Абайдың ақын шәкірті шәкәрім құдайбердіұлы

Кіріспе

1. Негізгі бөлім
Абайдың ақын шәкірті
Өмір шындығын суреттеудің хас шебері
Шәкәрім шығармаларындағы көтерілген
әлеуметтік мәселелер

Қорытынды
Он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысында қазақ, елінің қоғамдық өміріне, мәдениеті мен өнерінде, ұлттық әдебиетінде аса игі жаңғырулар бой көрсетті десек, бұл тұстағы ұлы Абай бастаған жаңашыл бағыттағы реалистік әдебиеттің даму қарқыны айрықша болды. Халқымыздың аса көрнекті ақындарының бірі Шәкәрім Құдайбердіұлы да, міне, осынау өркенді ортада өсіп, ержетті. Ол 1858 жылы ескіше жыл санау бойынша 11 шілдеде қазіргі Семей облысының Абай ауданында дүниеге келді. Әкесі - Құдайберді -Абайдың ағасы, Құнанбайдың Күңке атты бәйбішесінен туған.
Шәкәрім бес жасында оқуға беріліп, екі жылдай оқиды. Жеті жасқа келгенде, 1866 жылы әкесі Құдайберді 37 жасында дүние салады да, Шәкәрім бұдан былайғы уақытта Құнанбайдың тәрбиесінде, тікелей Абайдың қамқорлығында болады. Шыққан ортасының аса бай дәстүрі мен ақын ағасының тағлымды тәрбиесі табиғатынан зерек те алғыр Шәкәрімнің жетімдік, жоқшылық көрмей өсуіне ғана емес, оның талантты ақын, парасатты ой иесі ретінде қалыптасуына да айрықша ықпал жасайды.
Ұлы Абайдың маңайына шоғырланған талантты жастар туралы айта келіп Мұхтар Әуезов былай деп жазады: "... Ондай ақын төртеу. Оның екеуі Ақылбай, Мағауия - Абайдың өз балалары, мұның екеуі де 1904 жылы Абай өлген жылы өлген. Қалған екеуі Көкбай, Шәкәрім. Осы төрт ақын Абайдың толық мағыналы шәкірттері". Шындығында да Шәкәрім Абайдың ең талантты шәкірттерінің бірі, әрі ең мол мұра қалдырған шәкірті.
Абай шәкірттерінің қай-қайсысы да ұлы ұстазының басқан ізін қайталамай, өнер көгінде өздерінше соқпақ салуға ұмтылды. Абай өз шәкірттерінің өлеңдерін үнемі қадағалап отырған. Өзі тақырып беріп жаздырғандары да аз емес. Ұлы ақын жастардың туындыларына сын көзбен қарап, бағыт-бағдар беріп отырған.
Шәкәрімнің ақындық жолын айқындап берген де, міне, осындай ұлы мектеп, Абайдың ақындық дәстүрі болды. Шәкәрімнің терең мағыналы шығармашыл мұрасының өн бойынан Абайдың реалистік сарыны, көркемдік, эстетикалық танымының әсері үнемі белгі беріп отырады.
Арнайы оқу орындарында оқып білім алмаса да, өз бетінше іздене жүріп және Абай ағасының басшылығымен жан сарайын байытқан Шәкәрім өз заманында қазақ арасындағы, кала берді, бүкіл Түркістан өлкесіндегі аса білімдар, ойшыл адамдардың бірі атанады. Араб, парсы, түрік тілін білді, орыс тіліне жетік болды.
Жасымнан жетік білдім түрік тілін,
Сол тілге аударылған барлық білім.
Ерінбей еңбек еттім, еңбек жанды,
Жарқырап қараңғыдан туып күнім.
Оятқан мені ерте Шығыс жыры,
Айнадай айқын болды әлем сыры.
Талпынып орыс тілін үйренумен
Надандықтың тазарып кетті кірі,
- дейді ақын өзінің "Жасымнан жетік білдім түрік тілін" атты өлеңінде. Бұл арада ақынның білім деңгейінің қаншалықты болғаны айқын аңғарылады. Сонда да болса ақын:
Көп білім жоқ бойымда,
Шын мақтан жоқ ойымда,
- деп, әлі де оқи түссем деген ой-арманынан ажырамайды. Бұл
оның өмірлік нысанасы, сөз өнері әлеміндегі темірқазықтай бағдары болса керек. Сол себепті де оның өз бетімен ізденіп тапқан рухани қазынасы да аз болмаған. Сол арқылы ол өз заманының парасатты азаматы атанған.
1904 жылы Шәкәрімнің ұлы ұстазы Абай қайтыс болады. Осы жылы ол өзінің қос бауыры Ақылбай мен Мағауиядан айырылады. Оның үстіне халыққа бостандық әкеле ме деп үміттенген Росейдегі революция жеңіліске ұшырайды. Замана биігінен, халықтық ауқымда ой толғайтын Шәкәрімге бұл оқиғалар аса ауыр соққы болып тиеді. Ендігі жерде ол айналасындағы тіршілік құбылыстары туралы, тағдыр шырғалаңдары жайында ішкі сауалдарына жауап іздеп, философиялық ойлардың иіріміне беріледі. Білімін кеңейтуге, көп оқуға ден кояды. Үлкен үміт
Әдебиеттер тізімі
1. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қазақ, қырғыз һәм хандар шежіресі
2. Әбен Е. Дала даналары, Алматы: Қазақстан даму институты, 2001 – 460 б
3. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы: оқу құралы. ІІ кітап, Алматы: Қазақ Университеті, 2002 – 455 б
4. Әбдиманұлы Ө. ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті: оқу құралы, Алматы: Қазақ Университеті, 2002 – 430 б
5. Өзбекұлы С. Қазақстанның саясы құқықтық ой – пікір тарихының өзекті мәселелері, Алматы: «Білім», 2004 – 128 б
6. Уеллер Чарлз. Қазақ халқының ұлттық мәдениеті, Алматы: Орталықазия тарихи – мәдени зерттеу орталығы, 2003 – 129 б
7. Әбдіғаиұлы Б. Шәкәрімнің жұмбақтары. /Б. Әбдіғазиұлы//Қазақ тілі мен әдебиеті, 2001 - № 12
8. Қалиев С. Алтынсарин Ы. мен Құдайбердіұлыныңдіни тәрбие жөніндегі көзқарастарындағы үндестіктер /С. Калиев// Ұлт тағлымы 2002 - №2
9. Қожамберлиев Б. Шәкәрім философиясындағы рухани болмыс мәселелері / Қожамберлиев Б// Ұлт тағлымы, 2003 - №1
10. Сейсенұлы Д. Шыңғыстау. Шәкәрім Шыңырау / Сейсенұлы Д// Егемен Қазақстан, 2003 – 25 маусым
11. Сейсенова А. Шәкәрім мен Гете поэзиясындағы ғалам суреттері, /Сейсенова А.// Қазақ тілі мен әдебиеті, 2003 - № 10
12. Қамбарбекова Ғ. Үш алып үйлесімі: Ұлы ақын нәр алған үш арна /Қамбарбекова Ғ// Абай, 2004 - № 2
        
        Жоспар
Кіріспе
1. Негізгі бөлім
1. Абайдың ақын шәкірті
2. Өмір шындығын суреттеудің хас шебері
3. Шәкәрім шығармаларындағы көтерілген
әлеуметтік мәселелер
Қорытынды
Он тоғызыншы ... ... ... ... елінің қоғамдық
өміріне, мәдениеті мен өнерінде, ұлттық әдебиетінде аса игі жаңғырулар ... ... бұл ... ұлы Абай ... ... бағыттағы реалистік
әдебиеттің даму қарқыны айрықша болды. ... аса ... ... ... ... да, ... осынау өркенді ортада өсіп, ержетті.
Ол 1858 жылы ... жыл ... ... 11 ... ... Семей облысының
Абай ауданында дүниеге келді. Әкесі - ... ... ... ... атты бәйбішесінен туған.
Шәкәрім бес жасында оқуға беріліп, екі жылдай оқиды. Жеті жасқа
келгенде, 1866 жылы ... ... 37 ... ... салады да, Шәкәрім
бұдан былайғы уақытта ... ... ... ... ... ... ортасының аса бай дәстүрі мен ақын ... ... ... ... те ... ... жетімдік, жоқшылық
көрмей өсуіне ғана емес, оның ... ... ... ой иесі ретінде
қалыптасуына да айрықша ... ... ... ... шоғырланған талантты жастар туралы айта ... ... ... деп ... "... ... ақын ... Оның ... Ақылбай,
Мағауия - Абайдың өз балалары, мұның екеуі де 1904 жылы Абай өлген ... ... ... ... ... Осы төрт ақын ... толық мағыналы
шәкірттері". Шындығында да Шәкәрім Абайдың ең талантты шәкірттерінің ... ең мол мұра ... ... ... қай-қайсысы да ұлы ұстазының ... ... өнер ... ... соқпақ салуға ұмтылды. Абай ... ... ... ... отырған. Өзі тақырып беріп
жаздырғандары да аз ... Ұлы ақын ... ... сын ... ... ... ... ақындық жолын айқындап берген де, ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрімнің терең мағыналы шығармашыл
мұрасының өн бойынан ... ... ... ... ... ... ... белгі беріп отырады.
Арнайы оқу орындарында оқып білім алмаса да, өз бетінше іздене жүріп
және Абай ... ... жан ... ... ... өз ... арасындағы, кала берді, бүкіл Түркістан өлкесіндегі аса білімдар,
ойшыл адамдардың бірі атанады. Араб, ... ... ... білді, орыс тіліне
жетік болды.
Жасымнан жетік білдім түрік тілін,
Сол тілге аударылған барлық білім.
Ерінбей еңбек еттім, еңбек жанды,
Жарқырап қараңғыдан туып ... мені ерте ... ... ... ... әлем ... орыс тілін үйренумен
Надандықтың тазарып кетті кірі,
- дейді ақын өзінің ... ... ... ... тілін" атты
өлеңінде. Бұл арада ақынның ... ... ... ... ... Сонда да болса ақын:
Көп білім жоқ бойымда,
Шын мақтан жоқ ... деп, әлі де оқи ... ... ... ... Бұл
оның өмірлік нысанасы, сөз өнері әлеміндегі ... ... ... Сол ... де оның өз ... ... ... рухани қазынасы да аз
болмаған. Сол арқылы ол өз ... ... ... атанған.
1904 жылы Шәкәрімнің ұлы ұстазы Абай ... ... Осы жылы ... қос бауыры Ақылбай мен Мағауиядан айырылады. Оның ... ... ... ме деп үміттенген Росейдегі революция жеңіліске ұшырайды.
Замана биігінен, ... ... ой ... ... бұл ... аса
ауыр соққы болып тиеді. Ендігі жерде ол айналасындағы тіршілік құбылыстары
туралы, тағдыр шырғалаңдары жайында ішкі ... ... ... ... ... ... Білімін кеңейтуге, көп оқуға ден
кояды. Үлкен үміт арқалап 1905 -1906 жылдары Меккеге барып ... ... деп ... - деп ... ... - ары бара ... 13 күн ... келе жатқанда, 13 күн болып, қанша тарих ақтарып,
керек кітаптарды почтамен үйге жіберіп отырдым. Меккенің де, ... ... ... ... жол қатынасы жайсыз болып, Египетке ... ала ... Сол ... ... ... ... көп ... ой-
пікірлерімен, Шығыс, Батыстың ертедегі ғалымдарының шығармаларымен танысып,
оларды жаздырып ... ... ... ... қызмет еткен
ғалымдардан сұрап, керекті кітаптарды жаздырып алдырдым. Абайдың ... ... мен ол ... ... да ... едім". Осыған
қарағанда, Шәкәрімнің Меккеге бару сапары ұстазы ... көзі ... ... іс ... асыру мақсатына арналған. Бұл ақынның санасын
жаңа ... ... ... ... ой тынысын кеңейткен ізденіс сапары
болды.
1909-1910 жылдар шамасында Шәкәрім елден аулақтап, Шақпақ деген жерде
жалғыз үй өмір ... ... ... өмір бойы ... ... қазынасын
оңашада қағаз бетіне түсіру, кейінгі ұрпаққа жеткізу еді. Өзінің "Кейбіреу
безді дейді елден мені" деп аталатын өлеңінде Шәкәрім ... ... ... ... елде койдың қалып,
Ешкімнің кеткенім жоқ малын алып.
Елу бес жинаған қазынамды
Оңашада корытам ойға ... жылы ... ... ақын ел ... ... ... ... бастайды. Баспасөзде бірқатар мақалалар жариялайды. Жаңа
заманнан жақсылық күтеді. Бірақ көп ... ... көзі ... Шәкәрәм
Шақпақтағы үйіне қайтады да, өмірінің соңына дейін ... ... Ақын ... 2 ... күні қаза ... ... ғасырдан астам уақытқа созылған шығармашылық, сапарында
Шәкәрім халқына аса мол мұра ... ... Осы ... ең бір шұрайлы да
көлемді көркем ... - оның ... ... әсем ... XIX ... ... ... мен XX ғасырдың басындағы қазақ
әдебиетінің шежіресіндегі Абайдан кейін тұрған ... ... Ол ұлы ... ... деген ықыласы мен пейілін көріп өсті. ... да ... ол ... ... өнердегі өзінің биік нысанасын, асыл мұратын айқын
сезініп қалыптасты. Халықтың мұңын жырлау, адам қасиеттерін ... ... ... ... ... ... борыш, ар үшін,
барша адамзат қамы үшін.
Серт бергем еңбек етем деп,
Алдағы атар таң үшін,
- деп ... серт ... ... ... лирика жанрында Абай
қалыптастырған реалистік дәстүрді жемісті жалғастырды. Өз ... ... ... дәуірдің барлық шындығын тап басып суреттей білді. Ол сол
кездегі ... ... ... және ... ... ... Сол ... де Шәкәрімнің шыншыл лирикасы сол
дәуірдегі қазақ өмірінің айнасына айналды.
Шәкәрім лирикасының тақырыптық ... ... өте кең. Ақын ... сезімнің нәзік сырларын шертіп, жастықтың жалынды шақтарын мөлдірете
зерлеп ... ... ... да, өз ... ... ... сезіне отырып, уакыт пен қоғам, тіршілік пен адам жайында ... ... ... ... де, ... әсем көркі мен
жаратылыстың тамаша кұбылыстарын шебер өрнектеген табиғат ... ... мен ... ... пен ... ... негізі туралы терең
толғанысты ойлар ұсынатын азаматтық, философиялық лириканы да молынан
ұшыратамыз.
Шәкәрімнің ... ... жеке адам ... ... ... сол ... ... саясаты сияқты күрделі мәселеге
дейінгінің бәрі қамтылған. Халық өміріндегі кері ... ... ... езіліп, бұқараны саналы әрекетке шақырады. Өз тұсындағы ... ... ... ... ... жету ... ел мүддесін құрбан етуге даяр
тоғышарлар мен ұлықтарды, шенқұмар әкімдерді өткір сынға ... ... де ол ... ... қол үзбейді, Шәкәрім лирикасындағы Абай
дәстүрінің іздері оның ... ... ... ... ... көрінеді. Шәкәрім өлендеріндегі ең басты нысана - адам. Ол адамды
үнемі жақсылыққа жеткізуге, оның бойында ... ... ... Адамның мінез-құлқындағы салақтық пен еріншектік, жалқаулық пен
мақтаншақтық қасиеттерді сынға алды.
Еріншектен салақтық
Салақтықтан надандық.
Бірінен бірі туады,
Жоғалар сүйтіп ... - ... ... ... аса бір ... саласы - оның Абай дәстүрінде
жазылған ағартушылық ... ... Ол өзі өмір ... ... ... бүкіл қазақ қауымының экономикалық, әлеуметтік, рухани ... ... ... қайраткер болды. Өзінің туған жұртының
болашағы үшін жаны ауырып, жүрегі сыздады. Осы сезіммен ... ... Бұл ... да ол ... Үндесу Ғылымға қол жеткізудің, ... ... ... да ... ... ... жолы адал еңбек ету
деп білген данышпан Абай:
Ғылымды іздеп,
Дүниені көздеп,
Екі жаққа үңілдім,
- деп білім табуға ... ... ... да адамды адал еңбекке,
ғылым мен мәдениет үйренуге бағыттайды:
Күні – түні дей ... ... ... ... артында адам атың,
- дейді ол.
Абай көтерген әділет идеясы, ар тазалығы Шәкәрім лирикасының да ... бірі ... ... өзінің лирикалық қаһарманың халқының күні
сияқты жарық, өзі сияқты ойлы болуға ... ... деп ... ... ... айғағы:
Сусағанның сусыны бол су сықылды сұп - ... ... ... ... ел ... қалдырып.
От сықылды жылы болсын жүзіңіз бен сөзіңіз,
Бірақ ондай махаббатсыз болма өртеп, жандырып.
Ақын өз ... ... ... ең ... европалық,
әлемдік ғылым-білімнен шет қалуының салдары деп ... жүзі ... ... ... жүр ... құр ... деп ... Бұл тұстағы ақынның түсінігінде оқу мен білім іздеу,
ғылым табу - ... ... ... ... ... ... ... асыл қазына, адам бойындағы жамандықтың тамырына ... ... ... ... да ол ... қоғамының сол кездегі сипатын шыншылдықпен
суреттей келе, ... ... ... ... ой ... барысында көзі ашық
көкірегі ояу азаматтардың ел ішінде көп болуын, сол ... ... ... ... армандады. Әсіресе "Ашу мен ынсап" атты
өлеңінде ақын позициясы айқын көрінеді.
Үйренсе ... ... сан ... еді-ау өнердің не берерін.
Танысса ақын, ойшыл адамымен,
табар еді-ау адалдық ар көмегін,
- деп "Молдалар өзгелерді кәпір дейді" атты өлеңінде ... ... ... ... ... Сол ... ... назарын
аударуға тырысты. Өзге елдер әдебиетінің үздік шығармаларын қазақ тіліне
аудару арқылы осы идеясын ... ... ... ... ... туралы ақынның үні 1917 жылғы оқиғалар
кезінде ... ... ... "Бостандық таңы атты", "Бостандық туы
жарқырап", "Қош, ... ... - ... ақын ... оянуға,
марқаулықтан арылуға шақырды. Бұл кезеңде ... ... ... ... ... көрінді, содан үміттенді. Ақынның лирикалық қаһарманы да осы
сарында үн қатты. Шәкәрімнің кейіпкері шарқ ұра ... ... ... ... ... амалын іздейді.
Мылтық билеп тұрғанда әділет жоқ,
Алдамай-ақ аулақ өл, жарықтығым, - деп ақын ... ... ... ... ... көз ... Өмір бойы ... іздеп өткен Шәкәрім
зорлық пен зомбылық, өзгені қарудың күшімен бағындыру бар жерде адам баласы
ешқашан дегеніне жете ... ... Ол ... пен ... ... ... ара ... тамаша айырады. Тіпті адамзатты бақытқа жеткізеді
деген ғылымның өзіне кейде ... ... "Сен ... атты ... шын ... ... ... аса қауіпті екенін айтады:
Шын залымға берме ғылым,
ол алар да, оқ қылар.
Шәкәрімнің лирикалық қаһарманының бейнелеу ... де ... Абай ... ... Шәкәрімде де "жүрек", "тіл", "сөз"
ұғымдары мол ұшырасады. Бұлардың қай-қайсысы да ... ... ... ... ... ... бір сәттегі көңіл күйін
дәл ... ... ... Ақын ... ... сан ... қуаныш пен күйінішті, үміт пен торығушылықты осы ұғымдар арқылы
пайымдай аламыз. Шәкәрім ... ... оның ... ... қаһарманның кейде, "тәтті" кейде "ащы", кейде ... ... ... Көп ... ... "мені" "таза жүрек" іздеу жолында
"от жүрегін" қолына ап, "сұм ... ... ... ... әмірімен
аса алмай қалған шақтарында пұшайман күйге түсіп, "дертті жүрекке", "жаралы
жүрекке" айналады. Ашынған сәттерінде Шәкәрімнің ... ... жау ... ... ... ... дертті, сау емес,
Сол себепті сөзім у, - деп айғай салады. ... ... ... ... ... ... ұлы ... басындағы хал Шәкәрімде де бар.
Айналасынан оң сөзін ұғар жан таппайды. Сол ... де ... "Ашу мен ... ... ... ... ... анықтың.
Енді қайда барасың,
Түрі мынау халықтың,
- деп ... ... ... ... ... ... ... ауқымы өте кең. Негізінен адам, хал,
қоғам сияқты қадау-қадау ... ... ... ол ... ... тақырыптардың барлығына дерлік тиянақты зер салып отырды. Оның
адамгершілік, ... ... ... ... ... ... ... танытты, Бұл қатарда Шәкәрімнің ... ... сөз ... ... ... атты ... ... болады. Адалдық пен
әділдікті жырлауға келгенде Шәкәрімнің даусы аса зор. Ол өз ... ... ... қарайды.
Адалдың жолы болар заман бар ма,
Жем болдық шын жексұрын надандарға.
Адастың деп ... ... ... тапқаным сол болды амал бар ма?
-дейді.
Әдетте Шәкәрімнің ... ... көз ... ... ... деген сөздің жиі кездесетіні байқалады. Бұл ақынның өз
халқының шеңберінде ғана ... ... ... Абай ... ... өз халқының мақсат-мұратын бүкіл адамзат арманынан бөлек алып қарамайды.
"Ойласаң, барша адамзат - ... ... деп ... ақын ... ... алғаш
туғанымда" атты философияға толы өлеңінде: ... ... ... ... бәрі - өз ... - деп ... ... өнеге ұсынады.
Ақын ойларының дәлдігі, ... ... ... ... оның ... ... ... де үндестіріп, олардың
өміршеңдігін танытып жатыр. Шәкәрімнің өз заманында айтқан терең ... ... дәл ... ... ... сезілетіні бар.
Мәселен, ақынның "Епті тышқан" атты өлеңіндегі мына жолдарды бүгінгі
күннің шындығынан алшақ жатыр дей ... ... сол ... бұзыктар көп,
Сырты сопы, іші арам қылықтар көп.
Пара алып, не қазынаның ақшасын жеп,
Адалымсып жүретін ұлыктар көп.
Еңбек ... - ... ... ең ... ... ... дамуындағы еңбектің ролі туралы Шәкәрімнің ... ... ... ... Шоқан, Ыбырай, Абай, өнегелерін бойына
сіңірген Шәкәрім де еңбекті адам қасиеттерінің ең ... деп ... ... ... жетудің екі жолы бар, оның бірі ... ... ... ... мен ... ... ал ... адал еңбек
ету жолы деп таныды. "Адамдық борышың", "Жолама, қулар, маңайға", ... ... ... ... ... ақын оның ... ... баласының
дамуындағы биік ролі мен тарихи маңызына зер салды. Адам болғаннан кейінгі
ең басты борышың еңбек ету деп ... ... ... "Піскен мен шикі" өлеңінде анда жүріп елден
көз ... ... бай ... мен кедей баласының іс-әрекеттеріндегі,
қабілеттеріндегі жер мен көктей айырманы ашып көрсетеді. Үлде мен ... ... пен ... не ... білмей өскен бай ... ... ... шыңдалып піскен серігінің тапқырлығының
арқасында ғана елді табады. Шәкәрімнің ұғымында бай баласы шикі де, ... ... Ақын ... ... ... жан ғана ... әрі ... өмірге бейім келеді деген ой тұжырымын ұсынады.
Ақын шығармашылығының ... өн ... өзек ... ... ... ... пайымдауынша, барлық жаман әдеттерден арылудың жалғыз
жолы, адамзат баласының алға жылжуының кілті.
Ақ жүрек пен таза ... адал ... де сол ... жол ... арам ойы ... ... ... хақиұатты бұл үшеуі жеңбек.
Шәкәрімнің "Мен кетемін" деп аталатын өлеңінен келтірілген бұл ... ... ... ... ... ... адамның өміріндегі
маңызына қаншалықты ден қойғанын, ... ... ... ... ... жоқ па? Бұл ... Шәкәрімнің лирикалық мұрасына тән формалық
жаңалық та бой көрсетеді. Ақын өзінің жас ... ... ... ... ... ... ... танытқан болатын. Шығыстың дәстүрлі
поэзиясынан хабарының және өлең ... ауыз ... ... ... зер сала ... арқасында Шәкәрім айрықша үлгідегі жауһар
жырлар тудырды. Формалық жаңалығы айқын байқалатын өлендер ... ... ... ... зор", ... көңіл, ындынсыз өмір", "Бұл
ән бұрынғы ... ... ... ... ... ... Бұл
шығармаларда сыңғырлаған үйлесім, ішкі ұйқас, ... ... ... мен ... ... ... айрықша сезіледі. Сонымен
қатар ақын айтар ойын образды түрде жеткізуде де ... ... ... ... ... ... ... кездесетін:
Көшейін деп қыбыллап,
Ел қыстаудан козғалды,
Жаралы жүрек жыбырлап,
Жазылмай жалғыз сол қалды, - деген жолдарды оқығанда данышпан Абайдың
әйгілі Татьянасының басындағы жағдайға орай ... ... ... саусағын,
Талпынған шығар айға алыс,
- деген сөздері еріксіз ойға оралады. Бұл арада "Жаралы ... ... жаңа ... ... ... ... бояуы, әсерлілік жағы,
ішкі динамикасы шырқау биікке көтерілген. Ақын мұнда халық ... ... мен сөз ... ... ... өлшемін ұсынады.
Шәкәрімнің Абайдың реалистік дәстүрін жалғастырудағы бір жемісті қыры
- оның ... ... ... ... ... ... ... жайындағы пайымдаулары. Бұл тұста ол Абай салған сокпақты, тамаша
әдеби дәстүрді, көркемдік тәсілді басшылыққа алып қана ... жоқ, ... сөз ... өзіндік қолын, өз бағытын табуға ден қойды.
Шәкәрімнің көптеген өлеңдеріндегі ішкі ... ... ... сырлы
бояу мен жаңаша түр оның осы бағыттағы жемісті ізденісін аңғартады.
Ақынның 1919 жылы ... "Бұл ән ... ... ... атты
өлеңінде өлең сөздің сиқырын меңгерем деуші талапкерлердің алдында мынадай
биік міндет ... әнге ... сөз ... ... ... ... ... айтып қарайын.
Түрін Сипаттап тізіп санайын.
Өлең тап ойланып.
Буыны - сегіз,
Алтау, егіз,
Үшем деңіз
Екеуі
Кім дәл басты,
Кілтін ашты,
жақсы ұйқасты
Нешеуі?
Шәкәрімнің өзі де ... ... ... биік ... ... Бұл ... ... лирикалық шығармаларының өн бойынан айқын аңғарылып тұрды.
Сол себепті де ... ... ... бейнесі алуан қырлы. Ол
өзінің бойына сол ... ... ... ел ... ... арман-
тілегін жинақтады. Онда кей сәттерде заман мен қоғам ... мұң табы да бар. ... де ол ... күйзелу, боркеміктік емес,
үмітке ұласатын өршіл мұң. Оның бойында ... және ... ... ... Осының бәрін Шәкәрім өзінің лирикалық өлеңдерінде
ерекше бір ... ... ... ... ... ... дәріптеген ақын тағы бір
өлеңінде адамды қаусатып, бар құмардан ... ... ... ... кезең-кезеңге бөле сипаттау, сол арқылы ... ... ...... ... тым ертеде қалыптасқан дәстүр,
үйреншікті тақырып. Алайда Шәкәрім бұл ретте де өзіндік үн ... ... ... ... ... ... ғана ... бар тірліктің таусылуы. Берері
жоқ, алары ғана бар, төңірегіне түгел ... ... ... ... ... ... шақ. Сондықган жас ақын өз сөзін:
Алпыстан ары бармаңдар,
Аңдамай шал боп қалмаңдар,
- деп ... сөз ... жаңа ... ... қайғы ойладық, ұйқы сергек,
Ашуың — ашыған у, ойың - кермек"
- деп отырған,
"Қартайдық, қайғы ... ... ... ... жас ... деп отырған ақын ағаның шамына тиеді. Бар кілтипан жас ақынның "кәрілікті
жамандап, өлім тілеуінде" ғана емес еді. ... ... ... де
салқыны тиген ("Бір сүйіп алтын тамақтан..."), айдаһар жағына баспаса да,
Абай жол ашқан реализмнен аулақтау ... ... Зор ... ... ... аға інісінің тым жеңілдеп кетпеуін ойлаған еді. Әрине, кезінде
ауыр тигені анық. Қазір де ауыр естіледі. Бірақ тек қана ... ... ... өлең өрісін кеңейте түседі. Білім жолына бас қояды. Қазақ
тұрмысына ғана ... ... әлем ... ... ... ... ... жете
танып, болашақ сүлбасын аңдайды. Барды байыптап, халық қазынасын ... ... ... ... ... көзқарасы қалыптасады. Ақыр
түбінде өнердің өзгеше өрісіне шығады.
Шәкәрімнің қазақ рухани ... ... ... оның ... ... ... ... Шәкәрім — өз заманының перзенті.
Ұғым, наным, түсінік шектеулі шеңберде. Алайда ақын бас ұрған ақиқат ... ... ... ... жол" - ... кісілік. "Атақ, пайда іздемей,
— Ойында мақтан жоқ болса, — Қиянатты көздемей, — Қанағатқа тоқ болса", ... ... ... өзі ... тең. Дүние қуып, пайда іздеген, аддау-
арбаумен күн өткізген молда, "мешітте мың жыл отырса" да, ... ... ... емес. Ақын ұғымында бар кінә иманын малға айырбастаған
молдада ғана ... жоқ. Бұл ... ... аяты да, ... ... ... Бұзған бірді-екілі адам емес, бүкіл қауым. Және дін бұзған, ізгі
уағыз, қасиетті кітап ... ... ... ... үмбеті ғана емес.
"Таурат" теріс түсіндіріледі, Зәрдөштің өсиеті ұмытылған. Будданың ілімі
жаңсақ ... ... ... ... күнде дұрыс иман жоқ,
Шатақ дін нәпсі тыйған жоқ,
Ақылы саудың ойына
Алдамшы діндер сыйған жоқ.
Сонда ... ... ... ... ... жолы! - дейді ақын. Бұл —
бәріміз құмарланып, бәріміз мұрат тұтатын шын асыл жар, ... ... ... Ал ... ... ... — осы ... оқу-өнерді
игеру. Жоқтың орнын толтыратын, жеке адамды ғана емес, тұтас халықтарды
бақытқа ... - ... ... ... ... ... ... халқының басындағы ауыр халді ең алдымен осы ... ... қалу ... деп есептейді. "Жер жүзі жабылғанда
білім жаққа, — Қазақ жүр құмарланып құр атаққа..." Осының нәтижесінде ... ... күн ... ... кері ... елдіктен, кісіліктен айрылып барады.
"Қалың елім, қазағым, қалың жұртым!..." — ... ақын ... үн ... іні. ... ... үшін бүгінгіні бағалау ләзім. Шәкөрім
қазақ халқының дәл сол ... ... ... ... ... бедерлеген өмір суретін кеңейте, айқындай түседі. Қуы алдап, сұмы
еліріп, байы бас ... ғана ... игі ... ... ғана ... ... тірлігі тым сұрықсыз. Батыстың оқу, ғылымынан, өнер-білімінен
махрұм жүрттың тура жолға түсер, оңалар түрі ... жоқ өнер ... жол ... ... өз ... түбі не болар деген жан жок,
Ұрлық, ұрыс, араздық күнде дайын,
- дейді төңірегінен түңілген ... "Өз ... ... дей ... өз ... кеткен соң енді
өз ырқың", — деп еді. Сөйте тұра, заманды өзгертпесе де, адамды түзетуге
күш ... ... де ... өтер ащы ... ... ... айта ... халқын бақытқа жеткізер амал іздейді. "Қазағым, қам ойла, сен де адам
едің ғой!" - деп зар шеккенде ұсынар жолы - ... ... ... сусындатар шалқар көл, халықты бақытқа, байлыққа бөлер таусылмас кең,
рухани дерт атаулының бәрін ... елге ... күш ... ... ... қуат-құдіретке жеткізген ғылым-білімді игерсе, қазақ та
тарих ... ... ... басы ... Ал ... ... жас ... жаңаша оқыту қажет.
Ақын туған халқын жарық сәулеге үндеумен ғана шектелмейді. ... ... ... ... алға жылжуға бөгесін, кертартпа
сананы әшкерелейді, діни және рухни соқырлықтың ... ... Адам ... ... тіршілік иелерінен айырым белгілерін сөз
етеді. Адамның өзгеше болмыс-бітімін, оның ақыл-ойын ғана ... ... ... ... ... де өлеңге арқау етеді. Еуропа
ғылымының адамтану саласындағы жетістіктерін көпшілік алдына тартуды ... Ақын ... ... ... ... ақылгөйлік көрінуі
де мүмкін осындай сипаттардың өзі ... ... ... ... ... үлкен үлес еді. Жаратылыстану жайын былай ... ... өзі ... ... ғасырда әдебиет айрықша ауыр жүк, кейде
өз болмысынан тысқары міндет ... тиіс ... ... ... ... ... бұл ... бір ұнамды сипаты — ойшылдықпен астас
азаматтық әуен. Ақын араласпайтын, ақын үн қоспайтын құбылыс жоқ ... ... ... ... ... ізгілікке, кісілікке үндеу жолында Абай мектебі
айрықша өнеге тастады. Қазан төңкерісі қарсаңындағы елу ... ақын ... ... ақын сөзі ... күшке айналуы кездейсоқ емес. Бейбіт әуезді
ағартушылық сарыны уақыт оза келе арқыраған күрес ... ... ... аш, оян, ... жи деп ... ғылым-білімге, өнер жолына үндейтін
өлең жолдары енді бақыт — күресте, шын — ... — бас ... ... ... дейтін замана шындығынан, халық арманы, тарихи жағдай
ауқымынан ... ... ... айналады.
Батыстың отаршыл мемлекеттерінің түпкі саясатын нақты тану, әсіресе
бірінші дүние жүзілік соғыс тек ... ғана ... сол ... жолын ұстанған бүкіл қазақ зиялысына қатты әсер еткен еді. Бар
бақыт, бар ізгілік өнер-білімде ... ... ... ... ... елдің сырты таза" көрінеді екен.
Еуропа білімді жұрт осы ... жоқ ... о да ... ... ... ... ... түршіккен ақын. Тексере қараса,
бұл — бір күнде пайда болған ... ... ... ... ... сайын, жұрт білімденіп, қару-жарақ жетілген соң мүдде шектен ... жан өзін өзі "мен" ... ... "сен " ... ... бір елді таба алмайсың,
Бұл қайтіп әділетпен теңдеседі?!
Күш-қуаты, өнер-білімі шамалас ... ... бақ ... ... ... ... ... қару сайлауға ғана жұмсаса, үстемдікке
ұмтылса, ұсақ халықтардың, әлсіз жұрттардың көрер күні ... ... ... ... аңша қыруға", момынды құлдануға қызмет етеді. Ақын биіктен
барлап, тереңнен толғайды. Жауыз халық жоқ. Жат ... жоқ. Бар ... ... ... ... жатыр. Адамда ынсап та, мейірім мен
шапағат та мол. Алайда "мылтық билеп тұрғанда әділет жоқ". Адамзат оң ... ... ... ... түсуі үшін "ар түзейтін ғылым" керек. Сонда
ғана зұлымдыққа тоқтау салынбақ.
Шәкәрімнің мейір мен ... ... пен ... ... мен ... мен заман туралы толғаныстары екі ғасыр шегіндегі ... ... ... қалпын, бүкіл Түркістан өңіріндегі алдыңғы қатарлы, биік
өресін айғақтаса керек. Бүл кезде ... ... ел ... кертартпа
құбылыстар сияқты аса мәнді, бірақ кезеңдік ... ... ... адамзаттық мәселелерге, әлемдік тақырыптарға біржола ден қойған еді.
Бұл тараптағы Абай салған жол кеңейе, даңғылдана түскен ... ... ... ... ... тек ... қана емес, әлем халықтарының
поэзиясындағы, туыстас, ... ... ... ... ... ... құбылыс деп бағалануы ләзім.
Шәкәрім лирикасының тағы бір озық ... - ... те ... ... ... ... ... таңбаланар сыршылдық ақынның
алғашқы туындыларынан-ақ байқалған. ... ... ... ... ... ... ... жастық көңіл буы басым еді. Абай ... ... жаңа ... ... ... қалт ... қадағалап, терең
түсіну, Шығыс поэзиясын, оның ішінде әсіресе Хожа Хафиздің ... ... ... бұдан соңғы жерде орыс әдебиетін етене тану, орыс тілі
арқылы бүкіл Батыс сөз ... қол созу ақын ... ... қуат ... тану, дүние тану өз алдына, өнер мұраты туралы жаңа ... Енді ақын ... ... ... ден ... ... әлемін аша талдауға, — қуаныш, реніш, сүйініш, ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс, машақты, әділет пен
зұлымдық туралы ой түйеді. Өмір өріне шыққан ... ... ғана ... ... жеткен ақылман тұрғысынан өз еткеніне, соған орай, басы ... ... фәни ... баға береді. Шәкәрімнің бұл реттегі сырлары
мен толғаныстарын өмірінің соңына қарата жазылған, ел ішінде күні ... өз ... ... ең ... ... бірі ... ... қамсыз күндерім,
Сайран,
Сауықты рақат түндерім,
Сендерден не пайда?
Асқан
Алпыстан мынау жасымыз,
Қашқан
Шалдықтан ғаріп ... қай ... — бір ... бір ұлт ... ғана ... өмір заңын түйсінген,
тіршіліктің шектеулі кесімін мезгілінде байыптаған кез келген адамға ортақ
сыр. "Өмірдің жолы бұл", — ... ... Мұң бар, ... жоқ. ... ... демі ... табиғат толастамайды. Сенің ... ... да, ... алға ... жаны туыс тағы бір кісі дүниеге
келмек. Тіршілік мұраты – осы ... ... ... ... етіп өткізу.
Сен адамдық жолынан шықпасаң, ұрпағың да өз ... ... ... ... ... ... арқылуы туралы мұнды ... о ... ... ... ... ... сипатта. Құдайдың бірлігіне,
пайғамбардың хақтығына ... ... ... ... ... ең ... қазына — игі іс, ең үлкен мұрат - ұрпақ
жалғастығы деп танығанын ... Бұл ... өмір ... өнер ... толғаған көптеген өлендерінің негізгі арқауы болып табылады.
Қазақ реализмі Абай тұсында қалыптасты, ұлы ... ... ... ... ... ... ... әдіске
айналды десек, бұл реттегі Шәкәрім еңбегі тек ... ... ... ... ... ... жанрларға да қалам тартады. Ақынның
атын бүкіл қазақ даласына танымал еткен "Қалқаман — Мамыр" және ... ...... ... шын ... бақытсыз ғашықтар Еңлік пен Кебек, ... ... ... ескі ... өзінде ел арасына кеңінен тараса керек. Бұл
трагедиялық ... ... ... рет ... ... - Абай деп ... 1892 жылы "Дала уалаятының газетінде" (ғғ 29, 31-32, ... ... ... ... ... бір сөз" атты ... ... өзінің таным өресі, ой өрнегі түрғысынан ғана ... ... ... ... көркемдеу тәсілдері жағынан алып қарағанда да тек
Абайға ғана тән ... ... ... ... бұл ... ... деп пайымдайды. Оған дәлелдері де жоқ емес. ... ... ... ... шәкірт достарының атына телігенін, ... ... "Жаз" бен ... болдым мінеки" Көкбай атынан шыққанын еске
алайық. Оның ... 1892 жылы отыз төрт ... жаңа ... ... ... ... қисынсыз. Бұл лақап есімді кейін иеленсе керек. Әңгімені
Абай пайдасына шешуге негіз беретін ең басты дәлел оның ... ... ... ... ... ... - ... кейіпкерлері
Шәкәрім жазған "Жолсыз жазадағы" тұлғалардан мүлде басқа, тіпті кереғар
сипатта. Екі ... да ... ... ... ... ... екенін
ескерсек, бар ұқсастық осымен шектеледі, ... ... ... ... көркемдеу жүйесінен ешқандай бірлік таппаймыз. "Дала
уалаятындағы" хикая: "... Қазақ ішінде бәрі де ... ...... жер-суы да. Жақсы болды ма, ... ... ма, ... ... - ... ... ... Айтылмақ пікір газет бетіне
шықпаған. Бірақ ... ... ... жүр. ... ... сөз" деп
нақты атауға да болады, мінез-құлық жайы, тұрмыс-тіршілік кебі байыпталатын
басқа санды "Сөздерге" сілтеуге де ... ... ... ... ... жүрген бір сөз" және сол "Дала ... ... тағы бір ... - ... поэмасының сюжеті нақпа-нақ
баяндалатын, ... ... сөз ... ... ... ... турасынан" – екеуі де Абай прозасының үлгілері ... ... ... ... ... ... түсетін, әдебиет тарихын
байытатын өзгеше екі әңгіме туралы кеңінен сөз ... ... еді, біз ... соң, жол-жөнекей ғана айтып отырмыз. Көптен ойда жүрген, өзіміз ... ... ... көп ... ... жаңа ғана ... туып ... Шәкәрім поэмалары туралы азғана сөз.
Шәкәрімнің үш поэмасы да ... - ... ... - ... - Айсұлу") ескі қазақ тұрмысынан алынған. Бірақ бұлардың
ешқайсысы да тарихи ... ... ... ... - фон ... автордың
баса назар аударғаны - әлеуметтік мәселелер, мінез-құлық ... ... ... ... - ... ... жырға бейім, "Еңлік -
Кебек" — әлеуметтік дастан, ал ... - ... - ... ... ... - Мамыр" 1912 жылы Семейде, "Жәрдем" ... ... ... ... жазылған уақыты белгісіз. Өз
ізбасарларының творчествосын жіті ... ... ... ... -
Мамырды" оқығаны, пікір айтқаны турасында ешқандай дерек жоқ. Әйткенмен,
поэма екі ... ... ... ақын ағаның көзі тірісінде туған сияқгы.
Шәкәрім шығарманың бас ... бірі - ел ... - ... қарт ... ... жол ... шалдыққан сәтін сипаттай отырып, оны ... ... ... көз алдында тұрған жоқ па, - Қойдыңдар
Абайға да не ... Рас, ... алғы ... ... "Өлгенді
тірілтпесем де, өшкенді жандырғандай болсын деп, биыл жүз тоқсан жыл болып
ұмытылған істі алдыңызға ... - деп ... Бұл ... кітаптың басылған
жылы туралы айтылып отырғаны аңдалады. "Енлік - Кебек" те ("Жолсыз жаза")
сол баспадан, сол 1912 жылы ... ... Бұл ... ... ... соң ... ... өзі ескертеді. Ал "Нартайлық - Айсұлу"
аталмыш екі поэмадан соң, ... ... 1929 жылы ... ... ... ... ... қолжазба қалпында жетті. (Ескерте кетейік,
"Нартайлық - ... - ... атын ... ... өте ... ... жігіт пен Мамыр қыздың махаббат ... ... ... де нақты. "Мың жеті жүз жиырма екінші жыл, - ... Сыр ... ... - ... ақын. Трагедиялық тағдыр шешімі қазақ тарихындағы ең
бір қаралы жылдарға сәйкес келеді.
Мың жеті жүз жиырма үшінші жыл
Атысқан қазақ, қалмақ - мұны да ... ... Суан ... ... соғысқа дым айлашыл.
Қазақты ол соғыста қалмақ алды,
Үш есенің екеуін қырып салды...
Көршілес түркі халықтары қалмақ деп ... ... ... жұрты —
ойраттармен жауласу тым арыдан басталған. Жошы ұлысының ыдырау ... ... ең ... ... ... ... болды. Ал моғол
одағы бұзылып, оның құрамындағы түркі руларының басым көпшілігі, ... ... ... қайта енген кезде қазақ пен ... ... ... ... дерлік жеңіліске ұшырап отырған, кейде, тіпті алым
төлеп, бодан болса да, елдігінен айрылмаған ойраттар ХVІІ ... ... ... күш ... ... киіз ... ... екі жұрт арасында
атадан балаға озған, екі жақ үшін де өлшеусіз ... ... ... ... ... жүз елу ... соғыс осы кезеңнен басталып, жаулық түбі
аяусыз геноцидқа ұласқан, қазақ пен қалмақ ... ... ... ғана ... ... ... ... айналған еді. Ақыры кеселді
түйінді құдіретті көршілер шешеді. Ойрат халқы жер бетінен мүлде ... ... ... туы ... ... болуы да мүмкін еді.
Оның айқын дәлелі — Ақтабан шұбырынды. ... ... ... ... ... тоқсан бес жастағы "ел ағасы, әрі би, әрі ғұлама" Әнет
Бабаңның өзі "көшке ере ... ... дөң ... қала ... — Кебек" шығарманың сюжеттік желісіне қатыссыз, пролог ... ... ... адам ... ... таса,
Өлді, өшті оны ешкім ойламаса,
Ол кетсе де белгісі жоғалмайды,
Керектісін ескеріп, ... ...... ... ... кіреді оған да жан.
Ақылдың өсіп-өніп, зораймағы
Көрген, білген нәрседен ғибрат алған.
Сол ... ... ... ... ойға қалдырар, ғибраты мол
хикая - Еңлік пен Кебектің тағдыры. Шығарманың ... ... ... ... ... замана кейпін нақтылау, оқиғаның ескі күндерде
өткенін, ендігі жерде ел ... ... ... ... ... ... түсу үшін хикаяның өмірлік фонына ... мән ... ... тарихи ақпар жасап, Ақтабан шұбырынды күндерін, елдің қырғынға
ұшырап, азып-тозуын ... ... ... қайтадан күш жинап, жауға
қарсы аттанғанын, үлкен жеңістерге жеткенін ... ... ... - ... ... ... ... Еңлік — Кебек трагедиясына себеп болған
қоғамдық, әлеуметтік жағдайларды ... ... да, ақын ... ... ... ... шығыс облыстарға ауа ... ... ... ... ... ... өкімет құлап, әркім өз басына би болған
замандағы бұл қақтығыс ел мүддесінен емес, ру мүддесінен, ағайынға ... ... ... алу ... ... еді. ... тар ... тек
отырып, аштан қырылмадың деп Тобықтыны кінәлау қиын, бірақ кең қонысының
бір өңірін қаны ... ... ... ... ... да ақтау мүмкін
емес. Енді ағайын арасында аяусыз күрес басталды. Дәл ... ... ... ақ ... ... Тобықты жігіті Кебек пен Матай қызы
Еңліктің ... ... ... ... да ... "Еңлік — Кебекте" де, "Қалқаман — Мамырда" да жеке бас
трагедиясы халық трагедиясының бір ... ... ... Қиын хал, қат-
қабат драма нақгы бір кейіпкердің зұлымдығынан туындамайды. Сол ... ... ... ... ... адамның әрекетінен де ештеңе
өнбейді. Бабаң - ел қамқоры, ағайын панасы. Алайда әдет-ғұрып заңына тоқтау
сала алмайды, ... оққа ... ... ...... кейіпкер,
бір өзінің емес, Тобықтының қамын жейді, ... ... ... ... ... ол да ... ... өлімге қияды. Тіпті, Мамырды атып
өлтірген, ... өлім ... ... ... ... ... өзі
қалыпты ұғымдағы "ұнамсыз кейіпкер" емес. "Өзі ... ... ... ... -
деп сыпаттайды Шәкәрім. Канпезер еді, қаражүрек еді демейді. Өйткені ол -
ата салтының, патриархалдық ... ... яғни ... мен ... ... бас ... де өз ... сай сыр-сипатта. Бірақ
өз ортасының әдет-салтын аттап өтіп, махаббат бостандығына ұмтылады. Бұлар
да құрбан - ... ... ... ... ... ... біле тұра
басқа жол тандамаған, махаббатынан айнымау арқылы ажалға қарай қадам ... ... ... кесек. Қандай сипат, кандай тұрпатта көрінсе де,
Шәкәрім бейнелеген кейіпкерлер толыққанды реализм ... ... ... ... ... атап ... бір жетістік - Шәкәрімнің психологиялық
талдау шеберлігі.
Айшықты сөздің қас зергері Шәкәрім екі поэмасында да ... ... ... жүгінеді. Бұл — мазмұнға сай таңдалған трагедиялық халді,
өзгеше сезім толқынысын алып ... ... ... да ... жеткізер
ең ұтымды түр екеніне көзіңіз жетеді. Поэмалардың ... ... ... - ... ... ... шеберге ғана тән салқын сабыр, сөз
нарқы нақты байыпталған суреткерлік, өткен тарихты, көне ... ... ... ... ... ... ... бай, драмаға толы, жанды
тұлғалары нақты дараланған, қаламгерлік мұрат айқын таңбаланған ... да ... таң ... ...... - ... ... 652 жол,
ал "Қалқаман - Мамыр" бұдан екі еседей кем — 372 жол. ... осы ... ... ... сыйған.
"Оятқан мені ерте Шығыс жыры", - деп, "Жасымнан жетік ... ... — деп, ... төл ... ... ең ... өнеге мектебін
нақты атаған, классикалық тәжік-парсы поэзиясын да, тамырлас, ... ... ... ... ... әдебиетін де терең таныған
ақынның айрықша қадір ... ... Хожа ... Физули мен Науаи
болатын. Шәкәрімнің Фердауси мен Сағдиді де, Хожа Ахмет Иасауи мен ... да ... ... күмәнсіз. Осы жұлдыздай жыпырлаған көп ақын
ішінде ... ... ... ... ... ... ... Гетені де,
Россиядағы Пушкинді де баураған, жаңа дәуірдегі Еуропа поэзиясына үлкен
ықпал жасаған Хожа ... ... ... ең ... ұстаздарының бірі
санайды. Үнемі ... ... ... ... өмірінің ең соңғы
күндерінде де Хож Хафизді аузына алады, оны түсінде ... ... бұл ... ... фәнилік жарықтан бақилық даңққа өтудің белгісі деп
біледі.
Шәкәрімнің шығыс тақырыбындағы ең ... ... ... - ... жылы ... журналында жариялаған). Түп негізі Физулиге барып
тірелгенімен, бұл еңбекті қазіргі ұғымдағы аударма деп айту қиын. ... ... ... хикаясы Низамиге де, Науаиға да шабыт берген. Шығыстың
сөз зергерлерінің жыр жарысы нәзира ... ... ... ең ... жаңа ... табу ... жаңа жол ... белгілі сарынды өзгеше түрге
бөлеу, өзіндік бояумен бейнелеу десек, Шәкірім қалдырған "Ләйлі - Мәжнүн"
дастаны мың ... ... бар ... сюжеттің ең соңғы көрінісі, ... ... ... ... ... ... іздеп, Дүниені көздеп, Екі жаққа үңілдім", —
дейтін. Абай мектебінен ... ... Абай ... ... ... де
екі жаққа бірдей назар салады, әлемдік сөз өнерін ... оның ... ... сіңіруге, ел игілігіне айналдыруға күш ... ... ... ... кетті" деген ақын аға ізімен, өмірінің ... ... ... оның ... әсіресе орыс әдебиетіне айрықша
ден қояды. Тек көркемдік танымда ғана емес, қоғамдық ... да, ... ... ... орыс ... ... ұстанады. Қасиетті
синод Лев Толстойды дінсіз деп жариялаған ... ... ... ... - ... сөз тек ... ғана қатысты емес.
"Толстой кәпір емес, кәпір өзің", "Ақиқат сырымды ... ... ... ... ... - аққа ... әділетке, ерікті ойға қарсы
реакцияшыл көзқарасты, зорлық-зомбылық атаулыны айыптайтын азаматтық ұран.
Шәкәрімнің қаламгерлік қызметі тек ... ... ... ... сан салалы. Оның суреткер ретіндегі мұрасының
бір тармағы — проза болса (әйел ... ескі ... ... ... жағдай туралы жазылған "Әділ - Мария" повесі), автор мүлде басқа
тұрғыдан көрінетін тағы бір мол арна — ... пен ... Бір ... ... ... ... қамту, бәрін айту мүмкін емес.
Ғалам болмысы, замана тұрпаты, адам табиғаты һәм мұсылмандық шарты,
ар, иман, ұждан сынды үш ... ... ... ел ... туралы көп
толғанған Шәкәрім өмірдің мәні, дүниенің баянсыздығы жайында да көп жазған
еді.
Қайғы емес қаза,
Болмаймын наза,
Ноқталы басқа бір ... — деп, жас ... ... ... ... ақынның, алпысқа аяқ артқан шағында: "Қаласың қай сайда..." -
деп, өз ... ... ... ... ақынның қайғылы қазаға ұшырауы да,
көмусіз, отыз жыл бойы ойпанда, құр құдық түбінде қалуы да шын ... ... жан ... Тағдырға көнбек", - деген ... өзі. ... ақын ... Ең үлкен қайғы, шын трагедия — Шәкәрім мұрасының елу
жыл бойы жабулы жатуы. Қысастан өлген ақын жаны бір сәт қана азап ... ең ... ... ... ... қоса ... ... жарты ғасыр бойы жапа көріпті. Сол кемістіктің орны енді ғана
толып отыр.
Әдебиеттер тізімі
1. Құдайбердіұлы Ш. ... ... ... һәм ... ... Әбен Е. Дала даналары, Алматы: Қазақстан даму институты, 2001 – 460 б
3. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы: оқу құралы. ІІ ... ... ... 2002 – 455 ... ... Ө. ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті: оқу құралы,
Алматы: Қазақ Университеті, 2002 – 430 ... ... С. ... саясы құқықтық ой – пікір тарихының өзекті
мәселелері, Алматы: «Білім», 2004 – 128 б
6. Уеллер Чарлз. Қазақ халқының ... ... ... ...... ... орталығы, 2003 – 129 б
7. Әбдіғаиұлы Б. Шәкәрімнің жұмбақтары. /Б. Әбдіғазиұлы//Қазақ тілі мен
әдебиеті, 2001 - № 12
8. Қалиев С. Алтынсарин Ы. мен ... ... ... ... /С. Калиев// Ұлт тағлымы 2002 - №2
9. Қожамберлиев Б. Шәкәрім философиясындағы рухани болмыс мәселелері /
Қожамберлиев Б// Ұлт ... 2003 - ... ... Д. ... Шәкәрім Шыңырау / Сейсенұлы Д// Егемен
Қазақстан, 2003 – 25 маусым
11. Сейсенова А. Шәкәрім мен Гете поэзиясындағы ғалам суреттері, /Сейсенова
А.// ... тілі мен ... 2003 - № ... Қамбарбекова Ғ. Үш алып үйлесімі: Ұлы ақын нәр алған үш арна
/Қамбарбекова Ғ// Абай, 2004 - № 2

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шәкәрім құдайбердіұлы шығармаларының поэтикалық ерекшеліктері27 бет
Абай тұлғасы8 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының тәрбие жайлы ойлары30 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абай - аудармашы. Абайдың орыс ақын-жазушыларынан аударған аудармалары25 бет
Абай және Шәкәрім – сазгерлік өнер мәселесі61 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь