Шоқан Уәлихановтың саяси-әлеуметтік көзқарасы

І. КІРІСПЕ
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
а) Шоқан өміріндегі философиялық көзқарастардың қалыптасуы.
б) «Өмірдің жоғары үлгісі» немесе Ш.Ш. Уәлиханов еңбектеріндегі саяси . әлеуметтік көзқарас.
в) «Шоқан . кім?» және ол туралы құнды деректердің қазіргі заманда алатын орны.
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ
Тақырыптың өзектілігі. Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов (1835-1865жж.) – қазақтың аса көрнекті ағартушы-демократы, ойшыл және қоғам қайраткері, саяси және құқықтық тарих ілімінде айқын ізін қалдырған асқан дарын иесі. Шоқан отыз жылдық өмірінде бұған дейін зерттелмеген немесе кейбір тұстары ғана ашылып қойған аймақтарды, осы кездегі өзекті деп табылған қоғамдық-саяси тақырыптарды қарастырып көптеген шығармалар жазған болатын.

Қазақтан бой көтерген Шоқан өз халқының мәдени, ғылыми өркендеуін аңсаған ағартушы. Ұлы ғалымның этнографиялық зерттеулерінің ғылыми дүниедегі орны қандай екенін анықтау және оның шығармаларының этнографиялық тұстарының тарихи деректілігін көрсету жұмыстың өзекті мәселесі болып табылады.

Тақырыптың зерттелу дәрежесі. Шоқан Уәлиханов жөнінде бірқатар зерттеулер мен шығармалар жарық көрген болатын. Жазушылар Г.Марков, С.Мұқанов Шоқан туралы роман жазса, И.Стрелкова «Жизнь замечательных людей» атты серия бойынша «Ч. Валиханов» атты кітап шығарды.

Ш.Уәлихановтың өз кезіндегі оның достары мен әріптестері Г.Н.Потанин, Н.М.Ядринцев, К.К.Гутковский, ақын А.Маяков, академик Н.И.Веселовский, П.П.Семенов-Тянь-Шаньский, Е.П.Ковалевский т.б. ғалымдар өз естеліктерінде және еңбектерінде оны өте жоғары бағалап және оның есімі мен шығармаларына құрметпен қарайды, оның замандасы болғанын мақтаныш етеді.
1. Шоқан Уәдиханов. Таңдамалы. Алматы: «Жазушы», 1985 -560 бет.
2. Тарихқа көзқарас. Ербол Құрманбаев.
3. Сот реформасы жайында жазба. Алматы: «Жеті жарғы», 2003 -116 бет. (Саяси және құқықтық ой-пікірлер тарихының інжу-маржандары).
4. Көмеков Б., Өтениязов С. Шоқан Уәлиханов. Тарих, тұлға, уақыт. Алматы: «Аруна», 2006 -100 бет.
5. Электрондық ресурстар.
        
        Жоспар:
І. КІРІСПЕ
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
а) ... ... ... ... ... ... Ш.Ш. ... еңбектеріндегі саяси - әлеуметтік көзқарас.
в) және ол ... ... ... ... заманда алатын орны.
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов (1835-1865жж.) - ... аса ... ... ... және ... ... ... және құқықтық тарих ілімінде айқын ізін қалдырған асқан дарын иесі. Шоқан отыз жылдық өмірінде бұған дейін зерттелмеген ... ... ... ғана ашылып қойған аймақтарды, осы кездегі өзекті деп табылған қоғамдық-саяси тақырыптарды қарастырып көптеген ... ... ... бой ... Шоқан өз халқының мәдени, ғылыми өркендеуін аңсаған ағартушы. Ұлы ғалымның этнографиялық зерттеулерінің ғылыми дүниедегі орны қандай екенін анықтау және оның ... ... ... ... ... ... жұмыстың өзекті мәселесі болып табылады.
Тақырыптың зерттелу дәрежесі. Шоқан ... ... ... ... мен ... ... ... болатын. Жазушылар Г.Марков, С.Мұқанов Шоқан туралы роман жазса, И.Стрелкова атты серия бойынша атты кітап ... ... өз ... оның ... мен әріптестері Г.Н.Потанин, Н.М.Ядринцев, К.К.Гутковский, ақын А.Маяков, академик Н.И.Веселовский, П.П.Семенов-Тянь-Шаньский, Е.П.Ковалевский т.б. ғалымдар өз естеліктерінде және ... оны өте ... ... және оның ... мен ... құрметпен қарайды, оның замандасы болғанын мақтаныш етеді.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... мақалалардан Шоқандай күрделі тұлғаны танып-білуде тосын пікірлер мен тұжырымдар жарияланып жүр. Оның офицерлік қызметіне, орыс достарымен ... ... ... қатысты да бірқатар түйінді мәселелердің шеті қылтиятыны рас. Осы жәйттар жөнінде ойлана келе, көрнекті ... мен ... ... пікірлерін жұмыс барысында атап өтуді жөн көрдім.
-3-
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Талантты ғалым, публицист, әдебиет ... ... ... (шын аты ... Шыңғысұлы Уәлиханов XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда туған демократтық, ағартушылық мәдениеттің ... ... ... Оның ... да жарқын өмірі, жан-жақты зерттеушілік қызметі, философия, ... ... ... ... география, ауыз әдебиеті, әдебиет теориясы т.б. жайындағы ғылыми зерттеулері, пікірлері қай кезде ... ... ... ... ... сөзсіз. Қазақ халқының рухани ізденістерінің жарқын көрінісі бола отырып, қоғамдық ойсана, пікір-тұжырымдардың биіктей өркендеуіне ерекше ықпал етті.
Шоқан 1835 ... ... ... ... Қостанай облысының Құсмұрын бекетінде атақты аға сұлтан Шыңғыс Уәлиханов отбасында дүниеге келген. Арғы ... ... ... ... ... асқан ерлік көрсеткен, ел бірлігі мен тыныштығы үшін күрескен, ... ... ... дипломат, амал-айласы мол Орта жүз ханы болған. Шоқанның ... шағы ... ... ... ... елі ... өткен. Шоқан әжесі Айғаным тәрбиесінде болған. Мұрағат мәліметтері Айғанымның қоғамдық-саяси ... өте ... ... көрсетеді. қабылданғаннан кейін, Орталық және Солтүстік Қазақстандағы қандай да маңызды оқығалар оның қатысуынсыз өткен емес. Айғаным қазақтар мен орыстардың ... ... ... ... ... ... ... Шоқанның рухани жағынан өсуіне әжесі үлкен әсер етті. Тумысынан сезімтал, ... ... ... мен ... ... ... көзі ... Халықтың озық дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын бойына сіңірген әжесінің жарқын бейнесін Шоқан өмірінің соңына дейін ұмытпай есте ... ... жылы 12 ... ... ... сол ... ең таңдаулы оқу орны болып есептелген Сібір кадет корпусына оқуға орналастырады. Шоқанның бүкіл келешегі мен ғылым, өнер жолындағы ... ... бұл оқу ... маңызы ерекше болды. Мұнда жабық әскери оқу орны ... ... ... ... сабақтарға қоса орыс, батыс әдебиеті, географиясы мен тарихы, философия, физика, математика негіздері, шетел ... ... ... озық ойлы ... ... сабақ берген. Кадет корпусында Шоқан өзінің зеректігімен ерекшеленген. Тілді тез меңгеріп, өзі ... ... озық ... - деп жазды бірге оқыған досы, этнограф-ғалым Т.Н. Потанин.
-4-
Шоқан кадет корпусына келгенде орыс тілін ... ... ... ... ... ... ... осы қиыншылықты тез жеңіп шықты.
Екінші курстан бастап Шоқан мен оның ... ... ... ... пен достық қатынас орнады. Шоқанның дамуына Қазан университетінің шығыс факультетін аяқтаған және корпуста орыс әдебиетінен сабақ беретін әдебиетші мен ... Н. Ф. ... ... ... ... сабақ беретін аударылған ғалым П. В. Гонсевский; жас кезінде Н. Г. ... дос ... және оның ... ... ... П. В. ... көп ... етті.
Г. Н. Потанин айтқандай, Шоқанның тез дамуына оның жеке басының ересен дарындылығы мен сол ... ... ... ... ... ... өкілі ретінде оған ерекше назар аударылуы себеп болды. Шоқанға тек корпустың оқытушылары емес, сонымен қатар Омбы ... ... ... де ... ... ... осындай маңдайалды оқытушылары, өз заманының алдыңғы қатарлы адамдары жас Шоқанды білімге, ғылымға ... оның ... ... қалыптасуына көмектесіп, зорлық-зомбылық пен бүлінушілікке қарсы өшпенділікті тәрбиеледі. Н. Ф. Костылецкийден кейін Уәлихановтың ой-өрісінің кеңеюіне ықпал ... ... ... ... ... ғылыми қызметке дайындалып жүрген аса білімді адам - Гонсевский еді. Ол корпуста қоғамдық қозғалыстар тарихы жөнінде дәріс оқыды және
Жас ... ... ... ... ... философиялық трактаттар мен әлеуметтік романдарды тереңдей зерттеді. В. Г. Белинский мен А. И. Герценнің әшкерелеуші мақалалары, Н. В. ... ащы ... ... әсер ... және ол ... ... ... әлсіздікпен бетпе-бет келгенде әрдайым жоғарыдағылардың еңбектеріне назар аударатын. Шоқан философиялық танымын көбінесе В. Г. Белинский, А. И. Герцен, кейінірек Н. Г. ... ... ұлы орыс ... ... арқылы жетілдіріп отырды.
Уәлиханов Т. Карлейльдің әлеуметтік-философиялық ... ... қоя ... ... ... өз ... мен ... соларға сілтеме жасады.
Шоқанға А. С. Пушкин мен М. Ю. Лермонтовтың поэзиясы зор әсер етті. Олардың көптеген өлеңдерін ол ... ... ... батыс еуропа жазушыларынан Ж.Ж. Руссоның, Ч. Диккенстің, У. Теккерейдің еңбектерін үлкен зейінмен оқыды.
-5-
Зейінді Шоқанға сурет салу өнері сол кездің ... ... ... ... ... бір ... ...
Ол ауылда, туыстары мен достарының арасында жүріп, Сырымбеттің, жаз жайлау мен мекен-қоныстардың суреттерін салумен шұғылданды. 1847-1852 жылдарда салған суреттерін ... , яғни деп ... елі мен ... ... ... деген қызығушылық Шоқанның бойында кадет корпусында оқып жүрген ... ... ... Ол осы ... ... ... ... жұмыстарын жүргізуді арман етті. , - дейді Г. Н. Потанин. Шоқан Омбыда табыла қоюы қиын сирек басылымға жататын тарихи-географиялық ... ... ... - деп ... Г.Н. ... ... ... корпусында оқудың соңғы жылдарында-ақ, Шоқан саналы, терең ойлы, ... ... ... ... ... ... ... қажет-мұқтаждарын пайымдап, түсіне алатын, оған барынша пайдалы қызмет етуге әзір екенін танытты.
Шоқан Уәлихановтың ағартушылық ... мен ... ... ... ... оқып жүрген кезінде-ақ қалыптаса бастады. Шоқан корпустан жан-жақты ... ... ... ... ... ... биік адам ... шықты. , - деп жазады Г.Н. Потанин.
1853 жылы 18 ... ... ... ... ... ... ... шықты.
Шоқан Уәлихановтың қоғамдық және әдеби қызметі оқуды бітіріп ... ... ... ... ... ... ... казак әскерлерінің 6-атты әскер полкінің офицері болып тағайындалғанымен, шын мәнінде Батыс Сібір генерал-губернаторының жанында қалдырылады да, ... бір жыл ... ... ... ... мен Қазақстанның солтүстік-шығыс аудандарын басқарып отырған генерал Г. Х. Гасфорттың адъютанты болып тағайындалады. Сонымен қатар ... Бас ... ... ... ... төтенше тапсырмаларды орындайтын офицер қызметі жүктеледі.
Қызметке орналасқаннан кейін жас Шоқан Уәлиханов бірден офицерлер мен ... ... ... ... мәлім білімді және алдыңғы қатарлы адамдарға мүлдем қарама-қарсы ортаға тап болды. Олардың ... ... ... ... құраған реакцияшыл офицерлер мен шенеуніктер еді. Олардың басында генерал Г. Х. Гасфорт пен Сібірлік қазақтар ... ... ... ... фон ... ...
Д. ... тікелей басшылығында жұмыс істеуге тиіс болған Шоқанның жағдайы өте ауыр болды. Шоқанның Петербордағы достарына жазған ... ... ... Дюгамель Фридрихс және оның жәрдемшілері Кройерус пен Кури Шоқанды олардың қылмысты істерін әшкерелеп, заңсыздыққа, талаушылыққа, парақорлыққа ... және ... ... аппараты тудырып отырған зұлымдық атаулының бәріне қарсы аянбай күрескені үшін үнемі қудалап, жәбірлеп отырған. ... ... ... ... ... ... кедергі жасап, Қашғар экспедициясының нәтижелерін төмендетіп көрсетуге тырысты, оның ... ... ... аға ... ... ... ... болуға айла-әрекет жасады. Осындай жағдайда қызмет ету Шоқанның денсаулығын әлсіретеді. А. К. ... 1865 жылы ... , - деп ашық ... қызметінің алғашқы күндерінен бастап бұл ортада өзін жалғыз сезініп, өзін қоршаған орта мен ... ... ... ... ... қоғамдық пайдалы еңбекпен шұғылдануға ұмтылды. Ф. М. Достоевскийге жазған хатында (1856) ол өзінің былыққан пасық ортада өмір ... ... ... тура ... налып, мұңын шағады:
Отанына қызмет етуді аңсаған Шоқан жемісті және шығармашылық қызметке ұмтылды. Оған мұндай мүмкіндік көп ұзамай тап келді. ... сол ... ... ... ... ... ... Ұлы жүз қазақтары мен Ыстықкөл қырғыздарының Ресейге қосылуы себеп болды. ХІХ ғасырдың 40 ... ... Ұлы жүз ... ... ... ... болуға ант берді,
-7-
осыған байланысты 1845 жылы Қапал бекінісі салынды. Верный бекінісі ол кезде жоқ еді. Іле өлкесінде, ... ... ... ... Шу алқабында үлкен де күрделі жұмыс атқарылуы тиіс еді. Бұл арада Қоқан хандығының ықпалы әлі ... ... ... ... ... үшін ... бұл аумақтардың бейбіт жолмен қосылуына бағытталған сақ және ... ... ... ... ... Алға қойған міндетті шешумен офицерлердің бір тобы айналысуға ... еді, ... К. К. ... М. М. ... М. Д. ... және ... ... басты рөл атқарды.
Патша әкімшілігі жергілікті халықтан шыққан, Орта Азия ... ... ... ... мен ... жақсы білетін білімді адамдарға өте зәру болды. Бұл жағынан ... ... ... адам еді. ... ... (18 жас) ол қазақ халқының тұрмысын, әдет-ғұрыптарын, рухани және материалдық мәдениетінің ерекшеліктерін басқа офицерлерге ... ... ... ... ... тілдерін білді. Аталған себептерге байланысты Шоқан осы маңызды міндетті орындауға қатыстырылды.
1855 жылы ... ... Г. Х. ... сапарына қатысып, Орталық Қазақстан, Жетісу және Тарбағатайға үлкен саяхат ... ... ... ... Г. Х. ... ... Емел ... дейін ғана шығарып салып, осы жерден Жоңғар қақпасына ... ... ... ... және ... ... шекті, содан кейін Орталық Қазақстанға беттеп, Қарқаралы және Көкшетау, Баянауыл ... ... ... Омбыға оралды. Генерал Г. Х. Гасфорттың өзі жас офицер-ғалымның дарыны мен білімін дұрыс бағаламауға шарасы жоқ еді. 1856 ... ... Ш. ... кезекті поручик шені берілді.
Омбыға қайтып келгеннен кейін Шоқан өзінің жинаған материалдарын қорытындылауға кірісіп, сол материалдар негізінде қазақтардың жерді пайдалану, ... және ... ... мен ... діни ұстанымы жайлы ресми есеп жазды.
Ш. Уәлихановтың ғылыми еңбегінің ... ... кең өріс 1856 жылы ... Ол ... М. М. Хоментовскийдің басшылығымен ұйымдастырылған ірі әскери-ғылыми ... ... ... ... - ... халқымен танысу және Ыстықкөл алабын топографиялық картаға түсіру еді. .
-8-
Шоқанның Петербургке барған кезі 1861 ... ... ... жою ... ... ... еді. ... патшаға қарсы үндеген, қоғамды сынаған т.б. Чернышевский, ... ... ... ... ... ақын - жазушылардың журналында жарияланған мақалалары Шоқанға қатты әсер етіп, саяси-әлеуметтік көзқарасының қалыптасуына негіз ... ... ... ... П. П. ... мен Ф. М. ... ... және басқа да достарымен араласып тұрады. Бұлардың бәрі оның идеялық ... көп ... ... ... себеп болған. Ресейдің әлеуметтік өміріндегі өзгерістер, орыстың революцияшыл демократтарының пікірлері оның демократтық көзқарасын тереңдете түсті.
Қазақ халқының, ... оның ... ... ауыр халі мен оның ... жан ... ... түсініп көре білді. 1861 жылдың көктемінде денсаулығы төмендеуіне байланысты туған еліне оралды. Ол қазақ халқының тыныс-тіршілігін ... ... ... ... ... халықтың мұң-мұқтажын түсіне білу мақсатымен Атбасар уезіне аға сұлтан болуды да ойлайды. Сайлауға қатысып, ... ... ... Сібір әкімшілігі оны аға сұлтандыққа бекітпеді. Себебі, демократтық бағыттағы озық ойлы зерттеуші ғалым билеуші топ үшін қауіпті адамдардың бірі еді. ... ... ... Омбыға барып, Сібір қазақтары үшін жасалып жатқан сот реформасын дайындау ... ... бұл ... елге ... ... болу ... ... Осы кезде Шоқан "Сот реформасы туралы жазбалар" атты өзінің ... ... ... ... ... ... халықтың нағыз мұң-мұқтажына тікелей қатысы бар, халыққа ең маңызды, ең керекті реформа - экономикалық және ... ... Ал ... реформа сол экономикалық реформаларды жүзеге асырудың құралы есебінде жүргізілмек, өйткені әрбір адам және бүкіл адам баласы өзінің ... ... ... бір мақсатқа ұмтылады. Ол мақсат - ... ... ... ... ... өзі - біз осы тұрғыдан алып ... ... ... ... ... ... ... ғана керекті де, ал осы мақсатқа қандай ... да ... ... ... ... ... халыққа зиянды, керексіз реформа болып табылады" - деп жазды. Бұл пікірдің біздің заманымыздың бүгіні мен ертеңі үшінде қашанда ... ... ... қала ... дау жоқ. Сол кездің өзінде Шоқанның миллиондаған халық тағдырына ерекше жанашырлықпен қарап, мәселенің дұрыс шешілуін армандағанын көрсетеді.
"Бізге, ... ... ... ... ... ...
-9-
айналдырған", - деп көрсете келіп, Шоқан реформа мәселесіне аса зор жауапкершілікпен қарап, бұған қарапайым (дәулетсіз) ... ... ... ... ... ... ... екендігін, реформаны ақсүйектер емес, қалың бұқараның тілек-мүддесіне сай жүргізу керектігін талап етеді. Бұл еңбегінде Шоқанның қазақ ... ... ... ... жағдайлары және қазақ халқының болашақ даму негіздері мен жолдарына терең талдаулар бере отырып, ең ... өз ... ... ... ... ... ... 1864 жылы наурыз айында Ш.Уәлиханов Оңтүстік Қазақстанды Ресейге қосу ... ... ... ... экспедициясына шақырылады. Бірақ, жергілікті халықтарға Черняевтің, оның әскери қызметкерлерінің көрсеткен озбырлығы мен қаталдығына наразы болып, бөлініп кетеді. Верный (қазіргі Алматы 1 ... ... ... ... аға сұлтаны Тезек төренің ауылына тоқтайды. Мұнда да жергілікті тұрғындардың хал-жағдайларымен танысып, ... ... ... зерттеушілік жұмыстарымен шұғылданады. Сол кездегі Батыс Қытайдағы қоғамдық-саяси жағдайдың шиленесуіне байланысты болған дүнгендер көтерілісіне көңіл бөледі. Жұмыс бабымен ... ... ... ... бір ... Ш.Уәлиханов әскери газетіне Құлжадағы жағдай, дүнген қозғалыстарына байланысты мақала жариялайды. ... қай ... ... ел ... ... ... мән беріп отырғанын көреміз.
Ш.Уәлихановтың көп салалы әр қырлы бай ... оның ... ... ... ... ... ... өз заманының биік деңгейінде болғанын айқындайды.
Шоқан Уәлиханов 1865 жылы ... ... ... ... ... ... ... Көшентоған деген жерге қойылады. Қазіргі Алматы облысы Шоқан атындағы шаруашылықта "Алтынемел" мемориалдық комплексі бар. Шоқан қазасы қазақ елі үшін және оның орыс ... аса ауыр ... ... ... ... басып шығарған (1904) Шоқан шығармаларына жазған алғы ... ... ... ... Уәлиханов шығыстану әлеміне құйрықты жұлдыздай жарқ етіп шыға ... ... ... ... ... оны ерекше құбылыс деп түгел мойындап, түркі ... ... ... одан ... зор, ұлы жаңалықтар ашуды күткен еді. Бірақ Шоқанның мезгілсіз ... ... бұл ... үзіп ... - деп ... Шығысты зерттеуші әйгілі ғалым Е.И.Ковалевский Шоқанды "Асқан данышпан жас жігіт", "Тамаша ғалым", ... ... ең ... досы әрі ... ... мүддесін қадір тұтушы" деп атады. Г.И.Потанин: "Шоқан ... ... ... қауымын тапқан болса, ол өз халқының шын мәніндегі ... ... ... еді", - дейді.
-10-
Шоқан Уәлихановтың ғылыми еңбектерінің ішінде Жетісу, Ыстықкөл, Тянь-Шань, Шығыс Түркістанға ... ... шолу ... - , , , ... ... ) еңбектері үлкен қызығушылық туғызды.
Ш. Уәлихановтың қазақ халқының тарихы мен этнографиясы туралы зерттеулері, сондай-ақ қазақ даласындағы ... ... ... ... ... маңызы зор. Бұлар - , , , , , , , және т. ... ... ... ... ... қана ... ... публицист, тамаша сөз зергері екенін де танытады. Қазақ халық поэзиясының теориясы мен қырғыз эпосы ... ... ... де ... ... ... ... саяси-әлеуметтік, философиялық көзқарастары күрделі тарихи кезеңде қалыптасты. XIX ғ. 40-60 ... жүз ... ... ... созылған Қазақстанның Ресейге қосылуы процесі аяқталды. Бірақ бұл ... ... ... ... Ол: , - деп көрсетті.
Сонымен қатар, Ресейдің өзінде де шеткі ұлт аймақтарының экономикалық және ... ... ... әсер ... ... оқиғалар өтіп жатты. XIX ғ. ортасында басыбайлық дағдарысқа ... ... ... және ... күрес шиеленісе түсті. Халық күресінің күшейе түсуіне байланысты Ресейде басыбайлық жүйені жойып, дамудың демократиялық жолына түсу мәселесі күн ... ... ... Ресейдегі саяси жағдайдың шиеленісуі мен күрделене түсуі ... ... ... ... әсер ... қоймады. Оның шығармаларында қазақ халқының жанды мәселелері ... ол ... қиын ... ... жолын іздеді. Оны қазақ халқының, Ресейдің басқа халықтарының тағдыры толғандырды.
Жарияланған шығармалар мен ... ... ... ... ... Шоқанның саяси-әлеуметтік көзқарасы Ресейдегі патшалық-басыбайлық құрылымға, патшалық ... ... ... қарсы алдыңғы қатарлы демократиялық топтардың көзқарасымен сәйкес
-11-
екенін көрсетеді. Ол ... ... ... ... жақтаушысы болып, өз қоғамының кеселдерін жоюға ұмтылды. Оның ... ... ... ие, ... соның өзінде оның еңбектерінде сол кездегі қоғамдық құрылысқа сыни көзбен қарау элементі де бар. Осының бәрі оны ... өз ... ... ... ... мәніндегі гуманист деп атауға құқық береді.
Шоқан Уәлихановтың ағартушы-демократ ретіндегі ... ... ... ... даласына жер аударған орыс қоғамының бір бөлігі - ... мен ... ... ... ... ... революционер-демократтары Н. Г. Чернышевский мен Н. А. Добролюбовтардың да ықпалының нәтижесінде қалыптасты. Оның ... ... тағы бір көзі - ... ... көп ... ... оның ... тарихы, бостандық пен тәуелсіздік жолындағы халық күресі болды.
Шоқан Уәлихановтың көптеген шығармаларына қазақ ... ... арғы ... даму ... ... ой ... ... болды. Ш. Уәлиханов жас кезі-ақ тек орыс халқының көмегі, ... ... ... ... байланыста болу арқылы ғана қазақ халқы экономикалық, саяси және мәдени ілгерілеу жолына түсе алады деген тоқтамға келген ... ... ... ... өз ... ... ... туралы жаны ауырып, халық әлі күнге қоғамдық дамудың формасында өмір сүріп жатқанын ... Ол ... ... одан әрі ... ... жан-жақты экономикалық және мәдени дамудың көкжиегін ашады деп санады. Халық мүддесін көздеп, ол ұлттық тұйықталу мен шектеушілікке ... ... ... халықтар достығы, алдыңғы қатарлы ең дамыған ұлттардың артта қалған халықтармен байланыста болу ... ... ... ... ... ... бүліншілік пен заңсыздық орнатқан патшалық отаршыл өкіметті батыл сынады. Көптеген шығармаларында, әсіресе, орыс достарына жазған хаттарында ол ... ... ... ... ашықтан-ашық тонап жатқан патша шенеуніктері туралы өте ашына жазды. , - деп дала әкімшілігі жайлы ызамен жазды.
Алайда, Ш. Уәлиханов қоғамды ... ... құру үшін ... ... ... ... ... ол жамандық тұтас отарлық жүйеде емес, патшалық әкімшіліктің кейбір өкілдерінде деп қате ... ... ... оның ... рет ... ... либералды көзқарастағы адамдармен алмастыру әрекеттерін жасайды.
-12-
Ол қоғамдық үрдістерді түсіндіруде тұтастай алғанда идеалистік бағыт ұстанды, оның шығармаларында терең және таза ... ... Осы ... ... оның ... еңбегі көп қызығушылық тудырады. Бұл еңбегінде ол қалың бұқараның мүддесін көздеп, үстем таптың жүргізіп отырған реформаларының мән-мағынасы ... ... ... ... ... жатқан сот реформасы жайлы өз пікірін айта ... ... ... реформаларды жүргізгенде қоғамдық-тарихи процесті ескеріп, қоғамдық өмірдегі әртүрлі факторлардың рөлін сараптау керек деп ... ... ... жүргізудің маңызын ескере келіп, Ш. Уәлиханов әлеуметтік іс-шаралардың негізінде жатқан түрлі теорияларға сын көзбен қарау қажет екендігін атап ... Ол ... деп ... ... ... туралы айта келіп, бұл мәселенің жағына баса назар аударды, ол ... айта ... ал - деп ... ... ... ... ... тетігі ретінде экономикалық және әлеуметтік факторларға бірінші кезекте мән беруі, қоғамның алға басуының шарты - ... ... ... ... ету ... түсінгенін байқатады. Алайда, оның бұл ойлары дұрыс жобаланған әлеуметтік жоба түрінде қалыптаса алмады.
ұғымының мазмұнын ... ... ... ... ... ... келіп, ағартушылықты тек таратуды, мәдениетті көтеру арқылы осы құралдардың көмегі ғана прогресске ... ... деп ... ... ... ... ... ағартушылық тұрғыда түсіндіреді. Сол тарихи кезеңде мұндай көзқараста болуы оның көрегендігін байқатады, өйткені ағартушылық қараңғылықпен күресуге жетелеп, ... ... ... ... ... ... халқының түпкір-түпкіріне алдыңғы қатарлы орыс мәдениетінің таралуына қол жеткізді.
Сот реформасының халыққа ... ... ... ... Ш. Уәлиханов байлар мен кедейлердің мүддесі екі бөлек ... ... ... ... ... ... күш екенін түсінбесе де, қазақ патриархалдық-феодалдық қоғамының таптарға бөлінуін: ... ... ... ие табы - ... ... ... қожалар бір жақта және ол айтқандай, ... ... ... ... анық ... ... Бұл ... мүдделері мүлдем керғар . Оның көздегені - халық мүддесіне жауап ... ... ... ... ... ... қоғамдық құбылыстарды түсіндіруде идеалистік ұстанымдарда болса да, ол, жоғарыда аталғандай, бірқатар мәселелер бойынша сол замандағы ақиқат құбылыстарды түсінуде материалистік ... ... ... ... ... ... көңіл аударуға тұрарлық, әсіресе оның адамдардың діни сенімі туралы пікірлері қызықты...
Оның діни танымдар ... ... ... қазақтардың шамандығы туралы айта келіп, философияның негізгі мәселесі - материя мен сана байланысын материалистік тұрғыда түсіндіргенін көрсетеді. Ағартушы табиғат пен ... ... ... ... тыс ... тіршілік етеді деген шешімге келді. Ол әлемнің басын да, аяғын да мойындамайды, ... ... және ... деп ... ... қатар, Ш. Уәлиханов адамдардың діни түсінігінің пайда болуы табиғат күштерінің ықпалының ақиқат шындықтың әлемді түсінуге, оның құбылыстарын түсіндіруге тырысқан ... ... және ... ... ... алдында дәрменсіздігінің нәтижесі деп есептейді. мақаласында ол: ...
Шоқанның әлеуметтік-саяси көзқарастары оның патриархалдық-феодалдық қазақ қоғамын ... ... ... ... ... кінәлап, ислам дінінің реакцияшыл мазмұнын әшкереленуінен, орыс және қазақ халықтарының ұлы достығына шексіз сенуінен, ... ... ... ... ... ... озық ... ойлары оның Орта азиялық хандығы туралы жазғандарында жақсы көрініс тапқан. Орта Азия халықтарының феодалдық ... мен ... ... жапа ... ... өмірін жақсы білгендіктен, ол өзінің еңбектерінде феодалдық құрылыс пен деспотизмді сынап, сол аймақтың артта қалғандығын ... ... Діни ... ... ... мойындамай, Самарқанд, Ташкент, Ферғана..., Хиуа, Бұха-ра және басқа жерлерде... Самарқандтағы обсерватория татарлардың аяусыз қолымен жасалған вандализмі мен бұқара инквизициясынан орнына ... ... ... Ол Орта Азия мен Қазақстан халықтарының консервативті өмір сүру формаларына белсенді түрде қарсы шығып, осы артта ... пен ... ... ... құрылыстың кеселдерін сынады...
Орыстың географиялық қоғамы Шоқан өлімі туралы хабарында: "Нағыз, шын ... ... ... ... адам деп ... болады. Уәлиханов өз еліне шын берілгендігін, оны терең сүйетіндігін, ... ... ... көрушілігін сақтай алумен қатар, Батыстың мәдениетін де жоғары бағалады", - деп жазды. Мұндай жылы лебіздердің қайсысы болмасын ... ... әділ де ... ... ... ... еді. ... жайында: Г.И.Потанин, Н.М.Ядринцев, П.П.Семенов-Тянь-Шанский, И.И.Березин, И.И.Ибрагимов, т.б. естеліктер мен мақалалар жариялады.
Шоқан ... ... ... ... толысуына Омбыға жер ауып келген орыс ойшылдары мен жазушылары көп әсер еткенін көреміз. Шоқан ұлылығын танытатын, оны биіктете ... ... ... бірі - өзі ... сүйіп бағалаған достарымен жазысқан хаттары. Осы хаттардың әрқайсысында Шоқанның азаматтық бейнесі ерекше таныла түседі. Өз ... адал ... ... көз ... ... ... ... мен мәні ашыла түседі, бүкіл дүниежүзілік география ғылымына ... зор ... ... ... ... ... Шоқан Уәлихановты ерекше қадірлей, бағалай білді. Одан алған ... ... ол ең ... естелік ретінде сақтайды. 1866 ж. Шоқан марқұм болғаннан кейін Достоевский өзінің әйелі А.Г.Достоевскийге ... ... ағаш ... ... бе? Бұл ... ... ... Шоқан Уәлихановтың сыйлығы.
Сондықтан да ол маған қымбат. Сондықтан мен өз ... ... мен аса ... естеліктерімді осында сақтаймын" - деген сөздерінің өзі Шоқанға деген ыстық ықыласын анық байқатады.
Тұрсын ҒАБИТОВ, ... ... ... ...
Ол әр уақытта бірінші орынға қазақты қойған
Қазіргі Қазақстанның рухани әлемінде жиі ... ... - ... ... ... әсіресе, ислам дініне көзқарасы. Бұл туралы баспасөз беттерінде, ғылыми ... ... ... ... айтылады. Кеңестік ойлау жүйесі негізінде тәрбиеленгендер Шоқан Уәлихановқа атеист, яғни еркін ойлаудың, дінді бекерге ... ... ... қарайды. Бірақ, Шоқан Уәлиханов еш жерде атеистік ... ... ... ... ... саралай келіп, тәңіршілдік, шамандық туралы айтқанын түсінбеген жұрт деп шатасады. Бұл - өте қате ... ... ... жете ... ... Шоқан өзінің деген еңбегінде: , - дейді. Яғни ол дінді нақтылы ... Біз ... ... ... кез ... ... міндетті түрде қарама-қарсы қоюға тырысамыз.
Көшім ЕСМАҒАМБЕТОВ, тарих ғылымының докторы, профессор:
Шоқанның ... ... ... ... және осы ... исламға деп қарайды. Бұл жерде ол таза дінге емес, үстем таптың сойылын соғып, сөзін сөйлеп жүрген дін өкілдеріне наразы ... ... ... ... даласында отарлық үстемдікті орнатуда патша өкіметінің хан, сұлтандармен қатар, қожа, молдаларға да арқа сүйегені белгілі. Осыдан барып Шоқанды , деп ... жол ... ... ... ... әде­биетін оқыған Шоқанның орысшылдық деңгейде қалып қоюы мүмкін емес еді. Негізі, Шоқан - өте күрделі тұлға. Оған ... қою әлі ... ... ... ... шоқантанудың тікелей соңында жүрген адам жоқ.
-16-
Едіге УӘЛИХАНОВ, Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының жаңа замандағы Қазақстан тарихы бөлімінің бөлім ... ... ... ... ... ... ... әлдеқайда жоғары болды.
Кеңес заманында Шоқан Уәлиханов туралы деген мәселе үнемі қойылып тұрған. Бірақ Шоқан ақ ... ... ... ... ... әшкерелеген. Оның себебі де бар. 1785 жылдан ... ... ... ... ... ... жеңілдіктер берілген еді. Бірақ, негізінде, ол жеңілдік емес, сол ... ... ... ... ... мүддесіне қызмет етуге мәжбүрлеу болатын. Соған байланысты арнайы рухани басқарма жасақталып, сол басқарма қазақ даласына ылғи да ресми молдаларды ... ... Мұны ... шеттету, бодандықтан шығармау есебінде түсінген Шоқан сол ресми дінге қарсы болған. Бірақ өзін мұсылман деп есептеген.
Ресми ... ... атын ... ... ... ... ... қарсы шыққан. Мысалы, біз аруақтарға да сенеміз, дінді де ... Ал ... ... ... ... ... болмайды. Сол себепті де Шоқан қазақтың ежелден ұстанып келе жатқан дәстүрлі ислам дінін жақтаған. Оны ретінде қабылдауға болмайды. ... ... ... ... ... I орыс революциясынан кейін орын ала бастады. Ал XIX ғасырда христиан дініне жұртты күштеп кіргізу әрекеті жасалған жоқ. ... ... ... ... саясатымен келіскен жоқ. Черняев әскерінен, жалпы, әскери қызметтен кеткені де - сол. ... ... ... ... Ол да рас. ... ... себебі одан әріде жатыр. Әйтпесе Шоқанды патша өзі қабылдады, Петербург қауымының оған деген көзқарасы ерекше болды. ... ... ... қазақ халқына деген қатынасы өзгерген жоқ, ешқандай жеңілдік болмады.
-17-
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ елі XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың бірінші ... ... ... қатынастар дәуірінде болды. Қазақ халқы, бір жағынан, жергілікті феодалдардың, екінші жағынан, Ресей Патшасының зор қанауының, ... ... ... ... ... ... ... патшалық ресей үкіметіне, жергілікті хандарға, байларға қарсы әлденеше стихиялық ереуіл-көтерілістері ... ... ... бәрі ... ... ...
Осындай ауыр жағдайлардың нәтижесінде және орыс демократиясының, мәдениеті мен ғылымының игілікті әсерінің негізінде Қазақстанда алдыңғы қатарлы философиялық, әлеуметтік-саяси ой-пікірлер ... ... ... бірі ұлы ... және ағартушы Шоқан Уәлихановтың өз халқына білім беріп, мәдениетін өркендету және оны патша үкіметі мен ... ... ... ... азат ... ... өмірге жеткізу жөніндегі асыл армандары өзі қайтыс болғаннан кейін жүзеге асырылды.
Шоқан Уәлиханов ... ... ... ... ... ... ғана ... пайда болып, жарқ етіп, жоқ болып кететін ерекше тұлғаларға жатады. Ол өзінің қайталанбас қасиетімен ... ... ... ... ... жарқын түске бояп кетуі үшін келді. Уәлихановтың қадірін түсінген жандар көп емес, ... өзге ... ол өте ... тұлғаға айналар еді. Оның жүрегі нәзік, ақылы өткір болатын. Ол әдеттегі, көз үйренген бейне емес, таңдаулы тұлға болды, ... ... ... ... ... ... ... Саяси көзқарасы бойынша ол шектен тыс либерал еді.
Сөз соңында даланың дара дарыны туралы ойлар әлі де шектелмейді. ... ... ... ... ... ... ... тағдыры бөлек бір әңгіме арқауы. Ол жайында алда баян етілуіне сенім мол. ... ... ... ... ... Таңдамалы. Алматы: , 1985 -560 бет.
* Тарихқа көзқарас. Ербол Құрманбаев.
* Сот ... ... ... ... , 2003 -116 бет. ... және ... ... тарихының інжу-маржандары).
* Көмеков Б., Өтениязов С. Шоқан Уәлиханов. Тарих, тұлға, уақыт. Алматы: , 2006 -100 бет.
* ... ...

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мөңке би8 бет
Шоқан Уәлихановтың әлеуметтік көзқарасы16 бет
Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы-демократ Ш. Ш. Уәлиханов6 бет
Шоқан Уәлихановтың әлеуметтік көзқарастары6 бет
Шоқан Уәлихановтың қазақ этникалық тарихына байланысты еңбектері51 бет
Қазақ даласындағы философиялық көзқарастардың ерекшеліктері23 бет
Қазақ ойшылдарының қоғам мен тұлға дамуына әлеуметтік көзқарастары7 бет
Әлеуметтану ғылымының даму кезеңдері20 бет
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь