ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарындағы Қазақстанның өзекті мәселелері

I. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
1.тарау. Қазақстан XIX ғасырдың I.ширегіндегі Патшалық Ресеймен қатынасы.
1.1 Қазақстандағы әлеуметтік.шаруашылық құрылым және 1822.1824 жылдардағы реформалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2 XIX ғасырдың 20.30жылдардағы отарлық саясатқа қарсы көтерілістер (Жоламан Тіленшіұлы, Саржан Қасымов) ... ... ... ... ...19

2.тарау. XIX ғасыр ортасындағы Қазақстандағы саяси жағдай.
2.1 Бөкей Ордасындағы И.Тайманұлы мен М.Өтемісұлы басшылығымен болған ұлт.азаттық көтеріліс ... ... ... ... ... ... ... ... ...30
2.1. Кенесары Қасымұлы басшылығымен болған көтеріліс ... ... ...43
II Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57
III Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
Қазақстанның патшалы ресейге тәуелді болуының басы XVIIIғасырдың 30-жылдарына жатса да, бірақ патша өкіметі Қазақстанды тек XIX ғасырдың алғашқы жартысында ғана түпкілікті бағындыра алды. Шығыстағы байтақ даланы жаулап алуға ұмтылу патша өкіметінің дәстүрлі саясаты болды. Алайда Орта Азиядағы орыс өктемдігінің тоқтаусыз жүруіне қарамастан, XIXғасырдың 30-жылдарына дейін ортаазиялық істер патша өкіметінің "үлкен саясаты" саласынан сырт қалып келді. Негізінен Таяу Шығысқа, онда да ең әуелі иелігіндегі жерлерімен қоса Түркияға жер аударылды. Патша өкіметі Орта Азиядағы өз орнын баяу, әрі мықтап бекіте отырып, XIX ғасырдың екінші ширегі басталғанша бұл бағыттағы саясатын тездетпеді. Орта Азиялық хандықтармен сауда айналымын кеңейтуге ұмтылу бұл саясаттың негізгі өзегі болды.
Ресей, ортаазиялық хандықтар және Қытай аралығына орналасқан Қазақстанның орасан зор стратегиялық маңызы нақ осы жылдары неғұрлым айқын көрінді. Бұл елдерге және одан әрі Ауғанстан мен Үндістанға баратын сауда жолдары Қазақстан арқылы өтетін. Тек осында ғана мықтап орналасып алып, содан соң ортаазиялық хандықтарға қарсы жорықты іске асыруға кірісуге және одан әрі Орта Азияға енуіне болтын еді.
Қазақстанға бекіну қажеттігі өсіп келе жатқан орыс капитализімінің экономикалық мүддесінен туындаған. Бүкіл Орта Азия сияқты Қазақстанда да өнім өткізу және арзан шикізат базасы ретінде патша өкіметінің назарын өзіне бірден аңғарған.
Қазақстанның патшалы ресейге тәуелді болуының басы XVIIIғасырдың 30-жылдарына жатса да, бірақ патша өкіметі Қазақстанды тек XIX ғасырдың алғашқы жартысында ғана түпкілікті бағындыра алды. Шығыстағы байтақ даланы жаулап алуға ұмтылу патша өкіметінің дәстүрлі саясаты болды. Алайда Орта Азиядағы орыс өктемдігінің тоқтаусыз жүруіне қарамастан, XIXғасырдың 30-жылдарына дейін ортаазиялық істер патша өкіметінің "үлкен саясаты" саласынан сырт қалып келді. Негізінен Таяу Шығысқа, онда да ең әуелі иелігіндегі жерлерімен қоса Түркияға жер аударылды. Патша өкіметі Орта Азиядағы өз орнын баяу, әрі мықтап бекіте отырып, XIX ғасырдың екінші ширегі басталғанша бұл бағыттағы саясатын тездетпеді. Орта Азиялық хандықтармен сауда айналымын кеңейтуге ұмтылу бұл саясаттың негізгі өзегі болды.
Ресей, ортаазиялық хандықтар және Қытай аралығына орналасқан Қазақстанның орасан зор стратегиялық маңызы нақ осы жылдары неғұрлым айқын көрінді. Бұл елдерге және одан әрі Ауғанстан мен Үндістанға баратын сауда жолдары Қазақстан арқылы өтетін. Тек осында ғана мықтап орналасып алып, содан соң ортаазиялық хандықтарға қарсы жорықты іске асыруға кірісуге және одан әрі Орта Азияға енуіне болтын еді.
Қазақстанға бекіну қажеттігі өсіп келе жатқан орыс капитализімінің экономикалық мүддесінен туындаған. Бүкіл Орта Азия сияқты Қазақстанда да өнім өткізу және арзан шикізат базасы ретінде патша өкіметінің назарын өзіне бірден аңғарған.
        
        Ф.4.7-007-05
ҚАЗАКСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
М.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
Тарих ... ... және ... ісі» кафедрасы
Бекітемін
Кафедра меңгерушісі
Т.ғ.к., доцент
___________Б.А.Байтанаев
“_____”___________2006ж.
Д и п л о м д ы қ ж ұ м ы с
Тақырыбы: ХІХ ғасырдың 20-40 ... ... ... ... ... ... жетекшісі
Мусаева С.Т. _________ ... ... ... ... __________________
Тапсырманы орындауға
алған
Рецензент ... ... Н ... ... Молдахметова Ж. қолы ______________
қолы________________________
ШЫМКЕНТ – 2006ж.
Мазмұны
I.
Кіріспе.....................................................................
............................ 3
1-тарау. Қазақстан XIX ғасырдың I-ширегіндегі Патшалық Ресеймен ... ... ... құрылым және 1822-1824 жылдардағы
реформалар...............................................................6
1.2 XIX ғасырдың 20-30жылдардағы отарлық саясатқа ... ... ... ... Қасымов)...................19
2-тарау. XIX ғасыр ортасындағы Қазақстандағы саяси жағдай.
2.1 Бөкей Ордасындағы И.Тайманұлы мен М.Өтемісұлы басшылығымен болған ұлт-
азаттық көтеріліс...................................30
1. ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан XIX ғасырдың I-ширегіндегі Патшалық Ресеймен қатынасы.
1.1 Қазақстандағы әлеуметтік-шаруашылық құрылым және 1822-1824
жылдардағы реформалар.
Қазақстанның патшалы ресейге тәуелді болуының басы ... ... ... да, ... ... өкіметі Қазақстанды тек XIX ғасырдың
алғашқы жартысында ғана ... ... ... ... ... ... алуға ұмтылу патша өкіметінің дәстүрлі саясаты болды. Алайда Орта
Азиядағы орыс өктемдігінің тоқтаусыз жүруіне ... ... ... ... ... ... ... өкіметінің "үлкен саясаты"
саласынан сырт қалып ... ... Таяу ... онда да ең ... ... қоса ... жер аударылды. Патша өкіметі Орта
Азиядағы өз орнын баяу, әрі ... ... ... XIX ... ... ... бұл ... саясатын тездетпеді. Орта Азиялық
хандықтармен сауда айналымын кеңейтуге ұмтылу бұл ... ... ... ... хандықтар және Қытай аралығына орналасқан
Қазақстанның орасан зор ... ... нақ осы ... ... айқын
көрінді. Бұл елдерге және одан әрі Ауғанстан мен ... ... ... ... ... ... Тек ... ғана мықтап орналасып алып,
содан соң ортаазиялық хандықтарға ... ... іске ... ... және
одан әрі Орта Азияға енуіне болтын еді.
Қазақстанға бекіну қажеттігі өсіп келе жатқан орыс капитализімінің
экономикалық ... ... ... Орта Азия ... Қазақстанда да
өнім өткізу және арзан шикізат ... ... ... ... назарын
өзіне бірден аңғарған.
Осы кезеңдегі Қазақстанның әлеуметтік қатынастарға талдау жасағанда
жекелеген феодалдық институттардың қандай өзгерістерге ... ... ... ... сол ... ... орын ... маңызы өте зор. Қоғамдық ғылым мәселесіндегі ең сенімді нәрсе
әрбір мәселеге тарихтағы белгілі ... ... ... боды, бұл құбылыс
қандай басты-басты кезеңдерден өтті ... ... ... ... ... даму ... тұрғысынан талдау жасау мәселесі.
Революцияға дейінгі буржуазиялық тарихшылар Қазақстандағы”ақсүйек ... ... ... екі ... ... ғана білді. Олар ақсүйекке
барлық чингизидтерді, ал қара сүйекке бүкіл қалған халықты ... ... топ ... ... ... ... әлеуметтік категориялар болып
тұлғаланады. Сондықтан ғалымдардың ... XV ... да ... да ... пен „қарасүйекті “ кездестіруге болады. Алайда бұл
әлеуметтік топтардың ... ... ... ... ... қазақтардың қоғамдық өмірінде олардың қандай орын ... ... XV ... ақсүйек XIX ғасырдағы ақсүйектен көп
жағдайда ... ... ... ... ... ... де ... Патриархалдық-рулық қатынастардың ыдырауы және топтардың ... ... ... ... ... ... чингизидтерге
дес бермейтін текті шонжарлар және тәуелді қоғамдық ... ... ... ...... ... қазақ халқының тарихының ... ... ...... ... ... татар-моңғол
басқыншылары үстемдік жүргізген кезеңмен және Қазақстанда феодалдық
қатынастардың қалыптасуымен ... ... ... ... ... ... деп атады. Қазақтардың этногенезисін зеттеумен
арнайы шұғылданған сұлтан Меңдәлі Пірәлиев былай ... ... ... үстемдік етуі жөніндегі табиғи құқықтар деген ұғым бүкіл
халықтарға(қазақтар мен ... ... ... деп ... жасай
аламыз. Қожайындар жерде жаратылған хандар болмауы мүмкін дейтін түсініктер
оларды қарапайым халықтан“.
Орта ... ... ... ... бек ... ... шығуын да Шыңғыс хан заманына жатқызады.
Төре дегеніміз ханның туыстары олар өздерінің алатын орны ... ... ... ... ... ... ... кастаны құрап, қазақтың
рулық қауымының құрамына кірмеді.XVIII ғасырға дейін “ақсүйек ” өкілдері-
хандар мен ... ... ... ... үстем болды.
Қазақстандағы патариархалдық-феодалдық қатынастарға және осы негізде
қалыптасқан дәстүрге ... тек ... ... ғана хан болып
сайланатын. Сұлтан деген атақты тек ... ғана ... XVIII ... бұл атақ ... ... өмірінде чингизидтердің үстем
жағдайы арқылы ... ... XIX ... ... ... ... енді байқалмайтын боды. Артықша жағдайдағы осы бір
сословие ықпалының әлсіреуіне чингизидтердің ... ... ... ... ... ... сословиелік біртектілігіне патша үкіметінің
саясаты да ... ... ... Патшаға қызмет етуге көшкен және үкіметтен
ата тегінен бері ... ... атақ ... ... ... мен ... ... алмағанда 1822 жылғы жарғының негізінде және кіші жүздің
саяси жағынан ... ... ... ... ... ... ... жағдайларынан айырылып қалды.”Ақсүйектің” ұрпақтары
қалған бұқарамен араласып кетті.
XIX ғасырдың ... ... ... ... ... қазақтардың жекелеген әлеуметтік топтарының, сұлтандардың, билердің
жағдайы зерттелді. Зерттеушілердің ... ... ... ... д' ... ... ... чингизидтердің жағдайына мынадай
анықтама береді: «Орта Орданың батыс ... ... ... өздерін
Шыңғыс ханнан тарағанбыз деп есептейді, ал бұлардың көбі ата тегін ... ... ... тарағандығын дәлелдеу үшін олар 3 ұрпақтан 6
ұрпаққа дейінгі тектерін білуге тырысады. Орда да ... ... ... ... ... ... қатар «ақсүйектің» бұрынғы артықшылықтарынан ... ... ... қана ... атап ... ... ... тұтқан «төрелер» өз қыздарын «ақсүйектен» шыққан қазаққа ғана
күйеуге беру ... ... ... ... бұл ... барлық жерде
бірдей сақталмады. XIX ғасырдың 1-жартысында «ақсүйек» атағының сословиелік
маңызынан гөрі тарихи маңызы көбірек болды. Тек ... ... ... бір ... ие ... ... ғана ... ұшыраған жоқ.
Осы кезеңде сұлтандар мен ру шонжарларын қарама-қарсы қоюға ... мен ру ... ... ... ... ... қауымды қанау формалары өзгерген жағдайларға сәйкес бірдей болды.
Көшпелі қауымның арасынан сұлтандарға қарама-қарсы өсіп шыққан ... топ ру ... еді. Осы ... ... де ... ... жағдайға ие болды. Олар ерекше ... және ... ... Ру ... әуел ... қауымдық
қоныстардың едәуір бөлігіне иелік еткен, бірақ XIX ғасырдың 1- ... ... ... ... байланысты олар зорлық жасап, ... ... жеке ... ала бастады. Байыған ру
старшындарының, яғни ... ... ... ... ... ... ... бөлек көшетін болды.
Егер XVIII ғасырда сұлтандар қосымша құнды азық-түлік рентасы
формасында, ал ру ... ... өтеу ... ... ... ... ... сұлтандар мен ру шонжарлары рентаның екі түрін де-
азық-түлік рентасын да, жұмыспен өтеу ... да ... ... ... ... ... ... жерге иелік етудің
шоғырландырылуына да әкеліп соқтырды.
Бұл ... ... мен ру ... ... жерлерді озбырлықпен
пайдалануына патша өкіметінің қауымдық таңдаулық жерлерді басып алумен
ұласқан отарлық саясаты ... ... Бұл ... жер ... ... ... қоймады. Негізгі қазақ руларының ... ... ... көшу ... бұзылды, мұның өзі мал
өсірудегі дағдарыс ... бірі ... ... ... ... әкеп ... шонжарлары мен сұлтандар енді рудың таңдаулы қысқы қоныстары мен
шабындық жерлеріне билік жүргізу құқығымен шектеліп қалмады. Олар ... ... ала ... ... ру ... таңдаулы
қыстауларды басып алуы қазақ ... ... жер үшін ... жіберді. Билер мен сұлтандардағы қысқы ... ... алу ... жасалды.
Сонымен, жерге феодалдық меншіктің түпкілікті қалыптасуы жүзеге аса
бастады. Алайда қазақтарда феодалдық ... ... ... ... ғана ... ... ... қорытынды жасамауға тиіспіз. Көшпелі
феодализмнің өзгешелігі негізгі өндіріс құрал-жабдығы ретінде ... ... ... шоғырлануына байланысты қауымдық жердің де
іс жүзінде солардың иелігіне көшуі негізінде мұнда феодалдық қатынастардың
бұдан бұрын да ... ... еді. ... жер меншігінің пайда
болуы ... ... ... ірі ... ... ... ... патриархалдық-рулық
сарқыншақтардың сақталуына себепші болды. Азық-түлік рентасымен қатар
жұмыспен өтеу рентасы болды. ... ... ... ... ... ... көне формада көрініп, құқықтық нормалар ... ... ... ... ұштасып кетті.
Қазақтардың шаруашылық құрылысын талдау барысында үш жүздің-Кіші, Орта
және Ұлы жүздердің қоныстарының ... ... ... ... ... ... ... сағасынан Орал және Тобыл өзендеріне дейінгі
аумақты алып жатты. Кіші жүз жерін мекендеген толып ... ... мен ... ... үш ... ... ... және Әлімұлы ұрпақтарының
құрамына енді. Кіші жүздің шығыс бөлігін осы ... ... ... ... ... ... ... Қырық мүлтік) мекендеді. Билеуші
сұлтандардан жинаған мәліметтеріне сүйеніп полковник Бламберг XIX ... ... кіші жүз ... жалпы саны шамамен 500 000 ... ... саны 100 000 ... жуық деп ... жүз ... ... облыстарының, Сырдария Жетісу облыстарының бір
бөлігінің жерін алып жатты. Орта жүз ... ... ... рулар мен ру
тармақтары Арғын, Найман, Керей, Уақ, Тарақты, ... және ... ... жеті ру ... ... ... 1883 жылғ подполковник
Бутовский жазған статистикалық есептеуіне сәйкес, Орта жүзде ... ... әр ... 4 ... келді деп есептейтін болсақ, халық
саны 468 000 адам болған.
Ұлы жүз Жетісу, Әулиеата, ... ... ... алып ... ... ... Албан, Суан, Шапырашты, Ысты, Серғалы Ошақты, Қаңлы және
Шанышқы деп аталатын негізгі ... ... ... ... ең ... ... Ұлы жүзде шаңырақ саны 95 000-ға жетті, ал Аристовтың
мәліметтері ... Ұлы ... ... саны 550 000 адам ... ... ... ... көшпелі мал шарушылығы еді.
Олар жылқы, түйе, қой және ешкі ... ... ... ... ... экстенсивті сипатта болды. Малшы қазақтың тағдыры
ең ... ... ... ... еді. ... малының көбі дүркін-
дүркін қайталанып тұратын жұттан қырылды.
XIX ғасырда қазақтарда егіншілікте ... ... ... негізінен
алғанда қазақ кедейлері-егінші деп аталған жатақтар айналысты. XIX ғасырға
дейін егіншілікпен не жұттың ... не ... ... ... ... ... айырылып қалған қазақтар шұғылданды.
Сырдария, Торғай және Ырғыз өзендерінің ... ... ... ... ... Қазақтардың басқа
кәсіптерінен ... ... атап ... ... ... де ... ең
кедей бөлігі-жатақтар мен егіншілер айналысты. Қазақтар балықты арнаулы
тормен, аумен аулады. Үлкен ... ... ... ... ... деп аталатын аудың көмегімен ұстады. Қазақтардың шаруашылығында әр
түрлі қолөнер кәсібі айтарлықтай орын алды. Тері ... ... ... ағаш пен ... ... ... ... мен жүн өңдеу дамыды.
Феодал шонжарларға жер меншігін бекітіп беру жолымен олардың үстем
жағдайын сақтап ... ... ... кедейлерін сұлтандар мен билердің
қыстақтарымен жайлауларына қол ... ... ... ... ... ... феодал шоншарларын қолдап отырды.
Патша өкіметі өзінің ... алу ... бір ... ... күшке, екінші жағынан қазақ шонжарларының феодалдық басшы
тобына ... 20 ... ... жүйесін өзгертуге талдау жасағанда,
феодалдық басшы топтың отарлау аппаратымен сіңісіп кету ... ... ... ... империя құрамына Қазақстанның қосылуы оны орналасқан
геосаяси жағдайы әскери жағынан алғанда әлсіз Қоқан және Хиуа ... ... ... ... империя-Англияның шығыс Түркістан ауданына
енуін ... ... ... беретін, бұған қазақ өлкесі кедергі болып
қала берген. ... ... ... мүдделері, Петербургтің
ғаламат саяси жоспарларымен қатар, патшаның стратегиялық болжамдарын ұстана
отырып, оның ... ... ... ... ... ... тездете
түсті. /3/
Абылайдың 1781 жылы қайтыс болуы, оның ұрпақтары ... хан ... ... 1795 жылы екі ... 19 ақсақал және
122360 қазақ императрица II Екатеринаның атынан Уәлиді хан тағынан алып
тастау ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы хан билігін
жою жөн емес деп, алайда оны әлсірету мақсатымен Орта ... ... ... ... хан етіп ... ... ... Петербург сарайы
қос билеуші Бөкей мен Уәлиді қан төкпей ... ... ... іздеді.
Олардың екеуіне де кең байтақ өлкені ... ... ... болмады.
Ресей «бөліп ал да билей бер» саясатын жүргізіп, оларды бір-біріне ... ... ... ... өздерінің байлығы жөнінен бақталас
ауқатты ... өз ... ... ... ... ... салмақ берді,
басқа ру ауылдарының жеріне жиі көшуден күйзелген, беніністердің әскери
қызметінің жандана ... және ... ... ... континентінің
қоныстандырылуы салдарынан меншіктері мен жер алаптарынан айырылған
адамдарды өзіне тартатын ... ... ... бар ... ... ... басқару нысанына жақын басқару нысанының
болмауы, Шыңғыс ұрпақтарының хан билігінің сақталуы ... ... ... ... 1817 жылы ... хан, екі ... кейін Уәли
қайтысболды. Петербург бір жақты қадамға-Орта жүзде енді хан тағайындамауға
және оның үстіне оларды ... ... Ұлы ... ... ... ... ертедегі ғұрып бойынша сайламау керек деп шешті.
Ресей билігі таралған аудандар жоғарғы ... ... ... ... ... ... жайдай орын алды.Хандық ықпалды сұлтандар мен
келіспей немесе алдын-ала ... ... іс ... ... ... ... реформаны әзірлеуді патша сол ... өз ... ... бірі граф М.М.Сперанскийге жүктеді. Оның сан ... ... Орта ... ... хан мемлекеттілігін жойған жаңа заң актілерін
енгізу болды.
М.М.Сперанский қазақ даласының аз зерттелген аудандарды толық зерттеп
және ... ... үшін ... ... мәлім етуді» ұсынды. Бұл
тапсырманы орындауға болашақ декабрист Г.С. Батюшков қатысты. Ол ... ... заң ... ... ... ... бөлімдер:
құрғақтағы жол қатынастары, этаптар құру, жер ... ... Орда ... » орыс ... тарату бөлімдерін әзірледі.
1822 жылғы 22 ... ... ... ... ... ... ... туралы жарғы» «Қырғыз –қайсақтарды
басқару туралы жарғы», «Этаптар ... ... және жер ... ... ... қорлары, шаруалар мен бұратаналар арасындағы борышкерлік
міндеттемелер туралы ережелер үшін негіз ... 10 ... ... ... ... ... 2 генерал-губернаторлыққа:
Орталығы Тобыл болған Батыс Сібір, Орталығы Иркутск ... ... ... ... ... Тобыл болған Батыс Сібірге
Тобыл, Томск губерниялары мен Омбы ... ... Орта жүз ... ... енгізілмекші болды.
Орта жүздегі дәстүлі мемлекеттілікті таратып, хан атағын «мүлде артық»
деп ... ... ... ... ... ... жарғыға сүйеніп,
басқарудың жаңа жүйесін енгізді. 3 параграфқа сәйкес, географиялық жағынан
Оңтүстік –батыс ... ... ... ... ьұратаналар
сословиесі» болып есптелді және тең құқықтарды ... ал ... елі» ең ... 1838 жылы ... ... ... ... басқару
құрылғанға дейін Омбы облысына бағынып келген сыртқы округтерден құралды.
/5/
Қазақ руларының арасындағы өзгерістер әкімшілік-аумақтық құрылымдарына
қатысты болды; ... ... ... ауыл ... ... ... іс ... жоқ етіп жіберуге тиіс еді. 5 параграф арқылы жаңа
құрылым: ауыл 50 ден 70 ке ... ... ... 10 ... 12 ге дейін
ауыл, округ-15 болыстан 20 болысқа дейін болып ... ... ... ... жаңа тәртібі жарғының 15
параграфында белгіленді: ауылдарды- ауыл ... ... ... аға ... басқаратын болды. Бұл өзгерістер ерте
кездерде Шыңғыс ұрпақтарының ықпалын әлсіретуге тиіс болатын; сонымен бірге
болыстарды басқармайтын ... ... ... ... сақтап
қалды.
Қазақ арасындағы аға сұлтандарға зор құқықтар ... ... ... приказда өткізілетін отырстарға облыстық бастық
тағайындайтын ресейлік екі заседатель және сайланып қойылатын екі ... ... тиіс ... ... ... ... ... дамуы өсуі үшін оң
алғышарттар туғызды. Патша үкіметінің бұған белгілі дәрежеде мүдделі болуын
экономикалық ... ... оның ... ... өзінің саяси
ықпалын нығайту ниетімен түсіндіру керек. XIX ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... арта түсті.
Жарғының бірқатар ... 205 ... ... үш ... ... ... және ... басқармаға шағымдар бойынша
сараланған сот жүйесіне түзетулер енгізілді. Қылмыцстық істерге мемлекеттік
опасыздық, ... ... ... ... көрінеу бағынбаушылық
жатқызылады; оның үстіне ... ... ... ... ... ... талқыланды; 216 параграфта тұтас ... ... мен ... ... дәстүрлі билер сотының мәні сақталды; 220
параграфта билер істерді ... ... ... оларды жауапқа тарту
көзделді. Арнайы параграфта аға сұлтандарға , болыстардың басқарушыларына
жалақы төлеу, кешегі жоғары ... ... ... ... ... көшіріліп, оларға империяның сол кезде қолданылған заңдарын тарату
туралы айтылды.
Реформаның 243-249 параграфтары Орта жүз ... ... ... ... және сауаттылықты кең тарату көзделді. Сонымен ... 250 ... ... ... ... ... ... ешбірі қайыршылыққа ұшырамауы және ... ... ... ... міндетті. 329 парагрфтан тұратын Жарғының ... ... ... көп ... ... таратылып жіберілді. Алғашқы
екі округ пен приказ ашылатын аймаққа марқұм Уали ханның Көкшетаудағы
қоныстары мен ... ... ... ... ... ... ... жеріне барлығы 7 округ ашып, кейін олардың ... 8-10 ... ... ... ... ... мұндағы мақсаты одан әрі Орта Азия
шебіне шығу болатын.
Алғашқы сыртқы округ-Қарқаралы округі 1824 жылғы 8 ... ... ... ... ... ... ... 20 мыңдай шаңырақ-
шамамен алынған ... ... ... ... ... ... кезеңде бірқатар сыртқы округтер: 1825 жылы-Құсмұрын, 0826 жылы-
Баянауыл, 1831 жылы-Аягөз, 1832 жылы-Ақмола ... ... Бұл ... мал қоңданатын шілде, ... ... ... ... ... ... ... мерекелер; зеңбіректер гүрсілі,
мылтықтардан оқ ату ілесе жүретін, ... ... ... ... тұрғындарының көзін қызықтырып, олардың не болып жатқанын ... олар өз ... ... ... ... Номадтарға
жоғарғы қызметке сайланушыны ақ киізге көтеретін ежелгі ғұрыптың сақталуы
ұнады /11/.
Қазақстан тарихында XIX ... 20 ... ... жүйесін
өзгенртуге талдау жасағанда, феодалдық басшы ... ... ... кету ... ... көруге болады. Патша үкіметіне қызмет етуге
көшкен қазақ сұлтандары мен билері қазақстандағы феодалдық-отарлау ... Орта ... аға ... мен Кіші ... ... сұлтандарды
үкімет тағайындап отырды, лауазымды адамдарды жаңадан сайлау дегенің орыс
әкімшілігінің шексіз бақылауымен ғана жүргізілді. ... ... ... ... ... ... ауылдық старшындар және
дистанциялық бастықтар-еңбекшілерді феодалдық жаншудвң ... ... қана ... ... ... ... ... салық жинады. Мысалы; түндік
басынан алынатын алым, билет үшін ... ... үшін ақша ... т.б.
Қазақ халқын басқарудың жаңа жүйесі, әсіресе «Сібір қырғыздары туралы
жарғы» далада ғасырлар бойы орнаған тәртіпті елеулі түрде өзгерткені ... ... ... жаңа ... ... ... енгізе алмады.
Округтік приказдар құрылғанша қазақтар арасында ... ... ... приказдар мүмкін болатын шабуылдардан қорғау үшін
құрылады, ал жер өздерінің мәңгілік ... ... ... жаңа әкімшілік үштағанды-ауыл,болыс және округті асығыс
құрған М.Сперанский мен оның ізбасарлары жергілікті факторлармен санаспады,
оны іске ... күш ... ... ... және ... жүзеге
асыруға жасалған алғашқы әрекеттердің өзі қоғамда жіктеліс және үкіметке
қарсы пиғылдар туғызуға әкеп ... ол 20 ... ... ... күреске
ұласады деп ойламады.
Орта жүзде хандық, феодалдық мемлекеттіліктің жойылуы,бір жағынан,
қазақ қоғамының өзінде ішкі рулық ... ... ... ... патша өкіметінің әскери-әкімшілік әрекеттерінің нәтижесінде
болды.
Сібір қазақтары туралы 1822 ... ... ... ... ... ... бүкіл дәстүрлі билік құрылымын қиратып, әлеуметтік-саяси
және шаруашылық ... ... ... ... ... ... ішіндегі, ең
алдымен патшалық өзгерістерді, негізінен, қиналмай ... ... ... ... және кең ... ... көшіп жүріп, көшпелі
тәуелсіздің ең берілген жақтаушылары ретінде сұлтандардың, билердің ... ... ... өзгерістерге көнбегендер арасындағы қайшылықтарды
тереңдетіп, Кавказдағы, Еділ бойының түркі тілдес аймағындағы және ... ... ... іске ... ... бір ... қиындатқан
Қазақстандағы отаршылдыққа қарсы оппозицияның топтасуын күшейте түсті.
1.2 XIX ғасырдың 20-30 жылдарындағы отарлық саясатқа қарсы
көтерілістер. ... ... және ... Тіленшіұлы )
Қазақстанда патша өкіметінің отарлық ... ... ... ... ... ... ... бұқарасының наразылығы
Кенесары Қасымов бастаған кең ... және ұзақ ... ... ... дейін біртіндеп күшейе түскен болатын. 20-30 ... ... ... ... ... ... қозғалыс.
XIX ғасырдың екінші ширегі Қазақстанды әскери отарлаудың шешуші кезеңі
болды. Ресейдің ... ... жүз ... астам уақытқа созылған отаршылдық
әрекеті, оңтүстік аймақтарды қоспағанда, өлкенің барлық дерлік аумағының
империя ... ... әкеп ... Бұл ... ... күлделі сыртқы жағдайының салдарынан ғана емес, ал оның
армиясы сол кезде ... ең ... ... бірі еді. 1825 ... ... ... 526 мың адам болды.
Жоламан Тіленшіұлы Кіші жүз қазақтары көтерілісінің басшысы әрі ... XIX ... 20 ... ... руы ... ... ... жерлерге бай Жаңа Елек ауданын патша өкіметі тартып алған кезде
Жоламан ... өз руын ... ... ... бұл ... ... алу Елек тұзын тасу үшін жаңа жол салу керек
деген сылтаумен жүргізілді. Елек ... тасу үшін ... жаңа жол ... ... ... қамтамасыз ету керек деп ... Елек ... ... Жаңа Елек Шебі 29 ... ... ... Орал, Елек, Берден және Құрат өзендері бойындағы жерлердің ең жақсысы
7 мың десятинасынан айырылды. Патша ... бұл ... орал мен ... ... мен орыс ... қоныстандыра бастады. Қазақтар
бекіністердің салынуына қарай өз жайылымдарынан ығыстырыла берді. ... ... ... ... ... ... Алғашқыда ол
қазақтардың құқығын бейбіт жолмен қорғау мен тырысты.
Орынбор әскери губернаторы 1822 жылы ... ... ... ... ... ... ... қазақтарға Оралдың арғы жағындағы
шабындықтарды ... және ... ... ... аулау еркіндігі
беріліп еді, 1810 жылға дейін қазақтар бұл ... ... ал ... ... Елек өзенін алып, ірі бекіністер тұрғызып, бұрын
берілген жерлерді пайдалануымызға ... ... Ал біз ... ... ... иен ... ... ауылдарымызбен мұқтаждық көріп отырмыз.» /8/.
Әділеттілікке жетуге ұмтылған бұл хаты жауапсыз қалғанына қарамастан,
бір жыл ... соң 1823 жылы 6 ... ... тағы да урядник Плешков
арқылы хат ... Онда ... ... ... ... айқын
да ашып көрсетіп, олардың талаптарын баяндайды.
«Жоғары мәртебелі ... ... ... ... дәл ... ... емес шығар деп үміттенеміз. Егер олай болмаса мен тархан ретінде
сізден ... ... жаз ... қыс ... өзен бойын, Жайықтың
далалық жағын, Елек қорғанысынан тыс жатқан Елек ... екі ... ... ... сол ... ... ірі бекіністер мен отрядтарды әкетуді
сұраймын. ... ... ... онда ... ... осы ... өтінемін, Онсыз да Санкт-Петербургке жіберген ... ... пен ... ... Сырымовтың қайтып оралмауына
байланысты және олардың елге ... ... ... ... неге ... отырғанын білмегендіктен ордалықтар мазасыздануда, егер біздің
өтінішімізге патша ағзам құлақ ... ... ... онда біз оған риза ... егер олай ... ... ... көңілі қалып, мазасы кетуі
мүмкін».
Осылайша жіберген екі хаты да жауапсыз ... ... 1823 жылы ... тағы да ... ... да ұзақ етіп жаңа хат жазады. Бұл
хатқа да Эссен жауап бермеді, оның орнына «тұтқындарды ... ... үшін ... 327 ... ... ... ... қатар бір
мезгілде Орынбор Шекара Комиссиясы Жоламанға бұдан былайғы ... хан ... ... керек екендігін хабарлайды. Ал Жоламан оны
халқын сатқан опасыз ретінде өте жек ... ... ... ... өмір сүруге қажет талаптарын қажет талаптарын бейбіт ... ... ... ... осылайша нәтижесіз
аяқталды.
Бірнеше рет жасаған әрекеттері сәтсіздікке ұшыраған соң ... ... ... ... ... ... Оның ұйымдастырған отрядтары шекара
заставаларына, билеуші сұлтандардың қонысына шабуыл жасай бастады.
Жоламан ... ... үшін ... ... ... ... жіберілді. Көтеріліске шыққан қазақтар осы кезде ... ... ... ... ... барлық іс-қимылға белсене қатысушы,
патша өкіметіне әбден берілген Шерғазы ханға да қарсы күресті Жоламан ... ... ... ... ... ... туралы келіссөз жүргізуге
келген хорунжий Биккиниге Ресейге қарсы соғысты Елек өзені бойына бекініс
шебі ... үшін ... ... себебі ол жерлерде бұрын
қазақтармен бірге мұның ... де мал ... ... ... ... ... ... далада көшіп-қонуға мәжбүр болғанын , олар үшін қазір аштан өлу
немесе өз ... үшін ... ... ... ... Жаңа Елек ... жерлер ордалықтарға берілмесе, Зен, ... ... ... онда ... ... шебіне шабуыл жасауды
тоқтатпайтындығын айтты /12/.
Жоламан көтенрілісінің кең ... ... кезі 1835 жылы ... ... ... ... Алшын, Арғын, Қыпшақ рулары өз беттерінше күреске
шыға бастады. Орск мен Троицк ... Жаңа шеп ... ... 10 000 ... астам жерінен айырылған болатын. Билеуші сұлтандардың ауылынна
шабуыл жасау ... ... сол ... үкіметтің қазақтарға мал
бағуға рұқсат алып беруге жарамай отырғандығғы үшін деп түсіндірді.
Көтерілісшілер қозғалысы 1838 жылы Кіші ... ... ... халық
көтерілісінің көсемдері Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов болған ... ... ... 1838 жылдың орта тұсында қарай Елек қалашығынан Орск,
Тройцк қамалдарына ... ... ... ... ... ... ... қамтылды және олар топталып Торғай мен Ырғыз
аудандарына көше ... ... ... ... үшін және Жоламан
көтерілісін басу үшін патша үкіметі қырға үш отряд жіберді.
Жоламан ... ... ... ... жер ... ... үшін ... болды. Осындай күрес орта жүздегі Саржан Қасымов
қозғалысының да негізі ... ... ... ... ... 1822 ... қырғыздары туралы жарғының» ... еді. ... ... ... ... ... кірісе қойған жоқ. Үкімет әуелі тиісінше
дайындық жұмыстарын жүргізу керек деп ... Осы ... ... ... руларымен жұмыс жүргізу үшін, осы приказдардың құрылуының қажеттігін
дәлелдеуші патша тыңшыларын-қазақ сұлтандарын ... ... ... ... ... мүддесін қорғау үшін ашылады деп дәлелдемек
болды /23/.
Қазақ даласында 1824 жылғы ... ... құру үшін ... ... ... ... ... полковник Броневскийдің
бастауымен Көкшетауға жіберілді.
Сонымен 1824 жылы 8 ... ... мен ... ... ... ... бірінші Қарқаралы приказын құрды, оның бастығы болып аға ... ... ... ... Сол жылы подполковник Григоревский
Көкшетау приказын ... Бұл ... ... ... ... ... бұғаулау ісінің басталуы рөлін атқарды.
Қарқаралы және Көкшетау приказдарының өз бетінше күреске көтерілген
халық бұқарасына Саржан сұлтан ... ... ол 1824 ... 1836 ... ... ... аға ... қарсы қажымай-талмай күрес
жүргізді. Саржан приказдарды жоюды, қазақ даласынан әскерлерді әкетуді және
қазақтардың бұрынғы еркіндігін қайтаруды ... ... ... ... ... ... ... 1825-1826 жылдары
Саржан Қасымовтың туының астына көтеріліске шығуға жиналды. Осы уақытқа
дейін көтерілісшілер саны ... ... ... ... орай ... ... 1826 ... 14 маусымдағы хабарында былай делінген:
“Мына соңғылары 1000 -ға жуық ... ... ... ... ... салық жинаушыларын жіберді, бағынбағандарға шабуыл жасап,
тонап кетеді.” Көтерілісшілердің қатары күннен ... ... ... ... ... таман Саржан өзінің ордасын Бұғылы және Тағылы деген еді
мекенге ... Осы ... оған ... ... Жағалбайлы және Шор
болыстарының қазақтары қосылды.Саржан бауыры Есенгелді екеуі ауылдарды
аралап, ... ... пен аға ... ... ... ... Ол әсіресе
Бөкей ордасының сұлтандарын өте жек көрді, оның ішінде Қарқаралы округінің
аға сұлтаны Тұрсын Шыңғысовқа да өш еді ... жылы ... ... ... ... Қарқаралы округіне шабуыл
жасады. Саржанның Қарқаралы маңында көрінгені туралы хабарлай отырып, Омбы
облысының ... ... ... ... деп ... ... қарақшылар жиналуда. Олар Ордадағы барлық тыныштықты бұзып, ... ... ... ... ... ... зиян
келтіруде… Саржан сұлтан 1825 жылға қарай Қарқаралы округі сұлтандары
Тұрсын Шыңғысов және ... да ... ... ... үшін жек ... адам ... ... шабуыл жасауға да батылы барды.”
Патша билігіндегілер “басты бүлікшілердің”-көтеріліс басшыларының
шындап ... ... ... ... атап ... ... ... шабуыл жасаған кезде, Саржан ... ... ... ... ... 31 ... ... алғашқы ашық
қақтығыс Саржан сұлтанның соғыста жеңілуімен аяқталды; оның тұтқынға түскен
«пікірлестері» қарусыздандырылып, Омбы ... ... ... ... Сұлтан өз серіктерімен бірге көптеген ауылдарымен Орынбор шебіне
қарай көшіп, ... ... ... Тройцк қаласына жақын Кидел-Қыпшақ
болысында қыстап шықты.
Көтерілісшілердің шоғырлану аясының өзгертілуі айқын мақсатқа-патша
өкіметі басқа бір ... ... ... ... ... ... болған Кіші жүз ауылдарында үкіметке қарсы пиғылды ... ... ... ал бұған осы аймақта Кіші жүздің соңғы ханы
Шерғазынының тұтқынға ... ... соң ... ... жер ... ... ... еді. Енді Батыс Сібірдің де, Орынбордың да генерал-
губернаторлары Саржан сұлтанға “даладағы барлық мазасыздыққа басты ... ... ... этникалық құрамы қашқын орыстар, ... ... ... ... сипат ала түсті; халық қозғалысы
қамтыған аудандарда ара-тұра Қоқан, Хиуа хандықтарының, Бұхара әмірлігінің
өкілдері болып ... ... VI ... сәйкес “қазақтардың тәртіпсіздіктері
мен бетімен кетушіліктері үшін ” ... ең ... ... 1826 жылдың бүкіл жазы бойында Саржан жасақтарының ... ... ... жаңа ... ... тарта берді.
“Қазақтар арасында ашу-ыза туғызу ниетін ойлаған” көптеген сұлтандар
округтік ... ... ... ... ... ... ... жер-жерде қаруланған көп партияларды топтастырды,
бұл орайда отаршыл әкімшілікке адалдығын сақтап қалған ауылдарды қорқытудан
тайынбады. ... ... ... ... ... ... өзінің
ерекше ымырасыздығымен көзге түсті, ол Қарқаралы приказына жақындап келіп,
бірқатар болыстарды өзіне ... ... ... сенімді адамдарын көрші
аудандарға, ең алдымен Көкшетау округіне жіберіп, оның ... ... ... ... ... бағынбауға ақыл берді.
Көкшетау округінде қозғалысты Сартай Шыңғысов басқарды, ол ... ... ... ... ... қосылатын. Қазақ жерлерін
біріктіруге ұмтылған атақты Абылай ханды ерекше құрмет тұтатын ... ... ... ... ... ... ... өзі
жалпыхалықтық жетекші Саржан сұлтанның билігіне толық ... ... одан әрі ... қорқу Омбы облыстық бастығы де Сент-
Лоранды 1825 жылғы 4 қыркүйекте ... ... ... ... ... ... бастығы жүзбасы Карбышевке Саржан, Ғұбайдолла және Сартай
сұлтандарды оларды бір-бірінен ұзап кеткен кезін күтіп, іздеп табуға ... ... ... міндеттеуге итермеледі. Бұл орайда қиын кедергілер
кездескен жағдайда Карбышев олардың бірі-Саржан Қасымовты қолға түсіруге
ұмтылуға тиіс ... ... ... көтерілісшілерге қарсы қимыл жасап жүрген 200
казактан басқа, Карбышевтің қарамағына орындарды алуға ... ... 150 ... келді. Тұтқынға алынған сұлтандарды әскери сотқа беру үшін
“ең қысқа ... ... ... ” Омбыға жеткізу көзделді, ал олардың
әрекеттері 1822 ... ... ... ... ... ... бабына
жатқызылды, сондықтан Саржан сұлтанның Омбы бекінісінде өз тағдырларыныцң
не боларын ... ... 12 ... сияқты, олар да өлім жазасына кесіліп, ең
жақсы дегенде ... ... ... ... мүмкін еді.
Сол кезде Омбыда қалалық ордононгауз жанынан арнулы комиссия құрылды;
колледж тіркеушісі ... ... ... “қарақшыларының” 12 қазағының
айғақтарын қазақ тілінен орыс ... ... ... ... ... қатысқандарды аяғандықтан болар абақтыға қамалып, торығып
жатқан қазақтардың ... ... жан ... болар, қамаудағы 12
адамның үшеуі ... ... ... бұл ... ... ... ... Заседатель Бубеннов, хатшы Елгин, бөлім бастығының
қызметін атқарушы Захаров сотқа берілді, бұл іске ... бар ... ... “аса қатаң сөгіс” жарияланды.
Осы аталған шенеуніктердің өздері үшін қатерлі, ... ... ... ... шешімге не үшін барғандары жөнінде пікір айту қиын. Едәуір
көпшілігі Омбыда да жер ... ... өтеп ... ... ... бұл ... ... қарсы қозғалыстың жалпы
рухына сол арқылы үлес қосуға, Сібірдегі бұратаналардың, соның ... ауыр ... ... бір ... ... ... ... облыс бастықтарының ерекше мән бергенін, бұл жөнінде оның Батыс
Сібір Бас ... ... ... ... Солай дегенмен,
қарулы бой көрсетулерді басып-жаныштауды ұйымдастыру ... ... ... екі ... ... ... бір жағынан, халықтық ... ... ... алу ... ... ... ... жағынан,
жер жағдайын жақсы білетін шағын топтарға бөлініп жасырын қимылдау ... ... ... ... жасауы жағдайында күрес жүргізу
тактикасын жүзеге асыруды көздеді, өйткені облыс ... ... ... ... Бас ... былай деп жазды. “Мен Карпық
болысының сұлтаны ... ... ... кетушілігі және теріс
қылықтарынан болуы мүмкін қырсықты ертерек ... оны ... ... сәйкес шаралар қолдану пайдалы болатынын айтпай кете алмаймын” I
Николайдың Саржан сұлтанға ... ... ... ... ... түсіруден бұл жөнінде үкіметтің көзқарасы нақтыланғанға дейін тоқтала
тұрсын деген әмірі жеткізілді. 1826 жылғы 9 шілдеде ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі іс-
қимылына шек қойылатын үкімет нұсқауы алынды” /14/.
20 жылдардың екінші ... Орта ... ... ... ... 1824 жылдың өзінде-ақ ашылған Қарқаралы, Көкшетау округтерін нығайту
жайын ойластырып және 1826 жылы ... ... ... ... шыққан
ауылдардың ізіне түсу үшін ірі казак отрядтарын жабдықтаудан тартынды.
1827-1830 жылдар ... ... ... ... ... ... ... елдің ішкі аудандарына көше бастады. Соларды
қайтару үшін Ақмола ... ... ... ... ... ... Қарқаралы округіне көмектесу тарсырылды. Бірнеше ... ... олар ... ... Жай ... ... ауылдарға шабуыл жасап, қазақтарды одан әрі ызаландыратүсті.
1832 жылдың басынан ... ... ... ... ... ... 1832
жылы наурызда Сұлукөл деген елді мекеннен шығып, екі інісі және 400 адамдық
отрядымен Қарқаралы округіндегі Ресейге бағынған билердің ауылдарына ... 1 600 ... ... әкетті, басқа да алғандары көп болды. Осы
шабуылы туралы хабар ... ... ... соңынан түсуге жіберілген
жүзбасы Потаниннің отрядымен Сұлукөл ... ... ... ... бар ... ... ... шыдамай, Саржан отряды кеш бата
шегіне бастады.
Осы сәтсіздік 1832 жылы ... ... ... ... ... ... үшін ... құсбегімен одақ құруға итермеледі. ... ... ... ... ... жоқ. Осы жағдайға байланысты барон У-р былай
деп жазды: “Оған Саржанның ... ... және ... ... ... ... өте жақсы қарсы алынды”.
Саржан Ташкент құсбегімен бірге тез арада біршама көп мөлшерде әскер
жинап алды және ... ... ... қарсы көтеріліске шақыратын хат
пен үндеулерді жан-жаққа тарата бастады.
1832 жылы Саржан мен Ташкент құсбегінің Орта ... ... ... ... ... ... ... генерал-губернаторы Вельяминов жедел
түрде бірнеше отряд жасақтап көтерілісшілерге қарсы аттандырды. Осы жолы да
көтерілісшілер ... ... ... ... ... тек ... және Көкшетау округтері қазақтарынан
ғана белсенді қолдау тапқан. Сондықтанда өкімет бытыраңқы түрдегі ... жеке ... тез ... ... тастады.
Сарысу өзені бойында көтерілісшілердің ізіне түсе ... ... ... ... ... екі ... қоршап алды. Осындай
сәтсіздіктерге қарамастан Саржан күресті тоқтатқан жоқ. 1833 жыл ... ... ... ... Ресейге бағынышты сұлтандар мен билердің
ауылдарына, сауда ... ... мен ... ... ... ... ізіне түсу күшейе түсті. Генерал-губернатор
Вельяминов Омбы облысының бастығына Саржан ... ... жау ... бұйрық берді. Алайда Саржанды ұстау әрекеттерінің баплығы сәтсіз
аяқталып отырды. ... ... ... ... жүріп, Саржан
шапқыншылық жасауын жалғастыра берді. Патша ... ... ... Атап ... ... Қоқан ханының Ташкенттегі ел басқарушысы-
құсбегінің қолынан қаза тапты.
1834 жылы мамыр айында Ташкент құсбегі Саржанмен ... алты ... ... Орта жүз аймағына басып кіріп, Көкшетау округіне ... ... ... маңына орналасқан. Құсбегі “Қорған” деп атаған
бекініс салып, ... ... ... екі ... хат ... және ... билерге жазған хатында ол былай дейді: “Біз 40 ... ... алты айға ... ... ... және ... жерге тоқтадық”.
Ташкент құсбегіне қарсы күресу үшін бір мың адамдық 6 ... ... ... ... ... ... Ол 1834 ... приказынан шығып, Ұлытауға жылдам жетті, бірақ ... оның ... ... ... қарай қашты. Қорғанда қалдырған шағын гарнизон
аз уақыттан соң ... ... ... ... Ташкент құсбегі Ресейге
қарсы жорыққа шыққан жоқ. Патша отрядтары ығыстырған Саржан ... ... ... ... ... ... Ұлы жүз ... Осы жерде ол Ұлы жүз қазақтарының және Сыр ... ... ... ... ... ... ... тырысты. Ол Ташкент
құсбегінің қол астындағы қазақтарды да өз ... ... ... ... ... ... бағындыруға Саржанды ... ... ... сай емес еді. Осы ... ... ... нәтижесінде
ташкенттіктер 1836 жылдың жазында Саржан мен оның ... ... ... ... өз ... ... ... Саржанның іс-
әрекетін естіген соң, балаларын келісім ... ... ... Қасым
Абылайхановқа өкілін жібереді. Қасым өзінің балалары – Саржан, Есенгелді
және Ержанға 20 ... ... ... аттандырады. Олардың арасында
кейіннен Кенесарының атақты батыры болған, ол кезде 19 жастағы Ағыбай ... ... ... ... ... ... ... мән берді. Алайда
олардың Саржан қасымовтың өлімінен соң қырдағы толқулар ... ... ... ... ... ... туралы жарғының” енгізілуіне жауап
ретінде халық бұқарасы бас ... ... ... ... ... маңызы өте зор болды. Ол алдағы айқастарға бұқараны дайындап,
саяси күрестің жақсы мектебі қызметін ... ... ... барысында өзгелелерден оқшау бытыраңқы
қимылдан ... ... және ... билеушілерден көмек күту
көтеріліс басшыларының өздері үшін ... ... ... Бұл ... Қасымовтың көтерілісінде ... Онда ... ... көпшілігі Кенесары Қасымовтың басшылығымен атқа қонып, патша
отаршылдарына, Қоқан мен Хиуаға қарсы ... ... ... XIX ... ... ... ... жағдай.
2.1 Бөкей Ордасындағы Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы ... ... ... ... 1801 жылы Нұралы ханның баласы Бөкейдің орыс ... ... ... қ ... ... ... ... пен Еділ
аралығындағы құнарлы жерде орн.аласқан.
Бөкей ордасы жан-жағынан Астрахань, Саратов, ... ... Орал ... ... әскери бекінісімен және Каспийдің Солтүстік
жағалаауындағы балық кәсіпшілігі аймағымен ... Оның ... ... ... 350 ... және ... ... қарай 200 шақырым
жердщі алып жатқан ықшам әрі шағын хандық ... ... ... ... сұлтан 1812 жылы өзі құрған орданың ханы ... ... ... ... ... ... 20 мыңдай шарушылықпен 80 мың адам
қоныстанды. Бірақ жер мен ... ... ... ... мерзім
ішінде жердің үштен екі бөлігі қазақ феодалдары мен орыс полмещиктері
Юсупов пенБезбородконың ... ... ... ... ... ... және Кіші өзен бойындағы, Қамыс-Самар
көлі төңірегіндегі жерлерді казак орыстардың пайдалануына алып қойды. Жерге
байланысты ... ... ... да ... зор ... ... ... кезде патша үкіметі Ішкі орда мен Кіші ... ... ... ... ... ... ... аралық (басқару жүйесі)
құрылып, оның бастығы қызметі ... ... ... ... ... ... ... иемденді. Қазақтарға Жайықөзенінен өтуге және казак-
орыстардың өзен жағалауындағы белдеулеріне ... ... ... ... ... ... шаруалары орыс помещиктері мен қазақ сұлтандарынан
жалға алған жерлерінің құны үшін ... есеп ... ... ... ... ... ... ғана олар помещиктер мен қазақ байларының жерлеріне
өздерінің малдарын бағуға рұқсат ... ... ... ... ... арендалық ақыны жылдан-жылға өз қалауынша ала бастады, олардан
айыптар, әр түрлі салықтар жинап отырды.
1815 жылы ... хан ... ... ... ... хандық билік оның
баласы Жәңгірге көшті. Бірақ оның кәмелетке толуына дейін ... ... ... ... ... Шығай сұлтан басқарды.
1824 жылы Жәңгір патша үкіметінің жарлығымен хан деп ... хан ... ... соң, ... ... ... ... өмірі мен тұрмысының жекелеген жақтарын, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... жылы жәңгір хан Нарын құмындағы Жасқұс мекенінде тұрақты хан
ордасын орнатып, елді осы ... ... ... Сол жылы хан ... оған 12 ата ... руларынан бір-бір биден кірді. Ханға 12
старшын, сондай-ақ бірнеше базар сұлтандар қызмет ... Оның ... ... ... бөлімнен тұратын өз кеңсесі болды. Кеңсе ... ... ... ... ... Бөкей хандығында қазақ халқына зкономикалық қысым күшейе
түсті, ғасырлар бойы қалыптасқан қоғамдық қалыптың бірқатар маңызды жақтары
күрт қиратылды. Астрахань ... ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрден бастап, жер қатынастарын, салық саясатын және
хан сарайын қоса, хандықтағы қоғамдық тұрмыс пен ... ... ... ... ... Ол ... ... бар жартылай көшпелі
қазақ қоғамының негізінде хан билігі мен ... ... ... ... ... ... ... бір “сауатты” аймақтық хандық құруды көздеді.
Патша әкімшілігінің жергілікті ұйымдарына және негізінен ... ... ... ... ірі және ... жергілікті шонжарлар
бөлігіне біржақты сүйене отырып, хан билігі зор табандылықпен жүргізген
саясат ... және ... ... күрт ... ... ... жаппай тартып алуына әкеп соқты. ... ... ол ... ... мықтап бұзылуын, ... ... ... ... жоқшылыққа ұшырап, кедейленген
қожалықтар санының едәуір көбеюін, хан билігінің беделі мен ... ... сол ... ... өзгертуге ұмтылушылықты туғызды.
Патша үкіметінің жергілікті феодалдар мен шонжарларға сүйене отырып,
барынша күш сала жүргізген ... ... ... ... қазақ
бұқарасының наразылығына әкелді.
Наразылық жер дауынан басталды. Ішкі Ордада қазақ байлары мен ... ең ... ... өздеріне алып алған-ды. Кедей шаруаларға
құнарсыз жерлер тиді. Бір ғана ... хан 400 мың ... ... ... ... ... ... Меңдігерей Бөкейханов, би ... ... ... атасы Қарауылқожа Бабажанов сияқтылар орасан
көп жерлерге иелік етіп, оған қоса ... ... үшін ... ... ... ... сүліктей сорды.
1831 жылы Ресеймен шектес жерлерде сұлтандар мен ... ... ... ... ... ... мен старшындар
жергілікті басқаруды өз қолдарына алды. Бара-бара одан да ... ... ... бойын иемденген Орал казак-орыс әскерлері қазақтарға
Жайық өзенінен өтуге ... оның ... ... ... ... ... ... бір топ сұлтандар мен старшындар ... ... арғы ... ... ... ... 1827 ... қысы
қатты болып, жұттан көп мал қырылды. Қалған малды ... үшін ... ... ... ... ... пен граф ... жер
иеліктеріне көшпекші болды. Көктем шығысымен Байбақты руы бірінші болып
Жайыққа бет ... Оны ... ... Нұршабай Байжурин, Өтен және
Әбен Көтібаровтар, ... ... ... ... басқарды. Ресми өкімет
орындары бұл көшуге қарсы болды. Мұның өзі Кіші жүз ... ... ... ... Олардың арасында толқулар басталып, аяғында
келіп, 1836-1838 жылдары Ішкі Орданы және бүкіл Кіші жүзді ... ... бұрқ ете ... ... негізгі қозғаушы күші-қазақ
шаруалары. Сонымен ... оған ... ... де ... ... ... ... тегеуріні әлсірей бастағанда үстем тап өкілдері
Жәңгір мен патша жазалаушы ... ... ... ... ... ... ... /22/.
Бұл көтерілістің басында Беріш руынан шыққан белгілі батырлар Исатай
Тайманұлы мен МАхамбет ... ... ... 1791 жылы ... Оның ... ... нағашысы Жабай Бегалин ықпал жасады. 1808 жылы Исатайдың
руы Ішкі Ордаға көшті. Исатайдың ең жақын серігі – ақын ... ... жылы ... Оны ... ... ... Ол ... және орыс
тілдерін білген, Хиуада болған, Орынборда тұрған. Махамбет орыс ... ... В.И. ... ... ... Ішкі ... және ... қызмет
істеген саяхатшы Г.С.Карелинмен де тығыз қарым-қатынас жасаған.
Бөкей хан Исатайды 1812 жылы ... ... ... ... етіп
тағайындайды. 1814 жылдың аяғында оны Орынбор Шекара комиссиясы ... ... оған мөр ... ... 1817 жылы ... старшын Өтеміс
Құлманиязовты тоанады деген жаламен қамауға алынып, абақтыға отырғызылады.
Одан 20 мың сом кепіл ... ... ... ... 1818 жылы ... ... ... өкілдерінің Ұялыдағы съезіне қатысады. 1823 жылы Исатайды
сұлтан Шығай Нұралиев қамауға алады, оған кісі өлтірді ... айып ... ... ... Дон казактарының конвойы Орынборға әкетеді. ... ... ... ... ... елге оралады. Бірақ, осыдан кейін де
Жәңгір ханның Исатайдың ... ... ... Өйткені Исатай батыр
халықтың мүддесін қорғап, қарапайым шаруалардың жерсіздігі мен байлардың
озбырлығына ... ... ... ... ... қарсы күресті
одан әрі жалғастырды.
Күрестің күшеюіне, 1833 жылы жәңгір хан өз ... ... ... ... ... ... көшін жүрген қазақ руларына билеуші етіп
тағайындауы себепші болды. Қарнауылқожаның қазақ шаруаларына ... ... ... ... және оны ... ... ... мүддесімен санаспауы, таптар арасындағы әлеуметтік тартысты жылдан-
жылға шиеленістірді. Қарауылқожаның үсінен ... ... ... ... хан мән ... ... ... отырды. Бұған қоса Ішкі
Ордамен ... орыс ... ... бастауы, патша шенеуніктері мен
помещиктерінің озбырлығыц халықтың наразылығын күшейтті. ... ... ... ... қанауға түсуі халықты тек өз феодалдарына ғана қарсы
емес, сонымен қатар ... ... ... саясатына қарсы шығуына
итермеледі. Сөйтіп ... ... ... – хан ... шек ... ... біршама жақсарту, патша өкіметінің отарлау саясатын
тоқтату еді.
Исатай мен ... ... ... ... ... ... ... кезеңнен өтті. Бірінші кезең- 1833-1836 ... ... және ... ... ... ... сипатталады.Екінші кезең-
көтерілісшілердің ханға қарсы шығуынан бастап, олардың ... ... 1837 ... ... ... ... ... кезең- Исатай мен
Махамбет бастаған ... ... ... сол ... жаңа ... күш ... Ақбұлақ-Қиыл өзені маңындағы ұрыста
біржолата жеңілуге дейінгі (1838 жылғы ... ... орта ... уақытты
қамтиды /2/.
Беріш руының оңтүстікте көшіп жүрген ауылдары қоғамдық ашу-ыза ... ... ... ол ... ... ... Тайманов
басқаратын, кейіннен ол көтерілістің басшысына айналды. Оның ... ... зор ... бар еді, ... батылдығы және
әскербасылық қасиеттері болды. Көтерілісті бастаушы Исатай Тайманов болса,
оны ... әрі ... ... ... Өтемісұлы болды. Дарынды суырып
салма ақын, ... ... және өр ... , ... ... ... қорғауда көзге түскен. Осыдан ... ... ... ... ... ... кезде аса көрнекті
қайраткер – Исатай Тайманов пен ... ... тізе ... мен ... хан ... өз ... ... тырысқан барлық
әрекеттері ешқандай нәтиже бермеді, олардың ханға қарсы әрекеттері барған
сайын өршіп, тереңдей түсті. Сол ... ... ... ... ... олар ... ... қолдануға көшті. Ол Махамбет Өтемісовті тұтқынға
алғызды. Ол ... ... ... ” және ... сол жағасына өтуге
“үгіт жүргізіп, ... ... ... 1829 ... ... қыркүйегіне
дейін Калмыков бекінісіндегі түрмеде ұсталды. ... ... ... ... ... ... етіп Қарауылқожа ... ... ... ... мен ... ... ... кетушілігіне ” қарсы өш алу, оларды халықтан бөліп тастауға қол
жеткізу үшін және оларға үнемі ... ... ... мақсатында жасалды. Жаңа
басқарушы өз қызметін ханның алдында ... ... руын ... ... ... және оған өзі мен оған ... ... жайылымдықучаскелерге көшіру туралы мәселе қоюдан бастады.
Оңтүстіктің көптеген ауылдарының өмірі 1833 жылдан бастап өзгеріске
ұшырай басды. Ауылдардың дағды бойынша ... алыс ... ... ... ... ... ... жолбойында ру бөлімшелерінің
асығыс тапсырмалы жаулаушылары мен ... ... ... ... ... өткізіліп, ауылдардың төңірегінде хан қол шоқпарларының жасалуы
мүмкіншабылдарына ... ... ... ... ... қозғалысының осы
“жергілікті” кезеңіне мынадай белгілер тән болды. Біріншіден, ... ... ... хан ... ру ... күрт наразылық білдіріп,
олардың орындарынан алынуын талап етті. Екіншіден, ... ... ... және бай ... ... ... қарсы бағытталған қозғалысқа
барған сайынжаңадан ауыл ... ... ... белсенді жұмыс жүргізді.
Күштер топтастырылып, біртұтас ... ... ... ... ... ... шекаралық комиссиясына жазған хаттарының бірінде 1836 жылдың
мамырында Жәңгір хан Исатай мен Махамбетті ... ... ... ... ... ұстап алуды және “Ордадан біржола аластауды” сұрады.
Үшіншіден, әсіресе, 1836 ... ... ... мен билердің ауылдарына
шабуыл жасау, олардың малы мен жерін басып алып, қоныстарын ... ... мен ... осындай бірнеше жорыққа тікелей басшылық етті.
Төртіншіден, хандықтың Каспий өңірі аймағындағы көптеген ру ішіндегі және
рулық қауымдар хан ... ... ... көзге ілмей, Исатайдың
басқаруына ауысып кетті. Исатай мен Махамбет халық жиындарының бірінде
ханның ... және оған ... ... басқаратынын жариялады.
Бесіншіден, азаттық жолындағы және заңға қарсы пиғылдар орданың ... ... ... қозғалысы бүкіл хандықты қамтыды.Сөйтіп бірте-
бірте екі лагерь: хан лагенрі мен ... ... ... ... ... мен дайындаудың барлық кезеңдерінде азаттық
қозғалысының негізгі әлеуметтік базасы еңбекші ... ... ... ... белсенді қатысушылары халықтың кедей және ең ... ... еді. ... ... ... ... ... пен
Махамбет Өтемісовтің, олардың ер жеткен балаларының және ... ... ... ... ... жеке ... ... малы болған және шаруа әлеуметтік тобына жатқандығы айтылады.
Исатай мен Махамбет бастаған көтеріліс қозғалыс ... ... ... ... ... өзі ... терең әлеуметтік жіктелу үрдісі
болғанын дәлелдеді. Көтерілістің бағытын, дәлелдері мен идеологиясын көп
жағынан оның шаруа мүддесін ... ... ... жылы ... халықтың хан сұлтандарға қарсы наразылығы күшейіп,
ашықтан-ашық ... шыға ... ... ... ... хан ... дем ... беріш руының қоныстарына бірнеше қожа мен ... ... ... ... ... ... ... хатында ол өзара
достасу туралы және патшаға адал қызмет көрсету ... осы ... ... ... ойын ... ... Әрине бұған Исатай
мойынсынбаған.
Жазға қарай Исатайдың ауылына хан, ... ... ... ... ... ... келіп жатты. 1836 жылдың
қазан айының аяғында Исатайдың туы ... 20 ауыл ... ... Олар ... ... еді. Бәрі ... мен ... әділеттік іздеді. Енді одан
әрі төзуге болмайтын еді. ... хан ... ... деп ... ... ... ... болған жоқ. Оның қасына Махамбет, Иса, Тінәлі,
Есмағамбет, Рахмет, Құба, Амаштай, хатшы ... ... ұлы ... ... бойы ... ... барып ру басшыларына шағым айтқысы келген көп кісілер
қосылып, жүз қаралы адам жиналды.
Исатайдың келе жатқанын естіген хан оның ... ... ... ... ... ... хан ордасынан 100 шақырым жердегі Толыбай
құмында кездесті. ... ... ... ... қолхат алып тұрып,
көптің көзінше халықтың ханға қоятын талабын айтып берді. Бұл ... ... ... Исатай, оның қаншалықты қаныпезер екеніне
жұрттың көзін жеткізіп, ханға деген сенімін сейілткісі ... хан ... ... ... ... мен ... ... ұстап алып кісен салып, жер аудару керек деп қайта-қайта ... ... мен ... ... ... ... ... абырой беделі
жоғарылап, даңқы қазақ даласына кеңінен ... ... ... мен ... ... ... оған арыз айта барғандардың малын
тартып алып, күзгі шөбін өртеп, оларды ... ... 1836 жылы ... ... ... мың үйі, 200 ... ... малы мен шөбі өртеніп
кетті. Қарауылқожаның сөзін сөйлейтін старшындар патшаға Исатайдың үстінен
арыз жазып, осы ... ... ... ... Тайманов деп көрсетті.
Ордадағы оқиғалар 1836 жылдың аяғында Петербург сарайына ... ... ... ... граф Чернышевқа хабарынан көтерілістің үдеп
бара жатқанына наразылық білдірген
I Николай патша “бүліктің” басшыларын ... ... ... ... ... В.А.Перовский көтерілісті басу ... ... ... ... күш бөлді. Оған Жайық казак-орыс
атаманы ... және ... ... ... жаншуды тастады.
Осындай жағдайдан кейін Исатайдың басына мазасыз күндер туды. Хан
жағындағылар халықты ... ... ... ... ... ... ... іздеп Исатайға келді. 1836 жылғы қарашада жапаровтың
өлімі жөніндегі іс ... ... ... ... депутат Чукшин
дегендер жауап алғанда, ... ... ... ... ... ... қарапайым халықты зәбірлеуіне қарсы болғаным
рас. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... жігіттерінің күшімен Исатай, Махамбеттер 1837 жылы қазан ... ... ... ... Балқы бидің, Шоқы сұлтанның ауылдарын
шабады. Малдарын алып,өздерін қашуға ... ... ... ... ең бай ... бірі- Балқы ауылдарының ... ... ... әсер ... Сол ... қараша айында
Исатай мен Махамбет хан ордасын шабуғабел буып, өз ... ... ... екі ... астам сарбаздары хан сарайын қоршауға алған
кезде ханның әскер күші аз болды. Оны ... ... бір ... кететін еді. Исатай кешірім сұрап, бәйек болған хан ... ... ... ... СОлл екі арада ханға Орынбордан әскер
күші көмекке келіп жетті. ... ... ... би мен ... аластауды, билікті ру старшындарына берудіталап етті. Бұған хан
көнбеді, өйткені ол осы тұста келіп үлгерген ... Геке ... ... ... қарсы тұра алатын халге жетті. 700 казак-
орыс, екі зеңбірек, ханның 400 ... ... ... ... 1837 жылы 15 ... Тастөбе деген жерже шайқас басталғанда
көтерілісшілер казак-орыстарды біршама ығыстырды. Арғымақ ат пен ... ... ... жау ордасына кірген Исатай олардың көбін жайпап
тастады. Сол ... Геке ... ... ... ... ... шайқастың
барысында аласапыран басталды. Зеңбіректердің гүрсілдеген ... ... ... ... ... жиілеп жарылуы көтерілісшілердің
жеңілуіне тікелей себепші болды. ... ... ... ... қаруланған
жазалаушылардың күшіне шыдай алмаған көтерілісшілер топ-топқа ... Күші ... ... ... түспес үшін Исатай аз ғана топ жігіттерімен
шегінуге мәжбүр болды.
Көтерілістің жеңілуіне өздерінің ұсақ ... ... ... мен ... ... да әсер ... Олар Гекенің үндеуіне
сеніп, көтерілісшілер қатарын шайқас алдында тастап кетті. ... ... ... ... көтерілістің кейінгі барысына да кері ықпалын
тигізді. Көтерісшілер қатары азайып, ... ... бар ... ... берілген серіктері ғана қолды. Олар көптеген мал мүлкінен
айырылды. Бұл сәтсіздік шаруалар қозғалысын ... ... ... ... хан ... ұстап берген кісіге 500 сом күміс ақша беремін деп
жариялады. ... ... ... ... тарап кетті. Исатай мен
Махамбет қуғыннан құтылу үшін, ... арғы ... ... амалын
қарастырды. 1837 жылғы желтоқсан айында Исатайдың тобы ... ... ... ... ... ... сағасын басып өтті.
Жазалаушы ... ... ... ... ... ... тартты.
Жазалаушылардың қуғыншылығы он сегіз күнге созылды. 1838 жылдың қаңтарында
Исатай Тайманов ... ... ... ... құмындағы шекті руының
қоныстарына келіп тоқтады. Оған Жайықтан бұрынырақ өткен
Науша тобы, Алаша руының ағаманы ... ... ... ... ... ... ... жайды. Елек өзенінің бойында Жоламанның жасағы, Сам құмдары мен Арал-
Каспий ... ... ... ... ... ... ... Кенесары басқарған көтерілістер қимыл
жасады. Осындай ... ... ... Хиуа хандығы жерінен шыққан
Қайыпқали Есімовтың көтерілісшілерімен қосылуды жөн көрді. ... ... хан деп ... оның ... үш ... адам ... ... Ойыл сағасындағы Шікілін руы ауылдарында өтті.
Бұл кезде Сібір өңірінен шегінген Кенесары ... бір ... ... ... еді. ... ... ... тобына қосылып
кетуінен қорыққан Орынбор ... ... ... ... ... жұмылдырды. Ол көтерілісшілерді басып -жаншу
үшін бірнеше отрядтар жіберді. Орск бекінісі жағынан құрамында Орал ... ... бар ... ... ... ... ... Исатайдың ескі танысы Гекенің басқаруында ірі әскери топтар
жіберілді /16/.
Осындай қиын-қыстау жағдайда Исатай 500 ... ... ... соққы беру үшін Қайыпқали Есімұлынан бөлінді. Бірақ бұл кезде
сұлтан Айшуақұлының қолы зеңбіректері бар ... Геке ... ... еді. Оны Исатай тобы білмеді.
1838 жылы 12 шілдеде Исатайдың жасақтары мен полковник Геке ... ... ... ... ... ... шайқаста кездесті. Зеңбіректерден
жауған снарядтар көтерілісшілер қатарын бірден сиретіп, үрей туғызды. Оқты
қардай ... ... ... ... жасақтары қарсы тұра алмай
шегінуге мәжбүр ... ... ... ... ... жасақтары тыңнан тап берді. Исатай мен ... ... ... ерлігімен рухтандырп, ұрыс даласында сұлтанның
жасақтарына ... ... ... Осы ... ... тыл
жағынан казак-орыс жүздіктері қимыл жасап, оларды қоршауға ала бастады.
Өзінен басым күшке төтеп бере ... ... ... ... ... ... ... щауып, аяғында атып өлтірді. Осылайша батырдың
қолы ... ... ... ... 70-80 адам қаза ... адам Геке әскерінің қолына тұтқынға түсті. Исатайдың ажалына казак-
орыстың оғы да қазақтардың сатқындығы да себеп болды. Бірақ оның ... ... ... ... қалды.
Исатай Тайманов қаза болғанна кейін күрес біршама ... ... ... Ойыл бойындағы Нижне-Уральск желісі маңындақимыл жасап
жүрді. Махамбет Өтемісов далада жасырынды, ... ... ... ... ... ауылдары арасында ханға қарсы үгіт жүргізуге кірісті. 1846 ... ... ... жіберген адамдары оны да өлтірді.
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы ... ... ... ... Оның басты себебі –хан үкіметі мен билеуші сұлтандар
жағында патша үкіметінің мықты қаруланған ... ... ... еді. ... бұл ... ... ... басқа жерлеріндегі хан, сұлтандарға қарсы
шыққан күштерімен ешқандай байланысы болмады.
Бөкей хандығындағы ... ... ... аяқталды. Бірақ ол
Жайықтың сол жағасына ауысты. Исатай мен Махамбет бастаған ... ... соң да ... ... ... жоқ. ... мен ... да патша үкіметінің және жергілікті феодалдардың жазалау ... ... үшін ... ... ... қызметін өрістетті.
Олар 1838 жылдың көктеміне қарай билеуші сұлтан Айшуақов пен ... ғана ... ... ... ... де қорқыныш туғызған
көтерілісші ірі ... ... ... ... ... Кіші ... Исатай Таймановтың қозғалысын басып-жаныштау үшін дала ... ... ... ... ... жатты.
1833-1838 жылдардағы халық бұқарасының шырқау шегінде шаруалар
көтерілісіне айналған азаттық күресі өзінің ... ... ... ... ... қарсы бағытта болды. Ол жер үшін күрес шеңберінен шығып
кетті, дегенмен бұл оның әлеуметтік-экономикалық ... ... ... қала берді.
Исатай мен Махамбет басқарған көтерілістің ... ... ... бағдарламасының жоқтығы, ұйымшылдығының жеткіліксіздігі
оның жеңіліске ... ... еді. ... оның ... ... еді. ... ... хан төңірегіндегілердің
қанаушылығына, патшалық ресейдің Кіші жүздегі отаршылдық саясатына ... ... ... де, оның ... ... ... Ресей
империясы құрамында дамуында терең із ... ... ... хан ... ... ... көтеруіне белгілі
дәрежеде шек қойылды. Патша әкімшілігінің көтерілісті қолдаған ... ... ... тура ... ... ... хандық биліктің әлсірегендігін, патша ... ... ... ... өлкесінде тамыры жайылып бара жатқандығын көрсетті.
Сондай-ақ бұл көтеріліс ... ... ... ... ... әбден ауыз жаласқанын дәлелдеді.
2.2 Кенесары Қасымұлы басшылығымен болған көтеріліс.
XIX ғасырдың 30 –шы жылдарында патша ... ... ... онан әрі ... ... ... саяси дербестігін біржола жоюға
бағытталған шараларды кеңінен жүргізе бастады. Әбілқайыр, Абылай хандармен
жасасқан шарттардағы қазақстан жеріне ... ... ... тек ... ... ... аяқ асты етілді. Қазақ жерінде әскери шептер,
бекіністер салынып, шұрайлы жерлерге патша үкіметінің қол ... ... ... ... ... ... ... қазақ
жеріндегі әкімшілігі өзен-көлдерді, құнарлы жерлерді, ... ... ... оны ... ... ... ... болды.
Осындай жағдайда бір орталыққа бірікпей, әлсіреген ... ... ... ... мен Хиуа ... Ұлы ... бір ... Кіші
жүздің Оңтүстік өңірі мен Сырдария бойын өздеріне бағындырып, бірнеше
бекіністер салып, қазақ ... ауыр ... ... ... ... үлкен ауыртпалық әкеледі. Қоқан бектері орта жүзге
де өздерінің билігін орнатуға тырысады /9/.
1822 жылғы „Сібір қазақтарының жарғысы” қазақтарда хан ... ... елін ... ... ал да ... ... ... жүргізіліп,
қазақтарды тәуелсіздіктен, бостандықтан біржола айыру көзделеді.
Жері құнарлы Жайық бойы атты казктардың қонысына ... ... ... ... ... ... ... жерінен қазақ ауылдары
қуылып, бекініс қоныстар салына бастайды. Америкаға ... ... ... қуу үшін ауру ... ... ... жойғаны сияқты патша өкіметі де күнкөріс көзі мал болып ... ... ... ... ... ... аймақтарға ығыстыруы
қазақ ауылдарына өте ауыр соққы болып тиеді.
1824 жылы Кенесарының әкесі Қасым арғын, найман, ... уақ ... қол ... ... ... ... жасап, қуғынға ұшыратады.
Ілік іздеп отырған патша өкіметі қарулы әскер шығарып, ... ... Ел ... ... ... патша әскерлерінің тегеурініне төтеп
бере алмаған ... ... жері ... ... балалары Есенгелді,
САржан, Бопы, Кенесары, Бопайды ертіп, орта жүздің арғын, найман, керей,
уақ ... ... 40 мың ... ... Шу бойына келіп
қоныстанады. Кенесарының ... ... ... Есенгелді, Саржанды
қоқандықтар жауыздықпен өлтіреді. Бұған ... ... ... ... көмегімен әке, ағаларын өлтірген қоқан бектерінен қанды кек алады
да, Ұлытау өңіріне, одан Жаңаарқа жеріне көшеді.
Әкімшілік ... ... ... ... ... құру ... қазақ
жерлері округтерге бөлінді. Олар қазақ жерінде „бөліп алда билей бер“ деген
отаршылдық қағиданы бұлжытпай іске ... ... ... ... ... ... бекіністер салынды.іргелеп ішке кіріп айнала қоршау-
құрсау ... ... ... ... көз жұмғаннан кейін Қазақстанның ең
бір шұрайлы ... ... ... кірісті. Сөйтіп, Ырғыз, Торғай,
Ақмола, Көкшетау, ... ... ... бой ... ғасырларда болған қазақтардың ... ... ... Кенесары көтерілісінің ерекшелігі, оған үш ... ... ... ... Олар ... ... ... қосылмағанымен, жекелеген
облыстар қозғалысқа тартылған кезде өзге аудандардағы қозғалыс басылып
қалып отырғанымен Кенесары көтерілісі ... ... ... ғаламат
кең құлаш жайып, бүкіл халық көтерілген қозғалысқа айналды.
Кенесары көтерілісінің басты мақсаты-Қоқан мен Ресейдің ... ... ... ... дербестігін сақтау, қазкақ жерлерін
бекіністер мен жаңа ... ... ... ... ... ... ... қозғаушы күші-қазақ шаруалары. Бұл оған халықтық сипат береді.
Сондай-ақ көтеріліске ірі ақсүйек өкілдері ... ... ... Тани Төртайұлы, Айғаным ханым, Ақмола округінен Күшік, Жадай,
Жанай Айшуақұлдары, Кіші ... ... би ... және ... арасында
беделдері аңызға айналған батырлар Ағыбай, Амангелді Имановтың атасы Иман,
Бұхарбай, ... ... ... Жеке ... Байсейіт батыр, Саурық,
Сұраншы, Тайшыбек қатысады. Тек қазақ шаруалары ғана емес, Қоқан мен Хиуа
бектерінен, ... ... орыс ... ... ... ... әділеттік бостандықты көксеген орыс, өзбек, қырғыз, қарақалпақ
ұлттарнының өкілдері де болды. Алғашқы ашық қақтығыс 1837 жылы ... ... ... еріп келе ... ... ... ... басталады. Көтерілісшілер бұдан соң 1838 жылы 26 мамырда Ақмола
бекінісіне тұтқиыл шабуыл жасап, оны ... ... ... ... Карбышев пен аға сұлтан Қоңыр төре Құдаймендеұлы бекіністің ... ... ... қашып құтылады /14/.
Отарлау саясатын жүргізгенде патша үкіметі жалаң күш қана емес, ел
басқарудың небір әккі ... ... ... ... ... ... ... мұраға қалдырылатын құнарлы жерлер, аға сұлтан, болыс,
би сияқты әкімшілік ... ... ... ... ақы төлеу, алым-
салықтан босату, адал қызметі үшін сарыала ... ... ... зерлі
ту, грамота қағаздар беру ... ... ... жасайды. Ал қарсы
болғандары қарақшы, ел бұзар, тонаушы атанады.
Кенесары Қасымұлы Ресей ... аса ... ірі ... ... үш ... ... біріктіруді, едәуір құрбандықтарды, тек
әскери ғана ... ... ... ... күш ... де ... ... Кенесары Қасымұлы Қазақстан патшалық ... де, Орта ... да ... ... ... тең қарым-қатынаста болу керек деп
ойлады.
Айлакер, ерекше сипатты саясатшы ретінде Кенесары ... ... ... ... ... ... үш жүзінің ... ... ... ... ғана ... ... та күш-
жігер жұмсауды талап ететінін жақсы ... Ол ... ... ... ... ... старшындардың, билердің бетімен кетушілігін
аяусыз басып, Ресей саясатын қолдағандарды қатаң жазалағанмен, бәрі ... ... ... ... алғанда, бейбіт жолмен
шешуді жақтаушы жақтаушы болып қала берді. ... ... ... ... да ... қарады, олардың кейбіреулері оған қызмет етті,
Ресей елшілерін сыпайылықпен қабылдады, қырғыздармен ... ... ... ... өз ... қатыгездікке жиі жол бермеді.
Дегенмен, көтеріліс мүдделерін сатып кеткендер, әскери ... ... ... ... ... жиі ... тұрды.
Тарихи оқиғалар тізбегіне қарай Кенесары өмірін үш ... ... ... ... жылдардағы есею, толысу кезі.
2. 1837-1845 жылдар Қазақстан жерінде ұлт-азаттық қозғалысты басқарған
қайраткерлік кезеңі.
3. 1845-1847 ... ... ... және қырғыз манаптарымен күрес
жүргізген соңғы кезеңі /17/.
Кенесары Қасымұлының күрескер ретінде есею, толысу ... ... ... ... ... күшейген уақытымен тұспа-тұс келген.
Кенесары 1802 жылы Көкшетауда ... ... ... ... ... ... қарсы ұзаққа созылып,
титықтататын қарулы күрестің бүкіл қиындығын ұғынып, Сібір және ... ... ... ... ... ... ... Ол патша әкімдеріне жазған бір хатында: Есіл, Нұра, Ақтау, ... ... ... Обаған, Тобыл, Құсмұрын, Ақият, Тоқзақ сияқты
ата-бабаларымыз мұра еткен ... ... ... ... ... ... бекіністер салынды. Күн сайын біздің жерімізді басып алып, әскери
қамалдар салу арқылы халықты ашындыруға жол ... ... өзі ... үшін ғана ... бүгінгі тіршілігіміз үшін де қауіпті болып отыр
деп көрсетті.
Көтерілістің қозғаушы күші қазақ шаруалары болды. Мемлекеттілікті қалпына
келтіру жолындағы күреске қатардағы егіншілер де, ... да, ... ... ... ... ... отарлауға, қоқан бектерінің зорлық-
зомбылықтарына қарсы жалпыға бірдей күрес көтеріліске азаттық сипат ... ... ... билердің, старшындардың, сұлтандардың бәрі бірдей
дәйекті болмай шықты: негізгі күштердің басқа аудандарға ... ... ... отыруына қарай рулық белгілері бойынша жинақталған
жекелеген топтар негізгі ... ... ... ... жылы ... ... Кенесарының әскері Сарыарқаның орталық жері
Ақтаудағы патша ... ... ... казактардан екі зеңбірек, жүзден аса
мылтық олжалайды. Ақтау, Ортаудағы бекіністерді талқандағанда патша сұлтаны
Қоңырқұлжа қоршаудан тағы да ... ... ... жылы ... ... ... Кенесары тамыз айында Ташкентке аттанады.
Арқадан Кенесары құрығанда бір айда ... деп ... ... ... олар алты күнде жетеді. Сусыз бетпақтың иен даласын ... ... ... ... ... ... ... сарбаздар
арасында жұқпалы аурудың кесіріне Ташкент жорығы ... ... ... ... ... ... бірнеше қазақ жеріне ... ... ... ... ... ... Қоқан бектері
Кенесары м мен одақтасуды көздейді. Алайда ... ... ... аңсаған
Кенесары ол одақтан бас тартады. Келесі 1842 жылы ... ... ... ... ... ... ... сұлтанды”
қоршап алып, біржолата құрнтып жіберу үшін генерал-майор Жемчужников,
полковник Дуниковский, ... ... ... Б. Айшуақов, Арыстан
Жантөрин сияқтылар бастаған ірі-ірі ... ... ... ... ... ... оларға ойламаған жерден оқыс
шабуылжасап, ойсырата ... ... қас- ... кетіп қалып отырады.
Патшаның зеңбірек, винтовкалы, күш ... ауыр ... ... ... ... ... қарсы қоя біледі /20/.
Осынау азаттық қозғалысы қанат жайып, оның көсемі Кенесарының аты жер ... ... ... үш жүздің өкілдері бас қосып, баталасып, ежелгі
дәстүр бойынша оны ақ киізге салып ... хан ... ... ... ... жеті жыл бойы ... ... бой бермей, уақыт
өткен сайын кең байтақ қазақ елінің жаңа аймағына жайылып, өрши береді. Осы
туралы Орынбор шекара ... ... ... хаты ... ... “Ол, яғни ... Орда ... айналды. Күш салып табысты
қимылдай бастаған сайын жақтастары көбейіп, ... ... ... ... ... бола түсуде” деп жазады.
Кенесары – мемлекет қайратері. Ол өз мемлекетін ... ... ... бар ... ... Осы ... ... халқы
күштерінің бірігуіне, қазақ мемлекетінің күшеюіне әсер етеді. Мемлекеттік
аппаратта мемлекеттің басында Кенесарының өзі тұрған. Ең жақын ... ... ... хан туыстарынан – хан кеңесі құрылады. Хан ... ... орын ... ... ... қолдайтын
ақсүйектер енгізілмейді, азаттық үшін күресте хан құрметі мен сеніміне ие
болған ... мүше ... ... ... хан ие ... Кенесары
мемелекетті сот, елшілік, қаржы-қаражат, әскери іспен айналысатын жеке
адамдар арқылы басқарады. Оның ... елді ... ... бір ... мемлекеттік аппарт жеке салаларға бөлінеді, әр атқарушы белгілі-
бір мемлекеттік функцияға ие ... ...... ... ... ... өзара талас пен ру
араздығын тоқтату еді. ... ... ... ... ... өкіметі де
оның барымтаны тоқтату туралы шешіміне ерекше мән ... ... ... ... барымтаны, ұрлықты тоқтатуға және тыныш өмір сүруге
бұйрық берді, содан кейін оның ауыолдарында көшіп-қонуда ... ... ... ... ... ... жас ... әскери іске жүйелі түрде баулуды қолға алған.
Әскерлерінің бір ... ... ... ... ... ... әскери іске қашқын орыс солдаттары мен башқұрттар
үйреткен. ... ... ... ... ... ... Тәртіп бұзғандар
жазаланады, опасмыздық, сатқындық жасағандарға өлім ... ... ... ... ... де енгізеді.Мәселен, оның сарбаздарының
кеуделері мен иықтарында қызыл, көк ... ... ... Ал ... орыс ... полковнигінің эполетін таққан. Өзінің сенімді адамдардан
жасақталған ... ... ... Олар дұшпан ... ... ... және ... ... ... құпия өте қатаң
сақталған. Тәжрибелі ... ... ... ... ... ... ... жорыққа шығатынын, оның уақытын ешкімнен де біле ... ... ... қолбасшы ретінде әр түрлі соғыс тактикасын шебер
қолдана білген. ... кең ... оған оңай ... тез орын ауыстыра
соғысу әдісін қолдануға мүмкіндік береді. Салық жинау: малшылардан зекет,
диқандардан ұшыр ... ... ... ... ... ... жалғасуы материалдық және өзге де құралдардыкерек етті.,
әлбетте, бұл ... ... ... әкеп соқты .
Кенесары жекелеген жасақтарына әскери кеңестің мүшелері, атақты
батырлар басшылық ... ... ... қалың қол ұйымдастыра білді.
Кенесарының жүздіктерге және мыңдықтарға бөлінген ... ... ... ... жағдайларына бейімделген болды. Кенесарының жеке өзі қадағалап
отырған қатаң тәртіп, оның ... ... ... ... қамтамасыз етуіне мүмкіндік берілді.
Кенесары егіншілікке ерекше көңіл қойған. Ол қазақтарды егіншілікке
тартқан. Отырықшылық пен егіншілікке көшу ... ... ... ... ... ... келген еді. Орынбор генерал-губернаторы Обручевке жазған
хатында Кенесары: "қайырымды генерал ... ... ... ... онда мен тыныш өмір сүріп, өз қырғыздарымды ... , ... және ... ... ... ... ... ететін едім." Деген
сөзі дәлел. Алайда генерал Перовский басқарған Орынбор ... ... ... көшуіне қарсы болған. Айырбас сауда үшін
қазақтардың мал шарушылығымен айналыса бергені ... деп ... ... ... да өзіндік ерекшеліктері бар. Көпестер
керуендерінен алынатын баж ... ... ... ... хан оларды
тонауды тоқтатты, кейде керуен ... өзі ... ... үшін баж ... жалтарғандарға қосымша салықтар салып отырды. Оның
хандығының шегінен шыққаннан кейін приказчиктердің өздерін жаулап алу ... ... ... ... ... ... ол ... тек
қана «қарақшы» деп айтуы сирек кездеспесе де, Кенесары ауылдарында
тоқтатылған ... ... пен ... ... ... жетіп жатыр.
Кенесары құрған мемлекеті туралы Ресейдің “Голос” газеті: ... ... ... оның ... Кенесары өзінің ерекше ерлігі мен аты
шыққан батыр және қырғыздар арасында ерекше беделдіадам ... ... Сол ... ... ... салдарынан, “Ойда Қоқан, қырда
орыс, әкім болды қаласы” деп ... өзі ... ... ... мен Орта Азия ... қауіп төндіріп тұрғандықтан
Кенесары өзі құрған мемлекетті сақтай алмады. ... ... ... ... ... өмір сүргісі келмеді. Қазақтағы хандық өкіметті
сақтау патша өкіметінің мүддесіне қайшы келді. Өйткені ол ... ... ... орнатуға ұмтылған еді.
1841-1842 жылдары Кенесары жасақтары Қоқан хандығына қарсы соғыс
жүргізді. ... ... ... Қоқан хандығының елірме әуселесін басты.
Қоқандықтар келіссөз жүргізуге мәжбүр ... ... ... барып соғысты
тоқтатқан Кенесары Торғай маңындағы ордасына қайтып оралды. Бір айта
кететін ... ... ... әмірімен және Хиуа хандығымен қарым-
қатынасындағы саясаты біршама өзгешелеу еді. Кенесары ... ... ... орнатты. Кейде Хиуа басқарушысы қазақ жасақтарын зеңбіректермен,
оқ-дәрімен жабдықтап отырды.
1843 жылы Орынбор генерал-губернаторы Перовский кетіп, оның ... ... ... мен ... ... ... қарайтын.
Сондықтан көп мәселелер әділдікпен шешілетін. Енді Орынбор әкімшілігіне
орыс патшасының ... қаны қас тағы бір ... ... ... ... ... ... кең мүмкіндік жасады. Сөйтіп,
Горчаков пен Обручев ... ... ... ... ... ... жоюға 1843 жылы 23 маусымда патша Николай
Біріншіден рұқсат алды. Соғыс ... өтеу үшін 14 мың сом, ... ... әкелген адамға сыйға беру үшін түтін салығы есебінен үш мың сом
қаржы ... ... ... ... ... ... /19/.
Кенесарыға қарсы орыс әскерлерінің жорығы 1843 жылы 27 ... ... ... ... ... ... бір тобымен кездескен
Кенесары өзінің бойында патша әскерінің бір тобымен кездескен ... ... ... келіссөз жүргізіп ... ... ... Бұл тұста екі жақта әскери дайындығын мұқияттап жатты. ... ... ... ... ... ... полковник Генс және
Бизянов бастаған бес мың әскер жіберілді. Омбы, Петропавл, Қарқаралыдағы
әскер күштері де ... ... ... ... 1 және 7 қыркүйекте
Кенесары жасақтары мен патша әскерлерінің арасында күшті ... ... адам ... ... ... екі жақ та ... жете ... майдан
шебінен кері шегінді. Кенесары жасақтары енді ашық ... ... ... әр ... көрініп, тұтқиылдан тиісіп, жау әскерін ... ... ... ... ... ... ... өтінде
жүрген патша әскерлері түні салқын, жауын-шашынды күз түсе бере ... ... ... ... ... Ор ... ... оралды.
1844-1845 жылдар қазақ далассындағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық
қозғалысы өрлеудің ең жоғарғы шегіне жеткен кезі еді. Оған Сыр ... ... ... ... өз ... санын 20 мың адамға
жеткізді.. ... ... ... ... оларды дұрыстап
қаруландыруға көңіл бөлінді. 1844 жылдың ... ... ... ... ... басу үшін Ор ... ... Тобыл
өзенінен патша әскерлерінің үш үлкен тобы шықты. ... ... ... ... шешушісоққы беру міндеті қойылды. Осы міндетті ойдағыдай
іске асыру үшін, олар Сібірден Кенесарымен ... ... ... жерлерге бет
алған генерал Жемчужниковтың әскерімен күшейтілді. ... бұл ... ... ... ... ... қоршап алуына мүмкіндік
бермей, оларды бір-бірлеп ... ... ... жөн көрді. Сібір
әскерінің алдынан шыққан оның шағын тобы Ақмолаға қарай қаша соғыс салып,
Кенесары күші ... бет ... ... ... ... жау күшін осы жаққа
тартты. Негізгі күшпен Ақмола ... ... ... ... ... 44 ... ... Кенесары мен оның батырлары 1844 жылы 14
тамызда ... ... ... ... ... алды. Бұл оқиға патша
әкімшілігін қатты абыржытты. Дуниковский, Жантөрин, Жемчужников әскерлеріне
көмекке полковник Ковалевскийдің ... ... ... ... кейін Кенесары жасақтары Мұғалжар тауларына барып ... 1844 ... ... табысыоның даңқын барлық жерлерге
жайды. Бұхара әмірімен Хиуа хандығы онымен тығыз байланыс жасауға ұмтылып,
оған сыйлықтар жолдады. ... ... ... ... сұрап, даулы
мәселелердің барлығын келіссөз арқылы шешейік деген. Патша әкімдері оған
онша көп сене ... жоқ. ... ... ... ұсынысты қабыл алып,
Кенесарының кепілдікке алып кеткен туыстарын, әйелін тұтқыннан босатты.
Кенесары мен келіссөз жүргізу үшін ... ... ... ... ... адам жіберді. Олар кенесары патша өкіметіне сөзсіз, ешбір шарт қоймай
бағынатын болса, оған ... ... деп ... ... бұл ... көремін деп елшілерді екі ай бойы ... ... ... көз ... ... ... кейін Кенесары Орынбор
генерал-губернаторына хат жазып, оларды аттандырып ... Ол ... ... өзінің қазақ жеріндегі бекініс ... ... ... ... отырған зорлық-зомбылығын тоқтатқанда ғана ... ... ... екенін мәлімдеді.
Бастапқы мақсатқа жету – Тянь-шань қырғыздарын, Ұлы жүздің бір бөлігін
өзіне бағындыру, Шу өзенінде ... ... одан соң ... жайлау
мүмкін еместігі барған сайын айқындала түсті. Оның Цин Қытайдың шығыс
шектерінде ... ... оның ... ... ... ... қан төгісті қақтығыстар жасамау ниетіне байланысты болатын.
Іле өзенін ... ... ... ол көптеген ауылдармен бірге Қытай
шекарасына тереңдей кіріп, Үйгентасқа тоқтады да, одан ... ... ... сұлтан, Шоқтар Бақтыбаев би және Сұйдақ ... ... ... жерінде көшіп жүруге рұқсат ету туралы» өтініш
жасады, бұған рұқсат ала алмады. «Ол ... ... ... ... келсе, сонда кетсін, Қытайдың өкімет орындары сөзбен де, ... ... ... ... Ақ ... ... сұрасын» Кенесары өз елшілерін
жібергеннен кейін бір ай ... соң, оның ... ... тілмаштар
жеткізген жауаптың мәтіні осындай болды. ... өзі оны Ұлы жүз ... ... көше жүріп, Жантай, Ормон манаптарға ... ... ... ... ... ... ... келу мақсатым жауласу және қан төгу
емес, ... ... мен ... ... және ... ... ... көрсетуінен құтқару». Орман мен ... ... ... ... ... ұсынысты қабылдамаймыз деп шешеді.
Ақыры 18/47 жылы Кенесары қырғыз жеріне басып кіреді. Бұл ... ... ... ... мен ... жауы Қоқанға және
оның сенімді серіктері қырғыз ... ... ... еді ... қолбасшы ретінде Кенесары өз жасағын да, оның үсіне бүкіл
көтеріліске де тұрақты бөлімдер кенеттен ... ... ... жағдайда,
өзінің Балқаш өңіріне орналасуының сәтсіз ... ... ... Сонымен
бірге оның жасағы Орта жұз бен Жетісу аралығында қимыл жасап жүрген басқа
да бытыраңқы ... ... ... ... ... ... дұрыс
бағалап және күресті жалғастыру үшін ... ... ... ... ... Іле ... оң жағалауына өтті және сұлтан Рүстем
Әбілфейізовтың жасақтарымен бірікте, ... өзі ... ... Күші ... ... ... әскеріне тікелей қарсылық көрсете алмай,
ақыры ол Іле өзенінің сол жағына шығып, Шу өзені мен ... ... Ұлы жүз ... ... ... ... бастаған 20 мың қол
Кенесары әскеріне қосылады. Кенессары әскері ... ... ... ... да бір ... ... ... еді. Алайда Ресей мен Қоқан бектері арасында екіжүзді саясат
ұстаған беделді қырғыз манаптары Кенесарының ... ... ... ... ... жауапсыз қалдыра отырып, патша өкіметі орындарымен
келіссөз жүргізіп, Кенесарыға қарсы ... уәде ... ... жат ... ұсақ-түйек қақтығыстарға барған мен,
түбегейлі бетбұрысқа қол жеткізе алмады. 1847 ... ... ... ... ... біріктіріп, жүз мыңдық әскер жинаған сияқты,
дегенмен бұл ... көп ... ... ... Адам ... артықшылық қазақ ханының жаулары жағында болғаны анық. Шешуші
шайқас 1847 жылғы 17 және 25 ... ... ... ... жақын, қазақ
сарбаздарын қырғыздар қақпанға түсірген терең шатқалда болды. Таулы жер
ханға өз ... ... ... ... оның өз ... ... зеңбіректермен атуды барынша пәрменлі түрде ... ... Кең ... ... қолданып, сынақтан өткен атты әскерлер де кең
қанат жаюы мүмкіндігінен айырылды. Үш тәулікке созылған тең емес ... ... ... ... ұрыс ... ... ... мен
Сыпатай би жасақтарының кенеттен шегініп кетуі қиындата ... ... 30 дан ... ... ... ... қалғандары жан-жаққа қашып кетті.
Қырғыздардың тұтқынына мыңнан астам сарбаздар түсіп, құлақ естіп көрмеген
қатыгездікпен өлтірілді. «Құлдықтың ... ... ... тастағысы
келген көшпелілердің үміті», қазақтың соңғы ханы осылай қазақтапты /15/.
Кенесары әскерін ... үшін ... ... ... ... Жантай Қарабеков, Қалығұл әлібеков, сұлтан Рүстем Әбілфейізов,
Сыпатай би ... ... ... мол ... ... ... ... тағдыры қырғыздардың жеңісімен
аяқталатыны алдын-ала белгілі еді.
Себебі, біріншіден, патша отрядының басшылары манаптармен әскери қимыл
жоспарын кеңесіп отырған. Екіншіден, қазақ ... ... мен ... би ... мың ... ... болардан бұрын, алып қашып кетеді. Үшіншіден,
Қоқанбектері өз ... ... ... қарамағына береді.
Қоршауды бұзып шығу сәтсіз аяқталады. Наурызбай өзінің шағын тобымен
шайқаста қаза ... ... ... ... ... ... өлтірген
соң басын кесіп, Батыс Сібір генерал-губернаторы Горчаковке ... ... ... ... ... медаль сыйға тартылады. Кенесарының
басы Петербургке жіберіледі.
Кенесары Қасымұлы бастаған ... ... ... ... саясатына
қарсы жүргізілген ең ұзақ ... еді. ... ... ... ... қалпына келтіру бұл жолы да жеңіліспен аяқталды. Оның
жеңілу себебі, дамудың ... ... ... ... ... ... ... жайлаған қазақ халқа үш жүзге және ... ... Осы ... ... қосу оңай болмады. Жүздерге жіктенген
қазақ рулары көтерілісті негізінен өз жерлеріне қолдап, Қоқан және ... ... ... ... ... ... ... өзін қолдамаған
ауылдарға озбырлығы, ауыр жазаға тартуы юа ... ... ... ... ... қазақтың бай-шонжарлары, ауқаттылары
қолдаған жоқ, қайта оны басуға патша әскерлеріне ... ... ... ... ... болмады. Төртіншіден, ұлт-
азаттық қозғалысын басуға, Қазақстанның отар ел болып қала беруіне ... ... ... ... да, ... ... да ... болды.
Кенесары қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс қазақ ... ... ... түгелге жуық қамтыған және ұзақ уақыт бойы жүргізілген
көтеріліс еді. Оның ... ... ... ... қарсы бұқаралық
сипаты мен қазақ халқының тарихында ірі прогресшіл бағыты мен айқындалды.
Кенесары ханның өз басы, оның ... ... ... ... жоқ ... тоталитарлық жүйенің өктемдігі жағдайында ... ... ... ... де, халық жадында берік сақталған. Кенесары
Қасымұлыөз дәуірінің ұлы қайраткерлері шоғырында өз ... ... осы ... ... 19 ... 50-60 ... көтерілістер
кең өріс алады. Кенесары көтерілісі қазақ халқының өз ... ... жан ... ... ... ... ... күші бар
екенін дәлелдеді.
Қозғалыстың жаңашылдығын Кенесары алға ... ... ... ... ... оның ... ... феодадық бытыраңқылықты
жою мақсатымен біртұтас орталықтандырылған мемлекет құруға ұмтылуы осыған
дәлел.
Кенесары қозғалысының ілгерішіл ...... ... ... ... келе жатқан құлдық бұғауына соққы ... және ... ... ... ... ... дайындық болды.
Кенесарының басы кесілген сағаттан бастап қазақ елінің тарихында бұрын-
соңды болмаған сұмдық езгі, отарлық ... ... ... бір ... ... жаңа ... ... көрінді. Кеннесары өзі айтқандай, «Кімнен ... ... ... ... ... ... дұшпанға, ауызының аласы» деп
жырлаған.
Қорытынды
XIX ғасырдың 20-40 жылдарында Қазақстандағы саяси және ... ... тым ... ... жиынтықтау үшін, ең алдымен осы
оқиғалар соның ... ... сол бір кең ... ахуалды көздеген
жалры жоспарларының ішінде ... ... ... ... ... орын алғанын және орта азияны жаулап алу жолында
жеткен ең басты табыстарының бірі Қазақстанды ... ... және ... өкіметінің отранына айналдыруға дайындықтың толық ... ... ... ... ... және ... ... орналасқан
Қазақстанның аса зор стратегиялық маңызын еске алсақ, патша өкіметінің
Қазақстанды отарлау фактісінің ... ... ... яғни Орта Азия ... және одан әрі Ауғанстанға, Үндістанға сондай-ақ Орта Азияның ... ... ... ... ... жолы қазақстан арқылы өтетін. Нақ осы
бағытта Қазақстан арқылы әскри-операция желісін де тартуға болатын еді.
Қоқанға, Хиуа мен ... ... ... ... үшін және оңтүстік-
шығыста Қытайдың шекарасына тұмсық ... үшін осы ... ... ... патша өкіметінің ортаазиялық саясатының аса ... және бұл ... ... өкіметі XIX ғасырдың 20-40 жылдар бойына
тамаша орындап ... ... ... ... ... патша өкіметі қазақ даласына
мықтап бекініп алады. осындай жағдайда патшы өкіметі кордондар мен ... ... салу және ... ... ... ... ... ғана емес, дистанциялық жүйені енгізу, округтер мен округтік
приказды одан әрі ... ... ... алу және басқа осындай
саяси әдістерді де қолданып ... ... ... алу, әсіресе 1835 жылы
күшейе түседі, 1837 жылы шаңырақ ... ... ... енгізілді.
Ғасырлар бойы бір өзі ғана үкім жүргізіп келген «ақсүйектер», яғни
чингизидтердің бұрынғы ... ... бір ... ... ... айырылды. Чингизидтердің ұрпақтары – төрелер енді
«қарасүйектің» тұқымдарымен некеге ... ... деп ... ... ... ... бірте-бірте тектілерден гөрі ауқаттылармен
қосылып кетеді»
Патша ... ... ... жеке ... ... ... Соның салдарынан мұның алдындағы кезеңге қарағанда, енді феодал
басшы топ ... және ... ... іс ... билік
жүргізуші болып қана қоймай сонымен қатар осы жерлердің заң жүзіндегі ие
болып ... ал ... өзі ... ... қан ... қаңғыртып
жіберді.
Осы тежеуші жәйттердің бәрі кедейлер сана-сезімінің өсуіне және қазақ
қоғамында таптық күрестің көрінуіне өз ... ... ... жоқ. ... 20-40 ... ... тән жағдайларда еңбекшілер күресі патша
өкіметіне және оның адал ... ... ... бір ... ... Қазақ қоғамындағы патша өкіметін қолдайтын феодал басшы
тобымен ... ... ... ... шығуға болмайтыны сияқты,
олардың ... ... ... өкіметімен қақтығыспайынша, қазақ
феодалдары мен байларына қарсы шығу мүмкін емес ... бір ... ... ... Тіленшіұлы, Саржан сұлтан бастаған
көтерілістер және Бөкей Ордасындағы Исатай тайманұлы мен ... ... ... ... ... ... ... көтерілісіне дейін
алғанда 20-40 жылдары барлық бұқаралық ұлт-азаттық қозғалыстары мысалынан
тайға таңба ... анық ... оң ... оның ... ... ... ... керекті жол тауып өтіп болмайтын кедергілерге кездескен. Қазақстанның
феодалдық бытыраңқылығы және феодал басшы топ пен өкімет ... ... ... ру ... күрес Кенесарының барлық
бастамаларына қатты кедергі жасады.
Көтерілістің өзге ... ... ... күреске әр түрлі
уақыттарда қосылып отырған. ... ... ... ... ... іс ... аяқталған. Кенесарыға қосылған Жоламан
Тіленшиев болды. Жанқожа Нұрмұхамедов тек көтерілістің соңғы жылдарында
ғана, онда да ... ... ... ... ... ... ... қолданған тактикасы туралы
көтеріліс көсемінің көзін жоюдың тағы бір ... ... ... оның әскері ішінде тыңшы жіберіп сатқындық жасау жолымен Кенесарыны
тірідей қолға түсіріп, ... ... ... жоспары қойылды.
Осылайша билік басындағылар ештеңеден де жиренбестен ... ... ... ... ... ... қазақ халқының ұлт-азаттық күресі
тарихында бұл көтеріліс ең бір ... орын ... ... ... үш ... көпшілігін патша өкіметіне қарсы күреске көтеріп, қазақтардың
XIX ғасырдағы ең ірі ... ... ... Көтеріліс Қазақстанды
түгелдей дерлік қамтыды және қазақтардың ... ... ... бірі болды.
Көтеріліс бұқараны саяси тәрбиелеудің тамаша мектебі болып табылды.
XIX ғасырдың 50-60 жылдары болған ... ... ... нақ ... дамыған. Кенесары қозғалысы өз елінің азаттығы мен тәуелсіздігін
қорғап қалу үшін ... ... әзір ... ... аса зор ... күшін
көрсетіп берді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыс Қазақстан экономикалық ауданындағы отын-энергетика кешенінің даму мәселелері58 бет
Нығмет Сауранбаев18 бет
ТМД шеңберіндегі қазақ диаспорасының мәселелері мен Қазақстанның көзқарасы (1991-2006жж)74 бет
Қазақстандағы тіл саясатының мәселелері43 бет
Польша мемлекетінің тарихы3 бет
Сауда және қалалар8 бет
Франк державасындағы феодализмнің дамуы5 бет
Халқымыздың ұлы ұландары жыраулар шығармашылығында6 бет
ХХ ғасырдың ІІ жартысындағы Жарма ауданының тарихы54 бет
Шығыс Қазақстандағы археологиялық зерттеулер (ХХ ғасырдың екінші жартысы)54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь