ... ... ... шығатын қорытынды: ғалым ауыз әдебиетінің бай мұраларын халықтың
рухани қазынасының сарқылмас көзі деп ... ... ... ... ... ... ... дерлік адамгершілікті,
еңбексүйгіштікті, ізгілік сияқты және тіл ... ... ... мәні зор ... ... ... өлең жырлар болып
келеді. Мұның өзі ... ... ... ауыз ... ... ... болады деп тұжырымдаймыз.
Баланың жас кезінде танымдық, қабылдағыштық ... ... ... ... тез ... ... психологтар
Ә.Алдамұратов, Ғ.Рақымбеков, т.б. ғылыми тұрғыдан зерттеп, құнды тұжырымдар
жасаған.
Ғалым Ә.Алдамұратов баланың тілінің дамуын ... ... ... ... ... ерекшеліктерін көрсетсе, Ғ.Рақымбековтың
айтуынша шығарма мазмұнын қабылдау ... ... ... ... қабылдаған мәтіннің мазмұнын, мәнін білдіріп отырады. Бұл – қабылдау
процесінің дамуы. Бастауыш ... ... ... ... ... ... жеке ... оқып үйрету нәтижесінде ғылыми тұрғыдан дамып өрістейді.
Бұл ... біз, егер ... ... мазмұнын дұрыс қабылдаса, онда оның ол
туралы білімі ... ... ... ... ... «Жас және ... психология» атты
еңбегінде баланың психологиялық дамуына ... ... ... Онда: «Біріншіден, мектепке кірген баланың оқуға деген ... ... ... бала ... ... ... оған онша ... Балалар
үшін мектепке тек партаға отырып, не арқасына сөмкені ... ... ... ... дегеніміз – оқу процесінің өзіне қызығуы. Екіншіден, оқу
ойынға қарағанда өзінше жаңа әрекет болғандықтан, бала ... төзе ... ... ... ... ... түрде тапсырмаларды орындап,
мұғалімнің сөзіне 45 ... ... ... ... ... ... ... балаға қиын болса да, осыған орай баланың ерік-жігерін дамытып,
өзінің осындай ұзақ уақыт шыдамды ... ... ... кезеңде даярлау
қажет. Үшіншіден, сабақ үстінде мұғалімнің не өзге балалардың сөзіне ... соны ... алуы ... ... үстінде сан алуан сөздер не мазмұндар
қамтылады. Солардың қайсысы ең негізгісі, қайсысы ... ... ... ... білуі керек. Төртіншіден, оқу материалын ұғынып, оны
саналы түрде есінде қалдырып, қиын мәселелерді шешуге бала ... ... ... ... балалардың ойлауға қабілеті әртүрлі: біреуінікі
нашар ... ... ... ... бала ... ... ... ойын ана
тілінде түсінікті етіп жеткізе алуға ... ... - ... ... пікіріне сүйеніп, оқушының тілін ұстартуда басшылыққа ... ... деп ... бағытта белгілі психолог Т.Тәжібаев «Қазақстанның ауылдары мен
мектептерінде қазақ балаларын тәрбиелеу» атты ... ... ... ... музыка, қосалқы өнер және халықтық тәрбие
дәстүрлері маңызды роль ... ... ... ... ... тілін дамытуда фольклор үлкен мәнге ие: батырлар жыры, лирикалық эпос,
әртүрлі ... ... және т.б. ... ... ... ... ... байытылып, нығайып отырады».
Ы.Алтынсарин қазақ халқының ағартушы-педагогы, қазақ даласына ғылым мен
білімнің ... ... ... ... ... ... ... жазып, олардың жан дүниесіне әсер етіп, ... ... ... ... 1879 ж. «Қазақ хрестоматиясы» атты кітап ... ... ... әдебиетінің атасы» атанды. Ол қазақ балаларының табиғи
ерекшеліктеріне байланысты өлең-жырлар, әңгімелер жазып, олардың ... әсер ... ... ... ... ... ашып ... Оның
«Таза бұлақ», «Әке мен бала», «Мақта қыз бен ... ... ... ... т.б. ... жас ... ... етуге, шыдамдылыққа,
сабырлылыққа, үлкеннің сөзін екі етпеуге, құрметтеуге, өз жолдастарына ... ... ... т.б. ... және ... ... ... зор.
Қазақ топырағында тұңғыш педагогика, психология ... ... ... ... ... ... жазған Ж.Аймауытов болды. ... ... ... ... ... ... атты ... зор. Аталған еңбекте автор: Баланы оқытудың белгілі ереже заңдарын
баяндайтын, оқытудың дұрыс ... ... ... тез жету ... ... ... ... – дидактикаға төмендегідей анықтама
берген: «Дидактика мұғалімге жалпы жол-жоба көрсетіп, жетекшілік ... ... ... ... ... ғана нұсқайды», - деп көрсете отырып,
оқытудың ... ... ... ... ... ... керек дегенді меңзейді.
Оқу-ағарту саласында өзіндік ... ... ... ... жазушы, ағартушы-педагог А.Байтұрсынов болды. Ол ... бала ... ... ... ... ... ат салысты. Автордың
«Әліпби», «Тіл құралы», «Әдебиет танытқыш» атты ... ... ... ... сауатын ашудан бастап, мектеп және оған керекті ... ... ... ... ... жаңа емле енгізуі, қазақ тілінің пән
ретінде оқытылуына ат ... ... оқу ... ... өтіп ... соң, ... ... ұсынылған. Мысалы: «Ойын -
ойыншықтар», «Киімдер», «Дене мүшелері», «Туысқан-туған іліктес», «Ыдыс-
аяқ», ... ... ... ... ... ... ... өлеңдер» т.б. Оқу құралының басты ерекшелігі балалардың
жас ерекшелігіне сәйкес, оларға лайықты ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерді, шағын мәтіндерді жүйелеп, саралап
берілуінде.
Педагогика мен психология ғылымдары бастауыш мектеп оқушыларының тілін
дамытуды тәрбие салаларымен бірге ... ... ... ... ... жас ... сай ... қоршаған дүниенің сапасы,
қолданылатын орны, ... ... ... не үшін қажеттілігі
жайында нақты түсінік беру болып табылады. Балаға мақсат көздей ... ... ... шынайы, ақиқат тұрғыда танып-білуін қамтамасыз ету,
табиғатқа, адамға, қоғамға дұрыс қарым-қатаныс қалыптастыруды ақыл-ой
тәрбиесі ... ... ... беруде баланың білуге құштарлығын, ақыл-
ой қабілетін дамыту, байқаған құбылыстарын талдауға, салыстыруға, ... ... өз ойын ... ... ... ... ... үшін сабақта және
сабақтан тыс уақытта көркем шығарманы пайдаланады.
Ахмет Байтұрсыновтың ... ... ... ... ... ... ... керегі – білімді, педагогика, методикадан хабары
бар, оқыта білетін мұғалім. Екінші – оқыту ісіне керек құралдар қолайлы һәм
сайлы болуы. ... іс ... Һәм ... ... ... істеген іс
те сондай болмақшы. Үшінші – мектепке керекі белгіленген бағдарлама. Әр ... ... ... үшін оның ... я мерзімді өлшеуі болуы керек.
Үлгісіз я өлшеусіз істелген іс ... я ... я кем ... - ... Бұдан шығатын тұжырым: оқытудың дидактикалық принциптерін тұңғыш
ғылыми тұрғыда нақтылы белгілеп бергенін көреміз.
Қорыта айтарымыз, ... ... ... ... кіші мектеп жасындағы оқыту үдерісінде пайдалану тілді дамыту
тұрғысында ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін
анықтау үшін ғылыми-әдістемелік зерттеулерді талдау қажет деп ... ... ... ... Кіші мектеп жасындағы оқушылардың тілін дамытудың ерекшеліктері
Еліміз тәуелсіздік алғалы бері мемлекеттік тілі де ... ... Тіл – адам ... ... ... құралы есебінде бүкіл
келелі мәселелерді шешеді.
Оқушылардың ... ...... ... оқу - ... ісіндегі басты
мәселе. Ұлтын сүйген, бойында қазақи қаны бар, «Мен ... ... ... ... аясының кеңеюіне күш салып, ана тілін ... ... ... Ол үшін ... ... ... жас толқынның ... ... ... ... ... сүюге тәрбиелеп, еңбек етуі
керек.
Бала дүниетанымының қалыптасуына адам, қоғам, табиғат, т.б. тірек ... ... ... ... би, ... ... халқымыздың даналық сөзін
жаттап өскен жас ұрпақтың таным үрдісі дамиды. Халық шығармасын оқып,
қабылдау ... ... ... жас ... байланысты тапсырмалар, жаттығу жұмыстарын,
өз бетінше жұмыс жүргізу арқылы тілін дамытып, мәтіндеп оқыту, ... ... ... беру, сурет сала отырып, мазмұнына қарай өлең ... өлең ... ... сол ... ... ... арқылы тілін
дамыту, сөздік қорларын кеңейту, ой, бейнелеу, суреттеу ... ... үшін әр ... ... ... ... ... балалардың жас ерекшелігіне байланысты
тапсырмалар, жаттығу жұмыстары берілген. Сол сияқты тіл ... оқу, оны ... ... ... ... беру және ... жазу арқылы жүзеге асырылады. Жас ұрпақты өзінің ана ... ... ... үйрету үшін оқыту әдістемесін жетілдіре түсу ... ... аса ... мәселесі. Бүгінгі күннің тілек – талабы
тұрғысынан білім мазмұнын ... өмір ... орай ... ... әдіс – ... ... ... ағымына жауап беруі
мұғалімдерге жауапты істерді ... ... ... жаңа ... ... ана ... қыр – сырын, ауызша сөйлеу тілін игерсе,
тілі дамиды. Оқушыға әдеби сөйлесу дағдыларын ... ... ... көркем сөзді тыңдау, сөз шеберлеріне ерекше мән беру, оларды
нақышына келтіріп, аса шеберлікпен ... ... мен ... сөзді баурап
алатын күш ерекше. Сабақ үрдісінде ... ... ... ... ... ... Халық даналығында әдеп, нақыл сөздер өте
көп. Мысалы: «Бұлақ көрсең - көзін аш», «Оқу өрге ... ... ... «Тіл - ақылдың өлшемі», «Тіл жеткенше сөйлеген шешен, ... ... ... ... этикалық ережеге айналған даналық сөздерді
аша ... ... ... ... ... тілге, ғылымға құрметпен қарауға
үйретеді. Бала тілін дамытатын өзінің қоршаған ортасы. Атап ... ... ... ... ... ... көрген спектакльдері
мен киносы баланың ойлау әрекетін дамытады және қорытынды ... ... Ой ... – тіл ... ... Оқушы ойын жүйелі айта
білуге, бір –бірімен тікелей қарым – қатынас ... ... ... ... тілі пәндерінің рөлі айрықша. Оқушының ... ... да осы ... ... ... сөйлеген сөзі, берген жауаптары
осы арқылы ... ... Бала ... ... ... өз
ұлтымыздың ауызекі шығармашылығының тигізер ықпалы зор. Халқымыздың ертегі,
аңыз-әңгімелері, мақал–мәтелдері, ... ... ... ... ... ... жаңылтпаш үйретіп, оны айтқызу сөзді дұрыс
сөйлеуге әдеттендіреді, кейбір тілі келмей, бұзып ... ... ... ... Ал ... ... ... тапқырлыққа үйретіп, ойлау
қабілеті мен тілін ұштайды. Мақал–мәтелдерді пайдаланудың әдіс–тәсілдері
көп. ... ... ... тыс ... белгілі бір тақырыпты оқытумен
бірге сәйкестендіріп алған ыңғайлы. Шешендік сөздерді оқыту – тілді ... ... ... сыр шертіп, тарих тынысын, сөз зергерлерінің өрнекті
де өткір тілін үйретеді.
Педагогика ... тіл ... ... мән ... тіл мен ... мен ... өте тығыз байланысты қарастырылады. Адам ойы сөйлеу
тілінде көрініс табатындықтан, ... сөз ... өз ойын ... да, тиянақты
жеткізу ақыл ойдың көрінісі болмақ. Сөздердің грамматикалық ... ... ... ... ... адамның ойдау жүйесі де дамиды. Сонымен
қатар, көргенін ... ... ... бала ... ... таниды.
Көрнекті ағартушы-ғалым, психолог Ж.Аймауытовтың пікірінше «Тіл – ішкі
сырды сыртқа шығаратын құрал. Төңірегіндегі ... ... ... қорықса, қуанса, таңданса, бір жері ауырса, адам ... ... ... ... Сол дыбыс адамның қандай күйге түскенін ... ... ... міне ... ең түбі ... ... ... дейді. Бұл – тілдің ең алғашқы дәуірі...» . Адам тілінің осылайша
өркендеген дәуірін бала да ... ... ... ... адам ... ... жетіліп, жүре бере нәрсе мен ... ... ... ... бала да тап сол ... ... сонымен қатар сөздер
көбейген сайын ойын байланыстырып айтуға дағдыланатынын көреміз.
Психолог Н.И.Жинкиннің пікірінше ішкі ... ... ... ой ... акустикалық кешен арқылы жетеді. Дыбыс есту ... ... ... ... миға ... ... ... механизмін оқып-білудің міндеті адамның қоршаған ... ... ... пайда болу кезеңдерінен қарастыру. Сонымен
сөйлеу механизмі оқу үрдісі барысында талдау және ... ... ... ... ... қорытынды сөйлеу механизмі күрделі әрі сатылы
процесс, яғни, сөздерді қабылдау мен ... ... ... ... асып ... ... механизмдер арқылы жүзеге асып отырады да, олардың нақты
мазмұны мен мәніне, ... орай ... ... ... ... сигналы» (2-сигнал жүйесі, бұл – адамның сөйлеу әрекетімен
байланысты жоғары ... ... ... тітіркендіру нәтижесінде
нәрселердің мән-жайын қабылдап, олар туралы хабар аламыз. Әрине, ... ... да, ... да ... ... Осы ... ... негізі И.П.Павлов іліміндегі екінші ... ... Ал ... ... дыбысты сөзбен, сөйлеу әрекетімен байланысты.
Адам сыртқы тітіркендіргіштерге әсерленіп қана қоймай, ... тең ... ... бейнелейді. Халқымызда «Көз жеткізбегенді сөз жеткізеді» деген
тамаша мақал бар. Мұның мағынасы ... ... ... ... ... құбылыстардың қасиеттері түйсік, қабылдау, елес процестерінің шектеулі
шеңберін тереңдете ... ... ... сөз бен ... ... ... ... ұғынуға болады.
Кіші мектеп жасындағы балаларының айналасындағылармен түсінісуіне,
білім алуына жағдай ... ... ... ... ... арқылы жүзеге
асырылады. Қазақ тілін оқыту мазмұнын балаларға төрт жыл ... ... ... ... ... Кіші мектеп жасындағы балалардың
тілін дамыту ... ... [19], әрі ... [20] сүйене оқытылатын пән. Методология – кіші ... ... ... мен ... ... мектепке дейінгі педагогика
және психология ілімдері [21] және мектеп ... ... ... ... [22] ... ... мен ... болып табылады. Тіл
дамыту әдістемесі ғылымының ... ... ... ... ... ... мәдениетін тәрбиелеу, грамматикалық формада дұрыс сөйлеуін
қалыптастыру және сауатын ашу, көркем әдеби ... ... ... ... ... ... оқу ... өзара байланыста,
тәжірибелік сабақтарда және сабақтан тыс ... ... ... ... Жас ... орай топ балалары алдында
айтылатын сөздің ... ... ... ... ... ... қазақ тілі мұғалімінің сөз, сөйлеу өнерін меңгеруіне тікелей
қатысы бар.
Тіл дамытудың негізгі міндеттері. ... ... ... ең алдымен
оның үлкендермен қатынас тіліне ... ... ... Үлкендер–адамзат
баласының бар тәжірибесін, білімін, мәдениетін өз қолының ғана көмегімен
бере алатын тұлғалар. Олай ... ... ... «тіл – адам ... құралы» дегенді ұмытпай, қатынас құралы болумен қатар тілдің адам
білімін жетілдіретін хабарлау қызметі, бала жанын ... ... ... үлкендер тарапынан әрдайым қажет. Баланы алдымен өз ана тілінде
тілі шығуы, дамуы, не болмаса екінші тіл ... ... ... ... ... мен ... қазақ тілі мұғалімінің, тәрбиешісінің маңызды
міндеттерінің бірі болып саналады. Тіл дамыту ... ... ... ... ... ... Екеуінде де баланың қазақ ... ... ... ... ... Сонымен, балалардың
қазақ тілінде сөйлеу тілінің дамуы төмендегідей нақты ... ... ... 1. ... ... ... қалыптастыру, оны
белсенді түрде байыту; 2. Бала тілінің дыбыстық жағын жетілдіру, мәнерлі ... ... ... 3. ... ... ... қалыптастыру,
грамматикалық формалардан ауытқымай сөйлеуге машықтандыру; 4. Ауызекі
сөйлеу тілінің ... ... іске ... 5. Өз ойын ... ... ... ... үйрету; 6. Көркем сөзге ... ... ... ... ... ... тілін ана тілі және екінші
мемлекеттік тіл ретінде игеріп, тілдік қатынасқа түсудің ... түрі ... ... ... ... Ал ... түрде жазбаша тілдік қатынасқа түсу,
яғни айтылған ойды тез ... тез ... қату ... ... және орта ... ... тіпті баланың бүкіл өмірінде
дамытылады. Ана тілінің табиғи даму ... білу ... әр ... ... білу үшін қажет. Топта түркі ... ... ... ... ... ... ... байқатады. «Тілдік сезім»
дегеніміз не екендігін білу үшін әрбір бала тілінің шығу, даму жүйесін ... ... ... ... ... ... ... сезімдік
қатынасынан басталады. Бұл баланың үлкендермен қатынасқа ... ... ... Бала тіл ... ... ... ... мейіріміне
мейіріммен жауап беруге, алғашқы дыбыстар ... ... ... ... ... ... ... қатынасы, баланың
болашақта осы тілде ... ... ... ... ... табылады. Бір
жастағы баламен қатынаста бұл ... тіл ... сөз ... ... және бала ... ... ... жасайтын үлкендердің
әрекеті кезіндегі сөздерін бейнелейді.
Психолог А.В.Запорожецтің ... ...... тіл ... тарихи қалыптасқан формасы. Сөйлеу мен тіл күрделі
диалектикалық тұтастықты құрайды. ... ... ... ... ... ... жүйесі қарым-қатынас
ережелерін білдіретін берілген тілдің заңдылықтары бойынша іске ... ... орыс ... ... ... Сонымен бірге түрлі факторлардың
әсері ... ... ... талаптары, ғылымның дамуы, тілдердің
өзара әсері) сөйлеу тілді өзгертеді және ... ... ... ... ... ... ... практикада
сөздің арқасында уақыт, кеңістік туралы жалпы ұғымдар пайда болады. ... ... ... мәнін түсінуге, күнделікті қоғамдық өмірдегі
уақиғаларды түсінуге, ғылымды жасауға мүмкіндік береді. ... ... ... әсер ... оны басқара алатындығын көреміз. Бұл туралы ұлы
ғалым И.П.Павлов былай деген: «Сөйлеу, сөз ... ... ... ... – тіл механизмінің негізгі буындарының байланысатын жері. Сөз
дыбыстардан ... ... ... ... ... алу ... ... талдау және жинақтау қажет. Есту мүшелері арқылы
қабылданатын дыбыстың барлық қасиеттері ... ... ... Сөз екі
форма арқылы жүзеге асырылады: сенсорлық, моторлық. ... ... ... ... ал ... ... адамның өзінің сөйлеуі. Бұл
екі форма бір-бірімен тығыз байланысты. Дегенмен, айырмашылықтары да бар.
Себебі, сенсорлық, маторлық сөз мидың ... ... ... іске ... ... туғызады. Бұл жөнінде ... ой ... ... сөзді құрауы мағынада өмір сүреді дейді де, ... сөз ... ... дәнекер деп атайды: «мысль не ... в ... ... в нем, ... ... как бы между мыслю и ... ... ... ... коммуникация и мышления».
Сөйлеу мен ойлаудың адамға ғана тән ... ... ... ... пікірлеріне сүйенсек сөйлеу механизмі мидың ... ... ... ... Сонымен, сөйлеу дегеніміз
медицина ғылымдарының докторы, профессор М.М.Кольцованың пікірінше мидың
көптеген аймақтарының біріккен ... ... ... ... ... ... себептіліктің жемісі.
Ол дүниенің сырларын ... ... оны ... ... өзгертіп
отыратын белсенді тұлға. Адам сыртқы ... ... ... ... тани ... ... өзінің ақыл-ойын дамытады», дей келе, дүние,
табиғат, тіршілік жөнінде көркем шығармаларды пайдаланудың маңызы зор деп
ғылыми ой ... ... сәби ... ... ... олардың ойын өрбіту, сол арқылы
жеке басының қалыптасуына жағдай жасау – оқу-тәрбие ... ... ... Бала өз ойын тіл ... жеткізеді. Ал бала тілінің
дамуы, оның сөйлеу мүмкіндігінің қалыптасуы бірден пайда ... ... ... Ол ... ... жұмыс түрлерінің негізінде
жүзеге асады
Осы пікірден адам ... ... ... ... ... тануға,
оны пайдалануға, қоршаған дүниемен қарым-қатынасқа түсуге, талпынатыны
байқалады. Ол ... бәрі де ... ... әрекетіне
негізделетіні айқын. Сонымен қатар, сол таныған, көрген ... ... ... ... мазмұнынан тауып, салыстырмалы түрде сипаттай алады.
Сондай-ақ сол заттар мен ... ... ... жұмбақ, мақал-
мәтелдер ойлап айту арқылы тіл байлықтарын жетілдіреді.
Зерттеуші ғалым, профессор ... тіл, ... ... ... ... бірі ... айта ... «Тіл –
жұрттың жаны. Өз тілін білмеген ел болмайды. Тілінен айырылған жұрт ... ... Ана ... ... ... бөтенше жақсы сөйлесең, ол
күйініш. Ана тілін жақсы біліп тұрып, бөтенше сөйлесең бұл сүйініш», - ... ... ... ... ... ... жатқанын көреміз [108].
Бала тәрбиесіндегі тіл мәніне ерекше көңіл бөлген ұлы чех ... ... ... ... «Сөз әр заттың мәнін бейнелейді,
сөзді түсінбес бұрын, ... ... ... ... ... сөзден
құралған, сөз заттардың жеке белгілерін түсінуі барысында сыртқа шығады»,
деген ойы ... ... өз ... ... бала ... рөлін көрсете келіп, К.Д.Ушинский: ... ... ана ... үйреткенде халықтың рухы, оның көп ғасырлық
өмірінде ... ... ... яғни оған ... ... ... поэзиясының шексіз дария болып ағып жатқан ... ... ... - ... ... ... ... тілін дамытып сөз байлығын арттыру - ең
маңызды жұмыстардың бірі. Бұл, ... ... ... ... үзбей жүргізілетін жұмыстар нәтижесінде ғана іске асады.
Мұғалім сабақтың тиімділігін арттырып, ... ой ... ... ... үнемі дамытып отыруды көздейді. Бұл әр түрлі әдіс-
тесілдерді қолданғанда іске асады.
Бала тілін дамыту әдістемесі ... мол да ... ... ... бірі ... Жұмабайұлы. Оның шәкірт тілін ширатушыларды таң
қалдырған әдістемелік еңбегі «Бастауыш сыныпта ана тілі» ... ... ... ... ... ана ... ... тіл дамыту әдістемесін
жасауға ұмтылғаны аңғарылады.
Кіші мектеп жасындағы балалардың санасына тән ерекшелік – қоршаған
дүниені ... ... ... ... ... ... және ... қарапайым және түсінікті түрде жеткізу, жұмбақ дүниеден ... ... ... ... ... бала ... өмірден көріп біліп
жүрген табиғи құбылыстарды таныс ... ... ... ... ... әсер ету – тәрбиешінің басты міндеттерінің бірі.
Швейцар психологы Ж.Пиаже «Жел қайдан соғады? Қайдан басталады?» ... ... қоя ... ... қызықты фактілерге тап болған. 7-
9 жастағы оқушылардың желді және ... ... да ... ... ... ... пайда болады деп түсінеді екен. Ал тыныс алу өз
тарапынан сөзбен және ойлаумен байланысты деп ... ... да, ... ой ... ... және жел (физикалық
құбылыс) екеуі бірігіп келіп, тұтас бір бүтінді құрайды. «Жел - бұл ой, ... – бұл ... ... мен ... ... неге ... ... Тағы да 7-
9 жас балалар қызық жауаптар берген. Балалардың бір тобы ... (ай, ... ... ... біз ... ... ... және де олар
саналы түрде тәуелді болады деп ойласа, енді 2-ші бір тобы бұлт ... ... ... деп ... ... топ ... денелері
адамға қажетті болғандықтан қозғалады деп таниды.
Анықтай келе, 7-9 жастағы ... ... ... алғашқы сатысында
табиғаттағы жансыз заттар мен ... сана мен ... ... мен жанға
ие болғандығын байқадық. Көбінесе, бұл заттар адамға ... ... ай ... біздің артымыздан жүреді. Бізді аңдып тұрады. Біздің тірлігімізге
бағынышты болады. Кейде бізге ... ... ... ... бала ... ... ... (кілті) адам болып табылады.
Білім - тәрбие ғылымы мен адамның жан ... ... ... пәні ойын ... ... ... даму ... белгілі
бір кездегі тіршілік кажеттілігі ретінде қарастырады.
Бүкіл оқыту барысында оқушының тілін ... сөз ... ... - ... ... ... Бұл, әрине, төменгі сыныптан ... ... ... ... нәтижесінде ғана іске асады.
Мұғалім сабақтың тиімділігін арттырып, ... ой ... ... ... ... ... ... көздейді. Бұл әр түрлі әдіс-
тесілдерді қолданғанда іске асады.
Бала тілін дамыту әдістемесі ... мол да ... ... ... бірі ... ... Оның ... тілін ширатушыларды таң
қалдырған әдістемелік еңбегі «Бастауыш класта ана тілі» оқулығы. Бұл кітабы
арқылы бастауыш мектепке ана ... ... тіл ... ... жасауға
ұмтылғаны аңғарылады.
Осы бағытта негізгі бір құрамды білігі және баланың үлкендердің өмірін
бейнелеу, айналадағы ортаны тану жолы ... ... ... психолог ғалым Т. Тәжібаевтің педагогикалық психология
саласындағы ой - ... ... ... ... сай жалғасын табуы
міндетті нәрсе. Соңғы кездегі психология ғылымы саласындағы ... ... ... ... ... ... ... соғұрлым
олардың болашақтағы оқу әрекеті жемісті ... ... ... ... ... ... ... - олардың өткен ұрпақтың өмір тәжірбиесін,
белгілі білім жүйесін меңгереді. Осыған байланысты баланың ... ... ... алатын орны ерекше.
«Оқу құралдарының мінезі -мектеп ... ... ... ұлы
педагог-психолог, ақын М.Жұмабаев айтқандай, біздің ... ... ... ... ... мәнді, жұмыр болуы керек.Ол үшін бала
ұғымына, ... ... ойын ... ... ... ... ... ақылына лайықтап, талабын шабыттандыратындай, ойын
оятарлык, іскерлігін ... ... ... ... ... ... болуы керек.
Шындығында, баланың өсуіне, жетілуіне қарай оның санасы өсіп, ... ... ... ... дене ... ой-өрісі өзгерген сайын
оның қоршаған дүние заттары мен құбылыстары және олардың ерекшелігі туралы
ұғымы да ... ... сай келе ... 7-9 жас ... көптеген
балалардың түсінігі бойынша бұлттар мен ... ... ... ... емес, желдің соғу бағыты бойынша жылжиды. Сондай-ақ, қайық ... ... ... ... ... ... су оны қалқытып тұрғаннан
жүзеді. Яғни, баланың түсінігі бір заттан екінші ... әсер етуі ... ... ... ... олардың өзара физикалық байланысын бала
түсінбейді. Сондықтан да балаларға табиғат құбылыстарын ... ... ... ... ... ... ... әңгімелеу шығарма
мәтіндерін оқу қажет. Осының барысында балалардың ... ... ... ... ... тіл байлықтарын дамытуға
мүмкіндік туады. Бала ... ... ... ... барысында әртүрлі
құбылыстармен қарым-қатынас жасайды. Күнделікті тұрмыста, ... ... ... ... ... ... жайында жаңа сөздер үйренеді.
Үйренген сөздері күнделікті әрекет үстінде ... ... ... ... сөздерді сөйлем ішінде қолданып, жүйелі және
байланыстыра сөйлеуге үйрету, балалар ... ... ... ... тәсілдер негізінде жүзеге асырылады.
Педагогика мен психология ғылымдары бастауыш мектеп оқушыларының тілін
дамытуды тәрбие салаларымен бірге қарастырады. Ақыл-ой ... ... ... жас ... сай айналадағы, қоршаған дүниенің сапасы,
қолданылатын орны, қасиеттері, ... ... не үшін ... нақты түсінік беру болып табылады. Балаға мақсат ... ... ... ... ... ... тұрғыда танып-білуін қамтамасыз ету,
табиғатқа, адамға, қоғамға дұрыс қарым-қатаныс қалыптастыруды ... ... ... ... ... ... ... құштарлығын, ақыл-
ой қабілетін дамыту, байқаған құбылыстарын талдауға, салыстыруға, қорытынды
жасай білуге, өз ойын жүйелі түрде жеткізе ... ... үшін ... ... тыс ... ... ... пайдаланады.
Талданған жұмыстардың нәтижесінде оқу ... ... ... ерекшеліктерін психолог ғалымдардың Н.И.Жинкин, ... ... ... ... т.б. ... отырып төмендегідей анықтадық:
• Оқу үдерісінде сөздік қоры молайып, ... ... ... үрдісінде
ана тілінің заңдылықтарын меңгереді;
• Оқушы өз ойын байланыстырып, ... ... ... ... интеллектуалдық тапсырмаларды шешу амалдарына
айналады;
• Шығармашылық әңгіме құрастыруда практикалық және ... ... ... ... ... Тіл ... ... қарым-қатынас қалыптасады, ол іс-әрекеттің
ерекше түрі болып табылады;
• тіл нақтылы педагогикалық жағдаяттардан жан-жақты күнделікті қарым-
қатынас ... ... ... ... ... ... аталған оқушылардың тілін дамытудың ерекшеліктерін басшылыққа
ала отырып, зерттеу жұмысымызды жүргіздік.
Кіші мектеп бағдарламасы мен оқу-әдістемелік құралдардағы ... ... Кіші ... тәрбиелеу, білім беру бағдарламалары
мектепке дейінгі мекемелерде тәрбие мен ... беру ... ... және ... ... мемлекеттік құжат екені белгілі.
Республикада осы кезге дейін қолданылып келген ... ... ...... жас ... ... отырып, мектеп жасына
балалар тәрбиесінің ... мен ... ... ... ... ... жаңалықтарды қамтыған құрал. Тәрбие бағдарламасы қоғамдық тәрбиені
дамыту және жетілдіру жолдарын ... ... ... тәрбие
бағдарламасының алғашқы жобасы 1932 жылдан бастап жарық көрді. Оны РСФСР
Халық ағарту ... ... Осы ... құжаттың өзінде мектепке
дейінгі бала тәрбиесіне аса назар аударып, ... ... ... ... әуенді қимыл тәрбиесі, бейнелеу ... ... ашу ... ... ... 1934 жылы ... ... сурет салу, жапсыру, еңбек ... ... ... ... ... ашу ... ... енгізілді.
Сонымен қатар мектепке дейінгі ... ... ... ... «Балалар бақшасы тәрбиешісі үшін ... атты ... 1984 жылы ... шықты. Алғаш рет осы құжатта мектеп жасына
дейінгі балалардың жас ерекшелігін есепке алу туралы анық ... Оқу ... ... тілін дамыту әдістемесі
2.1 Оқыту үдерісінде кіші мектеп жасындағы оқушылардың тілін дамытудың
әдіс-тәсілдері
Шәкіртті оқыту ... ... ... ... Әрине, ана тілін, өз тарихын білмеген ұлт өз-өзін жоғалтқаны деп
есептеленеді. Сондықтан өз тілін жоғалтпау үшін біз жас ... өз ... етіп ... ... Әр ... ... көру, үлгі тұту
құрметтеуден басталады. Сабақтардың барлығы оқушыны тек қана ... ол ... ... ... ... ... етіп ... тәрбиелік
маңызы да зор.
Бастауыш сыныптарда пәнге деген қызығушылығын көтеруге ... бірі - ... ... оқытудың белсенді формаларын пайдалану,
жұмыс тәсілдері мен ... әр ... ... ... ... әр ... ... арасында білім алушылардың аса үлкен
қызығушылығын арттыратын ойын және ойын ... ... ... ... ... ... дамытуға, қарым-қатынас дағдысын дамытуға көмектеседі,
білім алушылардың шығармашылық қабілеттерін, логикалық ойын дамытады.
Бала тәрбиесі қиында, күрделі процесс. Тәрбие мен ... беру ... ... ... ... дағдылардың белгілі бір жиынтығын қамтиды.
Қазіргі ... ... ... ... ... Тек ... ғана ... дамуының әлеуметтік бағдарламасын жүзеге асыратын үлкен, зор күш.
Жұмыс тәсілдері мен дәстүрлі емес формалардың ... ... Бұл ... ... ... барысында білім алушылар өз еркімен ... ... ... және тұрақты материалды меңгереді, тәжірибеде қолдана
біледі.
«Құнды ақыл-ой дамуы ойынсыз болмайды, және болуыда ... ... - бұл ... жарық терезе. Осы терезе арқылы баланың рухани ... ... пен ... келеді. Ойын – білім құмарлығы мен талпыныстың
отын жағатын ұшқын» - деп Сухомлинский ... ойын ... ... ... ... ... болып табылады.
Ойындарды таңдаған кезде білім алушылардың ой-өрісін де есепке алу
қажет. Ойын балалардың құндылықты, ... ... әсер ... ... ... ... үлкендер мен құрдастарымен қарым-
қатынас дәрежесін, оқу қызметіне ... ... ... ... қорытындылау жасауды меңгеруге көмектесетінін есте ... ... ... атқаратын рөлі зор. Ертегі тілінің
көркемдігі және оқиғаларының қызықты баяндалуы ... ... ... ... алады. Ертегілерді баланың оқуы не тыңдауы, мазмұнын қайталап ... ... ... ... ... ... ... дамытып, қиялдауға
мүмкіндіктер туғызады.
Тіл дамытуда мақал-мәтелдер, диалогтар, ребустар, ... ... ... өте ... ... ... пәні қайталау
сабағында: «Мақта қыз бен мысық» ... ... ... саяхат
барысында пәнаралық байланыс кеңінен байқалды және әр оқушы ... ... ... ... ... жалғастыра отырып, мысыққа әр ертегінің
кейіпкерлерінің тапсырмасын шығара отырып, құйрығын ... ... ... ... ... ... ... тілін дамытып,
екіншіден, достыққа, ұйымшылдыққа, көмек көрсетуге ... ... ... және ... ... ... барысында айқын ұштасып жату керек. Ол үшін
әр сабақтың мақсатын ұштастырып, құрастырып жүйелей білу керек.
Оқыту үдерісінде тілді дамыту ... ... ... ... Мұғалім сабақты түсіндіру барысында баламен қарым – ... ... ... ... ... ... баурап алуы, яғни тіл
мәдениетінің өте жоғары болуы шарт.
2. Баланың тілін дамыту үшін өзі ... ... ... ... Жеңіл түрде сөйлемдер құрату, және ауызекі сөзде қолдана білу.
4. Сөздік жұмысын жүргізу, жаңа ... ... ... оны іс ... ... ... тілде ауызша сөйлетуге және жазбаша сауатты жазуға
үйрету оқушыға арналған материалдар аса ... ... ... ... - бұл ... ... ... қазақ
ақындарының шығармаларымен танысып отырамыз. ... ... ... ... ... ... өлеңдерін жатқа айтып, мәнерлеп
оқиды, сабақ соңында осы жұмыстарымыздың барлығын оқушылар талқыға салып,
бір-біріне сұрақ ... ... ... ... оқушыларды өз елінің
ұлы адамдарымен таныстырып, оларды құрметтеуге, достыққа, ... ... ... ... немесе мәтінді тыңдап қана қоймайды, соларды
ұғуға талпынады. Соның негізінде біртіндеп ол ... ұғым ... ... ... ... ... өз ойын ... тырысады.
Сұрақтарға жауап алу барысында олардың ойлау қабілеті дамиды. Ойдың жемесі
– сөз. Бала сөз арқылы өз ойын ... ... Тіл мен ой ... ... ... сөйлеуді дұрыс қалыптастыру арқылы ойлауды да
жетілдіруге мүмкіндік ... Тілі ... ... бала басқаның да ойын
тез түсініп, өз ойын да жүйелі жетізе алады. Сонымен қатар, тіл мен ... ... ... ... ... ... болмайтыны, әрбір ой
тіл арқылы көрінетінін, яғни сөйлеуді ойлаудан бөліп ... ... ... мен ... ... ... ... оқушыларының тілін
дамытуды тәрбие салаларымен бірге қарастырады. Ақыл-ой тәрбиесінің негізгі
міндеті баланың жас ерекшелігіне сай айналадағы, қоршаған ... ... ... ... ... ... не үшін қажеттілігі
жайында нақты түсінік беру болып табылады. Балаға ... ... ... ... ... ... ақиқат тұрғыда танып-білуін қамтамасыз ету,
табиғатқа, адамға, қоғамға дұрыс қарым-қатынас қалыптастыруды ... ... ... ... ... ... білуге құштарлығын, ақыл-
ой қабілетін дамыту, байқаған құбылыстарын талдауға, салыстыруға, қорытынды
жасай білуге, өз ойын ... ... ... ... ... үшін ... ... тыс уақытта көркем шығарманы пайдаланады.
Бастауыш сынып оқушыларының ақыл ойын ... ... ... тәрбиеші түсіндіру, білім беру, үлгі-өнеге көрсетуде үнемі балалар
әдебиетін басшылыққа алады. Бұл әсіресе, ана тілі ... іске ... ... тәрбиесі мақсатқа сай жүргізілсе, ол баланың логикалық
ойлауын, танымдық қабілетін ... ой ... ... білуге
жеткізеді. Сондықтан, тәрбиеші көркем шығарманың мазмұнына сәйкес сабақтың
мақсатын айқын, нақты қоя ... жөн. ... ... бала ... ... ... да соғұрлым көбірек қояды. Бала ойын ... ... ... ... мен ... ... ...   субъект – тұлғаның өзін-өзі
ұйымдастыруы, өзін-өзі ... ... құру ... іс-әрекетті
жүзеге асыру үшін ішкі және сыртқы ахуалдарды үйлестіру ... ... ... және ... ... мен міндеттеріне орай
 барлық психикалық процестерді, қасиеттерді, кейіпті байланыстыру ... ... жеке ... ... және қоғамның мүддесінде ... ... ... ... және ... ... жан-жақты
болу үшін алдымен оның тілін дамыту керек. Адам мәдениетіндегі өте  күрделі
көрсеткіштердің бірі-оның тілі болып ... ... ... ... ... өз ... және психология ғылымдарының ... ... ... Педагогикалық әдіс мақсатқа жетудің ... ... ... ... ... жету үшін ... әдістерді
пайдаландық.
Оқушылардың жас ... орай ... ... ... ... ... әдісіне: баяндау,
репродуктивті, эвристикалық, әңгімелесу, т.б ... ... ... ... ... жаңа ... беріледі. Баяндау
әдісін қолдану үшін материалдарды ... өзі ... те ... ... ... ... ... басталуы және аяқталуын
дауыс ырғағы арқылы шебер жеткізе ... ... ... ... ... ... жасалады.
Репродуктивті әдісті сабақта қолдану кезінде ... ... ... ... ... ... жаңа ... өткенді естеріне түсіруіне, яғни ... ... ... оқиғаны қысқаша өз түсінігі бойынша айтып ... ... ... ... ... ... және ... меңгертуде мазмұнды суреттер беріліп, муляждарды
пайдаланып ... ... ... ... көркем шығармаларды меңгертуде
жағдаяттар туғызатын ... мен ... ... ... ... құрастыру және өз ойын ... ... ... ... құрастыру тәсілдері оқушылардың ойын өрбітіп тілін дамытуда
өте тиімділік ... Бұл әдіс ... ... ... ... жаңа ... талдап, шығарманың мәнін саналы түсінуіне
жағдай жасайды.
Бақылау әдебиет ... ... ... ... ... ... ... өмірмен байланыстыру, өздігінен қорытынды
жасай ... ... ... Бақылау арқылы баланың ой тоқтатуы,
зейін ... ... ... жағдай жасалады.
Әңгімелесу әдісі - бейнелі суреттерді, ... ... ... ... ... ... қиялымен, әңгіме
құрастырады. Кей ... ... ... ... ... ... киноларды әңгімелейді.
Айбек: Мен теледидаррдан «Қасқыр мен қоян» мультфильмін көремін. Ондағы
қасқыр пен қоян ... ... ... екен деп ... ... үйде ит бар.
Оның аты – Ақтөс. Ол үй күзетеді. Мен оған тамақ беремін.
Қарақат: Мен ... көп ... ... бен ... Ондағы қуыршақ әдемі. Мен де өскенде әдемі болғым келеді. Оның
көйлегі маған ұнайды. Анам көп ... ... ақша ... ... ... ... ... «Әнші балапан» концертін көремін. Онда қыздар
мен балалар ән ... би ... ... апам ән ... жүр, кейін сонда
қатысамын.
Айсұлу: Қазір қыс кезі. Далада аппақ қар жауып тұр, күн ... ... ... ... ... ... ... Мені мектепке әкем алып
келді.
Мұндай жұмыс түрлерін жүргізуде ... ... ... ... әңгімелеу, оқылған шығарма мазмұнын естеріне
түсіру арқылы айтып беру, өз ... ... ... ... ... еді
Сондай-ақ, бейнелі сурет бойнша өз шығармашылғымен әңгіме, ертегі
құрастыруға көңіл бөлінді. Мысалы: ... ... ... сурет бойынша
әңгме құрастыру үшін төмендегідей жұмыстар жүргізілді.
Бастауыш сыныпта сөздік әдісіне ... ... ... ... балалардың тыңдауына арналған көркем шығармалардың көлемі
молая, кеңейеді. ... ... ... да ... ... бұл жастағы балаларды оқылған шығарманы тыңдауда зейіні
тұрақтанды да, ... ... оның ... ... ... білдіре алады. Бұл кезде көркем шығарма жанрларын
терең қабылдау үшін ... оның ... сай ... ... ... ... құралдарды тиімді ... ... ... ... ... ауызша әңімелеу ғана
емес, оның мазмұнына сай ... ... ... ... көріп немесе сахналық көріністі ... ... ... ... ... асырады. Сонда ғана ертегінің тәрбиелік мәні
ашылып, балалар ол ... ... ... ... ... ... ... байланыстыра алады. Мұғалім үшін ең
негізгі көрсеткіш балалардың көркем шығарманы ... Бұл ... ... : ... - бала болу ... яғни ертегіні тыңдай
отырып оның ... ... ... ... ... , жанашырлық танытуы, қуану, ренжу, образға ... ... ... ... ғана мұғалім алға қойған мақсатына
жете ... ... ... ... дамытуда көрнекілік әдістер маңызды орын алады.
Себебі, ... ... ... оның мазмұнын ашатын көрнекі
құралдарды пайдалану ... ... ... ... «Ана тілі»,
«Дүниетану» сабақтарында үнтаспа, аудио-видео құралдары сабақтың тақырыбы
мен мақсатына сай қолдану ... ... ... ... ... орта ... ... мағлұматты қабылдауда, оның танымдық,
сезімдік, қызығушылық әсері күшейіп, алған ... ұзақ ... ... ... ... ... құралдарды пайдаланудың алдында
мұғалім балаларды көрсететін көрнекі құралдар ... ... ... ... Мысалы, жыл мезгілі туралы көркем шығармаларды оқып,
табиғат ... жыл ... ... ... ... ұғым
бергеннен кейін, профессор Қ.А.Аймағамбетованың «Жыл ... ... ... ... ... ұзақ ... есте сақтауға болатынын
байқадық.
Тіл дамыту жұмысы- күрделі де ... ... ... ... кезекте баланың өмірден туатын қажеттілікті, өз ... ... ... ... мол болуы бір жағынан балада жаңа құбылыс,
көрініс, ұғымдар мен ... ... ал ... ... ... ... ... байланысты.  Тілдің жақсы дамуының құралы тілдік қор ...  Тіл ... ... ... Өз ойын жүйелі түрде еркін жеткізе білу;
... ... тіл ... сай ... ... ... бейнелі сөйлей білу;
• Мазмұндылығы; анықтығы, мәнерлілігі;
• Грамматикалық, орфографиялық қатесіздігі.
Тіл дамытудың негізгі көрсеткіштерін ... ... ... ... ... мына ... анықтап алдым:
• Сыныптағы әрбір баланың жалпы сөздік қоры;
... ... ... меңгеру дәрежесі;
• Байланыстырып сөйлеу дәрежесі.
Мектеп психологымен бірге ... ... ... ... білу ... зейін, қабылдау, фонематикалық есту, ойлау, ... ... ... қор ... ... Кез ... тілдегі сөздік қор өзінің ішкі
құрылымы және қарым-қатынасы жағынан ... бір жүйе ... ... үшке ... қарастырамыз: біріншісі – сөздердің шығу тегіне ... ... ... ... біріккен, тіркескен, т.б. әр түрлі сөздер болып
келуі, екіншісі - сөздердің ... ... ... яғни ... ... ... ... историзмдер, қарапайым тұрмыстық
сөздер, терминдер, әдеби қолданыстар, т.б.; үшіншісі – сөздердің ... ... ... ауызекі сөйлеуі тілі, кітаби ... ... ... басым бөлігі көп мағыналы болады. Жүйелілік
қатынастары ... ... ... көп мағыналы түрлерімен қатар,
сөз тудыру формаларына негіз болатын ұяң ... ... ... ... ... т.б. ... деп бөле беруге болады.
Негізгі сөздік қорға жалпы сөз жиынтығынан кез ... ... ең ... ... ... ... ... тілі негізгі қордағы
сөздерсіз қалыптаспайды. Негізгі сөздік қорға жататын сөздер жалпыға ... ... ... ... оларды қолданушыларға қажеттілігі
басым сөздер. ... ... ... әр сабақта айналаға кеңінен таныс
сөздер алдымен алынады. Кіші ... ... ... ... ... ... тілдік бірліктер ретінде тілдік ... етіп ... ... ... ... көрінісі олардың
өздігінен сөзге араласуынан, яғни қазақ тілінде сөйлеуінен көрінеді. 1987-
2000 жылдары бойы жасалып келе ... ... ... ... типтік
бағдарламаларын өзара салыстырып қарағанымызда, олардың тақырыптар жүйесі,
мазмұны жағынан өзгергендігін байқаймыз.
Кіші мектеп ... ... ... ... мен ... ... қарқынмен дами бастайды. Мұның өзі отбасындағы
адамдардың бір-біріне деген ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастан көрініс табады.
Тәрбиешінің міндеті баланың бойында енді дами ... ... ... ... ... ... қамқорлық
көрсетуге, мінез-құлық нормаларын сақтауға ... ... ... ... ... ... ... Оқушының мінез-
құлқы мен тәртібін қалыптастыруда адамгершілік тәрбиесінің мазмұнына
байланысты ... ... ... ... ... ... ... алынады. Барлық адамзатқа, табиғатқа
деген сүйспеншілікті тәрбиелеудің басты ... ... ... ана ... ... халық ауыз әдебиеті үлгілерінде
десек қателеспейміз. Балаларға ... ... ... ана ... ... сынып оқушыларының ақыл ойын дамытып, ... ... ... түсіндіру, білім беру, үлгі-өнеге көрсетуде ... ... ... ... Бұл ... ана тілі ... іске асатыны
белгілі. Ақыл-ой тәрбиесі мақсатқа сай жүргізілсе, ол баланың ... ... ... дамытып, ой ... ... ... ... ... ... ... мазмұнына сәйкес сабақтың
мақсатын айқын, нақты қоя білген жөн. Ақыл-ой ... бала ... ... ... да ... көбірек қояды. Бала ойын үстінде
тәжірибе жасайды, себеп-салдарлық байланыстар мен ... ... ... ол қандай заттың ... ... ... ... ... ... ... алады. Баланың ақыл-ойын дамытып, шынықтыра
түсетін балалар фольклорынан үлкен орын алатын – жұмбақтар [15]. ... оның ... табу ... ... ... ... жетуге
жаттықтырады. Жұмбақтың шешуін табу баланың зейінін жетілдіріп, ... тіл ... ... ... ... ... болуы, әрекетке
баулуға, ой санасының белсене қызмет етуіне ... ... ... ... ... ... ... ерекше орнын
айта келіп: «Ата-анаңың жас балаға ... ... де ... ... баулып, тілін дамыту үшін де жұмбақтың көп ... ... ... ... ... ... ... жұмбақ жас баланың ақыл-ойын
дамытуға ... асыл мұра ... ... ... балалардың ойлау
қабілеттілігін ... ... ... ой ... айналадағы
құбылыстың өзгешелігін ... ... ... ... ойын ... жанр деп санаймыз. ... ана ... ... ... ... ... сәтінде пайдалануға
болады. Жаңа сабақты хабарлауда немесе бекітуде ... ... ... өз бойындағы құпияны шештіру, айтқызу арқылы оларға
өмірді танытады. ... ... ... ... құбылысқа зер салуға,
оның себебін іздестіруге, тілін дамытуға ... ... ... ... ... ... сабақты бекіту үшін пайдаландық.
Кіші мектеп жасындағы балада адамгершілік ... мен ... ... қарқынмен дами бастайды. Мұның өзі ... ... ... махаббаты, сыпайы, мәдени қарым-қатынасы,
жолдастарымен ойындағы, балабақшадағы қарым-қатынастан көрініс ... ... ... ... енді дами ... адамгершілік
қасиеттерді пайдаланып, үлкендерді ... ... ... ... ... ... ... достарымен
мәдени қарым-қатынас жасауды меңгерту болып табылады. ... ... мен ... ... ... ... мазмұнына
байланысты ата-анасына, халқына ... ... ... ... ... алынады. Барлық адамзатқа, табиғатқа
деген сүйспеншілікті тәрбиелеудің басты ... ... ... ана ... ... халық ауыз әдебиеті үлгілерінде
десек қателеспейміз. Балаларға ... ... ... ана ... ... өмірінде сөз өнерінің орны ерекше. Көркем шығармалар ... ... ... табиғатты аялай білуге , оған қамқоршы ... яғни ... ... қарым-қатынас жасау негізінен ана
тілі, дүниетану сабақтарында және ... тыс ... ... ... ... тәрбиені ашатын көркем ... ... ауыз ... ... де жиі пайдалануға болады.
Мысалы: «Бұлақ көрсең ... аш», ... ... ... бұзба», «құраққа орақ салма», «көкті ... «су ... ... т.б мұның өзі баланың экологиялық сауатын ашуға
бағытталған, ... ... ... оған ... ... және тіл ... ... құралы екенін көрсетеді.
Бастауыш сыныпта ана тілін оқытудың ... ... ... ... қорын, ауызша жөне жазбаша сөйлеу ... ... ... ... ... да қазіргі кезде бастауыш мектеп мұғалімдері оқушылардың
сөздік қорын молайтыпг сол үйренген сөздерін ... ... ... ... анық ... ... зор көңіл бөлуде. Осыған орайг өз
сабақтарымызда оқушының дұрыс ... ... ... ... ... ... ... дамытуға ерекше назар аударып отырамыз.
Сабақ барысында бастауыш сынып ... ... ... ... ... көңіл бөлсек, баланың сабақ үстінде айтайын деген
ойын анық жеткізе алмауы, яғни мәтінге байланысты ... ... ... айтып бітпей жатып басқасына ауысып кетуі немесе керексіз сөзді
орынсыз қолдануы (мысалы: жаңағы, сосын, яғни, сөйтіп, т.б.) ... ... ... ... ... кездестіреміз.
Байқалған кемшіліктерді ескере отырып оқушының ойлауы мен сөйлеу
дағдыларын ... ... ... оның тілі ... ... нақты болғанын талап етіп, өз ойын дәл ... ... ... оқуға деген ынта —ықыласын, қызығушылығын жойып алмау
мақсатында кез-келген ... ... ... оның бала ... ... ... ... ескереміз.
Себебі «баланың түсінбей қалған сөзі топтастықтың бастамасы» деген ... бар. ... ... бір сан қате ... сол санмен орындалған
есептеу нәтижесі де қате болып шығады.
Міне, тап осы сияқты оқушының ... ... қате ... ... ... ... ... қате түсінуі жиі кездеседі. (Мысалы:
Ағашты аралау - сөздің кесу деген ... ... ... - жүру ... ... ... ... тәрбиелік мәніне көбірек көңіл
бөлеміз.
Үшіншіден, қандай да болсын берілген тапсырма бала бір ... ... бөлу ... ... Егер бала бір ... онда оның ... тән ... білгенімді айтсам деген сөйлеуге
деген талпынысты күшейте түседі де, сөйлеуге деген қажеттілік туады.
Логикалық мағынасын ... ... ... ... ... қарастырамыз.
Себебі, мәтінмен жұмыс бір жағынан, сөздің грамматикалық және ... ... ... ... ... ... ... дағдысын қалыптастырудың негізі болып саналады.
Сөздік жұмыс оқушының тілін байыту жолдарының бірі ... ... ... ... жаңа ... ... ... білетін немесе
түсінбейтін сөздердің мағынасын анықтауда ... зор. ... ... ... құрауға материал береді, сөздерді байланыстырып сөйлеуге,
әңгіме айтуға, ... ... ... да ... ... ... жүргізілетін жұмысты әрқалай
түрлендіруге болады. Сөзге ... ... ... ... ... Бұл жұмыстар баланы бір жағынан ойлануға жетелесе,
екінші жағынан, қызығушылығын ... ... ... ... ... ... жүргізілетін бірнеше тапсырмалар ұсынып
отырмыз.
І.Оңнан солға қарай оқылса да, солдан оңға қарай оқылса да өзгермейтін, 5
әріптен ... 7 сөз ... ... ... ... ... тілін дамытып сөз байлығын арттыру - ең
маңызды жұмыстардың бірі. Бұл, ... ... ... ... үзбей жүргізілетін жұмыстар нәтижесінде ғана іске асады.
Мұғалім ... ... ... ... ой ... ... ... үнемі дамытып отыруды көздейді. Бұл әр түрлі әдіс-
тәсілдерді қолданғанда іске асады.
Бала ... ... ... ... мол да ... ... айтқан
тұлғаларымыздың бірі Мағжан Жүмабайұлы. Оның шәкірт тілін ширатушыларды таң
қалдырған әдістемелік еңбегі «Бастауыш сыныпта ана ... ... ... ... ... мектепке ана тілін оқыту, тіл дамыту ... ... ... ... ... төрт ... ... мектептің әр
жылына сәйкес ана тілі бойынша бала ... ... үшін ... ... ... кешенін жасап ұсынған.
Пікірлерді жинақтай келгенде оқушы тілін байытуда сөйлеумен байланысты
іске асыруда мынандай қажеттіліктер ... ... ... ... сөздің мағыналарьш толық меңгерту;
Сөздерді дұрыс қолдану, құрастыру ... ойын ... айта ... ... ... бір ... ... құрастырьп, дұрыс
сөйлеуге жаттықтыру.
«Құнды ақыл-ой дамуы ... ... және ... ... емес. Ойын-бұл
үлкен, жарық терезе. Осы терезе арқылы ... ... ... ... пен ... ... Ойын-білімқұмарлығы мен талпыныстың отын
жағатын ұшқын»-деп Сухомлинский жазғандай, ойын ... ... ... ... ... ... табылады.
Ойындарды таңдаған кезде білім алушылардың ой-өрісін де есепке алу ... ... ... ... психикасына әсер ететінін, олардың
танымдылық қабілетін, тілін, үлкендер мен ... ... оқу ... ... ... ... ... салыстыру,
қорытындылау жасауды меңгеруге көмектесетінін есте сақтау қажет.
Тіл дамытуда мақал-мәтелдер, ертегілер, ... ... ... ... ... ... өте қолайлы. Мысалы, математика пәні қайталау
сабағында: «Мақта қыз бен ... ... ... ... ... ... байланыс кеңінен байқалды және әр оқушы кейпкерлердің
дауысын салып, рөлге еніп, ертегіні жалғастыра ... ... әр ... ... ... ... ... қайтарып, алуға
көмектесті. Ертегілерге саяхат жасау, біріншіден, балалардың тілін ... ... ... ... ... тәрбиелейді. Білім мен
тәрбие және баланы дамыту сабақ ... ... ... ... ... ... әр сабақтың мақсатын ұштастырып, құрастырып жүйелей білу керек.
«Қазақ ақындарының шығармалары» - бұл сабақта балалармен ... ... ... ... ... ... өздері ізденіп
кітаптар әкеледі, ... ... ... ... ... ... сабақ соңында осы жұмыстарымыздың барлығын оқушылар талқыға салып,
бір-біріне сұрақ қойып қорытындылайды. Бұндай сабақтар оқушыларды өз елінің
ұлы ... ... ... ... ... білімге, еңбекке
тәрбиелейді.
Ойындарды өткізу мақсатына байланысты, ... етіп ... ... ... сөздік қорды дамытуда қойылатын ... ... ... ... ... іске ... ... оқушылардың сөздік
қорларын байытып, қазақ тілінде еркін де ... ... ... ... ең ... міндет оқушылардың ауызекі сөйлеуде
қолданатын сөздер қорын толықтыратын сөздікті белсенді ... ... есте ... ... мен ... да бар. Олар
мыналар:
Тақтаға сөз жазып, оны буынға бөлу.
Сөз мағыналарын анықтауда ұғымның белгілерін ... ... ... ... ... ... ... мағынасын ашу.
Жаңадан үйренген сөздерге байланысты шығармашылық
жұмыстар (әңгіме, мазмұндама, шығарма т.б.) жүргізу.
Орфографиялық ... жаңа ... ... ... (түсіндірмелі, алфавиттік немесе тақырыптық
сөздіктер, оқушы сөздігі).
Оқушылардың тілін ... ... ... біріншіден оқушылардың
меңгерген сөзі, сөз байлығы қаншалықты дәрежеде екендігін; ... сөз ... сөз ... аз ... себебін, өзіндік
ерекшілігін; үшіншіден, тілін байыту мен дамытуда тиімді әдіс-тәсілдерін
алдын ала анықтап ... ... ... ... ... жолдарымен
байытуға болады:
- қоршаған ортаны байқату, ... ... ... жаттығулар жүргізу;
- сыныпта және сыныптан тыс сабақтар өту (әңгіме мазмұнын талқылау
және ... ... ... ... ... дұрыс ұйымдастыру-оқушылардың ойлау қабілеті мен
сауаттылығын арттырудың біден-бір тиімді жолы. Олай ... тіл ... өзі - ... сөз ... ... әр ... ... сөйтіп, оны жүйелі түрде білдіре алуы.
Стиль мен мәтіннің қарым-қатынасын түсіну үшін мәтінді бірлік ... ... ... бір ... тұтас ұғынылатын белгілі бір
хабарлаудың ой-пікірді жеткізудің мазмұнды формасының бір ... ... ... ең ... ... мына ... ... мазмұны мен құрылымдық бүтіндігі;
Мәтін құрайтын бірліктердің компоненттерінің бір-бірімен байланыстылығы;
Стилистикалық норма жағынан ... ... ... ... ... ... ... дамытуға қатысты Ахмет Байтұрсынұлы төмендегідей тиімді
тәсілдер мен қағидаларды ұсынған.
1. Оқушыға арналған материалдар аса ... ... ... ... ... иллюстративтік материалдар қазақ баласының ұғымына
таныс және жақын болуы шарт.
Тілді оқытуда ... ... ... ... ... қызық әңгімелер маңызды орын алуы қажет.
Тілді оқытуда тіл ұстартуға көркем сөзге де ден ... ... ... ... дамытуда тиімді тәсіл деген әдіс-тәсілдердің
әр түрін ... ... ... ... ... мен ... кәдеге жаратып, жас ұрпаққа тіл нақыштары мен сөйлеу ... ... ойы озық ... тілі ... ... қоры байи ... ... өзінің ана тілінде еркін, мүдірмей сөйлетіп үйрету үшін
оқыту әдістемесін жетілдіре түсу - ... ... аса ... ... ... ... ... білім мазмұнын жаңарту, өмір
талабына орай ... ... ... жаңаша әдіс-тәсілдерін қолданып, заман
ағымына жауап беру мұғалімдерге жауапты істер жүктейді.
2.2 Кіші ... ... ... тілін дамыту шаралары мен
сабақтарының үлгілері
Бастауыш сыныптарда пәнге деген ... ... ... бірі - ... ... ... белсенді формаларын пайдалану,
жұмыс тәсілдері мен құралдарының әр түрлілігі болып табылады. ... әр ... ... ... ... ... аса ... арттыратын ойын және ойын жағдаяттар тәсілдері. Себебі, ... ... ... ... ... дағдысын дамытуға көмектеседі,
білім алушылардың шығармашылық қабілеттерін, логикалық ойын дамытады.
Тіл дамыту жұмыстарын мынадай ... ... ... ... барысында баламен қарым - қатынас жасағанда әсерлі
сөйлеп, тіл мәдениетін ... ... ... ... ... үшін өзі қажет деген істі пайдалану.
3. Өтілетін мәтіндердің, орындалатын тапсырмалардың қазақ баласының
халықтық ... ... ... ... Тіл ... ... – мәтелдер, мысалдар, өлең - жыр, ойнақы ... ... ... ... сөздерді көбірек пайдалануым керек.
5. Өз үйренгенін жинақтап, буклет жасау арқылы әр ... өз ... ... деп ... ... ... ... қолдана білу.
7. Баланы әдеби тілде ауызша сөйлетуге және жазбаша сауатты жазуға
үйрету.
8. ... ... ана ... ... пәндері бойынша тіл дамыту
жұмыстарын жүргізу.
«Адам ата - анадан ... есті ... ... ... ... татып
ескерсе, дүниедегі жақсы - жаманды таниды да, ... ... ... ... ... ... - деген Абай. Халық даналығында әдеп, нақыл сөздер ... ... ... көрсең – көзін аш», «Оқу өрге тартады, надандық ... «Тіл ... ... ... ... ... ... даналық
сөздердің тәрбиелік мәнін аша отырып, оқытудың бастауыш сынып оқушыларын
тілге, ғылымға құрметпен ... ... ... ...... дамыту.
Шешендік өнер өткен өмірден сыр ... ... ... ... ... де ... ... үйретеді.
Орта ғасырда өмір сүрген ғалым Жүсіп Баласағұни былай деген: «... ... – сөз, ... ... ... мұра ... ... ісіңе. Кісіден мирас ата сөзі ғой. Ата сөзі –
ұсақ құттың көзі ғой».
Шешендік сөз балаларды оқуға, өнерге, ... сөз ... ... Би - ... ... оқыту – көркем сөздің қасиетін
тану. Тіл мәдениетінің өсуіне, ұлттық сананың оянуына септігін тигізеді...
Тіл дамыту ... ... ... ... кезінде мынадай
тапсырмаларды пайдаланамыз.
1 -тапсырма.
Қате құрылған мәтінді сөйлемдерді орын-орнына қойып, ... ... ... құрастыру.
Мысалы: Тышқан не айтарын білмейді де, жылды кім көрсе сол жыл басы
болсын деп бір ... ... ... Ерте ... хайуандар жыл басы болуға
таласыпты. Өзі түйенің үстіне шығып, өркешіне мініп отырып ... ... ... ... ... ... ... жыл басы болуға лайықпын
деп дәлелдейді. Сонан соң ... ... ... ... көріп, хабар беріп,
жыл басы болыпты.
Бұл жерде балаларға әдейі жеті таныс ертегі беріліп отыр.
Мұның себебі, оларға ертегінің ... ... ... ... ... ... ... білетіндіктен, сөйлемдерді орын-орнына қойып,
жүйелі түрде айтып беру ... ... ... ойды бұзбай жалғастырып айту. Мысалы:
қоңырау соғылып, ... ... ... Келесі сабақ математика болатын.
Мұғалім үйге қиын тапсырма берген еді. Мұраттан басқа ешкім қалған жоқ. Ол
Айдостың ... ... ... сөмкесін ақтара бастады...
Оқиғаны әр бала бірін-бірі қайталамауға тырысып, өз ойымен аяқтаған
дұрыс.
3-тапсырма.
Өз ойынан ... ... ... ... ... ... ... аяқтар
едің?
- □□□□..?
Ол биік ағашты таңдайды да, балтасын сермейді. Ағаш қуысынан бір ... шыға ... Құс ... тіл ... ... құрастырып айту алғашқыда ... ... ... ... ... болады.
(шал мен кемпір, үш тілек, боз-баяғы қалпына ... ... жоқ ... мәтінін мазмұнына сәйкестендіріп оқиға ойлап
жазу.
Бір шалдың ағайынды үш баласы болыпты. Олар ылғи да болмашы нәрсеге
керісіп, ... қала ... ... ... ... ауыл шетіндегі орманға
жидек теруге барады. Қайтар ... ... ... ... кетеді де, ауылдарынан
адасып қалады.
□□□□□.?
□□□□□.?
Осыдан кейін үш ұлы бірін-бірі сыйлап, тату-тәтті өмір сүріпті.
5-тапсырма.
Мазмұнын айту. Мәтіннің ... ... ... (екі түрлі вариант
беріледі қайсысы тақырып, қайсысы негізгі ойды ... ... ... ... ... бұзба.
Мысалы: Құмырсқа - ұйымдаса, жабыла жұмыс істейтін жәндік, Құмырсқалар
кішкентай болғанымен өте ... ... ... ... жүріп адасып
кетсеңіз, құмырсқаның илеуіне қарап, бағыт-бағдарды анықтап ... ... ... ... өз ... тек ... қаратып салады
екен. Олар өлген шыбын-шіркейді, басқа да ... жеп, ... ... ... көп ... ... ... олардың илеуін бұзбаған,
баспаған дұрыс. Қайта оларды қорғау сауап болады.
7-тапсырма.
Бірілген мәтіннің түрін анықтап, оны ... ... өте ... ... итім ... Тапқан адам болса, мына телефонға
хабарласыңыз. 26-3-01
(Қалай ойлайсыңдар, иесі жоғалған итті осы ... ... ... ма? Бұл ... тағы нені айту ... ... ... түр-түсі, т.с.с. сипаттау керек).
3-сыныпта қазақ тілінен өткізген мұғалімнің «Мәтін» ... ... ... ... ... ... әңгімелесу, дұрыс сөз тауып орынды
қолдану.
2. Тапқырлыққа баулу, көргенін түйіндеп айту.
3. Еңбексүйгіштікке ... ... ... ... Жаңа ... ... Абай ... «Шегіртке мен құмырсқа»
тақырыбынан көрініс көрсетуден ... ... ... ... Анық ... ... назар
аударттым. Көріністі көргеннен кейін:
Балалар, бұл кімнің ... ... ... ... ... осы көргендері бойынша әңгімелету. Міне, осы әңгімені мәтін ... ... ... ... ... ... ой ... Тақтаға. «Еңбекқор құмырсқа» жаз бойы өзіне азық жинады. Жұмсақ,
жылы үй тұрғызды. ... ... ... ... ... ... ... сұрақ қойып қай сөз табына жататынын ажыратамыз.
Мәтіннің 2 түрі болатынын
1) Сипаттау, теңеу.
2) Әңгімелеу.
Сөздік жұмыс
Дидактикалық ойындар.
Өз тәжірибемде ... ... ... ... ... көрсете отырып, соған бірнеше сөйлемдер
құратып, тілдік қорларын дамытамын. ... 1 ... ... Ана ... ... ... ... жүргізуге болады.
«Ы» дыбысын өткенде
Мына жұмбақты шеш:
Қасық,шыны, пиала
Оларсыз шай құя ... ... ... атын не ... ... Ал енді осы сөзді буынға бөлейікші!
− Ы – дыс – ... Ы ... қай ... дыбысы 1 – ші, 2 – ші буында.
− Буын дегеніміз не?
Сөзде неше дауысты болса, сонша буын болады.
Дыбысты естиміз, айтамыз.
Әріпті ... ... Кәне осы ... өлең ... – ыз – ыз – ... ... қыз.
Ыр – ыр – ыр – ырылдайды қасқыр.
Ыс – ыс – ыс – келіп қапты қыс.
Ойынның да ... ... өте көп. ... сабақтары оқушылардың тілдік
қорын дамытады.
1. «Бұл қай кезде ... ... ... ... жыл ... ... ... және әрі қарай дамыту.
Ойынның шарты: жауап берген балаға сақина беріледі. Жүргізушінің сұрағына
қарай жыл мезгілдерінің ерекшеліктері айтқызылады.
Ойынның ... ... ... ... балалар ойланып, дұрыс
жауап береді.
а. Балалар, қай кезде қызыл, сары жапырақтар көп ... ... Қай ... ... ... /балалардың жауабы/. Балалардың
жауаптарына қарап, табиғат құбылыстары мен еңбек ... қай ... ... ... ... алатындықтарын бағалауға болады.
Жүргізуші: Енді мен жыл ... ... Ал, ... соған
байланысты бұл кезде не болатынын, адамдар немен ... ... ... ... де, ... ... беремін. Әйгерім тез ойланып,
көктемде не болатынын айтады.
Әйгерімнің жауабы: Көктемде қар ериді. ... ... ... ... береді. Ол да көктемнің бір белгісін атайды. Осылайша ойын
жалғаса береді. Ойын шартын бала ... ... ғана ойын ... ... ... ... ... көмектесіп отырады.
« Үй жануарлары мен жабайы жануарларды ата»
Мақсаты: Үй жануарлары мен жабайы жануарлар туралы ... ... ... ... ... ... ... арттыру.
Ойынның шарты: орманның, қораның суреттері ... ... ... бос тор ... ... ... ... отырып орналастыру.
Ойынның барысы: ойыншылар екі топқа бөлініп, әртүрлі табиғат ... ... ... ... ... Жүргізушінің белгісі бойынша балалар
жануарлар бейнеленген үлестірмелі карточкаларды үлкен картадағы салынған
сурет мазмұнына қарай бос тор ... ... Кім бос тор ... жануарларды дұрыс атаса, сол жеңіске ... ... ... алмасып, ойынды одан әрі жалғастырады.
«Бұл қандай құс?»
Мақсаты: белгілі бір ... ... ... ... үйрету және
оларды ажырата білу.
Ойынның барысы: жүргізуші қарлығаш пен тоқылдақтың суреттерін балаларға
көрсетіп, ... ... ... беруді ұсынады. Балалар бұл
құстарды тағы қалай алуға болады? Олардың қандай пайдасы бар? ... ... ... адамның досы.
«Қай жануар қайда мекендейді?»
Мақсаты: жануарларды ұқсас белгілеріне қарай табу, олардың мекен жайын
анықтау.
Ойынның ... ... ... ... ... жануарларды ауызша
суреттеу арқылы қай жануар екенін дұрыс таба білуге үйрету, ойынды әрі
қарай ... ... бала ... ... ... балаларды ойынның мазмұнымен таныстырады:
Естеріңде ме, балалар, біз ... ... екі ... ... ... ... біз ... ойнап көрелік. Әркім екі жануарды көз алдына
елестетіп, олардың ... ... мен ... суреттеп береді.
Біз жауабын тауып, қайда мекендейтінін ... Мен ... ... ... сол ... ... ... бала былай жұмбақтауы мүмкін: Екі
жануар да жылдам қимылдайды. Біреуі сұр ... ... сары ... ... ... ... өзі сондай қу, ал екіншісі малға ... ... ... ... ... және ... ... деп тасты екінші
балаға ұсынады. Ол ... ... ... дұрыс болмаса, айыбы төленеді.
Ойынды осылай жалғастыра беруге болады.
«Жақсы және ... ... ... ... жаман әдеттен аулақ болуға, көргенін ажыратып, әңгімелей ... ... ... ... ... ... жаман, жақсы істерді
ажыратады және ол неге жаман, ... ... ... ... ... ... және жақсы істерді бейнелейтін іс-әрекеттерден көрініс
беретін мазмұнды суреттер.
Ойынның барысы:
а. Ағаш бұтағын сындырып жатқан ... ... ... суреті.
ә. Ағаштағы құстың ұясын бұзған баланың іс-әрекетін бейнелейтін суреті.
б. Әкесімен ағаш отырғызып жүрген баланың әрекетін бейнелейтін сурет.
в. Құстарға ұя ... ... іліп ... ... ... ... Гүлдерге су құйып, қамқорлық жасаған қыздың әрекетін бейнелейтін
сурет.
ғ. Ағаш бұтағына қонған торғайды рогаткамен ... ... ... ... сурет.
д. Далада өсіп, айналаға көрік, сән берген ... ... ... ... ... бейнелейтін сурет.
е. Жайлауда қошақанға емізікпен сүт беріп тұрған баланың іс-әрекетін
бейнелейтін сурет.
6. «Бөлме өсімдіктері мен дәрілік өсімдіктерді ... ... ... ... мен ... ... бір-бірінен
ажырата білу, қандай мақсатта өсірілетінін анықтау. Көрнекті ... ... мен ... ... ... ... балаларға жақсы көрінетін жерге бөлме ... ... ... аралас салынған сурет ілінеді. Жүргізуші балалардан
бөлме ... ... ... Бір бала ... ... ... ... Екінші бала дәрілік өсімдіктерді көрсетеді.
Балалардан қай өсімдік қандай мақсатта өсірілетінін ... Ойын ... ... «Жапырағына қарай ажырат»
Мақсаты: ұқсас белгісіне қарай жапырақтарды таба ... ... ... ... ... ... ... қабілетін дамыту. Көрнекі
құралдар: әр түрлі жапырақтар.
Ойынның шарты: жапырақтарды ... қай ... ... екенін табу.
Жаңылмай тапқан бала жеңіске жетеді. ... ... ... ... ... аулада өсіп тұрған ағаштардың жапырақтарын жинайды.
Өзіне әрбір ағаштың бір-бір жапырағын алады. ... ... ... ... ... тұрады. Жүргізуші ауладағы ағаштардың атын сұрайды. Әр
ағаштың қасына барып, аттарын атайды. Жүргізуші қарағайдың жапырағын басқа
ағаштардың ... ... ... ... ... ... оның
ине секілді екенін анықтауға болады. Қайынның жапырағын салыстыра отырып,
оның жүрекшеге ұқсайтынын анықтайды. ... ... және ... ... ... ... жөніндегі білім деңгейін анықтайды.
Жүргізуші қолындағы жапырақтарды ... ... ... көрсетіп,
балалардан сондай жапырақты табуын талап етеді. ... ... ... ... ... ауыстырып ойнауға болады.
8. «Нан дастарханға қалай келеді?»
Мақсаты: бидайды ... ... және одан ... ... ... ... білімдерін толықтырып жүйелеу және ... ... ... ... ... ... ... толықтыру: себу,
диқаншы, комбайн, элеватор, диірмен.
Ойынның шарты: жүргізушінің ... ... бос тор ... ... ... ... ... құралдар: егін даласын қажетті әртүрлі техникалардың /машиналар/
суреттері.
Ойынның ... ... 3 ... ... ... ... «нан».
Жүргізуші ойынға дейін нанның дастарханға қалай ... ... ... ... ... ... /трактор, комбайн,
машина/ іс- әрекеттерді /жырту, себу, егу, суару, ору, диірменнен өткізу/
жайлы айтады. Содан кейін жүргізуші ерте ... ... ... егіс
даласының суреттерін көрсетеді. Суреттерге қарап, балалар жылдың қай
мезгілі ... ... ... балалардың «дән, сабақ, нан» деп үш
топқа ... Әр ... 2-3 ... ... ... тобына ерте көктемдегі
егіс даласын, «сабақ» тобына жаз кезіндегі, ал «нан» ... күз ... ... ... ... үлестіреді. Үстел үстінде диқаншыларға
көмектесетін әртүрлі машиналардың суреттері ... Егін ... ... ... машиналардың суреттері жатады. Егін
даласындағы жыл мезгіліне ... ... ... ... ... тапсырылады. Бос торкөздерге қажетті машинаналардың суреттерін
орналастыру тапсырылады. Бос ... ... ... ... топ жеңіске жетеді. Суреттерді алмастыра ... ... ... ... қажетті суреттерді кім жылдам жинайды. Ойынды
күрделендіру мақсатымен басқа да машиналар түрлерін ... ... ... ... ... ... кран/. Жеңіп шыққан топ мадақталады.
9. «Туған қалаға саяхат»
Мақсаты: туған қала, онда қандай мамандық ... ... ... ... ... ... ... балалардың білімдерін бекіту арқылы
тілдерін дамыту.
Ойынның шарты: белгі бойынша суреттерді табу.
Ойынның барысы: жүргізуші 4 бағыттағы суреттерді таратып береді: ... ... ... ... ... ... почтальон,
жүргізушілер/, үшіншісінде көлік түрлері /трамвай, автобус/, төртіншісінде
– мекемелер мен мәдени ... ... ... ... ... ... Әр ... балалары сурет бойынша жүргізушінің
сұрақтарына ... ... ... ... ... ... жауап берген топ
жеңіске жетеді. Суреттерді ауыстыру арқылы ... ... ... ... ... қапшық»
Мақсаты: Баланың сөздік қоры көбейген сайын заттың ... ... ... айтуды үйрету. Өрнектеп жасалған қапты, қоржынды, қорапты, кубикті
қолдану.
11. «Мынау не?»
Мақсаты: ... ... ... ... ... ... ... үйрету.
Үстел үстінде тұрған ойыншықтарды орамалмен жауып, сыртынан қолмен ұстап,
қандай ... ... ... ... «Дене мүшелерді жина, ата, орналастыр».
Мақсаты: Адамның дене мүшелерін дұрыс, анық атап айтуға үйрету. ... не ... ... дене ... ... дұрыс
орналастыру
13. «Үйде кім тұрады?»
Мақсаты: Үйдің ... ... ... суреттелген адамның бейнелерін
көрсетіп, мынау кім? Үйде кім тұрады? Сұрақтарына жауап беру.
14. «Дәмді ойын». Тәтті тағамдарды тауып, жеке ... ... ... ... Бала ... нұсқау беріп, орындауын
өтінеді. Қонжық тұр, отыр, жүгір, т.с.с.
15. «Бөлмені көрсету».
Мақсаты: ... киім ... ... бөлмеде не барын қазақша атап
беру.
16. «Тоғайда не көрдің?»
Мақсаты: «Тоғайда не көрдің?» - дегенде аңдарды атап, суретке ... ... сөз ... ... Мақсаты: Белгілі тақырып төңірегінде
құралған сөйлемге сөз қосып, толықтыр. Ойынды тағамдар, киімдер, ойыншықтар
тақырыптарына ... ... ... Екі ойыншықты көрсетіп, мынау ... ... ... ... салыңдар»- деп, мысықты көрсетіп, «Мынау қуыршақ па?» ... ... Жоқ, ... ... деп ... ... «Есіңде сақта». Сөздік қорды молайту, еске ... ... ... – алты сөзді асықпай, бұлжытпай қайталау. Суреттерді, кубиктерді
қолдану.
20. «Қысқа және ұзын сөздерді ... ... ... ... (ойыншықтар, аңдар, құстар, жемістер
т.б.) қысқа, ұзын сөздерді ... ... ... ... ... не ... ... киім, жиһаз, ыдыстар, ойыншықтар салынған карточкалар
таратылады. ... ... деп еді, ... жоқ», - дейді. Балалар
ыдыстардың атын атап, бір-бірлеп әкеледі. Киім, жиһаз, ыдыстар, ойыншықтар
салынған карточкаларды ... «Кім нені ... ... ... ... ... жемістердің, тағамдардың,
көкөністердің суреттерін магнитті тақтада, не фланелеграфта көрсетіп, «Кім
нені ... ... ... ... ... бергізу.
22. «Кімнің қолында не бар?»
Мақсаты: Сөздік қорды молайту. Балалардың ... ... ... ... ... ... бар? ... доп бар? т.б.» - деп сұрақ
қою. Жинап алынған суреттерді көрсетіп, «Бұлар ... - деп ... ... Ойыншықтардың, көкөністердің, жемістердің ... ... ... ата».
Мақсаты: Пиязды көрсетіп: «Екінші сөзбен қалай атауға болады?» - деп сұрақ
қою. Балалар «Көкөніс» деп жауап береді, т.б. ... ... ... т.б. суреттерін қолдану.
24. «Не артық?»
Мақсаты: «Не артық?» сұрағына дұрыс жауап ... ... ... ... жатады: түріне, түсіне қарай топтарға бөледі. Қияр, сәбіз, алма – ... Алма ... ... ... қолдану.
25. «Мен айтқан ойыншықты тап».
Мақсаты: Аталған ойыншықты тез тауып, көрсету. Түрлі ойыншықтарды қолдану.
26. ... тап» ... ... ... ... төлдің енесін, не төлін тез тапқызып, тез ... ... ала ... ... төлдерді, не олардың дайын суреттерін
қолдану.
27. «Түрлі - ... ... ... ... ... кез келгенін алып,
түсін түстеп, дұрыс атау. Дұрыс атаса, ... ... ... орнына
салады. Бірнеше қораптарға салынған түрлі- түсті доптарды қолдану.
28. «Грамматикалық ... А) ... ... ... ... ... ... айқындауға
бағыттайтын жаттығу арқылы сын есімдерді ... ... ... Қант –ақ,
тәтті, ұсақ, т.б.). Б) етістіктерді бекітетін нұсқауларды орындату арқылы
баланың ... ... ... ... ... ал, ... тұр» деген
сөздерді қимыл әрекетпен орындату. Интертақтаны, не жалпы не ... ... ... ... ... ... ... Оқытушының нұсқауын түсініп ... ... ... (Оля, ... ... Саша ... доп ал, т.с.с.)
Белгілі нысандардағы заттарды тікелей қолдану.
30. «Не ұшады?» (жүгіреді, секіреді, жүреді)
Мақсаты: Қимыл ... ... ... ... тұлғаларын молайтуға
бағытталған жаттығулар орындату, не керісінше жанды, жансыз заттарды ауызша
атау: ұшақ, сауысқан, қарға, ... ... ... ... (не ... ... Не ... жатыр?)
31. «Не өзгерді?»
Мақсаты: Етістіктерді түрліше мағынада, бірыңғай етіп қолдануға ... ... ... ... ... қояды. «Не өзгерді?» деп
сұрайды. Доп ... ол сары ... ... отыр, ол жатқан, т.б.
32. «Керісінше айт».
Мақсаты: Балалар шеңбер жасап тұрады. Оқытушы: «Доп ... - деп ... ... «Доп ... деп кері ... Әр ... ... «Дыбыстық сағат»
Мақсаты: Фланелеграфқа, не магнитті тақтаға орналастырылғған суреттердің
атын ататқызу: Қазақ тілінде сөздің негізгі ... ... атай ... екі ... ... ... ұзақ айтылған екі сөзді көрсету, екі буынды
сөзді атату, үш буынды сөзді атату. Қима суреттерді, сөздер ... ... ... ... ... ... ... тексеру, сөзде берілген дыбысты ажырата
білу.
Дүкен сөресінде бір дыбысқа байланысты суреттер ... Сол ... бар ... ... алу керек. Бұл ойынды кез келген дыбыс пен
әріптерді өткенде қолдануға болады.
35.«Гүлдер ... ... ... ... қоса ... ... ... ажырата
білу.
Тақтада жұрнақтар жазылған гүлдер ілініп тұрады. Жоғарыда, сандарымен, ұшып
келе жатқан араларды гүлдерге дұрыс қондыру қажет.
36.«Адасқан әріптер»
Мақсаты: әріптерден сөз ... ... ... сөз ... ... бірнеше әріптер ілініп тұрады, сол әріптерден оқушылар бірнеше сөз
құрастырулары қажет.
Бұл ойынды бірте-бірте қиындатуға болады:
37.«Адасқан буындар»
Мақсаты: Буындар ... ... ... құрастыра білу.
Тақтада бірнеше буындар ілініп тұрады , сол буындардан сөз құрастыру керек.
38.«Адасқан сөздер»
Мақсаты: Сөздерден ... ... ... ... ... ... ... құрастыруға жаттықтыру. (сайыс сабақта қолданылады)
Менде 10 оқушы болғандықтан бұл ойынды 2 топқа ... ... ... ... ... ілінеді, мысалы, «Менің Отаным-
Қазақстан», «Біздің еліміздің ... Әр топ ... 2 ... ... осы ... байланысты мәтін шығуы тиіс. Әр топ ... оқып ... ... ... ... ... ... мағынасына қарай өлең құрастырып үйрету.
Бұл әдісті ана тілі сабағында жиі қолданып жүрмін, тапсырма барлық ... ... де, бұл ... 2-3 оқушы ғана нақты орындайды деп айтуға
болады.
Ұйқас сөздер беріледі:, ... , ... ... ... барады, жарады, қалады.
Жақсылықты асырып,
Жамандықты жасырып,
Мейірімді менің ұстазым,
Келеді апайға ұқсағым
Артқа Жанар қарады,
Оқуға ол жарады.
Алысқа ол барады,
Есімде менің қалады.
41.«Хайуанаттар бағында»
Мақсаты: ... ... есте ... ... ... ... тілдерін
дамыту.
Хайуанаттар бағына барамыз. Онда қандай жануарлар болады?- Жабайы.
Торда ... ... ... ... алып ... сипаттама береді.
Әңгімелейді. Қосымша сұрақтар қойылады. Ол аң қалай дыбыстайды?
42.«Сенің есіңде ме?»
Мақсаты: Өткен ... ... ... ... ... есте сақтау
қабілетін дамыту.
Өткен тақырыптардағы оқыған әңгімелерден үзінді ... ... ... атау ... ол әңгіме не туралы қысқаша мазмұнын айтып беру.
Сабақ барысында біліммен қатар оқушылардың тілін дамыту және тәрбиелеу
менің алға ... ... ... ... ... ... үшін әр сабағымның мақсаты біліммен, тәрбиемен қоса тіл дамытуға
бағытталды.
Тәрбиелік мақсаттарым: азаматтыққа, өз елін, ... ... ... ... ... ... ... болуға тәрбиелеу. Баланың тілін дамыту үшін
сабақтарымды ертегілер, ... ... ... ... ... өткізген сабақтарым үлкен нәтиже беріп қана ... ... да зор ... мен ... ... ... үшін ... әлде де көптеген
ойын түрлері бар. Дәстүрден тыс жұмыс тәсілдері мен ... ... ... ... ... Ойын- мақсатқа жету құралы болып табылады. Қолдануда
меңгеруге ... ... ... жаңа ... пән ... Отан ... елін- жерін құрметтеуге, табиғатты
аялауға, патриоттыққа тәрбиелейді. Дүниетану сабақтарында балалармен бірге
сабақ барысында әңгіме жүргіземіз. Баланың ойы деген, ... ... ... сұрақтары мен берілген жауаптарының өзі баланың жеке тұлға екенін,
ол баланың сезімі өзіне сондай қымбат ... ... ... ... ... ... ... көреген ел тарайды демекші,өз ... ... де ... ... пен бейнелеу сабақтарындағы менің сыныбымның ұраны: «Еңбек етсең
ерінбей...». Бұл пәндерді оқушыларым ерекше жақсы көреді. ... ... ... ... ... қол ... бағаланады. Осы пәндер
арқылы балалар еңбексүйгіштікке, өз еңбегімен жасалған бұйымдар ... ... ... ... үйренеді, әдемілікке, әдептілікке де,
тазалыққа да тәрбиеленеді. Дене ... ... ... дені сау ... ғана ... сабақ емес, ол балаларды жылдамдыққа, ұйымшылдыққа
тәрбиелейді Тек, дені сау жас ... бар ... ... бар дегендей,
ұрпағымыздың дені сау болса біздің болашағымыздан зор үміт күтуге болады.
Денсаулық тәннің ғана ... ... да ... Дені сау бала ғана оқу ... ... болмақ.
Ана тілі сабағында қолданатын әдістерімнің бірі - ол өлең құрастыру,
бұл әдіске балалар өздері «Жас ... деп ат ... ... бұл барлық
балаларға бірдей берілгенмен бұл тапсырманы үш-төрт бала ғана орындайды.
Өлең құрастыра аламаса да ... ... ... ... ... нәтиже деп ойлаймын.
Мысалы: жасыратын, асыратын, ұстазым, ұқсағым. Осы ұйқасып тұрған ... ... ... ... ... ... ... ұқсағым. (Қамбар Жангүл)
Қарады, барады, жарады, қалады.
Артқа Жангүл қарады.
Алысқа ол барады.
Оқуға ол жарады,
Есімде менің қалады. ... ... ... ... бұл ... ... бірге қазақ
ақындарының шығармаларымен танысып отырамыз. Балалар өздері ... ... ... ... өлеңдерін жатқа айтып, мәнерлеп
оқиды. Сабақ соңында осы жұмыстарымыздың барлығын оқушылар ... ... ... ... ... Бұндай сабақтар оқушыларды өз елінің
ұлы адамдарымен таныстырып, оларды құрметтеуге, достыққа, білімге, ... өз ... ... өз ... тәрбиесімен тәрбиеле»-
деп бабаларымыз айтқандай келешек ұрпаққа білім-ғылым нәрін егумен қатар,
өз ... ... ... ... ... үлкен орны ... ... ... апта ... болатын қазақ салт-дәстүрлеріне
қатты көңіл бөліп, ... ... ... ... не ... оны ... жасайтындығын осы көріністер арқылы біліп,
таныды.
Бала тәрбиесі кезек күттірмейтін, күн ... ... да ... ... ... қала ... ... баланы мұғалім ғана тәрбиелемейді,
бұл жерде бала тәрбиесіне ... ... ... тигізеді. Отбасы-болашақ
азаматтың әлеуметтану жолындағы алғашқы қадамдарын жасайтын бастапқы қадам.
Ата-ананың іс-әрекеті мен ... ... өмір сүру ... ... адамгершілік, әлеуметтік- саяси құндылықтарының бірі. Оған
менің кішкентай ... ... ... ... отбасылық сайысқа
қатысып жүлделі орын алғаны.
Бала тәрбиесіндегі ең негізгі тетік- баланы өз күшіне сендірту. ... ... ... оның әр ... ... де ... сену керек.
Баланы өз күшіне сендірту, баланың әр қадамын нығайтып, ... ... ... ... мұғалім айтып береді
Жақсы мұғалім-түсіндіреді
Үздік мұғалім –көрсетеді,
Ұлы мұғалім-шабыттандырады, қанаттандырады», -дегендей, оқушыларды
болашақта биіктен көрінуіне біз, ... ... ... ... біз ... ... қанаттандырамыз, оларға қалай ... бәрі ... ... ... қатты әсерін тигізеді.
«Тегінде адам баласы адам ... ... ... ... ... ... Одан ... оздым демектің бәрі ақымақтық...»-деп Абай
атамыз айтқандай осындай ұлы істе жеке ... ... ... ... ат ... өткізу мақсатына байланысты, төмендегідей етіп бөлуге болады.
• ой-өрісті дамыту ойындары;
• қарым-қатынас қабілетін дамыту үшін ... ... ... ... ... үшін ... ... барысында біліммен қатар оқушылардың тілін дамыту және тәрбиелеу
менің алға қойған ... ... ... ... ... үшін әр ... ... біліммен, тәрбиемен қоса тіл дамытуға
бағытталды.
Тәрбиелік мақсаттарым: азаматтыққа, өз ... ... ... ... ... ... кішіге қамқор болуға тәрбиелеу. Баланың тілін
дамыту үшін ... ... ... ... ... жүргіземін. Бұндай өткізген сабақтарым үлкен нәтиже беріп қана
қоймай, тәрбиелік маңызы да зор ... мен ... ... жандандыру үшін көмектесетін әлі де көптеген
ойын түрлері бар. ... тыс ... ... мен формаларды ойын-сауық
деп санау ... ... ... мақсатқа жету құралы болып табылады. Қолдануда
меңгеруге немесе ... ... жаңа ... пән ... Отан сүйгіштікке, елін- жерін құрметтеуге, табиғатты
аялауға, патриоттыққа тәрбиелейді. Дүниетану ... ... ... ... әңгімелер жүргіземіз. Баланың ойы деген, қиялы деген
шексіз. Қойған сұрақтары мен берілген жауаптарының өзі ... жеке ... ол ... ... ... ... ... екендігін білдіреді. Ұрпақ
гүлденсе, ел жаңарады. Көргенді ұрпақтан, ... ел ... ... ... ... де маңызы зор.
Еңбек пен бейнелеу сабақтарындағы менің сыныбымның ұраны: «Еңбек ... Бұл ... ... ... жақсы көреді. Себебі, осы
пәндерде ... ... ... қол ... ... Осы пәндер
арқылы балалар еңбексүйгіштікке, өз еңбегімен жасалған бұйымдар арқылы
еңбекпен келген заттарды ... ... ... ... ... да ... Дене ... сабағы балалардың дені сау болу
үшін ғана берілетін сабақ емес, ол ... ... ... Тек, дені сау жас ... бар ... ... бар дегендей,
ұрпағымыздың дені сау болса біздің болашағымыздан зор үміт күтуге болады.
Денсаулық тәннің ғана емес, жанның да ... Дені сау бала ғана оқу ... ... болмақ.
2.3 Тәжірибелік-эксперимент жұмыстарының нәтижелері
Зерттеу барысында біз оқу ... тіл ... ... нұсқаулар мен ойындарға талдау жасадық. Талдаудың мақсаты – тіл
дамытуда ата-аналар мен тәрбиеші-ұстаздар басшылыққа ... ... жаңа ... талабына сай болуы, оқытудың жаңа технологияларын
пайдалануы, т.б.
Ізденіс барысында тілді дамытудың ... ... ... ... ... ... бейнелей білуі;
- қорытынды жасай білуі;
Бұл өлшемдердің негізінде бастауыш мектепте оқу үдерісінде ... ... ... ... ... сипаты;
- тілдің білімдік сипаты;
- тілдің тәрбиелік сипаты айқындалды.
Осы ... мен ... ... ... ... дамытудың
деңгейлері (жоғары, орта, төмен) белгіленеді.
Төмен: сабақтың мазмұнын ... ... ... ... өз ойымен
жүйелі түрде айтып ... ... ... ... салыстыра алмайды;
берілген тапсырманы орындауға қиналады, бірақ оны ... ... ... ... мағынасын түсініп, қабылдауға тырысады, естігенін жүйелі,
өз ойымен айтып беруге, ойынды ... ... ... берілген
тапсырманы өз мүмкіндігінше орындайды, оны ... ... ... ... оның неге ... онша ... бермейді, белсенділігі орташа.
Жоғары: сабақ мағынасын түсініп қабыладайды, естігенін өз ойымен,
қиялымен толықтырып жүйелі ... ... ... салыстырып, ажыратып, олар
туралы өзінің қортындысын айтады; берілген тапсырманы жауапкершілікпен
орындайды, оны ... ... ... орынды қолдана біледі,
белсенділігі ... ... ... ... қабылдайды, оның
қажеттігін түсінеді.
Бастауыш мектептерде «Ана тілі», «Дүниетану» сабақтарының оқушылардың
меңгеруге тиіс ... ... ... ... мен ... ... ... еместігіне көз жеткіздік. Сабақ кезінде ... ... ... ... сабақ түрлерін ажырата ... ... ... ырғағын, эмоциялық сезімді бере алмауы, ... ... ... ... ... және сабақтан тыс
уақытта ойындарды пайдалана алмауы, жұмбақтарды ... ... ... ... Сондай-ақ, тәрбие жұмысын кешенді ұйымдастыруға толық қанды
мән берілмей отырғандықтан, сабақ ... ... ... ... ... ... оқытудың жаңа технологияларын пайдаланудағы
кемшіліктер, ... ... ... ... ... ... Қорыта келгенде, анықтау экспериментінің нәтижесі төмендегі ... ... ... 1 – ... ... көрсеткіші
|№ |Білімділік, ... тобы ... тобы |
| ... ... | | |
| | ... саны ... |
| ... ... ... ... топтар |
| ... ... ... |
| ... ... |ке дейін |кейін |
| | | | | ... |17% |24% |19% |23% ... |32% |40% |40% |49% ... |51% |33% |41% |28 ... ... жұмысымыздың нәтижесін 3 суреттен
көруге болады
Эксперименттік топ
Бақылау топ ... ... ... топ Эксперименттік топ.
Сурет-3 Эксперимент ... ... ... ... ... зерттеулерге сүйене отырып, оқу үдерісі
арқылы ... ... ... ... ... Моделде көрсетілген
өлшемдер мен көрсеткіштер негізінде бастауыш сыныпты ... ... ... жыл ... ... слайд фильм,
мультфильм, мақал-мәтелдер ... т.б ... ... ... ... салу жоспарланып, тәжірибеден ... ... ... ... ... ... оқу үдерісі
арқылы оқушылардың тілін дамытудың ... ... ... беру мен тәрбиелеу идеясын жүзеге асыруда, ... ... ... ... ... ... сапасын
жақсарту үшін оқушының ... тіл ... ... ... ... ... Білім және Ғылым
министрлігінің тұжырымдамалары көркем шығармалардың, ... ... орны ... ... ... ... көзқарастар зерттеу жұмысымыздың әдіснамалық негізі болып
табылады
Оқыту ... кіші ... ... тілін дамытудың рөлін
анықтауға педагогикалық, этнопедагогикалық еңбектерге ... ... ... ... дамытуда сабақта және сабақтан тыс уақытта
әдеби мұраларды ... ... ... ... ... туындап отырған қажеттілікті өңдеу ... ... ... ... ... ... ... көрсетілді.
Эксперименттік тірек мектебінде жүргізілген анықтау ... ... ... оны ... ... жүргізілетін
қалыптастыру экспериментінде сабақта және ... тыс ... ... ... ... пайдалану, өзіндік қорытынды жасау
шығармашылық ... ... ... ... т.б мүмкіндік
туғызады.
Жүргізілген қалыптастыру экспериментінің нәтижесінде көркем әдебиет
сабағында өтілетін ол ... ... ... жалғастыруға ынта
білдіріп, белсенділік танытты.
Көркем ... ... ... ... ... ... оны
серуен кезінде ... ... ... ... ... ... шығарма кейіпкерлеріне еліктеу, рөлдерді таңдауда
айқын көрініс тапты.
Бастауыш ... оқу ... ... ... ... ... ... – бағдарламада анықталған білім, білік, дағдыларды
қалыптастыру, ... ... ... тексеру болып табылады. Сондай – ақ
мұғалім ойын түрлерін балалардың жас және ... ... ... ... жаңа ... өткенде, өтілген материалды
қайталағанда, ... ... және ... ... яғни ... ... ... оқыту әдісінің құралы ретінде пайдалануға болады.
Сабақ барысында біліммен ... ... ... ... және тәрбиелеу
менің алға қойған мақсаттар негізі. Сондықтан оқушылардың тілдерін дамыту
үшін әр сабағымның ... ... ... қоса тіл ... ... ... бұл ... әдістемесі оқытудың қазіргі
заман талабына сай жасалған, оқу нәтижесіне оқушылардың міндетті ана
деңгейіне бағытталған білім әрекетіне ... ... ... анықталып, дәйекті фактілермен дәленденді, оқу үрдісінің
сапасын арттырудың педагогикалық шарттары анықталды және ... ... ... ... ... мен ... әдіснамалық негізделуімен, теориялық түбегейілігімен,
қойылған мәселені шешудің біртұтас жүйесімен, зерттеудің мақсатына,
міндетіне, ізденіс логикасына сай жалпы ғылыми және нақтылы
әдістерінің бірлігімен, педагогикалық ... оң ... ... ... ... ... оқу ... «ойын» түрлерін оның
ішінде ұлттық ойындарды пайдалану, біріншіден, оқушылардың білімін берік
меңгерту құралы болса, ... ... ... деген қызығушылығын,
белсенділігін арттырып, білім сапасын көтеру болып табылады. Сонымен бірге
оқушы ұлттық құндылықтар туралы мағлұмат ... ... ... ерекшелігі
мен мәдениетін құрметтеуге талпынады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. «Қазақстан Республикасының Конституциясы» Алматы ... ... ... «Тіл ... ... ... ... Н.Ә «ҚР- 2015 ... ... ... Ж. Ә., ... С. ... А. М. Педагогика.
Алматы. Дарын. 2004 ж
5. Қоянбаев Ж. Б., Қоянбаев Р. М. ... ... 2002 ... Рахметова С. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» Алматы 2003 ж
7. Педагогика және психология ... тілі ... ... ... ... ... 2002 ж
8. Педагогикалық энциклопедия
9. Т. С. Сабыров ... ... ... ... 1992 ... Бастауыш мектеп журналы 2005 № 9
11. Бастауыш мектеп журналы 2006 № 3
12. Бастауыш ... ... 2007 № ... Бастауыш мектеп журналы 2008 № 3
14. Бастауыш мектеп журналы 2009 № ... ... ... ... 2010 № 9
16. Құнанбаев А. Қара сөздері 1993
17. Байтұрсынов шығармалары. ... ... ... М. ... 1992
19. Аймауытов М . Педагогика. Алматы 1999
20. Құдайберді ұлы А. ... ... Т. ... ... Алматы 1996
22. Муканов М. «Жас ерекшелік психологиясы» Алматы 1982
23. Балаубаев С ... ... ... ... Қ. «Психолоия» Алматы 1993
25. Сыздықова Р. «Сөздер сөйлейді» ... ... ... М. «Қазақ халқының ауыз әдебиеті» Алматы 1996
27. Адамбаев Б. Тозған ... ... ... жейді.
28. Рахметова С. Бастауыш сынып оқушыларының тілін ... ... ... ... дис. Пед ғыл. ... ... Жиенбаева С. «Мектепалды балаларын еңбекке баулудың ғылыми
педагогикалық негіздері» Алматы 2002
30. Сайлауова Н. ... ... ... ... мәдениет негіздерін қалыптастыру» Алматы 2004
31. Божович Л.И. Личность и ее формирование в ... ... ... ... ... дейінгі балалар психологиясы» Алматы 1986
33. Кпафцорв Е.Е ... ... ... ... ... Люблинская А. Детская психология М.1971
35. Непомнящая Н.И. Становление ... ... М ... ... Л.А ... ... Жаңа мектеп журналы 1992
38. Байтұрсынов А. Тіл ... А. ... ... ... Ә. ... ... үшін граматикалық
ойындар А,. 1981
40. Қабдоллов З. Сөз Өнері Алматы 1992
41. Сыздықова Р. Сөздер ... ... ... Рахметова С. Бастауыш сынып ... ... ... әдістемелік негіздері. Алматы дис. Пед ғыл. ... ... ... С. ... ... еңбекке баулудың ғылыми
педагогикалық негіздері Алматы 2002
44. Люблинская А. ... ... ... ... Н.И. ... ... ребенка. М 1992
46. Венгер Л.А Психология 1988
47. Жаңа мектеп журналы ... ... М. Жас ... ... -Алматы 1982
49. Суфиев Е. Баланың ... және оны ... ... ... 1924. ... Ж. «Ана ... ... окыту керек?» Жаңа мектеп
1925, N2.
51. П.Алдашева А. Казахский ... ... ... ... ... Алдашева А., Сарыбаев Ш., Уэлиев Н. Жаңа ... "Ана ... ... Аманжолов С., Сауранбаев Н. Қазак тілінің грамматикасы. ІІ-бөлім.
Синтаксис. Алматы,1939.
54. Арғынов X. ... тілі ... ... ... ... ... Қазак тілі. Негізгі окулык. Үй ... ... ... ... Қазак тілін окыту әдістемесі. Алматы, 1995.
57. Әлімжанов Д., Маманов Ы. Қазак тілін окыту методикасы.
Алматы, "Мектеп" 1965.
58. ... Т.М. ... ... ... тіл ... ... ... Жаппаров. Тіл дамыту. А. 1989, 85-бет.
60. Бастауыш мект. 2001 N1-2 45 бет.
-----------------------
Педагогикалық әдістер
Ойын
Практикалық
Көрнекілік
Сөздік

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 3 800 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Информатикадан оқушылардың іс-әрекетін бақылау мен бағалау негіздері58 бет
Оқушыларды зергерлік бұйымдардың жасалу технологиясының әдістемелік ерекшеліктеріне бейімдеу40 бет
Физика сабағында оқушылардың ізденімпаздық және логикалық ойлау қабілетін дамыту20 бет
Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру98 бет
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін дамыту206 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь