Мәдениет әлеуметтануы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
I. Мәдениет социологиясымен құрылымы және мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
II. Мәдени кешендер, оның негізгі нысандары мен түрлері ... ... ... ... ... ... ... ...9
III. Мәдениеттің бірлігі мен әр түрлілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
"Мәдениет" түсінігі ежелден бері түрлі мазмұнда қолданылады. Ежелгі Римда жер өңдеуді, тәрбиені, білім беруді «cultura» деген сөзбен ғылыми тілде қолданған. ХҮІІІ ғ. Еуропа ғалымдары мәдениет түсінігін осы күнгі мағынада қолдана бастады. Оны Д. Вико, Й.Г. Гердер, Ш. Монтескье шығармаларынан көруге болады. Бұл дәуірде жаңа жерлердің, елдердің мәдени құндылықтарымен танысу мүмкіндігі кеңейе түскен. Сондықтан алыс елдердің өмір қалпының өзгешіліктері еуропалықтардың мәдениеттерді салыстыруға қызығушылығын күшейтті. XIX ғ. 2-ші жартысында "мәдениет" түсінігі ғылыми мәртебе иеленеді. Егер де Ағартушылар дәуірінде бағалаушылық қырынан ғана қарап ол қоғамның жоғары даму деңгейін білдірсе, енді оның мағынасы күрделене түсті. "Мәдениет" түсінігі "өркениет'", "қоғамдық-экономикалық формация”, “Жаһандық аймақтану” ұғымдарымен қиылысып жатады. Адамдардың басқалардан маңызды өзгешелігі - олардың өзі тұрған қоршаған ортасын өзі жасауы. Адамның тәжірибесі дәлелдегендей еңбек құралдарымен, материалды игіліктермен қатар адамдар бір-бірімен қарым-қатынас құндылықтарын да жасайды. Әр елдің өзінің ережелері, мөлшерлері, әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері қалыптасады, оларды өзіндіктілінен, жүріс-тұрысынан, дінінен, талғамдық көзқарастар жүйесінен әлеуметтік институттардан көруге болады. Күнделікті ауыз екі тілде мәдениет ұғымын бұрмалап түрлі құбылыстарға қолданады. Ғалымдар 500-дей мағынада пайдаланатьшын көрсетеді.
1. Тұрғынбаев Ә.Х. Социология.-Алматы,2001
2. Қарабаев Ш.К. ӘЛЕУМЕТТАНУ НЕГІЗДЕРІ оқу құралы Экономика баспасы Алматы, 2007ж.
3. И.Шәмшәтұлы, М.Дәкенов, Д.Дәуіт, Н.Күнхожаев Әлеуметтану Алматы, 1999ж.
4. Әбсаттаров Оқу құралы
5. Әбдімәлік Нысанбаев Социология Алматы, 2002ж.
        
        Мазмұны 
Кіріспе.......................................................................................................................3
I. Мәдениет социологиясымен құрылымы және мазмұны..................................5
II. Мәдени кешендер, оның негізгі нысандары мен түрлері...............................9
III. Мәдениеттің бірлігі мен әр ... ... ... ... ... ... бері түрлі мазмұнда қолданылады. Ежелгі Римда жер өңдеуді, тәрбиені, білім беруді ... ... ... ... ... ... ғ. ... ғалымдары мәдениет түсінігін осы күнгі мағынада қолдана бастады. Оны Д. Вико, Й.Г. Гердер, Ш. Монтескье шығармаларынан көруге болады. Бұл ... жаңа ... ... ... ... танысу мүмкіндігі кеңейе түскен. Сондықтан алыс елдердің өмір қалпының өзгешіліктері еуропалықтардың мәдениеттерді салыстыруға қызығушылығын күшейтті. XIX ғ. 2-ші ... ... ... ... ... ... Егер де ... дәуірінде бағалаушылық қырынан ғана қарап ол қоғамның жоғары даму деңгейін білдірсе, енді оның мағынасы күрделене түсті. "Мәдениет" түсінігі "өркениет'", "қоғамдық-экономикалық ... ... ... ... ... ... Адамдардың басқалардан маңызды өзгешелігі - олардың өзі тұрған қоршаған ортасын өзі жасауы. Адамның ... ... ... ... ... игіліктермен қатар адамдар бір-бірімен қарым-қатынас құндылықтарын да жасайды. Әр елдің өзінің ережелері, мөлшерлері, әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері қалыптасады, оларды өзіндіктілінен, жүріс-тұрысынан, ... ... ... жүйесінен әлеуметтік институттардан көруге болады. Күнделікті ауыз екі тілде мәдениет ұғымын бұрмалап түрлі ... ... ... ... ... пайдаланатьшын көрсетеді. Мысалы, білімді, шетел тілін білетіні, киінгені, өзін ұстауы, сөйлеуі, әдептілігі, жұмысты атқаруы, тамакты ішкенде ... ... ... ... ... ... ... жерде тағы көптеген жағдайларда адамдар өзін мәдениетті немесе ... ... ... ... ... айтатыны жиі кездеседі. Бірақ басқа елдерде қолмен ... ... ... ... мен ... бөлек отырып тамақ қабылдауы сияқты дәстүрлері бар. Ол мәдениет түсінігін қолдануда қайшылық ... ... ... ... ... ... көп ... кездессе, ғылымда дәлдік пен бір мағыналығы керек.
Мәдениет түсінігіне ғылымның түрлі саласында көптеген анықтаулар ... ... ... ... ... Э. Тайлор 1871 ж. біршама сәтті анықтама берген. "Мәдениет, этнографиялық кең мағынада ол өзіне білімдерді, сенімдерді, өнерді, өнеге-ғибратты, ... ... тағы ... ... ... ... адамның иеленетін және қолы жететін қабілеттері мен дағдыларын кіргізетін біршама тұтастық" . ... ... ... - алды ... ... ... өнімді қосса, онда мәдениет бөлігіне оның қоғамның мүшелерінің қабылдауына байланысты, қуатталатын санада заттандырылған өнім жазу арқылы ... ... ... ... ... ... мұраға қалдыратыны анықтаманы толықтырар еді.
Мәдениетті адамдар өздері жасайды, оған үйретеді. Әрбір жекелік мәдениетті әлеуметтік мұра ретінде қабылдап, қажет ... оған ... ... ... мұны келесі ұрпақ қабылдаса, ол мәдени мұраға айналады.
Сондықтан соғыс немесе апаттар кезіңде қираған ғимараттар, көпірлер адамдардың санасындағы мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... мәдениет екі бөліктен тұрады: материалды және рухани. Материалды мәдениет (артефактар) қолмен жасалынады, рухани ... ол - ... ... ... мәдениетті сақтап қалу үшін ол материалды емес мәдениеттегі сөздерге, ойларға, дағдыларға, әдет-ғұрыпқа және сенімдерге меңгеріліп алынған рухани дүниесіне айналуы ... ... ... ... ... К. ... ... мәдениет ұғымын толық ашады. Ол мәдениетті "табиғилықтан" таңдалып алынған, адамның өзінің қажеттілігіне айналдырған жасанды ортасы ... ... ... өмірдің мазмұнын айтқанда біз мәдениеттің оған толық қатысы барын көреміз, әлеуметтік өмір әр ... және ... ... ... Белсенділіктің заттық мазмұнын материалды объектілер, технологиялар, қуатталатын рәмізді ... ... ... мен ... өлшеуіштері құрайды. Оларды адамдар өздері жасайды, пайдаланады және қиратады. Ол ... ... ... ... ... ... ... ақпарат (білім, бейнелер, түсініктер, сезімдер) адамдар арасында алмасу арқылы байланыс мазмұнын құрайды. Әлеуметтік мәдени ортаның мазмұнына адамдар ... өмір ... ... олардың белсенділігінен пайда болған оқиғалар мен үдерістер жатады. Қоғамның өзі әлеуметтік ... және адам ... ... жағына жатса, ал мәдениет бұл құрылымның мазмұнымен ... ... ... Мәдениеттің нақты өмір сүруі өзара әрекеттестікте, адамдар араларындағы ақпараттық, мазмұндық ... ғана ... ... Бұл мәдени объектілердің әлеуметтік құбылысқа жататынын дәлелдейді.
Сонымен, мәдениет -- ол ... ... тән, ... - алды ... ... ... қаралатын жүріс-тұрысы. Мәдениет тілден, ойлардан, сенімдерден, дәстүрлерден, заңнамалардан, институттардан, құралдардан, технологиялардан, өнер шығармаларынан, салт-жоралардан, рәсімдерден т.т. тұрады. Яғни ... ... ... алып ... ... - ... өзі ... әлемі. Мәдениеттің дамуы адамның үйренуі мен келесі ұрпақтарға жеткізу ... ... ... жеке ... ... өмір ... дайындайды, әлеуметтендіреді. Қоғамдағы қабылданған ережелерді мойындаған ол өз жүріс тұрысын мәдени үлгілерге бағындырады.
"Мәдени үлгілермен. шартты таңбалардың мәнді жүйелерімен се-бептелінбеген адамның ... ... ... ... еді, ол ... ойға сыймайтын қылықтарға және ұстатпайтын сезімдерге бой беретін еді. Адамның өмірлік тәжірибесінің қалыптасуы мүмкін болмас еді". Гирц ... ... ... -нышандардың жүйесі ретінде қарайтын осы шартты таңбалардың интерпретациясын -- талдап беруін, түсіндіруін іздеп табу ... ... ... ... өзі ... мағыналар торына өрілген жануар деген пікіріне қосылып, мен, - деп жазады Гирц, -мәдениетті осындай тор деп ... ... оны ... заңды іздейтін экспериментті ғылым болып табылмай, мағынаны іздейтін интерпретация ... ... ... ... елестету мүмкін емес. Оның ру - хани мәдениетпен тығыз байланыста, өзара әрекет ететінін ескеру қажет. Рухани мәдениет, әсіресе жаңа ... ... және ... ... қалыптастыру жағдайында аса маңызды орын алады. Рухани ... ... ... ... және ... ... ... қалыптастыру мүмкіндігін арттыру қажет. Мәдениетті игеру барысында адам өзін танып жетілдіреді, өйткені ол адамдардың шығармашылық қызметінде жасалынатын ... және ... ... ... ... ... ... материалды мәдениетпен дамиды. Қоғамның тұрпатына сай рухани мәдениеті дамиды. Антагонистік таптық қоғамдарда мәдени даму таптық күресті бейнелейді, ал ... ... ... ... ... жаңа жалпы адамдық қалыптастыру бүкіл адамзаттың мүдделері мен құндылықтар негізінде жасалуына бет бұрды. Қазіргі дамыған мәдениетті талдау ерекшелігі ... ... ... объектілер мен үдерістерден адамға қарай бүрды.
Адамдар өздерінің әлеуметтік және мәдени ортасын әлеуметтік әрекеттер барысында жасайды, оның бөлшектерін қолдайды және ... ... осы ... ... ... ... зерделеуі және өзгертуі күрделі әрі көп өлшемді қоғамдық үдеріс ретінде алынып қаралады. Мәдениеттің социологиялық талдауы ... ... ... ... пайдаланудың және жасаудың нысандары мен тәсілдерінің қоғамдағы ... және ... ... ... ... ... Одан мәдени жылжымалығының тұрақты және өзгермелі үдерістері мен олардың себепшісі болатын әлеуметтік ... ... ... ... ... әр ... әлеуметтік топтардың мәдени өмірге және оның қозғалу бағытына қосқан үлесі анықталады.
I. Мәдениет социологиясымен ... және ... ... сияқты екі негізгі бөлімнен құралады: мәдениеттік статика және мәдениеттік динамика. Біріншісі мәдениетті қозғалыссыз қалпында, ал ... ... ... суреттейді. Мәдениеттік статикаға мәдениеттің ішкі құрылысын жатқызады, яғни мұнда базистік бөлшектердің жиынтығын және мәдениеттің нысандарын қарастырылу көзделеді. Мәдениет динамикасына құралдар, ... мен ... ... Ол ... ... ... ... көрсетеді. Мәдениеттің құрылуы, сақталуы, бұзылуы, сонымен қатар әр түрлі метаморфоздардың болуы мүмкін.
Көптеген ғалымдар мәдениет деген ұғымды екі ... ... ... ... және материалдық емес. Материалдық мәдениет - ол табыстан пайда болған адамдардың еңбектерінің жетістіктері. ... ... ... ұзақ сақталады. Рухани мәдениет - адамдардың айналаны қоршаған дүниені тани білу дәрежесін көрсетеді, яғни сол ... ... ... ... ... ... құштар сезімі болып табылады. Оған мөлшерлер, ережелер, үлгілер, заңдар, ... ... ... ... ... ... ... тіл жатады. Ол қолмен емес, ақыл-парасатпен жасалынады. Рухани мәдениетті қолмен ... ... ол ... ... өмір ... қарым-қатынаста білінеді және қолданады.
Мәдениетте алғашқы болып зат емес, мән мен таңба алып қаралады. Кітап дайындауға ... ... ... ... ал ондағы ақпараттың мазмұны алғашқы болып саналады. Бұл ақпаратты адамдардың үлкен тобына кітаптан белек радио, теледидар немесе интернет арқылы жеткізуге де ... ... ... ... ... қатысты емес. Мысалы, киім екі түрлі қызметті ... - ... ... ... және ... ... әсемдікті бейнелейді. Солтүстік халықтарына бірінші киімді тігуге қолданған тері мен жүннің ... ... ал ... ыстыққа байланысты киім жұқа болады. Жабайы тайпаларда киім ... ... ... ... ... сай ... ... қолына тағатын немесе денесін бояп әшекейлеген. Демек, өмір сүру жағдайларына байланысты киім жан ... ... ... сай ... ... ал ... салтанатты жағдаяттарда мәдени талаптар алғашқы болады.
Мәдениет адамдардың өз ... өмір ... ... басқа қауымдастықтармен әрекеттестікте өз қоғамьның тұтастығы мен бірлігін сақтайтын адам әрекеттестігінің маңызды тетігі бо - лып танылады. ... да ... ... ... ... ... түрлі бөлшектерінің қызмет етуіне аударылады. Осы бөлшектердің ... - тіл, ... ... шартты таңбалар мен нышандар.
Бірінші және ең негізгі бөлшек болып танымдық, шартты таңбалық, нышандық, басқаша айтқанда, белгілі бір ұғымдарға жинақталған және ... бір ... ... ... ... Тіл адамдардың тәжірибесін әділ түрде жинақтау, сақтау және беру қызметін көрсетеді. Тіл - мәдениеттің ... ... Тіл ... - белгілі бір мәнді білдіретін белгілер мен рәміздердің жүйесі.
Мәдениеттің екінші және ... ... ... ... жүйе ... Құндылық дегеніміз белгілі бір қоғамдық заттардың қасиеті, қажеттілік, тілек, ынтаны қанағаттандыратын құбылыс. Құндылық әлеуметтік субъектіні өзінің қажеттіліктерін қоршаған ... ... мен ара ... ... ... ... ... құндылық қатынасында пайда болады. Егер мөлшерлер -- ол мінез-құлықты реттейтін ережелер болса, онда құндылықтар - ол ... ... нені ... ... және дұрыс деп ойлайтын жалпы түсініктері. Құндылықтар ... және ... ... көрінеді. Олар жүріс-тұрыстың қай тұрпаттары жарамды екенін нақты көрсете алмайды. Құндылықтар оқиғаларды, заттарды және адамдарды, олардың абы-ройын, ... ... ... ... бағалауға кө-мектесетін өлшемдерін береді. Мысалы, Батыс Еуропа елдерінде негізгі мәдени құндылықтар ретінде жұмыстағы табыс, ілгерішілдік, ұғымды іс атқару, отаншылдық пен ... ... ... мәдениет -- ол ұқыптылықпен жасалынған, қоғам мүшелері ұстануға тырысатын қалыптар жүйесі. Қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... кейбір мөлшерлер жаңа талаптарды қанағаттандырмайды немесе әлеуметтік қатынастардың одан әрі дамуын тежейді. Мысалы, бұрынғы социалистік қоғамның жойылуы және оның ... ... пен жеке ... ... ... қатынастар қалыптаса бастады. Ол адамдық қатынастарды реттейтін ережелер мен ... ... ... ... ... ... заңдардың шығуына әкеледі. Әлеуметтік мөлшерлер қоғамдық маңыздылығы бойынша әдет-ғұрып, ... ... ... ... ... ... болып таптастырылады.
Әдеттер, дәстүрлер - ол адам қатынастарын реттейтін алғашқы ережелері. Бұл шарттылықтарды адамдар күнделікті өмірде аса қатал ... ... ... ... ... тіс ... ... ас ішіп, далаға шыққанда, жұмысқа келгенде таныстары мен ... ... ... ... ... үлкендерге, екіқабат әйелдерге орын беру, кездесуге уақтылы келу т.с.с. жатқызады. Бұл шарттылықтарды бұзатындар мәдениеті темен, ... ... адам ... бағаланады, бірақ олардың құлықтылығына мән берілмейді. Ондай ережелер ... ... ... және әр ... ... қисынсыз көрінуі мүмкін. Мысалы, ежелгі Ресейде екіқабат әйел ... ... ... ... ... үндіс әйелдері ағашта салбыраған күйде нәрестені дүниеге әкеледі. Батыста тамақты ... ... екі ... ал Орта ... ... алу ... ... Еуропада қоштаспай қонақтан қайтса, қазақтар қонады немесе ұзақ қоштаспаса ыңғайсызданады. Осының бәрі ұрпақтан-ұрпаққа өткендері. Яғни, ... ... - ол ... ... ең ... және ... ... іс-әрекеттің амалдары. Бастапқы мағынасы басқа болған әдеттердің себептері жойылғанмен, ол ұрпақтан-ұрпаққа еріксіз сіңіп сақталады. ... оң ... ... сәлемдесу мыңдаған жылдар бойы қолында қару ұстап кел-мегенін дәлелдеу еді, енді ол ыстық ілтипатын білдірудің белгісі, дәстүрі. Батыстың нарық жағдайында ... ... ... ... жай ... ... ... мейрамдауға тамағын бірге алып барады, тамақты қонаққа өлшеп береді, ал Кеңес Одағы халықтарында қонақжайлықты дәлелдеу үшін тамақты аямай ысырап етеді. Жаңа буын ... ... ... шығарады, жаңа жағдайға лайықтысын қалыптастырады. Бұрын социалистік кеңшілік кезенде жеңіл көлігі ... ... ақы ... енді ... ... ... ... талабын ұстанып, ешкімді тегін тасымайтын болып қалыптасып келеді. ... ... ... адамдардың өзін тегін жеткізе салатын. Осының бәрін жаңа буын санасыз еліктеу арқылы қабылдайды. Бір-екі ... ... бүл ... ... ... ... ... өнегелік мөлшерлер. Бұл мөлшерлерді бұзуға әдет, дәстүрді бұзғандай кешірімділік жасалынбайды. Адамға қастандық жасау, ұрлық, ... жас ... ... адам ... - бәрі ... ... қатты айыпталып жазаланады. Қасық пен шанышқаны дұрыс ... адам үшін ... ... Ал отбасын, әйелі мен нәрестені тастап, баланы асырауға көмек көрсетпеу ауыр күнә ретінде бағаланады. Одан да ... егер әйел ... ... - басқа біреумен түрмыс құрып кетуі. Бұлардың қоғам үшін салдарлары ауыр. Сондықтан осы сияқты құлықтық ... ... ... ... ... ... ... ұрысу, мазақтаудан бастап, тәртіп бұзғандарды тайпадан қуатын, ... ... ... ... ал ... ... ... қамау шарасы қолданылады. Кейбір топтардың өнегелік мөлшерлері басқаларға түсініксіз. Үнділер сиыр етін ... ... ал ... ... етін ... тыйым салады. Сол сияқты әйелдерге сыртта жүргенде денесін ашып жүруге рұқсат етпейді. Осындай тыйымдарға сенетіндіктен оларды ұстанады. Бірақ кейбірі зиянсыз ... ... ... өнегелік мөлшерлер - олардың дұрыс немесе дұрыс еместігіне сенім. Яғни ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі ойлар, олар бір әрекеттерге рұқсат береді және басқаларына тыйым салады. Бұл мөлшерлерді әдейілеп жасамайды, ойдан ... Олар ... өмір ... ... туындайды, саналы таңдаусыз және ақылға күш салмай пайда болады. Ол ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... ... ... ... қүлықтық мөлшерлері берік орнығып, өз-өздігінен орындалады. Жекеліктер оларды игергеннен ... ... ... ... ... ... Жекелік бұл талап-тарды бұзуы психологиялық түрғыдан қиынға соғады. Құлықтық мөлшерлері берік орныққан қоғамда ... бұзу ... ... ... шығуы -- мөлшерлік мәдениеттің жоғары шыңы. Құлықтық мөлшерлер адамгершілік тыйымдар мен рұқсаттарға негізделеді, оларды адамдар өзінен-өзі, ... ... ... және ... ... ... санайды. Бұлай мойындаудың жағдайында әр кезде өнегелік мөлшерлерді бұзуға еліктеушілік көп кездеседі. Ондай адамды мөлшерлерге бағындыру заңда отырылған жазалаумен ... ... іске ... ... ... ... ... құру және күшейту жолымен заңға айналдырылады, заңды бұлжытпай, мүлтіксіз орындауды талап етеді. Заңды жүзеге асыру үшін ... ... ... милиция, сот, абақты қылмыскерлерді қоғамнан оқшауландырып ұстайтын орын.
Сонымен, заңдар - ол арнаулы ... ... ... ... ... күш ... құқын пайдаланып жүзеге асырылатын ережелер. Кеңес Одағында жеке меншікке және ... ... ... болған, бірақ ол адамдарға керек болғандықтан сақталып, жаңа демократиялық жағдайда кең өріс алды. Алайда, әр ... жеке ... ... кейбір заңдар қанағаттандырмайды. Ол үшін заң құлықтық, адамгершілік ... ... ... ... ... ... бұл заң ... қолдауынсыз іске аспай қалды. Сол сияқты маскүнемдікке қарсы күрестің ... ... ... ... ... сай келмеуінен. Қазіргі қоғамда құлықтық мөлшерлер жүйесі ... ... көп ... ... реттейді.
II. Мәдени кешендер, оның негізгі нысандары мен түрлері
Мәдениеттің бөлшектеріне Э. ... ... ... ... ... өнімнің бұдан басқа бөлінбейді деп саналатын бірлігі" жататынын пайымдады. Мысалға, қалам қалпақ, құрал, ... ... үй, ... ... пен ... ойы, әр ... дәстүрлер (сәлем беру, қонақ күту, той жасау). Әр мәдениеттің мындаған бөлшектері болады. Би көптеген бөлшектерден құралады. ... ... ... ... деп ... Бір бөлшек арқылы жалпы мәдени кешенді тұтас елестетуге бола - ды. ... ... ... ... Әр ... ... ... болады. Мысалы, спорттық ойынды, футболды алсақ. Онымен байланысты мәдени бөлшектері мынандай: стадион, жанкүйерлер, төрешілер, ойыншылар, шабуылшылар, жартылай ... ... ... т ... ... -- кітап басу, компьютерді ойлап шығару, өнер көрмесі, оқыту, үйлену дәстүрі. Мәдени ... ... ... пен мәдени институттың аралығында орналасады. Институционалды мәдениет бірқатар мәдени кешендерден тұрады. Мысалы, отбасы институты келесі мәдени кешендерден ... ... ... ... ... үйлену тойы, үйленгеннің балдай тәтті алғашқы айы, балаларға қамқорлық жасау. Бірақ мәдени кешеннің бәрі әлеуметтік институттарға ... Олар ... емес ... кешендерге жатады. Мысалы, әр түрлі заттардың жиынтығы (маркалардың, ыдыс-аяқтың, қарулардың, темір, күміс, ... ... ... адам ... қандай түрі болма-сын ерекше мәдени кешендерден тұрады, ал олардың бөлшектерін талдаота болады.
1) Жоғары дамыған ... ... ... ... ол ... қалаулы тобының тапсырысымен немесе пұрсатты өкілдерімен жасалынады. Бұлар кәсіби жасаушылар: өнер, му - зыка, әдебиет ... ... Оны ... ... білімді қоғамның мүшелері: сыншы, жазушы, суретші. 2) Халық мәдениетін белгісіз ... ... ... Ол екі түрден - көпшілік қолды және халықтың ауызша шығармашылығынан тұрады. Көпшілік қолды мәдениет қазіргі халық тұрмысын, ... ... ... ... су - ... Халықтың ауыз әдебиеті шығармашылығында олардың өткен кезеңі суреттеледі. 3) Бұқаралық, көпшілікке түсінікті мәдениет таңдаулы ... ... ... Жаппай мәдениеттің кең тарай бастауы XX ғ. ортасы - поп му - зыка (рокэнролл, битлз, рэп) халыққа тез ... ... ... ... - радио, басылымдар, теледидар, үнтаспалық жазулар, енді бейнефильмдер арқылы дүниенің барлық түпкірлерінде, әр ... ... ... ... ... қысқа мерзім ішінде, әрі қолайлы жағдайлы арда тұтынатын болды. Жаппай көпшілікке арналған музыка мен кино ешбір білімді, ... ... ... ... оның ... ... ... болғаны толғандырмайды. Оған ойсыздық, тәндік сезімдерден ләззат табумен ... өмір ... ... ... ... ... сенімге белену тән.
Мәдениет белгілі нақты нысандарда әр түрлі деңгейдегі ... ... ... өмір ... ... ... ... Мәдениеттің болмысын нақты нысанда көрсететін түсінікті әлеуметтану ғылымында субмәдениет деп атайды. Ол - жалпы мәдениеттің бір ерекше бөлігі. ... әр ... пен ... топ ... ... таңбалар, сенімдер, құндылықтар, мөлшерлер, жүріс-тұрыстың үлгілерінің жиынтығын жасап ... ... ... ... ... ... суб-мәдениет өзінің айырмашылықтарынсыз болуы мүмкін емес. Себебі әр қауымдастықтың өзіндік тіршілік әрекеті болады.
Қазіргі қоғамның мәдениеті көптеген ... ... ... Олар ... ... ... ... Мысалы, адамдарды басқару мәдени кешені. Немесе белгілі шамада ... ... ... гүл ... ... бағалы заттардың жиынтыгын жасау. Әр қоғамда барлық мүшелері қабылдайтын және ... ... ... ... ... бар. Бұл ... үстем немесе жалпыға бірдей мәдениет деп атайды. Сонымен қатар кейбір әлеуметтік топтар, осы қоғамның барлық мүшелері қолдамайтын мәдени белгілерді, ... ... ... Мысалы, басқа елден көшіп келген топтар аралас мәдени кешенді дамытады. Сол сияқты әр ... ... ... және әлеуметтік топтың адамдары өзіндік мінез-құлық пен мәдениетін дамытады, жасөспірімдер өздерінің ерекше жүріс-тұрысын, тілін, киінуін қалыптастыратын жастар мәдениетін дамытады. Әр ... ... ... тән, ерек - ше ... ... жасайды және енгізеді. Сол сияқты "әскери өмір", "жатақханың тұрмысы" деген ұғымдар мәдени ерекшеліктерді көрсетеді. Осындай мәдени ... ... ... тығыз байланысымен қатар оның айырмашылығы бар, сондықтан бұл субмәдениетті ... ... ... айналысатың істің, жыныстың, жасының, әлеуметтік-таптық тағы басқа белгілердің ерекшеліктерімен анықталады. Жекеліктердің өмірі әр түрлі субмәдениеттер аясында өтеді. ... өз ... ... адам өз ... ... өз ... ... өмір сүреді. Нашақорлардың, мылқаулардың, спортшылардың, жалғызбастылардың өзіндік мәдениеті бар. Ақсүйектердің және ... тап ... ... ... ... төменгі топтың балаларынан айқын ажыратылады. Себебі, олар әр түрлі ақпараттан сусындайды: олар әр түрлі ортада тәрбиеленеді, әр түрлі кітаптар ... әр ... ... ... және әр ... мақсаттарға бағытталады. Әр ұрпақтың және әлеуметтік топтардың өзіндік мәдени ... ... ... ... ... ... балдырғандар тек қана өздеріне түсінікті өзіндік субмәдениетін жасайды. Ал хайуанаттар арасында өзара әрекет жасағанмен, олар мәдениеттің нышанын ... ... ... Себеп - тілдің жоқтығында.
Субмәдениеттер батыстық, шығыстық, ұлттық, діни, кәсіби, ұйымдардың, ... ... ... ... ... т.т. ... ... "Ұлттық мәдениет" түсінігі бір елдегі, мемлекеттегі адам қауымдастығының шартты таңбаларын, ... ... ... ... мен үлгілерін анықтауын сипаттайды. Ұлттық құрамы бір тектес және бір тілді мемлекетте бір ұлттық мәдениет болуы мүмкін. ... ... ... ... ... әр түрлі ұлттық мәдениеттер кездеседі.
Діни субмәдениеттер ортақ дінге сүйеніп қалыптасады. Дүниежүзінде жалпы христиандық, мұсылмандық, буддалық мәдениеттер бар. Олардың жеке ... ... ... ... ... діні православтық, католиктік, протестанттық, ал мұсылмандар шииттік және сунниттік болып тармақталады. Оның үстіне олардың секталары бар, осының бәрі ... ... ... ... ... ... -- ... және кең таралған құбылыс. Үстем болатын мәдениет белгілі қоғамның ... ... бір ... ... ... Ол ... алуан түрлерінің бәрін қамтуға қабілетті емес. Қалған кеңістік өзінің арасында субмәдениет және қарсы мәдениет болып бөлінеді. Біреуіне сенімсіздікпен, ал ... ... ... да, олар ... тұрған мәдениетке өте қажет. Қарсы мәдениет ретінде жаңа заманның басындағы алғашқы христиандык діншіл ... орта ... ... ... және ... идеологиясын айтуға болады.
Кейде субмәдениет пен қарсы мәдениеттің арасындағы айқын айырмашылықты көрсету қиын немесе тіпті мүмкін емес. Мұндай ... бір ... тең ... екі ... да ... ... ретінде "көшелік мәдениет" аталымы жатады. Америка әлеуметтанушысы және антропологы Д. ... ойы ... егер ол ... ... ашық ... ... мәдениет" әлеуметтік кеңістіктің әр нүктесінде тіршілік етеді. ... аз ... ... үйсіздер, зейнеткерлер, жұмыссыздар, ұлттық азшылықтар, қиын жасөспірімдер мен хиппи ... ... ... ... ... және ... күшін құрайды. Бұл топтың әрқайсысы өзіндік субмәдениетін иеленіп, сонымен бірге жаңа аутсайдерлер субмәдениетін -- ... ... ... "көше мәдениетін" құрады да, оларды біріктіріп, бірақ жалпы ұлттық мәдениеттің ... ... ... ... ... өкілдері өздерін "көшенің адамдары", салқынқанды "байсалды" немесе жай "жүйе" деп ... Олар ... да бір ... атты ... ... оларды бұзақылар қатарында қарайды, яғни көшеде және көше арқылы өмір сүретін адамдар деп қарайды. Олар киімі, әдеп-ғұрпы, сөйлеу мәнері ... ... Олар ... тек ... арасында ғана қол жеткізуге ұмтылады, бірақ бұл жанжағындағыларға әрқашанда қолайлы бола бермейді. "Көшелік мәдениеттің" өкілдері ... оғаш ... ... ... яғни ... ... және ... өкіметке бағынбай, жұмыс істеуден бас тартып, ыңғайсыздық көрсете алады.
Субмәдениеттік мінез-құлық оның субъектілерінің ... ... ... ұлтқа, нәсілге жататынына байланысты ажы - ратылады. Тағы айтатыны - жас айырмашылығы. Өскіндік, жастық, бозбалалық жасөспірімдік, жеткіншектік сияқты ... ... ... ... ... ажыратылады. Олар әр түрлі кітаптар оқиды, әр түрлі мектептерге барады, әр ... ... ... ... ... айтқанда, олар барлық жағынан әлеуметтік арақашықты сақтаушылар ретінде ... ... ... ... біледі.
Әр әлеуметгік топтың өзіндік дүниесі және өзінің мінез-құлықтық жүйесі болады. Олар ... ... ... әрқашан да бейбітшілік жолмен аяқтала бермейді. "Жасыл" қоғамның белсенділері және жеткіншектік бандалар, кәсіби спортшылар, ... ... ... мен ... ... топ бір қоғамда тіршілік етеді, бір елде бір үкімет пен заңын иемденеді. Алайда мінез-құлық мәнерінің, киім түрінің, тіл және ... әр ... ... ... ... мен ... мүдделері де әр түрлі. Олар кеңістік арқылы кейде уақыт арқылы бөлінуі мүмкін, бірақ оларды жалпы негіз-жастық субмәдениет біріктіреді. Бірақ ... ... ... ... ... ... мәдениетке қарсы мәдениет болып шығуы мүмкін. Ал қарсы мәдениеттің ең айқын көрінісін қылмыстық топтардың, мафиялық ... ... ... ... ... ... субмәдениет. Өздерін "зорлық-зомбылықтың фабрикасы" деп атайтын абақтылардың түлектері өзіндік мінез-құлықтары, ережелері және тілдерін ... ... Бұл ... ... иерархиялық жүйесі және пұрсаттары орнықтырылады. Үстем жікті блатнойлар деп атайды, олар "аса ... ... ... бүкір, кернеу, мүйіз) және "жәй пұрсаттыларға" (тұлпар, тазы,..) бөлінеді. ... ... ... ... -- ... ... қолғанаттары, олардың қалауын орындаушылар мен бейресми ережелерін түсіндірушілері. Таңдаулы жіктің өкілдері қоғамдық ... бас ... бел ... ... ... - ... ... істегенін, жылу жинауын қалайды. Пұрсаттылар өздерін тұрмыстық артық жағдайларды қамтамасыз етеді, ... ... ... қарым-қатынасын реттейді. Ережені қатал бұзғандардың абыройынан айырып, лас жұмыс істетеді және еркектердің нәпсіқұмарлығына қызмет етеді. Осындай "құдай өкпелеткендерге" қол ... бір ... ішу, ... ... ... ... жіктелу құрылымын қуаттау мақсатында "тіркеу" ресімін қолданады. Ол ойын, жұмбақ және басқа да сынама ... ... ... ... ... ... сақтау үшін олар күнделікті ресми билік қоятын талаптарын орындамай, тәртіп бұзушыларды қатал жазалаудан қайтпайтынын ... ... ... ... мен әр ... ... ... маңызды мәселе адамзаттың мәдени әмбебаптықтарының болуын анықтау еді. Американдық ғалым Джордж Мердок барлық қоғамдарға ортақ болатын 88-ден аса мәдени әмбебаптықтарды ашып ... Шығу реті ... ... мәдениеттерге тән бөлшектер мыналар:1) ым; 2) тіл; 3) қоректенуді іздеу; 4) мекендеу орны; 5) киім; 6) еңбек құралдарын ... 7) ... ат қою; 8) ... ... ... 9) ... ... 10) тамақты қабылдау уақыты, 11) тазалықты сақтау; 12) би; 13) сәндік әшекейлер; 14) неке; 15) отбасы; 16) сан; 17) ауа ... ... 18) ... 19) еңбек бөлінісі 20) мүлік; 21) меншік; 22) шартты таңбалар; 23) өнеге-ғибрат; 24) дін; 25) заң; 26) үй ... 27) ... ... 28) ... шаралары; 29) сәлем беру; 30) түс жору; 31) ... ... 32) ... ... 33) жыныстық-тәндік қатынастардағы шектеулер; 34) тәртіп сақтау; 35) қауымдық ұйым; 36) ... 37) ... 38) ... 39) ... ... ... әдет; 40) ырымшылдық; 41) сиқыршылық; 42) жерлеу салт жоралары; 43) қайғылы күн; 44) жан ... ... 45) ... 46) ойындар; 47) спорт; 48) туысқандық қатынастар; 49) әзілдесу; 50) өкімет; 51) саяси мінез-құлық; 52) ән айту; 53) бейнелеу ... 54) жол жүру мен тасу т.т. ... ең ... ... биологиялық, психологиялық және әлеуметтік талаптарын қанағаттандыруы. Адамдар өмір сүру барысында ұқсас мәселелерді шешуге мәжбүр. Баланың туылғанынан өлгенінше күнкөріс, ... ... ... ... жеңу ... ... ауытқыған жүріс-тұрыспен кездеседі, отбасын құру т.с.с. көптеген өмірлік маңызы бар мәдени талаптарды ... Яғни ... ... пен өмір ... ... ... ... әмбебапты мінез-құлықты тудырады. Бірақ әмбебаптықтар нақты мінез-құлықтың ... ... ... Әмбебаптықтар жалпылама ұғымдарға жатады, олар мәдениеттің мазмұнын көрсетпейді. Мысалы, әр түрлі мәдениеттерде ... ... ... айырмасы бар. Бір жұптан тұратын отбасымен (моногамия) қатар, полиандрия (көп күйеуінің болуы) немесе по - ... (көп әйел алу) ... ... ... ... ... Мәдениет адамның өзара әрекетінің маңызды тетігі ретінде олардың өмір сүруін, қауымдасудың бірлігі мен тұтастығын сақтап ... және ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Сондықтан, әсіресе XX ғ. басындағы ғаламдық деңгейдегі аласапыран, астан-кестеңнің, діндердің, өркениеттердің қарама-қарсылығы негізінде шиеленісуі ... ... ... ... үдеріс екені адамзатты толғандырады. Адамдар даму барысында өз тарихының ұзақ ... ... өмір ... ... өз ... ... ... өмірін зерделеу қажеттілігі халық саны көбейіп, елдердің бір-бірімен түйісуі жиіленгенде ғана пайда болады. Антрополог Р. ... ... ... ... өз ... барын көмескі түсіне бастауының себебін басқа дәстүрлермен ... ... ... ... ... ... өз мәдениеті тұрғысынан қарайтын болып қалыптасқан. Бұл - барлық елдерге тән этноцентризм құбылысы. Этноцен - тристік көріністер барлық деңгейде, ... ... ... ... да ... Бір жағынан сана ұлттық отбасынан бастап әлеуметтік байланыстарды нығайтады және қоғамның бірлігін, орнықты ... ... ... шешуге негіз болады. Ал екінші жағынан басқа қауымдардан оқшауландыруы, жек ... өзін ... ұлт ... ... ... қалыптастыруға әкеліп, ұлтаралық қақтығыстарға дейін жеткізетіні әлі күнге кездесетін шындық. Мәдени этноцентризм ... ... ... ... дұрыс зерттеуге кедергі жасайды. Басқа халықтардың мінез-құлқын өз мәдениетімің қалыптастырған құндылықтары, сенімдері мен дәлелдері арқылы түсіндіру мүмкін емес. Этно - ... ... ... ... қалыптасты. Relativus - салыстырмалық деп аударылады. Мәдени релятивизм халықтың мінез-құлқын оның өз мәдениеті ... алып ... ... релятивизм М. Вебер ұсынған бағалаудан азат бейтарап амалды таңдайды. "Әр елдің салты басқа" болғандықтан, "бізде ... ... деп ... ... көрінетіннің сол ел үшін дұрыс болғанын ұғыну аса маңызды. Иннуит деген елде, әлі кеткен қарт адамды суықта өлгенінше тастап кетеді. Бұны олар ... шара ... ... ... о ... тез ... ... оймен қартты өлімге бұйырады. Ол өздерінің қатал табиғи, қауіп-қатері мол, ал азық-түлігінің жетіспейтін ... ... ... ... адамдар артық ауыз саналады. Басқаларға бұл мейірімсіздік болса, иннуиттер бұны адамгершілік-ке жатқызады. Бір елде шіркеуге барғанда бас киімін ер ... ... ... ... ... ... керісінше және мешіт-те мұсылмандар бас киіммен сыйынып, намаз ... ... ... ... ... қара жамылса, Қытайда киімі ақ түсті болады. Папуастар тайпаларында ... ... ... ... ... ... жартысын көсемге ұстатып сый-қүрмет білдіреді. Басқалар өзгелердің дәстүрін ... ... үшін ... деп қабылдауы қажет. Сондықтан басқа мэдениеттің ерекшеліктерін дұрыс қабылдау ... оның ... ... оны ... ... ... алып ... қажет. Әр мәдени бөлшектің құндылығы мен маңызы белгілі мәдениеттің қүрамында және даму ерекшеліктерімен байланыста ғана қаралуы ... ... суық ... ... ... сол ... лайықты жылы киім щығарған, көшпенді қазақ елі көшуге ыңғайлы киіз үй, теріден жасалған саба сияқты т.б. ыдыстар жасап ... ... ... мәдени салыстырмалық тұрғысынан бағалау ол басқа мәдениеттердің өзгешеліктерінің себептерін түсіндіріп, оларды занды екенін мойындау. Мәдени релятивизмнің негізгі қағидасы бойынша ... жеке ... ... бөл-шектері дұрыс деп саналып және бәрі қабылдайтыны олар осы ... өзін ... ... ... 1891 ж. Н. Ядринцев орыс жағрапиялық қоғамында ... ... ... көзқарастар нәсілшілдік тудыратынын эшкерелеген. Орыс пен еуропалық интеллигенцияның бір бөлігі көшпенділердің ... ... ... ... ... үлкен жаңылысу мен жаман әдетке айналып, негізі жоқ ... ... ... айыпталған. Басқа мәдениеттерді кемсіту ол ұлттық өзімшілдік, оның салдарынан өзара ... ... мен ... ... ... ... ... Баскалардың мәдени өзгешілігін қабылдай алмау, оған дұрыс емес деп менмендікпен қарау жанжалды жағдайларды тудырады.
Мәдени релятивизм этноцентризмнің жұмсаруына әсер етеді. Жекелік өз ... үшін ... ... ... ... ... басқа мәдениеттің өкілдері де өз мәдениеті үшін дәл осындай сезімге толық құқылы екенін мойындауы ... ... ... және ... ... ... өте ... кезеңінде мәдениеттердің өзара байытылуы асқан қарқынмен жүріп жатыр. Жердің қай түкпірінде болмасын бәрі дамыған 30-50 елдерде шығарылатын киім, ыдыс, жиһаз, ... ... ... ... музы - ка ... ... ... қолданып жатыр. XXI ғ. тағылық қатынастардың сарқыншақтарын жоюға тиіс. Онсыз адамзат өз-өзін жоюға жол ашады.
Қорытынды.
Сонымен ... бұл - ... ... ... ... ... ... отырған қоғамдық қатынастарды көрсететін көпқырлы құрал. Мұнымен бірге "мәдениет" деген ұғымның тар мағынасы да бар. Себебі ... ... ... өмір ... ... ... дамытады.
Қорыта айтқанда әлеуметтануда басты назарды рухани мәдениеттердегі мына ... ... ... аударады: Ең бірінші және неғұрлым маңызды элемент, бұл - тілде белгіленген және белгілі ұғымдар мен ... ... ... Ал, тіл дегеніміз адамзат тәжірибесінің жинақталуының, с инақталуының із адамзат тәжірибеінің т, бұл - тілде белгіленген және белгілі ұғымдар мен ... ... ... мен ... объективтік бейнесі. Мәдениеттің екінші маңызды құрамды бөлімі құндылықтаным жүйесі болып табылады. ... ... - ... ... ... жүріс-тұрыс,тәртіптің үлгілері: әдет-ғұрыптар, дағдылар, дәстүрлер саналады. Мәдениеттің қоғам өміріндегі рөлі оның мына қызметтері арқылы іске ... 1. ... беру - ... ... Бұл қызметке сүйене отырып адамды адам қылатын мәдениет деп ... ... ... ... және ... қызметі. Яғни бір жағынан мәдениет адамдарды, халықтарды топтастырып, біріктіреді, екінші жағынан кей уақыттарда біреулерді біріктіре отырып, оларды басқаларға қарсы ... да кең ... ... ... ... ... ... туып, ол айырмашылық та рөл атқарады. Мәдениеттің реттеп отырушы қызметі. Мұнда мәдениет адамдардың әлеуметтендірілуінің процесінде ... ... ... тәртіптің ережелері мен үлгілері тұлғалар сана-сезімнің бөлігіне айналады.
Әдебиеттер тізімі
* Тұрғынбаев Ә.Х. Социология.-Алматы,2001
* ... Ш.К. ... ... оқу ... ... баспасы Алматы, 2007ж.
* И.Шәмшәтұлы, М.Дәкенов, Д.Дәуіт, Н.Күнхожаев Әлеуметтану Алматы, 1999ж.
* Әбсаттаров Оқу құралы
* Әбдімәлік Нысанбаев Социология Алматы, 2002ж.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәдениет және ұлтаралық қатынастардың әлеуметтануы. Жастар және дін18 бет
Мәдениет әлеуметтануы туралы4 бет
Тұлға және мәдениет әлеуметтануы20 бет
Білім беру әлеуметтануы19 бет
Білім әлеуметтануы7 бет
БАСҚАРУ СОЦИОЛОГИЯСЫ7 бет
Дін және мәдениет17 бет
Дін әлеуметтануы7 бет
Дін әлеуметтануының қалыптасуы мен дамуы22 бет
Девианнттық мінез-құлық әлеуметтануының өзектілігі19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь