Жеткіншек жас аралығындағы психологиялық мінез-құлық ерекшеліктері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1МІНЕЗ.ҚҰЛЫҚ ЖӘНЕ ОНЫҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1 Мінез.құлық формалары және оның жүйелілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Мінез.құлқы үйлеспеген жеткіншектерге сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... 12

2 ЖЕТКІНШЕК ЖАС АРАЛЫҒЫНДАҒЫ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ МІНЕЗ.ҚҰЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.1 Жеткіншек шақ және оның ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
2.2 Жеткіншек шақтағы мінез.құлықтың психологиялық
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
2.3 Жеткіншек жастағы балалардың девиантты мінез.құлық
ерекшеліктерін айқындаудың әдіс.тәсілдері және түзетуге
ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
Кіріспе

Мектеп психологиялық қызметінің алдында тұрған күрделі проблемалардың бірі - жеткіншек жасындағы оқушылар жас ерекшеліктерін ескере отырып, оларға дер кезінде қажетті психологиялық көмек көрсету. Мектеп психологтарының осы салада жүргізетін жұмыс мазмұнын анықтау үшін осы жас кезеңінің ерекшеліктерін және әр жеткіншектің өзінің алдында тұрған қиындықтарды зерттеу қажет.
Психологиялық қызметті ұйымдастыру үлгілері және балаларды зерттеуге пайдаланылатын әдіс-тәсілдер жүйесі қазіргі кезде жан-жақты зерттелінуде. Оның негізін құрушылар И.В.Дубровина, З.А.Малькова, В.М.Вульфсон, К.Р.Рональдо, Г.Б.Радионов, И.А.Соколова, А.С.Овчинников, И.О.Татур, М.Р.Битянова, Л.И.Прихожан, Р.С.Немов, В.Г.Гильбух, Е.И.Рогов, Р.Римский, С.Римская т.б. ғалымдар өз еңбектерінде психолог қызметінің мақсаты мен міндеттері, психологиялық қызметтің моделі, мектегі психологияльщ қызметтің мазмұны мен зерттеу жүргізуде пайдаланылатын әдістемелері анықталған. Бұл ұсыныстардың негізгі қағидалары мектеп психологиялық қызметінде кеңінен қолданылып жүр. Сонымен қатар әр жас кезеңінің өзіне тән көптеген ерекшеліктері бар.
Жеткіншек жас кезеңі психолог қызметінде ерекше орын алатындығы дәлелденген.
Жеткіншек жас кезеңі «өтпелі кезең», «қиын жас», «пубертаттық жас» деген аттармен аталып, осы кезде балалардың ересектіккке өтуіндегі проблемалары көрсетіледі. Бұл проблемалардың барлығы осы жас кезеңінде өтетін психофизиологиялық өзгерістер, жыныстық жетілу процестерімен байланысты. Мектеп психологтары осы қиындықтардың теориялық негіздеріне қанық болғанымен дәл көмек көрсетуге, әр баланың проблемасының ерекшеліктеріне толық түсінуге негіз болатын қазақ тіліндегі оқулықтар мен әдістемелік құралдардың тапшылықтары қосымша кедергі болып отыр. Тек соңғы кезде С.Х.Бектенгалиева, Н.Қ.Ддгарова «Бала бақшадағы психологиялық қызметті ұйымдастыру» кітабы, жақында жарық көрген әдістемелік құралдар Л.К.Көмекбаеваның «Психологиялық қызметті ұйымдастыру», Т.Р.Нұрмұхамбетова, Ш.Е. Рсмаханбетова «Тәжірибелік психология» кітабы осы олқылықты толықтыруға мүмкіндік жасап жатыр.
Дегенмен жеткіншек жас кезеңінің қыр-сырын нақты көрсететін құрал жоқ. Осы жұмысқа біршама даярлықтан өту үшін дипломдық зерттеу тақарабын «Жеткіншек жас аралығындағы психологиялық мінез-құлық ерекшеліктері» деп анықтадық.
Зерттеу объектісі: білім беру жүйесіндегі психологиялық қызмет.
Зерттеу пәні: мектеп психологиялық қызметінің мазмұны.
Курстық жұмыстың мақсаты - Жеткіншек жас аралығындағы психологиялық мінез-құлық ерекшеліктерін анықтау, диагностикалау әдістерін жүйеге келтіру.
Бұл мақсат келесі міндеттер арқылы нақтыланды:
- мінез-құлық формалары мен оларға әсерін тигізетін факторларды анықтау;
- мінез-құлық үйлеспеушілігі себептерін балалардың жас ерекшеліктеріне байланысты жүйеге келтіру;
- мінез-құлық ауытқуларын диагностиклау әдіс-тәсілдерін анықтау;
- мектеп оқушыларының мінез-құлық ерекшеліктерін зерттеу;
- жеткіншектердің даму ерекшеліктерін ескере отырып психологиялық қызмет көрсету проблемасы бойынша ғылыми-әдістемелік еңбектеді талдау;
- мектеп психологі жеткіншектер ерекшеліктерін зерттеу жұмысының негізін құратын психодиагностикалық әдістемелерді іріктеп алып, оларды жүйеге келтіру;
- жеткіншек жасындағы мектеп оқушыларының жекелік психикалық қасиеттерін зерттеп, ауытқуы байқалған балаларға көмек көрсету жолдарын анықтау.
Зерттеу барысында келесі психологиялық ғылыми зерттеу әдістері қолданылды: психологиялық ғылыми еңбектерді теориялық талдау, оқушылардың жекелік қасиеттерін зерттеуге Шмишек, Стреляу тестерін пайдалану жолдарын үйрену, «Әлеуметтік мазасыздану шкаласы» әдістемесі, балалардың мазасыздану деңгейін пиктограмма және басқа әдістемелер көмегімен зерттеу, жиналған мәліметтерді талдау, нәтижелері бойынша түзету-дамыту жұмыстарын жүргізуге арналған материалдарды жинақтау.
Жоспарланған зерттеу жұмысы екі кезеңде ұйымдастырылды.
Бірінші кезеңде жеткіншек жас кезеңіндегі оқушыларының жекелік және жас ерекшеліктері жүйелі түрде зерттелінді және оларды анықтауға арналған психодиагностикалық әдістемелер жинақталды.
Екінші кезеңде психологиялық қызмет көрсету жүйесі арқылы балалардың жас ерекшеліктеріне байланысты көрініс беретін ерекшеліктері зерттелініп, балалардың психологиялық портреті жасалынды, жеткіншектерді зерттеуге және түзету-дамыту жұмыстарын жүргізуге негіз болатын әдістемелер жүйеге келтірілді.
Жалпы білім беретін мектептерде оқитын оқушылардың әрқайсысының өзіне тән жеке даралық ерекшеліктері бар. Сондықтан мектеп психологі алдында тұрған проблемаларының бірі - мінез-құлқында эмоционалдық үйлеспеушілігі бар балаларға тиімді көмек көрсету. Бұл проблеманың аспектілері психологияда жан-жақты талданған. Оған үлес қосқандар И.Кант, Э.Торндайк, И.П.Павлов, К.Роджерс, А.Маслоу Л.Е.Личко т.б. ғалымдар.
Қазіргі кезде тәжірибелік психологияда қолданылатын әдістемелер жинақтары қазақ тілінде жоқтың қасында. Сондықтан оқушылардың мінез-құлқындағы үйлеспеушілікті диагностикалау өте қиын болып отыр, ал мінез-құлқында ауытқуы бар балаларға дер кезінде көмек көрсетудің маңызы үлкен екенін дәлелдейдің қажеті жоқ проблема екені баршаға аян.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Күлсімбаева Г. Жеткіншектердегі агрессия мәселесі // Вестник КазНУ им. Аль-Фараби. – 2004. №3
2. Дроздов А.Ю. Агрессивное поведение молодежи в контексте социальной ситуации. - М., 2001
3. Фельдштейна Д.И. Психология современного подростка. - М: Педагогика, 1987
4. Бютнер К. Жить с агрессивными детьми. - М., 1995
5. Психология. Оқу құралы. Түркістан, 1998 ж. 94 бет;
6. Психология негіздері. Оқу құралы. Түркістан, 2000 ж. 120 бет;
7. Жалпы психология. Дәрісбаян жинағы. Алматы, Заң әдебиеттері, 2004 ж. 350 бет;
8. Жалпы психология. 1001 тест. Алматы, 2004 ж. 120 бет;
9. Жалпы психология. Дәріс тақырыптарын шұғыл тексеру тестілері. Кентау, 2005 ж. 62 бет;
10. Психология негіздері. Оқу-анықтамалық құрал. Алматы, Заң әдебиеттері, 2007 ж. 120 бет.
11. Столяренко Л.Д. Основы психологии Ростов-на-Дону: Феникс 2005. сс.150-156, 639-640.
12. Бап-Баба С. Жалпы психология. Алматы, 2006.
13. Бап-Баба С. Психология негіздері. Оқу-анықтамалық құрал. Алматы, 2007.
14. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы. / Ред. басқарған А. Петровский. – А., Мектеп, 1987.
15. Мухина В.С. Мектеп жасына дейінгі балалар психологиясы. – Алматы, 1986.
16. Б.Жолмаханов. “Қиын”оқушыны тәрбиелеу // Бала тәрбиесі № 5 , 2005, 40-бет.
17. Г.Аязбекова. “Қиын ”баланы тәрбиелеу жолдары .// Білімдегі жаңалықтар №1, 2005, 30-бет.
18. Қалиева Г. “Қиын” оқушы тәрбиесі // Қазақстан мектебі 2007, № 1 ,61-62 бет
19. Юсупова И. “Қиын” оқушы қайдан шығады // Қазақстан мұғалімі 2006 қараша,5-бет.
20. Қалиева Г .Тәрбиесі қиын баламен жұмыс // Қазақстан мектебі 2006,№ 11.
21. Оразбаева Е “Қиын” оқушылармен педагогикалық қарым-қатынастағы белсенді спорттың рөлі // Бастауыш мектеп 2006 № 11 , 18-20 бет.
22. Қазбеков Ж . “ Қиын ” бала тәрбиесі // Валеология 2007 № 3 ,18
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Психология пәнінен
Тақырыбы: Жеткіншек жас аралығындағы психологиялық мінез-құлық
ерекшеліктері
Тексерген:_____________________
Орындаған:_____________________
Астана, 2015
Мазмұны
|Кіріспе.............................................................| 3 ... | |
| |5 ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... КӨРСЕТКІШТЕРІ.......... |5 ... ... ... және оның |12 ... | ... ... ... жеткіншектерге | ... |18 |
| |18 |
|2 ... жас ... психологиялық мінез-құлық | ... ... | ... ... шақ және оның | ... |24 ... ... шақтағы мінез-құлықтың психологиялық | ... ... | ... ... ... ... девиантты мінез-құлық |36 |
|ерекшеліктерін айқындаудың ... және ... | ... ... | |
| | ... |
|........................................ | |
| | ... ... | ... | |
| | ... ... ... алдында тұрған күрделі проблемалардың
бірі - жеткіншек ... ... жас ... ... ... дер ... қажетті психологиялық көмек көрсету. Мектеп
психологтарының осы салада жүргізетін ... ... ... үшін осы ... ... және әр ... ... алдында тұрған
қиындықтарды зерттеу қажет.
Психологиялық қызметті ұйымдастыру үлгілері және балаларды зерттеуге
пайдаланылатын әдіс-тәсілдер жүйесі ... ... ... ... ... ... И.В.Дубровина, З.А.Малькова, ... ... ... ... ... ... Р.С.Немов, В.Г.Гильбух, Е.И.Рогов, Р.Римский,
С.Римская т.б. ... өз ... ... ... ... ... ... қызметтің моделі, мектегі психологияльщ қызметтің
мазмұны мен зерттеу жүргізуде пайдаланылатын әдістемелері анықталған. ... ... ... мектеп психологиялық қызметінде кеңінен
қолданылып жүр. Сонымен қатар әр жас ... ... тән ... ... жас ... психолог қызметінде ерекше орын ... жас ... ... ... ... ... «пубертаттық жас»
деген аттармен аталып, осы кезде ... ... ... ... Бұл ... барлығы осы жас ... ... ... ... ... ... ... психологтары осы қиындықтардың теориялық негіздеріне
қанық болғанымен дәл ... ... әр ... ... ... түсінуге негіз болатын қазақ тіліндегі оқулықтар мен
әдістемелік құралдардың тапшылықтары қосымша кедергі болып отыр. Тек ... ... ... «Бала бақшадағы ... ... ... жақында жарық көрген әдістемелік құралдар
Л.К.Көмекбаеваның «Психологиялық қызметті ұйымдастыру», Т.Р.Нұрмұхамбетова,
Ш.Е. ... ... ... ... осы ... ... жасап жатыр.
Дегенмен жеткіншек жас кезеңінің қыр-сырын нақты көрсететін құрал жоқ. ... ... ... өту үшін дипломдық зерттеу тақарабын «Жеткіншек
жас аралығындағы психологиялық мінез-құлық ... деп ... ... білім беру жүйесіндегі психологиялық қызмет.
Зерттеу пәні: мектеп психологиялық қызметінің мазмұны.
Курстық ... ... - ... жас аралығындағы психологиялық
мінез-құлық ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... арқылы нақтыланды: 
- мінез-құлық формалары мен оларға әсерін тигізетін факторларды
анықтау; 
- мінез-құлық ... ... ... жас ... ... келтіру;
- мінез-құлық ауытқуларын диагностиклау әдіс-тәсілдерін анықтау;
- мектеп оқушыларының ... ... ... ... даму ... ескере отырып психологиялық
қызмет көрсету проблемасы бойынша ғылыми-әдістемелік еңбектеді ... ... ... ... ... ... ... құратын психодиагностикалық әдістемелерді ... ... ... ... жеткіншек жасындағы мектеп оқушыларының ... ... ... ... байқалған балаларға көмек көрсету ... ... ... ... ... ... әдістері
қолданылды: психологиялық ғылыми еңбектерді теориялық талдау, ... ... ... ... Стреляу тестерін пайдалану жолдарын
үйрену, ... ... ... ... балалардың мазасыздану
деңгейін пиктограмма және басқа әдістемелер көмегімен зерттеу, ... ... ... бойынша түзету-дамыту жұмыстарын жүргізуге
арналған материалдарды жинақтау.
Жоспарланған зерттеу жұмысы екі кезеңде ұйымдастырылды.
Бірінші ... ... жас ... ... жекелік және
жас ерекшеліктері жүйелі түрде зерттелінді және оларды анықтауға арналған
психодиагностикалық әдістемелер жинақталды.
Екінші кезеңде ... ... ... жүйесі арқылы балалардың
жас ерекшеліктеріне байланысты көрініс ... ... ... ... портреті жасалынды, жеткіншектерді зерттеуге және
түзету-дамыту жұмыстарын жүргізуге негіз болатын ... ... ... беретін мектептерде оқитын оқушылардың әрқайсысының өзіне
тән жеке даралық ерекшеліктері бар. ... ... ... ... проблемаларының бірі - мінез-құлқында эмоционалдық үйлеспеушілігі
бар балаларға ... ... ... Бұл проблеманың аспектілері
психологияда жан-жақты талданған. Оған үлес ... ... ... ... ... ... т.б. ... кезде тәжірибелік психологияда қолданылатын әдістемелер
жинақтары ... ... ... қасында. Сондықтан оқушылардың мінез-
құлқындағы үйлеспеушілікті диагностикалау өте қиын ... ... ал ... ауытқуы бар балаларға дер кезінде көмек көрсетудің ... ... ... қажеті жоқ проблема екені баршаға аян.
1. МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚ ЖӘНЕ ОНЫҢ НЕГІЗГІ КӨРСЕТКІШТЕРІ
1.1 Мінез-құлық формалары және оның ... адам жеке ... ... оның ... өзіне тән
ерекшеліктермен сипатталады. Мінездеген ... ... грек ... шыққан. Оның негізгі ... ... ... Сондықтан мінез дегеніміз әрбір адамның
жеке басына тән даралық ерекшілік екенін ғылым тарихында алғаш рет ... ... - ... грек ... Теофраст. Бірақ ол мінезді адамның
адамгершілік сапасына тән ... деп ... ... ... пікірлерін ең бірінші болып
француз ғалымы Л.Бен жүйеге келтірген. Ол ... ... ... тұлғаның ақыл-ойы мен сезімінің және ерік ерекшілігінің көрсеткіштері
деп санады. ... ... ... ерік ерекшелігі десе, ал орыс медигі
әрі психолог П.Ф.Лесгафт, ерік қасиеті деп ... ... ... ... отырып, оны адамда дүре пайда болатын қасиет деп,
туа біте пайда болатын қасиеттер мен әр ... өз ... жүре ... ... ... көрсетті.
Поланның айтуынша мінездің барлық сипаттары адамның тіршілік
жағдайларына байланысты ... ... ... ... ... жөнінде екі
пікір қалыптасып, олар осы уақытқа дейін ... ... ... келеді.
Соған қарамастан қазіргі зерттеулерде мінез адамның өмір салтына ... ... ... ... ... ... ... табиғи физиологиялық процестер ... ... ... қарастырылады. Темперамент - адамда туа пайда болатын
генотипті организм ... ... ... ... ... ... анықталады. Өйткені, жүйке жүйесі типтерінің сыр-сипаты темперамент
типтерімен бірдей. Мұның екеуі де дара ... ... ... Жүйке жүйесінің типі шыдамсыз болса - холерик, сергек болса -
сангвиник, ... ... - ... ... ... -меланхолик болады.
Сондықтанда, адамның мінез-құлқы оның темперамент типіне байланысты болуы
әбден ... - деп атап ... ... ... ... осы іс-әрекетпен айналысу
барысында оларда белгілі-бір мінез-құлық пайда болады. Адамның мінез-құлқын
түрлі жағынан суреттеуге ... ... ... басы мен аяғы
болады. Адамның мінез-құлық детерминациясын түсіндіру үшін мотивацияның
көптеген психологиялық теориялары қолданылады. ... оқу - бұл ... ... ... себептерлен факторлардар талдау.
Мотивациялық теориялардың көбінде мінез-құлық ... 3 ... ... ... себебі бар мінез - құлық жекелік және
ситуациялы деп аталатын екі ... ... ... Жекелік фактор - жеке ... ... ... ... ... ... ... фактор - сыртқы, яғни, адамның айналасындағы жағдайлар
(басқа адамның мінез-құлқы, бағасы, қатынасы, физикалық ... ... ... ... ... ... Эдвард, Лиси,
Ричард және Руян "өзіндік детерминация және ішкі мотивация" теориялары мен
түсіндіреді. Ол бойынша, ... екі типі және оған сай ... екі типі ... Сыртқы мотивация және оған сай мотиві бар немесе себебі бар мінез-
құлық.
2. Ішкі мотивация және оған сай мотиві бар ... ... бар ... ... ... ... детерминациясындағы негізгі
акцент белгілі-бір мінез-құлықтың орындаудан ... ... ... ... жағымсыз жағдайларға негізделеді. Сыртқы және ішкі мотивациялардың
мінез-құлыққа және психикалық процестерге әсерін кесте ... ... ... Ол ... 1- ... ... 1. ... және ішкі мотивациялардың мінез-құлыққа және
психикалық процестерге әсері
|Сыртқы мотивацияның ... ... ... әсері ... ... ... ... ... ... бар ... себебі бар мінез-құлық оған пайда |
|мінез-құлық сыртқы күш ... әсер ... ... жоқ ... ... кейін тоқтап |де, біраз уақыт созылуы мүмкін ... | ... бір шама жай ... қиын тапсырмаларды таңдайды. |
|тапсырмаларды таңдайды, | ... оны ... ... | ... ғана ... | ... алгоритмизациясының дәрежелері ... ... ... ... әсер ... ... Алгоритмдік |Эвристикалық әдістерді ... ... ... ... ... ... орындалуын жеңілдетеді. |
|іс-әрекеттердің орындалуын | ... | ... ... | ... ... | ... төлендетеді. | ... ... ... ... ... ... |
|Спонтандылықты төмендетеді | ... ... ... ... ... ... пайда болады, қуанышты. |
|кезінде жағымсыз эмоцияларда|Қозу туады т.с.с. ... ... | ... оқу |
| ... ... кезінде мектеп |
| ... ... ... және |
| ... ... ... ... |
| ... ие ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... сыйлауы. Ішкі мотивацияның болуы |
| ... ... ... ... ... мен ... жүйелілігін Выготский
Л.С. келесі ретпен схемалық түрде ... Кең ... ... ... ... Сыртқы (экстрапсихикалық)
б) Ішкі (интрапсихикалық):
в) спонтанды түрі
г) еркін түрі. (Тар мағынасындағы жоғары психикалық функция)
2. Мінез-құлықтың жоғары формасы 
Түрлері:
1. Әлеулеттік
2. Даралық.
3. Мінез-құлықтың ... ... ... ... ... ... ... примитивті
б) жоғары
4. Мінез-құлықтың табиғи формасы (реактивті мінез-құлық)
5. Эледаентарлы психофизиологиялық функция.
Жоғары психикалық функцияның құрылымы
1. Мәселе және ... ...... қару ... ... ... Мағынасы :
Түрлері:
1 Сөздердің мағынасы:
а) заттық қарау (денотативті мағынасы)
б) сигнификативті мағынасы (сонымен қатар түсінік)
в) ішкі формасы (этималогиялық мағынасы) 
г) мазмүны
2. ... ... ... ... ... мағынасы
4. Жағдайдың мағынасы немесе
4. Байланыстылық (сайланыстыру іс-әрекеті):
Түрлері:
1. Затты шығару және қолдану
2. Белгілердің шығару және қолдану
5. Психологиялық функционалды жүйе: 
Қасиеттері:
1. ... ... ... ... ... ... ... құрылылы 
Түрлері:
1.Жүйелілік
2. Мағыналылық
Л.С. Выготский бойынша схемалық ... ... ... ... мен функцияларының жүйелілігін былайша талдауға болады: Жоғарғы
психикалық функция мінез-құлықтын ... ... ... ... ... Л.С. ... «жоғары психикалық функцияның дамуы мінез-
құлықтын жоғары формаларының ... екі ... ... деп ... - мәдениетті даму және ойлаудың сыртқы түрлерін меңгеру мен,
яғни, тілмен, жазумен, есеппен, суретпен көрінеді.
Екінші - дәстүрлі ... ... ... ... ес, ... деп
аталатын анық анықталмаған, шектелмеген ... ... ... ... осы аталғандарды балалардың мінез құлқының жоғары формаларының
даму процесі деп шартты түрде айтамыз. ... ... ... ... психикалық функцияны екі ... Кең ... - ... ... форлалары.
2. Тар мағынада - арнайы психикалық функция.
Л.С. ... ... ... ... және ... деген еңбегінде
жоғарғы психикалық функция ... ... ... ... тек қана оның ... ... жалпы заттық әрекет,
тіпті оны қолдану жоғары формаларға жатады. ... ... ... дәл анықтала берлеген, ол - «дәл анықтама ғылыми ... ... ... мен империкалық және ... ... - ... ... соң, бұл ... ЛР.Лурьа
шешуге тырысты. Ол Выготский ... ... ... психикалық
функцияларға дәл және соңғы анықтама береді. Сонымен, жоғары психикалық
функция — бұл ... өзін ... ... ... шығуы жағынан
әлеуметтік болып табылады, қалыптасуы бойынша байланысты және құрылу тәсілі
бойынша ерікті, саналы. АР.Лурия ... ... ... ... ... ерекшелінеді. Мінез-құлықтын жоғары формаларының ерекшелігі
өзінің мінез-құлықтын басқару үшін жасанды, көмекші құралдарды қолдануында.
Жасанды ... ... ... жаңа формаларын анықтаудың
формалары болып табылады.
Мінез-құлықтын жоғары формаларының түсінігіне келесілер кіреді:
а) ... ... ... іс-әрекет.
б) символикалық іс-әрекет.
в) өзіндік жоғары психикалық функция.
г) жоғары әлеуметтік функция (интерпсихологиялық функция)
Л.С.Выготский мінез-құлықтын ... ... ... тіл ... ... деп айтады. Выготскийдің концепциясын талдау негізінде
құлықтын формалары, функциясының жіктелу схемасы:
Сызба 1. Мінез-құлық формалары мен ... ... ... ... ... ... ... тек қана шартсыз
емес, шарттыда рефлекстерді жатқызды. Сонымен қатар, ... ... ... ... психикалық жағдай күрделі өмір жағдайына байланысты пайда
болады. Олар мінез-құлықпен әрекетті ... ... олар ... ... және жасқа байланысты түрлі ұзақтықпен көрінеді, сонымен қатар
интенсивтіліктің оптималды ... не ... не ... үйлесімсіздік келесі жағдайларда пайда болады:
1. Бұл жағдай күрделі құрылымнан, құрамнан тұрады. Үйлесімсіздік
психикалық жағдайды ... ... ... ... ... ... өмір әрекетіндегі ... ... ... ... ... типтің фазалық процестерімен, екі
еселенудің өсуімен және жоғары ... ... ... ... ... және психологиялық сипаттардың когеренттігінің
жоғарылылығымен, ... ... ... ... бір ... ... яғни стабилизациялану жаққа және әрекет
нәтижесінің жоғарырылығы ... ... ... және ... ... ... Бұл жағдайлар ... ... болу ... ... ... жас ... және ... ерекшеліктері
белгілі. Жас ерекшелік даму барысында. Құрам ... және ... ... ... мен ... ... жүреді. Даралық
даму барысында әрекеттік фактордың ролі күшейеді.
Сонымен қатар ауытқып бара жатқан мінез-құлықтын ... ... үш ... бар:
1. Кіші мектеп жасындағы оқушылардың негізгі әрекеті болып табылатын
оқу ... ... ... де ... ... болып қала беред. Яғни,
жеткіншектік кездегі оқуга құмарлық күлкілі ... ... ... ... ... ... қалады. Оқудағы жоғары белсенділік ауытқу
болып табылады.
2. Жеткіншектер әлі ... ... ... ... ... ... сөйтіп,
жеткіншектік кезенде ойын бірінші орынға шығады.
3. Көп жоспарлы айналмалы әрекет. Имтимді-жекелік және оқу-кәсібі
жақтарының дисбаланс тудыруы.
Дж. ... ... ... ... ... ... балалардың
әлеуметтік дасмуындағы ауытқудың түрлі типтерінің пайда болуы жақындау және
қашу мотивациялық механизмі арқылы қарастырылады. Осы мотивацияның ... - ... ... ... Дж. ... ... бұзылыстың үш
вариантын көрсетеді:
1. Бұл жақындасудын төмен ... ... ... ие ... ... ... болғанды қалайды. Бұл балалармен
ерте кезденгі жалғызды конструктивті және зерттеу ... ... ... және бұл нашар әлеуметтенген адаммен байланысты емес.
Жақындасудың төменгі ... ... ... өмірге деген
қызығушылығын меңгеруге негізделген.
2. Жақындасу және қашу ... ... ... Ол ... ... ... ... келеді, бірақ белгілі
себептерге байланысты қатынас жасаудан кашады. Мұндай конфликт ... ... ... ... ... ... ... баланың
биологиялық ерекшеліктерімен қатар тәрбие шартына да байланысты.
3. Әлеуметтік жақындасу мотивацияның жоғарылауымен қашу ... ... ... ... ... ... ... балалар басқа адамдармен қарым-қатынас шегі беңтаныс, ал
қарым-қатынастағы шектеуді ... ... одан жиі ... ... ... ... психикалық жағдай (қуаныш, мазасыздық, таңқалушылық) немесе
төменгі психикалық жағдай (өкіну, көңілсіздік т.б.) ... ... Осы ... ... ... ... жүргізген
зерттеулерінің нәтижесін қорытындылау барысында ... ... ... Оқу ... ... ... ... ашу,
өкпе сияқты жат жағдайларды басынан кешіріп отырса, жағымды жағдайлар
ішінен қуаныш, бақыт, ... қозу ... ... ... ... сонымен қатар оқушылардың басынан кешіріп отырған ... ... ... ... Қиын ... тән ... түрі болып
табылады. Сонымен қатар К.Рубин өз ... ... ... ... Әлеуметтік бөлектенудің инициаторы болып баланың өзі
табылады. Оның бір көрінісі - ... ... - бала ... ... ... ... ... пайда болады. Оның негізгі
себебі әлеуметтік бағадан қорқумен байланысты. Әлеуметтік бөлектенудің тағы
бір көрінісі - өзін ... ... ... ... Бұл ... ... арасында және тіпті жағдайға байланысты да туып отырады. Мұның
негізі жаңадан және әлеуметтік бағадан қорқумен ... Бұл ... ... ... ішкі конфликтілік мінез-құлық. Сонымен қатар,
«әлеуметтік бөлектенуге жақын» бірақ, одан басқа «ұстамды мінез-құлық» бар.
Мұны жақын немесе ... ... ... ... өзін ... олармен
қатынасқа түспей олардың әрекетін бақылаумен шектелу. Мұндай мінез-құлық
баланың ... ... ... ... мазасыздануды бейнелейді.
Сонымен қатар, мұның негізінде қашу ... де ... Бұл ... тән. Осы ... нәтижесі бойынша, үйлеспеушілік ерекше өмір
жағдайында туады, яғни адам өмірінің күрделі де қиын ... ... Оның ... ... ... ... ... агрессивті, кей
кезде қайғылы да мінез-құлықтын себебі болуы ... ... да, ... бұл ... ... күрделі болып табылады.
Жүйелі ағым және өзін ұйымдастыру концепциясы позициясы тұрысынан
үйлеспеушілік ағза және орта ... ... ... ... ... күрделі функционалды құрылым болып табылады. Симметрия
бұзылысы ашық жүйеге ... ... және ... ... ... ... ... болады. Төмен тұрақтылық үйлеспешіліктің маңызды
қасиеттерінің бірі. Күнделікті ... ... ... ... бұзылуынан, шектен тыс белгілі бір жағдайлардан
пайда болуы мүмкін. Үйлеспеушіліктің пайда болуына әсер ... ... ... бар. Атап ... ол құрылымының негізгі белсенді элементтері және
жеке адам жүйелері арасындағы диссонанс болып табылады. ... ... ... ... қажеттіліктер және «мен «құрылымы
компоненттері арасындағы қарсылықтар. ... ... ... ... ... өте ... ... мүмкін және бұл сол жағдайға сай
түрлі мінез-құлықпен өткізіледі. Егер энергетика ... ... ... жете ... олар тек ... координат ретінде
қарастырылды. Осы себептерге байланысты үйлеспеушіліктін феноменологиясы,
құрылысы, құрылымы, детерминацияның ішкі және сыртқы ... ... ... ... ... және ... ... өтулері, динамикалы
жағдайдың негізгі процессуалды сипаттамасы, үйлеспеушіліктің субъектінің
мінез-құлқына тигізетін ... жете ... ... ... ... себептерін жас ерекшеліктеріне байланысты ... ... Бұл ... де, ... бұл жас ... ... әр ... байланысты.
Сонымен «үйлеспеушілік, «эмоция» және «мінез-құлық» бір-бірімен тығыз
байланысты екен. Өйткені, эмоцианың белгілі бір ... ... ... ... ... ... өзі де) ... пайда болған
үйлесімсіздік (немесе үйлесімділік) мінез-құлықтың белгілі бір көріністерін
береді, яғни теріс немесе оң мінез-құлықты көрсетеді екен.
1.2 Мінез-құлқы үйлеспеген ... ... ... ... балалар дүниесімен, үлкендермен және түрлі
заттармен соқтығысуы олар үшін әсер қалдырады. Оқушыларда осы жағдайлардың
әсерінен ... және ... ... бұзылуы, тілек және
дағдыларының өзгеруі орын алады. ... ... ... бэрі балалар
өмірінде кездеседі, ал балалар өмірі мектеппен тығыз байланысты. Сондықтан
мектептегі кезең ... үшін ... ... ... ... ... ... себебі, бала нақ осы мектеп жасында жас ерекшелік
кезеңдестіру бойынша маңызды ... ... ... қиын ... ... сыңалу кезеңі дегеніміз, түрлі құбылыстарға толы ... ... ... және ... осы ... ... өте алу мүмкіндігі. Сонымен
анықталған жас кезеңдеріне ... ... ... беру ... және
практикалық психологтар мектептегі барлық жас ... 3 ... ... Кіші ... жасындағы кезең;
2. Жеткіншектік жасындағы кезең;
3. Ерте жасөспірім кезең;
Бірінші кезең - баланың мектепке түсіп, жаңа ... ... ... ... бала ағзасында дененің күрт ... ... ... ... ... ... ... эндокриндік өзгерістер
бірден жүреді. Бұл өзгерістер баланың әлеуметтік қарым-қатынас жүйесімен іс-
әрекетіндегі ... ... оның ... барлық жүйелермен
функциаларының қайта құрылуымен сай келеді.
Екінші кезең - баланың ... ... тап ... ағни қиын
саналатын кризистік кезеңмен сай келеді. Бұл кезең біріншіден пубертаттық
кезеңде келетін морфологиялық және ... ... ... ... ... ... да, ... соматикалық аурулар
қауіпін тудырады, сонымен бірге, тура осы жеткіншектік ... ... және ... ... ... ... екіншіден осы кезеңге тән
әлеуметтік қарым-қатынас сферасының ... ... ... ... табылатын жаңа әлеуметтік тәжірибелер береді. Өтпелі кезең - жас
ерекшелік дамудың өте жауапты сатысы. Бұл ... ... ... және ... еңбектерінде анық жазылған. П.П.Блонский
өтпелі кезеңдегі жүріп жатқан өзгерістердің бірден болып жатқанына ... ... бұл ... ... ... ... жас деп
көрсетеді. Олай болса, өтпелі жас дегеніліз, баланың бір сатыдан ... өту ... ... бұл ... балада оны біршама ... ... ... ... ... жаңа ... қалыптасуы қажет.
Әйтсе де, бұл екі жас қиылысып, осы қиылыста кризис тууы мүмкін.
Үшінші кезең - бұл оқушылардың ... ... ... ... және ... 10-11 сыныпта кездесетін қиындықтарымен сай
келеді. Бұл уақыт адамның тұлғалық дамуының өте манызды және ... ... ... ... Ж.Ж.Руссо («Эмиль немесе Тәрбие» енбегінде) саналық
өзіндік анықтауды жасөспірімдік кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... қатар, жасөспірімдік кезеңде ағзаның
физикалық дамуы, жыныстық жетілуі жүреді және бұл ... ... ... ... ... жағдайымен де байланысты. Сондықтан
да, бұл кезеңдегі әрбір қадамның жауапкершілігі ... ... ... ... ... ... көлемді салдары болуы ... ал ... ол ... ... да ие ... ... Сондықтан да, бұл жас
аралығын ... осы жас ... ... ... жас» немесе «қиын
балалар» категориясына кіргізуіміз мүмкін. «Қиын жасты» екі сөзді талдау
арқылы түсіндіруге болады:
1. ... өте ... ... бұл ... де физикалық әлсіздік, мінез сипатының
ерекшеліктері, ... ... ... эмоционалды
жетілмеушілік, жағымсыз сыртқы әлеуметтік орта сияқты т.б. ... ... ... ... ... ... ... «қиын
балалар» пайда болуы мүмкін. "Қиын балалар" ... ... мен ... ... ... ... ауытқуы бар, өйінің психоәлеуметтік
далуы қалыптасуының жаңа сатысын басынан нәтижелі өткізе алмайтын балалар.
Сонымен мектептегі үш ... ... ... біз ... ... ... критикалық жас деп айта аламыз. Л.С. ... ... ... ... ... жас ... ... қоғамдық қарым-қатынас жүйесіндегі өзгерулері жататын, екінші
жағынан баланың «ішкі позициасының» өзгеруі ... ... ... қайта құрылу нәтижесі. Л.С.Выготский бұл жас ... ... ... ... оның ... анықталатын және дамудың жалпы
заңдылықтары барлық уақытта сапалыда өзіндік сипаттарды тауып ... ... ... ... кезеңі ретінде қарастырды. Әр жас кезеңінде
баламен орта арасында сол ... тән ... да, ... ... ... орнай бастайды. Мұны Л.С.Выготский сол кезеңдегі
дамудың әлеуметтік жағдайы деп ... ... ... жас ... кезеңдердің симптоматикаларымен мазмұндары ұқсас болғанымен және
олар жалпы ... ... бір ... ... кезеңге өтуде
дамудың өзіндік қиындықтары пайда ... және ... ... тұрақты
кезеңдегіден, ағни, тұрақты кезеңдегі даму ... ... ... ... жас ... ... ... оның бөлек-бөлек
жаңа құрылымның немесе ерекшелігінің жиынтығымен анықталмайды, ол оның әр
жас кезеңіндегі жеке ... ... ... ... осы ... ... жалпы американ
психологтарының ... ... ... ... мінез-
құлқының үйлеспеуі 80% осы жеткіншектік кезеңгеи тән екендігі белгілі
болады. Өйткені, ... ... ... кіші және орта ... жасындағы
балалардағы қабылдау өте жоғары болатындығы ... ... ... ... ... жағымды қасиеттерінің қалыптасып келе
жатқандығымен байланысты. Осы анықталған ... ... ете ... ... бір топ Болгария психологтарының жүргізген
зерттеулері нәтижесінде 5-17 жас ... ... ... ... белгілі болды. Сонымен қатар ... ... ... ... тұратындығын 14-15 жастағы 15000 американ
жеткіншектеріне психодиагностика ... ... ... ... дэлелдеуге болады. Өйткені, бұл тест нәтижесі ... ... ... ... «шизофрения», «гипомания» шкалалары бойынша
көрсеткіштері үлкендерден жоғары. Бұдан үлкендер үшін ауру симптомы болып
табылатын бұл көрсеткіштер жеткіншек немесе ... үшін ... ... деген, қорытындыға келеміз. Оқушылардың басқада психологиялық
ерекшеліктерін анықтау ... ... ... ... және
Э.Монакези жүргізген "Роршах" және "тематикалық апперцепция" тесті бойынша
12-16 жас ... ... ... деңгейінің жоғары
болатындығы, сонымен қатар. Кеңес ... ... ... ... табылатын
жасөспірімдер психиатры Л.Л.Мекрабянның ... ... осы ... ... ... ... бірден өсетіндігі дэлелденді.
Сонымен қатар әр жас кезеңіндегі мазасыздану деңгеінің ерекшелігіне
байланысты.
В.Д.Кисловская ... ... ... ... ... динамикасын қарастырды. Оның нәтижесі бойынша, кіші ... ... ... бейтаныс үлкен адамдармен қарым-қатынас
кезнде және қатарластарымен қарым-қатынас кезінде көрінсе ... ... ... ... ... және ата-анасымен
қарым-қатынас кезінде, ал жасөспірімдерде мазасыздану барлық қатынас
сферасында, ... ... ... балалар тәуелді болып табылатын
басқа да үлкендермен қарым-қатынас кезінде ... екен ... ... ... ... тән ... шықты. Мұның
себебі, жасөспірімдік кездегі эмоционалды ... ... ... ... және эмоционалды реактивтіліктің төмен
дәрежеде болуында. Төмен реактивтілік психологиялық жағымсыз фактор болып
табылады. Осыған байланысты жүргізілген ... ... ... ... ... реактив тән жеткіншектерлен жасөспірімдерге
біршама ... тән, ... ... ... және ... ... келеді екен.
Осы айтылған факторлардың себебі , Л.Е. Личко пікірі ... ... ... ... 12-18 жас ... ... криткалы
кезең болуында. Сондықтан да дәл осы кезеңде оларға аса көңіл бөлінбесе,
олардың мінез-құлқының эмоционалды ... ... ... ... ... ... тек қана ... өзгерумен ашылмайды,
сонымен қатар, әлеуметтік факторға және ... ... ... және
индевидуалды - типологиялық ерекшеліктерге де байланысты болады.
Өсіп келе жатқан ... әсер ... және оның ... дүниесін
өзгертетін сыртқы және ішкі факторлардың көлелмін білу ... ... да ... ... ... «мен» бейнесі және талпыну
деңгейінің қарама-қайшылығы сияқты жеткіншектерге тән ... ... ... ... ... алып ... ... қатар, балалардағы
дисгаромониялық жеткіншіктік синдромы, яғни, оқушылардың өзінің денесіне
және сыртқы көрінісіне көңіл ... ... ... ... ... ... ... эмоционалды үйлеспеушілік өтпелі кезеңнің барлық кезіне тән және
олар қиын балалар қатарына жатады. Мұндай балаларға оқудың өзі қиын, ... ... ... өмір ... ешкім тәрбиелемейді. Олардың
өзіндік бағасы оқудағы жетістіктерге жетпеуіне байланысты төмен болады. Бұл
жағдайда бала ... ... ... оқу ... ... ашушанды, қаталдық, өкпе,
түңілушілік кездесіп отырады. Соньмен бірге, олардың ... ... ... тән ... ... ... мінез-
құлқындағы ситуацияларды талдай отырып, ситуациалық мінез-құлықты ... ... атап ... ... үйлеспеушілік құрамына қарай кәдімгідей болады. Олардың
құрамы күрделі. Оқушылардың мінез-құлқының үйлеспеуіне тән ... бірі ... ... жынданғаннан өлуге дейін баруы. Оның негізгі себебі,
өмірлік ... ... ... ... ... ... ... табылады. Яғни, баланың жан талаптары
отбасында қанағаттандырылмайды оның әрбір қадамда көңілі қалып отырады.
Өмірдегі ... ... бір ... ... болып тисе, екіншілері,
керісінше барлығына көңілі толмай кек алғысы келіп тұрады, бәрін керісінше
істейді. Олардың себебсіз іс-әрекеттері ... ... ... ... ... ... ... бар мінез - құлқын нақты ... ... ... онда ол мағына басқаларға мағынасы үйреншікті
«басқаша оқу» ... ... ... тіл ... ... Ол
біріншіден, түсініксіз: екіншіден, қабылданбайды; үшіншіден, әшейін
аффективті түрде қабьлнданбайды. Осы ... қиын ... ... ... ... ... үйлеспеген оқушыларды зерттеу барысында
олардағы қажеттіліктер отбасында қанағаттандырылмайды және ата-аналардың ... ... ... бірнәрсені талап етуі оларға керісінше әсер
етеді.
Оқушыларда еліктеу жоғары дәрежеде болады, сондықтан да олардың ... ... ... ... ... талап етушілігі, олардың мінез-
құлқының бұзылуына ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастың шектелуімен, стрестерімен
сипатталады. Мұндай балалардан ашық агрессия ... ... ... Оларға
когнетивті стиль, өзінің мүмкіншілігін бағалай алмаушылық тән және ... ... ... ... немесе айналаға жаушылық көзқараспен
қарау тереңдік алып отырады.
Балалардағы эмоционалды үйлеспеу олардың сабаққа үлгермеушілігімен ... ... ... ... егер де ол ... ... кері ... ғана емес, сонымен бірге, тапсырманы ... ... ... мұндай әрекеттерден алдын-ала іштегі бас
тарта бастайды. ... ... ... ... ... ... осының әсерінен балалар бір уақытта көңілсіз болып жүрсе
бір уақытта ... ... ... және жақсы бейімделген
қабілетте болады.
Бұл жердегі бірінші жағдай екінші ... ... жиі ... да ... өмір ... ... бөлу ... Мысалы, бала от
басындағы екінші баланың пайда болуына байланысты жат ... ... ... ... ... ... ... мазасыздану
сезімі пайда болады. Ата-аналарға негізгі көңіл бөлу керек нәрсе - ... ... ... ... және мінез қиындықтарын туғызатындығы.
Бала мінезіндегі эмоционалды үйлеспеушілікті зерттеген зерттеушілер пікірін
талдау ... ... ... ... әсер ... ... ... анықтадық. Олар:
1. биологиялық ерекшеліктер;
2. әлеуметтік орта.
Осы факторлар бойынша, Бек А. Жүргізген зерттеулер ... ... әсер ... ... ... түрде 2-кестеде
көрсетілген:
Кесте 2. А.Бек бойынша, мінез - ... ... ... ... ... ... ... болуына әсер ететін семьялық жүйенің|
| ... ... | |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... жоғары |сенбеушілік, ... |
| ... ... ... ... |елемеушілік және пайда|
| | ... ... жол ... |
| ... ... құрудағы және эмоционалды көмек алудағы ... адам ... ... | |
| ... ... және ... ... |Өз ойын және |
| ... ... ... |басқаларды түсүнудегі |
| ... ... ... |
| ... өзін, басқаларды қабылдауда жекелік қалыптасу және |
|Жекелік ... ... |
| ... ... жаушылық |«Сырттағы өмір» |
| | | ... |
| ... ... және қиын ... ... ... |келтіретін конетивті процестер |
| ... ... ... ... сезімдер» |
| | ... | |
| ... ... айту ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... | ... ... ... өзіне жат дене ауырлығын сезіну, ... ... ... ... ... |Қашып кету |Эмоциялар психикалық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... көңілі қалған|деген критикалық |жинақталады. |
| ... ... ... |
2 ... жас ... ... мінез-құлық ерекшеліктері
2.1 Жеткіншек шақ және оның ерекшеліктері
Педагогикалық тәжірибеде баланың ... ... мен ... ... ... шағы /10-15 жас/ ең қиын кез ... Балалардың тәртібі нашарлап, сабаққа ... ... мен ... ... ... та ... болмайды. Кейбір
балаларда тіпті қоғамды жатсыну ... ... ... ... ... қылықтардың негізі осы жастағы
соматикалық және психикалық дамуда жатыр. Бұл кезде ... бойы тез ... ... ... өсуі ... ... бір ... екі есе
шапшаңдықпен өсетін болады. Баланың бойының шапшаң өсуіне әртүрлі жағдайлар
әсер етеді, мысалы, баланың ішетін ... ... ... ... ... осы ... өзінде де белгілі бір зандылықтар болады, мысалы,
баланың аяғы кеудесіне қарағанда жылдам өседі де» ерекше ұзын ... ... Бала ... ... ... ... дененің басқа мүшелері
мен органдарында да көрініс береді, мысалы сүйек етке қарағаңда тез ... өте тез өсуі ... ... батарлықтай ауыратыны байқалады, денесі
құрысып, қатты мазасызданып, ... ... ... ... ... ... ... қызбалық пайда болады.
Жүректің көлемінің өсуі бойдың өсуін қуып жете ... ... ... ... ... ... ... болады, қан қысымы артады. Өсудегі
морфологиялық тепе-теңдіктің болмауынан тамырдың ... да, ... ... ... ... басы ауырады, қаны аздылықтан тез шаршайтын болады.
Бала жеткіншек шаққа өткен кезде оның нерв ... ... ... ... ... Оның одан әрі ... ... ағзаның
барлық қызметіне және екінші сигналды жүйенің жетілуіне бақьшау жасауды
күшейтеді. Балалық жастан өту нерв ... де ... ... ... өсуі әрі оның ... бір ... ... нерв жүйесінің өзара
байланысы мен өзара қарым-қатынасының қайта құрылуына мәжбүр ... ... ... бала ... ... қызығушылықпен, балалық
аңғалдықпен қарайды, жеткіншек өзің қоршаған әлемге баға береді және оған
деген ... ... ... Ол ... ... қарым-
қатынастарына еніп, енді тек өзінің қажеттіліктерін қанағаттандыру ... ... ... ... өзі ... жағынан игерген қағидалар бойынша
қарым-қатынасқа түседі және ... ... ... ... ... ... келмейтін, өз дегенім болсын дейтін әдет табады.
Ол -айналадағының ... ... Ол өзі ... ... ... де көргіш болады және сол үшін киналады. Кез келген жалғандық
оның ызасын тудырады және ... ... өз ... жеке ... әлеуметтендіру факторларының ішіндегі
аса маңызды әрі ықпал ету күші ... ... ... ... ... ... бала оның ықпалын бәрінен бұрын, тез қабылдағыш қасиеті артып
тұрған ... ... ... ... ... жағдайы, оның әлеуметтік
деңгейі, ата-аналарының айналысатын кәсіптері, материалдық жағдайы және
олардың ... ... ... ... ... ... ... ата-аналар
беретін саналы және мақсатты тәрбиемен қатар, отбасының жағдайы да ... және бұл ... ... ... ол ... ... ... қалыптасуында
көрініс табады.
Жеткіншек өтпелі кезеңнің ең басты процесінін бірі — жеткіншектің өз
ата-аналарымен, мұғалімдерімен және ... ... ... ... ... ... тең ... тең еместермен қарым-қатынасыңда қайта
бейімделу байқалады. Бұл қайта ... ... ... ... ... аяқ ... ... көрсетеді. Жеткіншек үшін үлкендер мен ... ... ... ... ... қайта бейімделу
процесі әртүрлі көрініс береді.
Өз құрбыларымен қарым-қатынаста болуға деген қажеттіліктің орнын ... ... ... ол ... ... 4-5 ... ... да, жасы
өскен сайын дамиды. Құрбы-құрдастарымен қарым-қатынастың болмауы мектеп
жасына ... ... жеке ... ... ... ... ойының дамуының кешеуілдеуіне ... ... ... ... мен ... өз мәні ... ұжымдық-
топтық болып табылады.
Жеткіншектерді өмір ортасының қарама-қайшылықтары қызықтырады, бұл
жастағылардың қажеттілігі — өздерінің ... ... ... қарым-
қатындсын, әлемдегі өзінің орнын табу. Ал бұл қажеттілік басқа адамдармен
карым-қатынастары қанағаттандырады. Бұл ... ... пен ... ... рөлі ... ... жасөспірімнің аддына
адамзаттық қарым-қатынастардың, мінез-құлықтардың, сезімдердің аса бай да
күрделі мәнін ашып береді: ол ... ... өзін ... ... ... мен ... ... жауап іздейді. Ал
музыка — адамның сезімдерінің әміршісі. Оның тілі ... ... ... ... да ... тындайтын музыкасына қатты ... ... ... ... ... Ол тек ... ... ғана
қоғамдық өмірде өз орнын таба алады, өзін бекітеді. Білім жеткіншек үшін
еңбектің бастысы болып табылады. ... ... ... ... оқу
пәндеріне деген ықыласының төмендеуінің әсерінен сабақ үлгерімі нашарлайды.
Ғылым мен мәдениеттің әртүрлі саласымен ... ... ... ... өзіне дос болатын адамды өз ұжымындағы жолдастарының
арасынан табады. Жеткіншектін досы — ол тек ... ... ... ... ... ... шығатын жолдас қана емес. Ол ... ... өзі, ол оның ойын ... ... ... ... және ... ниеттегі сыншысы.
Ал жеткіншек шактың орта тұсында қыз балалардың бойында ер балалар
арасынан, ер балалардың бойында қыз ... ... дос ... ... ... ... ақылға салынған мақсатты қарым-қатынастағы
достық қалыптасады, осыдан келіп жастық шақтың алғашқы ... да ... ... ... педагогикалық идея: іс-әрекет
түрлеріндегі жетістікке жағдай жасау, бұл сынып ұжымы ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқы
мен рухани дамуына қарым-қатынастарын ұлғайтады.
Жеткіншектер ... ... ... ... ... дамуына
байланысты белгілі бір қиындықтар туғызады, бұл олардың танымдық процесіне
және тәрбиесіне ... ... ... физиологиялық даму
ерекшеліктерін және бұл ерекшеліктердің ... ... ... ... ... мектеп ұжымындағы достары мен жолдастарының болуын ескере
отырып дұрыс ұйымдастырылған тәрбие арқылы және отбасындағы жағдайы ... жеке ... ... ... басшылықтың шамасы
жетеді.
Демек, осы жастағы оқушьшармен жүргізілетін жұмыстың маңызды міндеті
тәрбиешілердің мектептегі және ... тыс ... ... жеке жұмыс жүргізіп, қажетті әдептілікті сақтай ... ... пен ... ... ... ... ... табылады. Жеткіншектер өмірінде, әсіресе, 9 сыныпта,
яғни, толық орта ... алу ... ... жасайтын кезде, олардың бойында
әртүрлі мамандықтарға, мектеп пәндерінің ішіндегі белгілі бір пәнге ... ... ... Жеткіншек шақтағы мінез-құлықтың психологиялық ерекшеліктері
 
Жеткіншек шақтағы мінез-құлықтың психологиялық ерекшеліктері мәселесі
әрқашан ғалымдардың қызығушылығын тудырған.
Жеткіншектік кезеңнің шектері шамамен орта ... 5-8 ... ... де, 11-12 жастан 14-15 жасқа дейінгі аралықты қамтиды.
Жеткіншектік ... ... ... ... орны оның ... ... "сыналатын" кезең деген атауларында бейнеленген. Бұл -
ең тынымсыз, ең қиын, ең ... жас. ... жеке басы ... ... факторы -оның өзінің ауқымды әлеуметтік белсенділігі, ол белгілі
бір үлгілер мен ... ... ... ... қарым-
қатынас орнатуға бағытталады. Жеткіншектік кезеңнің маңыздылығы адамның
жеке басының моральдық, ... ... ... ... жалпы
бағытының белгіленуі. Бұл кезеңдегі дамудағы биологиялық және ... рөлі ... ... ... ... ... ... уақыттан бері
болып келеді. Жеткіншектер дамуындағы ерекшеліктер әр ... ... ... ... ... ... ... сырт пішіні, мінез-
құлқы ересектерге ұқсамайды. Олар көп ойнап, көп жүгіреді, алысып-жұлысып
тентектіктер жасайды, әлі де бала бола ... ... ... ... ... басты жаңа құрылым өзі туралы "енді бала емеспін, ересекпін
" - деген ... ... ... ... ... ... деп ... пен оқу жеткіншектердің өмірінде үлкен орын ... ... ол ... ... ... ... әр түрлі болуы мүмкін.
Жеткіншектер білімді, әділ, мейірімді, сабақтағы жұмысты ұйымдастыра
білетін ... ... ... ... - оқу материалдарын
қайталау арқылы мағынаны есте ... ... ... табылады.
Жеткіншектік шақ - болашақ туралы балалық армандардық орнына өзінің
мүмкіндіктері мен өмір ... ... ... ол туралы ойлану
басталатын, өз ниеті, іс-әрекетін жүзеге асыруға ұмтылатын кезең ... ... ... ... Сананың дамуы баланың өз бетімен ... ... Бұл ... бала ... келеді, үлкендер бақылауын
әкімшілік шараларды ұнатпайды. Үлкендерді озбырлық ... деп ... ... ... да туады. Үлкендерге байланып ... ... ... ... ... мен балалар арасында
түсініспеушілік туғызады. Үлкендердің ойланбай асығыс ... ... зиян ... ... Бұл ... балалар өнегелі адамдардың
істерімен масаттанады. Осы тұрғыдан баланың мінезін тәрбиелеу, ықыласы мен
қабілетін ... ... мен ... ... ету ... ... ... керек. Осы ерекшеліктерді есепке ала
отырып, тәрбие жұмысын тиімді етіп ұйымдастыру керек. Жеткіншіктер ... ... ... ... ... ... сезімге бай, кітап
оқуға, кинофильмдер көруге ынталы, ... ... ... ... ... материалдық жағдайы, білім деңгейі жеткіншектің ... ... ... ... мақсатты тәрбиесі бала өмірінде үлкен
рөл атқарады. ... ... ... жоғалту, мектептегі
сәтсіздік, келеңсіз топтағы құрбыларымен ... әр ... ... ... ... ... тобы – ... жеткіншектердің
нағыз табиғи ортасы, ең маңызды қоғамдық факторы. ... ... ... ... отбасы ерекше әсер ететіндіктен оның көп қырлы, жан-
жақты ... ... ... ... ... жағынан
жіберілетін әлсіздік, оқу жүйесіндегі сәтсіздік - ... ... ... ... ... ауытқулар көбіне туа пайда
болмайды, олар отбасындағы және мектептегі дұрыс ... ... ... Осы ... ... ауытқу девиантты мінез-құлық деп аталады.
Девиантты мінез-құлықтың бір түріне қылмыстық әрекетке апаратын агрессивті
мінез-құлық (төбелес, тіл ... ... ... агрессия. Соңғы уақытта жеткіншек жастағы балалардың
ауытқушылық мінез-құлығы ретінде ... ... ... ...... ... ... зерттеу талап етіп отырады.
Осындай ауытқушы мінез – құлықтың дамуына ықпал ететін ... ... ... ... мәселелері. Агрессияның әлеуметтік үйрену
теориясы әлеуметтену процесінде меңгерілген жағымсыз мінез – құлық моделін
көрсетеді. Кіші ... ... ... ... ... ... және ... қатынас барысында түрлі мінез – құлық модельдерін
меңгереді. Өз құрдастарымен ойын ... ... ... көрсетіп,
үйренудің мүмкіндігін туғызады [1].
Жеткіншек жаста баланың ішкі және сыртқы агрессиясы күшейеді. Жоғарғы
қобалжу, күмәнданғыштық, ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктердің туындауына әкелуі мүмкін.
Жеткіншектің жеке ... ... ... ... ... ... де ... Сонымен бірге өзінің қоғамда
алатын орнына ... ... ... оның
темпераментінің табиғи ерекшелігі, мысалы тез қозушылық, әсерленгіштік
эмоция күші, өзін -өзі ... ... ... ... бітістер ықпал етуі мүмкін.
Осы мәселелер төңірегінде шетел ... бала ... ... ... ... арасындағы тікелей байланысты тапқан.
Шетелдік ... ... мен ... өз ... ... аса ... бөлмейтін, тіпті қостауға бейім ананың баласы тағы да
агрессиялы бола тусінетіндігін көрсетеді. Өте көп ... бала да ... ... деңгейін көрсетеді, ата–анасынан, әсіресе әкесінен
көп таяқ жеген бала өздерін бірқалыпты ұстап, тіпті ... ... ... басқалармен, өз құрдастарымен салыстырғанда жоғарғы агрессиялықпен
ерекшеленеді. Жеке ... ... ... әуестенушіліктің
жоқтығы, бос уақыттың молдығы делинквентті мінез–құлықтың ... ... емес ... ... функционалды
байланыс шамадан тыс бақылау, уағызға деген реакция, үйден қашу, кезбелік
сияқты ... ... ... ... девиантты мінез
–құлықының алдын алу мен ... тек ... ... ғана ... ... да мән ... қажет [2]. Алғашқы профилактикалық
жұмыс төмендегідей шешілуі тиіс:
•  жеткіншектің жеке – даралық ... ... ... ... жағынан әлеуметтік жағымсыз әсер мен тиімсіз факторлардың
анықталуы мен жағымсыз ... ... өз ... ... мінез-құлқындағы ассоциялды ауытқушылықтың тиімді
диагностикасы мен дифференцияланған тәсілдердің іске асуындағы тәрбиелілік
профилактикалық амалдағы ауытқушы мінез-құлықтың психологиялық
–педагогикалық коррекциясы [3].
Агрессия себептері және жою ... ... ... ... тыңдамауын өзін қазіргі кездегі әртүрлі телехабарлардың
көмегімен өмірді олардан артық түсінемін деп ойлауынан. Бала психикасына
теледидардағы ... ... ... ... хабарлар,
фильмдер қатты әсер етеді. Мультфильмдердегі, экрандағы күш ... ... ... ... болуына әкеп соғады. Бала ... сол ... ... Ол ... пен ... осылай жетуге
болады деп миына сіңіреді. Бала 14 ... ... ... ... теледидардан 18000 кісі өлтіру көреді екен. Осылай
теледидар мен тәрбиеші екі түрлі ... ... ... ... реакциясы
бала өзін қауіпсіз сезінбеуден, ата-анасына керек еместігін білуінен ... ... жете ... ... көңілі қалудан болуы мүмкін.
Агрессия қауіпті жағдайда адамға бейімделу мен ... ... ... ... ... кіші мен ... үй
жануарлары мен ойыншықтарға бағытталады. Баланың тәртібінен өзіне көңіл
бөлгізуге тырысуы, ... ... ... ... ... назар аударту
үшін, кек қайтару үшін, билік, сәтсіздіктен қашуды байқауға болады. Демек,
бала ата-анасымен қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... өкпе мен жан ... ... Баланы үнемі сынап отырса, ол жек көріп
өседі, егер кінәлап отырса, ол өзін кінәлі сезініп өседі, ... ... Еш ... ... ... ... Бұл жердегі ең басты
нәрсе нәтижелі жетістік емес, сезім, сәттілік, ішкі сезім бостандығы, ... ... ... бостандығы қимылдан, мимикадан білінеді. Егер бала
агрессиясыз өссін десеңіз:
•  өз проблемаңызды балаға айтпаңыз;
•  егер ашулы болсаңыз, онымен қарым-қатынастан ... ... бала сіз ... ... ... ... ... көрсету түзеу орнына, бала қарсылығын арттыра түседі;
•  мәселелерді өзіңіз жеке емес, баламен бірігіп шешіңіз;
•  егер бала сізбен араласуды қош көрмесе, күшпен ... қиын ... ... не ... ... оны тезірек
шешуге тырыспаңыз, асықпай ойланып кірісіңіз [5].
Мінез-құлықтағы агрессияны жою ... ... ... ... ... ... «Өзіңді ұстауды үйрену». Мақсаты: Қиын
балалардың бейімделуіне бөгеттерді ... ... ... ... дене ... ... ... эмоциялардан құтылуға көмектесу
эмоционалдық сферасын, қатынас: еріктік ... ... ... күн ... ... ... минуттарында және т.с.с.
жағдайларда қолдану ұсынылады.«Шеңберді бұзып кір». Мақсаты: өзіне-өзі
сенуге, жасқаншақтықты жеңе ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауда қиындық көретін балаларды жеке алып
қалады. Қалғандары ... ... ... ... ... жасап тұрады.
Бала қатты жүгіріп келіп, шеңберді бұзып кіруі ... ... ... түсінуге және сезінуді тәрбиелеу. Балалар ... ... ... ... да, ... көзіне қарайды.
Біреуі бір қимыл жасай бастаса, екіншісі оны қайталайды.Тәрбиеші жест және
мимика арқылы ... ... ... ... (мұң, қуаныш,
қорқыныш, ауыру, жек көру, т.с.с.).
Қорыта ... ... ... ... ... тән ... мағына құрастыру процесінің мотивтерімен байланысы, ... ... ... ... ... ... ... ара қатынастардың бұзылуына әкеледі. Біздің
заманымыздың негізгі бір белгісі – «адамтануға» тереңдеу, адам ... Оның ... жаңа ... алдыңғы жоспарына қою. Жеткіншек
кезеңде мінездің кейбір бітістері өмір ... ... ... ... дамуымен үйлестіріп, сауатты басқару үшін әр
жеткіншектің тәжірибесін және жеке ... ... ...
мотиватциялық сферасындағы қажеттіліктің қалыптасу деңгейінің бағыттылығын
ескеру керек.
2.3 Жеткіншек жастағы балалардың девиантты мінез-құлық ерекшеліктерін
айқындаудың әдіс-тәсілдері және ... ... ... ... ... оқушының жалпы және психикалық
дамуының жеткілікті деңгейіне қол жеткізу үшін ең ... , ... ... ... біліктердің белгілі бір жиынтығымен қаруландыру емес,
оқу әрекетін қалыптастыру ... жеке бас ... ... ... отырғаны белгілі.
Бұл жердегі өзекті сұрақтар
* Жасөспірімдердің “ қиын ” бала ... ... кім ... ?
* Оған не ... ?
* ... ... кімнен қате кеткен ?
* “Қиын ” жасөспірімдердің отбасы , ... , ... ... “Қиын ”балан қатарына қосылған баланы қайта түзетуге болады ма ?
* Өз ... және ... ... ... ... қатар сауаттандыру жұмысын біз дана қазақ халқымыздың мақал-
мәтелдері талқылаумен жалғастырдық. Бұл ... ... ... ақынымыз Абай атамыздың қара ... ... ... ... және ... тоғызыншы қара сөздер. Көбіне “ Адассаң көппен
адас”мақалына көңіл аудардық .Бұл мақалды ... ... ... ... жүрген қиын жеткіншектерге біле тұра қосыла адасатын
жеткіншектердің қателік ... ... өз ... жеткізу.Оның жарық
болашағы болмайтынына көз жеткізу.Яғни,жасөспірім бұл жаста ... ... көп ... салады.Ал егер құрбылары “қиын”
жеткіншектер болса ше ? Мұнда бала ... ... , ...... ... қосылады . Ал бірақ жеткіншек құрбыларының ақымақтық
істеп жатқанын біледі.Ол өз ғылымға, спортқа, өнерге деген қызығушылығынан
бас ... ... ... ... құрбыларының көзқарасы маңызды. Ал
жеткіншек ... ... ма? Оның ... ... емес пе ... ... бұл мәселе дәл қазіргі ... ... ... ... ... бар. ... немқұрайлы,тіпті көңіл аудармағандықтан
дәл қазіргі таңда қылмыстың 42% 16-17 жас ... ... ... ... ... ... ... бюросының мәліметтері
бойынша дүние жүзі бойынша 14 - 24 жас аралығындағы ... ... 15 ... есе ... ... қол жұмсаудан Қазақстан бірінші орында тұрады
екен.
Ол ... ,15-18 жас ... қыз ... арасындағы көп орын
алатынын статистикалық мәліметтер дәлелдейді.Бұл осы ... ... ... ... ... ... ... нәтижесіне қарап бұл
шегі десекте болады. Жасөспірімдер арасында маскүнемдік соңғы 4 ... ... ... 14 ... ... балаларда маскүнемдік саны соңғы 4 жылда 21
есеге өскен. Спиртті ішімдіктерді ішудің нәтижесінде психикалық және іс ... ... ... ... дәрігерлерде 610 бала тіркелген.
Есірткіге тәуелділік 1500 - ге жуық ... ... 14
- ке ... балаларда 385 - ке жеткен. Содан , 2007 жылы психиатрға
алғаш ... ... мен ... саны 30 мыңнан асады , ал
жалпы бақылауға ... саны 310 ... ... . Бұл ... ... 5 оқушының екеуінің психикасы өзгеріске ұшырайды деген сөз.
Дана халқымыз “Аурудың алдын ал ” демекші кез-келген ... ... ... ... жөн. Дегенмен,қиын оқушының өзі ... бала ... ... керек.
Сондықтан тек мәселені анықтап , талдап қана қоймай жеткіншектерді
түзетуге ұсыныстарды ... жөн ... ... бала ... ... ерекше есте ұстаған жөн .
- “Қиын” жасөспірімнің жақсы қасиеттерін анықтап арттыру, мадақтау.
Белсенділігін , талпыныс , ... ... ... ,қоғамдық жұмыстарға қызықтыру,қатыстыру.
- Мұғалім педагог этиканы ... ... “ қиын ” ... , ... ... ... ... керек.
Кездесулер ұйымдастыру.
Тегін кеңестер беру қажет.
Сызба 2. Девиантты іс-әрекетті балалар мәселесі
Сызба 3. Девиантты іс-әрекетке ие балаларға және олардың отбасыларына
көмек көрсететін ... ... ... ... ... ... ... салқынды болған жөн.
Қиын баланың саналы түсінгеніне сенім ... ... ... абзал.
Сонымен қатар,қиын баланың құр уағыз айтып, мезі ... ... ... үнемі бетіне бастау керек.
Осы жағдайлардың бәрін ескере отырып ... ... әр ... ... ... ... ... әрқайсысына
арнап жасалған жүйелі ... ... ... қажет.Тәрбиесі қиын
жасөспірімдерді тәрбиелеу – ділгірлігі мол факторлы құбылыс, оны іс жүзінде
асыруды ата-анаға көмектесу,психологиялық ... ... ... ... ,заң ... ... , ... ойымызша қиын
бала тәрбиені ұйымдастыруға икемі жоқ отбасылардан шығады.
Жеткіншек кезеңнің баланың дамуындағы ... орын оның ... ”, ... ... ... ... ... . Бұл атауларда
осы жастарда болатын , өмірдің бір ... ... ... байланысты
даму даму процестерінің күрделілігі мен маңыздылығы айтылған.
Балалық ... ... өту осы ... дене , ... ... , ... ... барлық жақтарының негізгі ... ... тән ... болып табылады .
Сызба 4. Оқушылардың девианттық іс-әрекетін сауықтырудың негізгі бағыттары
Барлық бағыттарда ... жаңа ... , ... ... ... және жолдастарымен қарым-қатынастық, олармен әлеуметтік өзара
іс-әрекет әдістерінің ,мүдделердің ,іс-әрекет пен қарым-қатынасқа арқау
болатын ... ... ... ... ... ... элементтері пайда болады.Жеткіншек кезеңінің маңыздылығы адамның
жеке басының моральдық және ... ... ... және ... ... бағыты белгіленеді . Жасөспірімдік шақта олардың
қалыптасуы саналады.Бұлай бағалау ,біріншіден ,осы уақытта болатын ... ... ... : бұл ... кейде баланың бұрынғы
ерекшеліктерін ,мүдделері мен ... ... ... ... ; мұның өзі біршама қысқа мерзімде болуы мүмкін , көбінесе
күтпеген жерден ... да , даму ... ... ... ... алады .
Екіншіден , болып жатқан өзгерістер екінің бірінде , бір ... ... әр ... ... субъективтікқиыншылықтардың болуымен
қабаттасады,ал екінші жағынан ,оны тәрбиелеудегі қиыншылықтармен ұштасады ... тіл ... ... пен ... -тың түрлі ... , ... , ... ... ... кезеңде балалар сабағы өзгереді, жақсы оқып жүрген балалар
сабағы нашарлайды. Балаларда өзімдік “ мен ... ... ... . ... ... ... ... .Тым еліктегіш болады .Жасөспірімдік шақта
оларда өзін - өзі тануға күшті ... . ... өз ... мен
пікірлері әрекеттері барысында айқын байқалады. Сонымен қатар бұл ... ... , ... ... , өз ... ықпалында болады
.Олар әсіресе өздерін еркін сезінетін ортаға орналасуға ... ... ... ... ... , техникалық үйірмелер болуы мүмкін , тіпті ,темекі
шегетін ,арақ ішетін орын ретінде үйлердің подвалдары болуы ... ... ... ... әсіресе ата-аналармен көбірек ерегіске
барып, ... тіл ... ... ... ... тең ... қарым
- қатынас жасауын қалайды. Бұл кезде балалар көбірек өз бетінше өмір ... Олар ... ... (пір) ... ... да, ... ... Басқа
балалардан ерекшеленуге тырысады.
Қоғамда қалыптасқан мінез - ... ... ... ...... қиын ” бала деп санау қабылданған тәрбиесі “қиын”
балалардың әрекеті девиация деп ... ... ... пайда
болуына көбінесе тұрмыс жағдайының қиын әрі төмен болуынан. Жеткіншек
кезеңде бала қалып пен ... ... ... бұл ... ... ... ... қатар дәрігерлерде көңіл аудару керек.
Жеткіншектік жаста адамның мінез - құлкы және ... да жеке ... ... Міне , осы ... ... жасалатын тәрбие
жұмысында кемшіліктер айқын көріне бастайды .Соңғы кездері жеткіншектер
тәртібінің төмендегенін байқауға болады
- Ата - ... ... ... болу
- Мектептегі қиындық пен сәтсіздік
- Тәртібі қиын құрбы-достарымен байланыс орнату .
Отбасындағы жақсы қарым - ... ... , ... сәтсіздік ,
келеңсіз топтағы құрбыларымен ... әр ... ... ... осы үш ... : ... , мектеп , құрбы - құрдастар тобы – барлық
жеткіншектердің нағыз ... ... Олар ... ... ... ... ... факторы болып табылады.
Демек , жас баланың мінез - құлқының қалыптасуына отбасы ерекше әсер
етеді , солай болғандықтан оның көп ... , жан - ... ... ... Ал ... ... ... жіберілетін әлсіздік оқу
жүйесіндегі сәтсіздің , аномалді ... - ... ... көзі ... ... - құлығындағы ауытқулар көбіне туа пайда болмайды ,
олар физиологиялық ауытқулардан емес , отбасындағы және ... ... ... ... ... . Осы аталып көрсетілген ауытқу девиантты
мінез - құлық деп аталады.
“Қиын бала”дегеніміз кім?Осы ... ... ... мен ... ... жиі толғандырады және бір сөзбен жауап бере ... ... ... ... ... аз ғана ... нәтижесі емес.
“Қиын бала” қатарына қосылуына не себеп ? Қазіргі таңдағы ғалымдардың
ойы бойынша негізгі себеп ... ... ... ... алмаушылық – бұл дегеніміз өзіне көңіл
аударуға мүмкіндік береді.Көңіл аударған эмоциялық көңіл-күйдің ... Өз ... , ... үшін ... ескертулерге ,
ережелерге өз қарсылығын білдіріп,барлығына ... ... ... ... ... –бұл деген өзінің өмірлік
тәжірибесінің жинауына мүмкіндік.Қате тәжірибе болса да .
- ... ... ... ... кек ... :
* Оны іні,қарындастары мен ағаларымен басына тұрып салыстырғаны үшін
* Отбасы мүшелерінің алдында басынғаны ... ... ... ... ... жаңа адамның пайда болдуы.
- Оның мектептегі,оқуындағы,мұғалім мен ... ... ... ... ... ... ... мұндай қиын өтпелі кезеңде ата-ана тарапынан жеткіншекке
дұрыс қарым-қатынас жасай білу.Дұрыс қарым –қатынас дегеніміз-дұрыс сөйлей
білу.Яғни, “Мен саған сенемін” , ... сені ... ... ... ... ... ,“Сенің жетістігіңе мен сенемін ” т.б.
Жеткіншекке қолдау көрсетуде ата-ана, өз іс-әрекет , ... ... ... ... көрсету-оған сену.Көптеген
өмірлік қиыншылықтарды бірге бастан кешу.Жеткіншек өз ... ... ... болу ... ... , ... әрі ... болу
керек. Бұл қасиеттер
1. Өткен сәтсіздіктерді ұмыту ... ... ... ... алуына сенімділігін арттыру үшін
3. Барлығын жаңадан бастауға және ол жетістікке жететініне сену үшін
4. Өткен жетістіктерді ... және ... ... ... ... қатар жеткіншекті қолдауда
6. Ата-ана көп уақыт жеткіншекпен бірге өткізгені жөн
7. Жеткіншектің ... ... ... ... ... жеңіл етіп түсіндіру
9. Жеткіншекпен қарым-қатынасыңызда әзіл-қалжыңды ендіру
10. Жеткіншектің барынша мәселені өзі ... ... ... ... мен ... ... ... мен қиындықтарда оптимизм көрсету
Бұл жерде ең бастысы ата-ана өз баласын қандай болса,солай ... ... ... мен ... ... ... ... оқушыны қайта тәрбиелеу ... ... ... ... ... табысты болмайтыны белгілі : отбасындағы
жағдайы , досы кім , бос ... ... және ... өткізеді , сабақ оқуды
неден қиналады , сынып ұжымымымен және педагогтармен қарым - қатынысы қалай
, оның өзінің ... ... . ... ... ... ... алу – оған дұрыс диагноз қоюмен бірдей . Дұрыс
қойылған диагноз ... ... ем ... оң әсер ететіні – белгілі
жәйт.
Девиантты ... ... әсер ету ... ... , ойланып
жоспарланған түзету шаралар оқу - тәрбие жұмысында “қиын” балаларды қайта
тәрбиелеу кезеңінде аса ... ... ... ... , ... ... “қиын” балалардың барлығы үшін
жүргізілетін іс - шаралар белгіленген болуы ... , ... ... ... ... жеке жұмыс жоспарының
болуы .Осындай жоспарларда “қиын” балаларға отбасы тәрбиесінің ... ... , ... ... жағымсыз әсерінен оларды
қорғау , сабаққа қызығушылығын арттыру , ... ... ... ... мақсаттар қойылуы тиіс.
Сондай - ақ “қиын” оқушылардың ... ... ... , оны олардың
өзін түзету ісіне ұтымды пайдалана білу - ... ... ... болып
саналады . Әрине , тәрбиеші барлық кезде сабырлы болуы шарт , ... өз ... тез ... ... біз ... ұғынуымыз керек.
“Қиын” балалардың сыныптастары және мұғалімдермен қарым -қатынасын
өзгерту жолдары ... , ... ... ... көпшілігі өздерін өзі
оқитын сыныптан оқшау ұстайды , оларды ... ... ... ... ... . Олар , әдетте , нашар оқығандықтан , сыныптастары
оларды жек көреді , ... ... ... жағымды әсері шамалы .
Сол себептен тәрбиеші , сынып жетекшісі “қиын” баланың өзін ... ... ... , сол арқылы сыныпта беделге ие бола алатындай
жағдаят тудыруы керек.
Девиантты мінезді ... ... ... ... ... .
Сондықтан мектеп мұғалімдері олармен қарым - қатынаста педагогикалық
этиканы аса ... ... ... ... ... ... әртүрлі жағымды істерге қатысуға тарту арқылы
оларды табысқа жетелеу мәселесінде , ... ... ... ... оның ... ... ... әдептерден шығарып тастау.
Оқу жасындағы балалардың негізгі айналысатын істері – оқу , еңбек ету
қызметі мен қызыққан ісімен айналысу , сондықтан ... ... ... , ... қызығушылығын арттыру - аса қүрделі және педагогтің беделін
де арттыратын іс . Себебі “қиын” балалардың 90% ... ... жоқ ... , ... ... тыс іс - ... тарту арқылы , спортқа ,
техникаға , өнерге қызықтыру арқылы оқуға бірте - бірте тарту ... ісі ... ... ... , ... ... бірінде табысты
болу оларды басқа да істерге жетелейді .
Ол үшін педагогтар адамның өзін - өзі дамытушылық қасиеті мен өзін-өзі
тәрбиелеу ... ... алуы ... ... ... болуға тырысатын кездері болады . Оның сондай
белсенділігі мен ... ... ... , ... ... , сеніммен қарау
балаға қанат бітіріп , басқаларға деген ... ... ... ... ... жағдаяттар арқылы сыныпта оның беделін
көтеруге мүмкіндік беру , ... ... ... ... ... , ... жақсы жағынан көрсете білуіне жәрдемдесу - әсер ететін бақытты
сәттер ... ... қиын ... ... ... ... іске ... алғашқы адами құндылықтары , әрине , ... ... ... ... ... ешбір ата-ана өз ... ... ... ... ... ... себептермен баласы тура жолдан шығып
кеткеннің өзінде , ол ата-аналарды кінәләй бермей , ... ... ... ... ... қарым-қатынас орнату керек, бұл біріншіден , ... ол ... ... жағдайын зерттеу керек, “қиын” балаға айналу
себептермен әртүрлі жолдармен ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін: “Менің отбасым ”, “Мен не үшін ... ... ... ... бос ... ... өткіземін? ” деген
тақырыптарға шығарма жаздырып, содан көп нәрсені білуге болады.Үшіншіден,
істелген жұмыстың бәрі ... ... , жан - ... ... ... тәрбиесі қиын балаларымен жүргізілетін жұмыс
сол отбасының жеке ... ... ... ... ... ... .
Осы аталған жағдайлардың бәрін ескере отырып тәрбиеленуі қиындардың
әрқайсысына әр түрлі ... ... ... ... ... жасалған жүйелі тәрбие жұмысын ... ... ... ... – ділгірлігі мол факторлы құбылыс,оны іс ... ... ... , ... ... ... педагогтер мен
психологтерге , заң қызметкерлеріне жүктеледі.Өйткені , біздің ойымызша ,
“қиын ” бала ... ... ... жоқ отбасылардан шығады.
Қорытынды
Курстық жұмысы ретінде анықталған «Жеткіншек ... ... ... ... ... ... ... келесі қорытынды жасадық.
1. Жеткіншек жас кезеңі «өтпелі кезең», «қиын жас», «пубертаттық жас»
деген ... ... осы ... балалардың ересектіккке өтуіндегі
проблемалары көрсетіледі. Бұл проблемалардың барлығы осы жас ... ... ... жыныстық жетілу процестерімен
байланысты. ... ... ... жас ерекшеліктерінің
теориялық негіздерін жан-жақты білуі, осы жас кезеңін зерттеген психологтар
еңбектерін талдауы ... әр бала ... ... толық
түсінуін камтамасыз етеді және осы қиындықтарды шешуге ... ... ... ... ... Жеткіншектердің проблемаларын анықтап алу үшін сыныптағы ұжымшылық
қарым-қатынас ерекшеліктерін ... Бұл ... ... ... ... ... ... барысында барлық жетінші
сыныптар оқушыларын ... ... ... проблемасы бар топтарға және
жеке оқушыларда дер кезінде психологиялық көмек көрсетуге ... ... ... ... ... алу үшін ... және оныншы
сыныптарда ... ... ... ... ... ... ... мектептегі барлық сынып оқушыларының
ішінде жетінші сынып оқушыларының акцентуациясы өте ... ... ... ... жеке ... ерекшеліктерін зерттеу барысында олардың
акцентуациясы, мазасыздануы, агрессиясы тағы басқа ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерін
бағалау нәтижесінде балалардың үштен бірінің акцентуациясы және ... ... ... ... ... ... ... қарым қатынас барысындағы барлық қиындықтары өзіне
эгоцентризм, өзін өте ... ... ... ... ... ... мазасыздануы, өзін төмен бағалаумен байланысты екен. Сондықтанда
оқушыларды бір ... ... ... ... ... ... ... жүргізуді ұсындық:
- Оқу дағдыларын қалыптастыру машықтарын жүргізу.
- Баланың өзін-өзі бағалауын адекваттыққа жақындату.
Осы мақсатпен баланың өзіндік ... ... ... ... дәлелдеу мақсатында оның әрекеттерін ұйымдастыру. Баланың отбасы
және ... ... ... ... ... болып отырған кейбір
мінез көріністерін реттеуге арналған ойын ... ... ... ... ... ... ... оларды
зерттелінушілердің оң ... ... үшін ... ... ... үш ... ... оң нәтиже бере бастады. Нәтижелерін
пысықтап, бекіту үшін нормадан ауытқулары басқалардан асық ... ... ... психологиялық кеңес беру жұмысы жүргізілді.
4. Ата-аналарға келесі кеңестер берілді:
Оқушылардың жас ерекшеліктерін ескере отырып баланың намысына тиетін
қатты сын ... тиым ... ол не үшін ... ... ... тіл ... ... мен мұғалімдер мазасыздануы жоғары және
сезімтал балалардың эмоционалды ... ... ... ... ... ... көмек көрсетіу керек.
Жеткіншектік кезеңдегілердің өмірі драмалық уайымдауларға, ... ... толы ... ... осы ... кезеңінен жаны
күзелмей шығуына көмектесу қажет. Бұл жаста адам ... ... ... көңіл бөле бастайды, айналадағылардың көзқарасына
деген реациясы күшейе түседі, тез өкпелеу басым ... ... ... ... ... ... оларға үлкендер қандай болуы керек
екенінің оң үлгісін көрсетудің маңызы өте үлкен.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... агрессия мәселесі // Вестник КазНУ
им. Аль-Фараби. – 2004. №3
2. Дроздов А.Ю. Агрессивное поведение молодежи в ... ... М., ... ... ... ... подростка. - М: Педагогика,
1987
4. Бютнер К. Жить с агрессивными детьми. - М., 1995
5. Психология. Оқу құралы. Түркістан, 1998 ж. 94 ... ... ... Оқу құралы. Түркістан, 2000 ж. 120 бет;
7. ... ... ... ... Алматы, Заң әдебиеттері, 2004 ж.
350 бет;
8. Жалпы психология. 1001 тест. Алматы, 2004 ж. 120 бет;
9. Жалпы ... ... ... ... ... ... Кентау,
2005 ж. 62 бет;
10. Психология негіздері. Оқу-анықтамалық құрал. Алматы, Заң әдебиеттері,
2007 ж. 120 бет.
11. Столяренко Л.Д. ... ... ... ... 2005. сс.150-
156, 639-640.
12. Бап-Баба С. Жалпы психология. Алматы, 2006.
13. ... С. ... ... ... құрал. Алматы, 2007.
14. Педагогикалық және жас ерекшелігі ... / Ред. ... ... – А., ... ... ... В.С. ... жасына дейінгі балалар психологиясы. – ... ... ... ... // Бала ... № 5 , 2005, 40-
бет.
17. Г.Аязбекова. “Қиын ”баланы тәрбиелеу жолдары .// Білімдегі жаңалықтар
№1, 2005, 30-бет.
18. Қалиева Г. “Қиын” оқушы ... // ... ... 2007, № 1 ... ... И. ... ... қайдан шығады // Қазақстан мұғалімі 2006
қараша,5-бет.
20. Қалиева Г ... қиын ... ... // ... ... 2006,№ ... Оразбаева Е “Қиын” оқушылармен педагогикалық қарым-қатынастағы
белсенді спорттың рөлі // Бастауыш мектеп 2006 № 11 , 18-20 ... ... Ж . “ Қиын ” бала ... // ... 2007 № 3 ,18
-----------------------
Отбасы
Мектеп
Әлеуметтік орта
Ата-ана
Білім беру саласы
Мектеп әкімшілігі: директор оқу тәрбие
ісінің меңгерушілері
Психолог пен ... ... ... ... ... ... іс-әрекетке ие балалардың ата-аналарымен одақтасу,педагогикалық
отырыстар ұйымдастыру
Білім мен бос уақытын ... ... ... ... ... ... ... сауықтыру шаралары
Педагогикалық психологиялық әдістермен білімді
Девиантты оқушылардың диагностикасы.Зерттеу карталарымен жұмыс.
Арнайы оқу бағдарламасын ... ... ... өмір ... қалыптастыруға бағытталған бағдарламаларды біріктіру
Девиантты іс-әрекетке ие балалардың қызығушылығын қорғайтын нормативтік
құқықтық базаны жақсарту
Девиантты мінез-құлықтың алдын-ала түзету ... ... ие ... және ... ... көмек
көрсететін әлеуметтік орта
Психолог дәрігер
Психиатр-дәрігер
Облыстық наркология орталығы
Ата-ана мен баланы қорғау орталығы
Аудандық ішкі істер бөлімі
Мектеп
Оқушылардың девианттық
іс-әрекетін
сауықтырудың негізгі бағыттары
Жалпы ... ... оқу ... ... процестерін жетілдіру
Девианттық іс-әрекетегі оқушылардың және тұрмысы төмен отбасыларды
әлеуметтік қорғау.
Құқық қорғау органдарында балалар мен жасөспірімдердің жұмысын жетілдіру
Тәртібі ... қол ... қиын ... үшін жекелей және жіктей
отырып,білім беретін арнаулы метептер ашу.
1.Девиантты іс-әрекеттегі балалар мен тұрмысы төмен отбасыларды әлеуметтік
жағынан ... мен ... ... ... ... жасау.
2.Ата-аналар мен балаларға психолог,психиатр,нарколог тегін консультациялар
беретін әлеуметтік-психологиялық көмек орталығын құру.
1.Жасөспірімдер мен құқықтық тәртіпті ... ... ... ... органдарының статусын көтеру.Олардың жақсы
жақтарын қолдап баспасөзде,теледидарда насихаттау .
2.Ішкі істер басқармасы мен бөлімдері ... ... ... ... сауықтыруға бағытталған бағдарламаны
жасау.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тұлға-қоғам мүшесі46 бет
Домбығу9 бет
Күн белсінділігін рекурренттік талдау әдісімен зерттеу нәтижелері11 бет
СБЖ трактісін жобалау16 бет
Тараз қаласы экономикалық- әлеуметтік жағдайы бойынша әйел адамдарының жалақы көрсеткішін ехсеl бағдарламасында жасау19 бет
Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық жағдай33 бет
Қытай тіліндегі сан есім2 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1917-1920 жылдар аралығындағы Астрахан қазақтары158 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь