Қазіргі замандағы психологияның даму жолдары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І. ПСИХОЛОГИЯНЫҢ ҚАЗІРГІ ДАМУЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1 Психологияның даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2 Қазіргі кезеңдегі психология және оның ғылымдар жүйесіндегі
орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12

ІІ. ҚАЗІРГІ ЗАМАНДАҒЫ ПСИХОЛОГИЯНЫҢ ДАМУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
2.1 Қазiргi заман психологиясының мiндеттерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
2.2 Қазіргі заман психологиясының құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
2.3 Қазіргі замандағы психологияның даму жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
Кіріспе

Бүгінгі таңдағы өркениетті отыз ел қатарына қосылуды мұрат тұтқан тәуелсіз Қазақстан Республикасының қоғамы болашақ түлектерді жедел өзгерісті дүниеде өмір сүруге дайындау қажеттігінен оқу-білімдену жүйесіне жаңа да күрделі талаптар қоюда. Ал мұндай дайындық балада әрқилы ғылыми салаларға тән біршама білім-біліктер жиынтығын қалыптастырумен ғана шектеліп қоймастан, оның бойында жоғары шығармашыл және икемшіл тұлғалық мүмкіндіктерді дамытуға бағытталған нақты істерді қамтуы тиіс. Соңғы жылдарда жалпы және орта білімді гуманизациялау мен гуманитаризациялау ниеті айқын әрі мақсатты бағыт ала бастады. Ал бұл ұлағатты мақсаттың тиімді іске асуы бала тәрбиесінің қайнар көзі бастауыш мек- тепке тәуелді болатыны айдан анық. Адамға табиғаттан беріл- ген ізгілікті мүмкіндіктердің 80% осы бастапқы оқу кезеңінде қалыптасатынын ғылым дәлелдеп отыр. Қазіргі таңда психологияның алдыңғы міндеттері қоғам дамуының бағдарламаларын анықтайды. Еңбек өнімінің дамуы, техника мен технологияның дамуына білім беру мен денсаулық сақтау жүйесін жақсарту, осының барлығы адамға қатысты мәселелерді ғылыми зерттеуді талап етеді. Жан-жақты дамыған тұлғаны қалыптастыру мемлекеттің ең басты міндеттердің бірі.
Қазіргі кезде Қазақстанның жан-жақты ғылым саласында дамуының басты себебі адам білімінің нәтижесі екенін көруге болады. Адам білімін жетілдіру барысында өзін-өзі дамытудың түрлі әдіс-тәсілдерін қолданады. Бүгінде эзотерика адамзат біле бермейтін құпия сақталған адам жаны мен тәнінің сырларын психологиялық тұрғыда ашқалы отыр. Мұндай көне ілімді меңгеру әсіресе психология мамандығында оқитын студенттерге өте қажетті әрі өзекті мәселе болып табылады. Өйткені адамның күш-қуаттарының көзі чакралар арқылы психолог адамның күй -жағдайын, өзін-өзі жетілдіруінің деңгейін анықтай алатын болса, адам тәнінен шығатын аура арқылы оның эмоционалды көңіл-күйін, денсаулығын, өзін тұлға ретінде қалыптастырған деңгейін білуге мүмкіндік алады.
Курстық жұмыстың өзектілігі: Психологияның аса маңызды мәселелерінің қандайы болмасын, басқа ғылымдармен байланыспай шешілуі мүмкін емес. Психиканың пайда болуы мен дамуын зерттеу үшін биология, генетика, антропология, білімдері мен әдістерін қолдану қажет; психофизиологиялық проблемаларды шешу үшін нейрофизиология, нейроанатомия, нейрохимия, меди- цина әдістерін тартуды талап етеді; психикаға орай биологиялық және әлеуметтік жағдаяттар байланысы проблемасы әлеуметтік, биологиялық, психологиялық білімдердің басын қоспай мүлде шешілмейді. Осылайша, психологияның басқа ғылымдармен, ғылым салаларымен ара қатынас түрлерін шексіз жалғастыра беруге болады. Өз кезегінде, психологиялық зерттеулер нәтижесінде алынған деректер психологиямен сыбайлас пәндер үшін өте қажет.
Сондықтанда жан-жақтан келіп, жаңа әлеуметтік ортаға бейімделудегі студенттердің оқыту-тәрбиелеу процесін тиімді ұйымдастыру үшін, олардың қарым-қатынастағы зейіндерінің деңгейлерін анықтау өзекті мәселелердің бірі.
Осы заман психологиясы – басқа ғылымдармен тығыз байланысқан қарқынды даму жолына түскен адамзат білімдерінің елеулі аймағы. Сондықтан да, дамудағы құбылыс ретінде психология үздіксіз өзгерісте болады: жаңа ізденіс бағыттары, проблемалар туындап отырады, жаңа жобалар іске асып жатады, нәтижеде психологияның соны салалары ғылым қорына ене береді. Психология салаларының бәріне ортақ құбылыс – бұл пән біртектілігінің сақталуы: психология білімдерінің бәрі де психика деректерін, заңдылықтары мен тетіктерін жағдайға байланысты, іс-әрекет барысында, даму деңгейлеріне орайластырып, зерттеп отырады.
Курстық жұмыстың мақсаты: қазіргі замандағы психологияның даму жолдарын негіздеу.
Курстық жұмыстың міндеті:
- психологияның даму тарихына то0талу:
- қазіргі кезеңдегі психология және оның ғылымдар жүйесіндегі орны;
- қазiргi заман психологиясының мiндеттерiне тоқталу;
- қазіргі заман психологиясының құрылымын анықтау;
- қазіргі замандағы психологияның даму жолдарын негіздеу.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Жарықбаев Қ. Жантану негіздері. Алматы -2002.-250 бет
2. Зимняя И.А. Педагогикалық психология. Оқулық.Алматы-2005.- 359 бет
3. Намазбаева Ж.И. Психология, оқулық Алматы-2005.- 430 бет
4. Алдамұратов А. Жалпы психология,Алматы,1996. – 300 бет
5. Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы 1993. – 300 бет
6. Педагогикалық психология. -Алматы, 1995. -350 бет.
7. Педагогика және психология сөздігі. - Алматы, 2002.-254 бет.
8. Детская практическая психология. / Под редакцией проф. Т.Д. Марцинковской. М.: Гардарики, 2003. – 350 бет
9. Психология. Оқу құралы. Түркістан, 1998 ж. 94 бет;
10. Психология негіздері. Оқу құралы. Түркістан, 2000 ж. 120 бет;
11. Жантану негіздері. Дәрісбаян жинағы. Алматы, Дәнекер, 2001 ж. 360 бет;
12. Жалпы психология. Дәрісбаян жинағы. Алматы, Дарын, 2003 ж. 340 бет;
13. Жалпы психология. Дәрісбаян жинағы. Алматы, Заң әдебиеттері, 2004 ж. 350 бет;
14. Психология негіздері. Оқу-анықтамалық құрал. Кентау, 2005 ж. 104 бет;
15. Психология негіздері. Оқу-анықтамалық құрал. Алматы, Заң әдебиеттері, 2007 ж. 120 бет.
16. Столяренко Л.Д. Основы психологии Ростов-на-Дону: Феникс 2005. сс.150-156, 639-640.
17. Джакупов С.М., Абдрахманова Р.Б., Жұбаназарова Н.С., Тәжібаев Т.Б. Эксперименттік психологияның негіздері. Алматы: 1998. сс. 19-35, 36-39.
18. Алдамұратов Ә. Жалпы психология Алматы, 1996
19. Бап-Баба С. Жалпы психология. Алматы, 2006.
20. Бап-Баба С. Психология негіздері. Оқу-анықтамалық құрал. Алматы, 2007.
21. Богословский В. т.б. Жалпы психология. – А., Мектеп, 1980, 13 тарау.
22. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы. / Ред. басқарған А. Петровский. – А., Мектеп, 1987.
23. Оразбекова А.А. Отбасы психологиясы. – Алматы, 1997
24. Тәжібаев Т. Жалпы психология. – Алматы, 1993.
25. Мухина В.С. Мектеп жасына дейінгі балалар психологиясы. – Алматы, 1986.
26. Жарықбаев Қ. Психолоия. – Алматы: Білім, 1993.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Психология пәнінен
Тақырыбы: Қазіргі замандағы психологияның даму жолдары
Тексерген:______________
Орындаған: ... ... ... қазіргі дамуы туралы жалпы түсінік............................................................................................................
1.1 Психологияның даму тарихы.....................................................................
1.2 Қазіргі кезеңдегі психология және оның ғылымдар жүйесіндегі
орны.............................................................................................................
ІІ. Қазіргі замандағы психологияның даму ... ... ... ... ... ... ... психологиясының құрылымы........................................
2.3 Қазіргі замандағы психологияның даму жолдары...................................
Қорытынды...................................................................................................
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.............................................................
3
5
5
12
21
21
22
26
29
31
Кіріспе
Бүгінгі таңдағы өркениетті отыз ел қатарына қосылуды мұрат тұтқан ... ... ... ... ... ... жедел өзгерісті дүниеде өмір сүруге дайындау қажеттігінен оқу-білімдену жүйесіне жаңа да күрделі талаптар қоюда. Ал мұндай дайындық балада әрқилы ... ... тән ... ... жиынтығын қалыптастырумен ғана шектеліп қоймастан, оның бойында жоғары шығармашыл және икемшіл тұлғалық мүмкіндіктерді дамытуға бағытталған нақты істерді қамтуы тиіс. Соңғы ... ... және орта ... ... мен ... ниеті айқын әрі мақсатты бағыт ала бастады. Ал бұл ұлағатты мақсаттың тиімді іске асуы бала ... ... көзі ... мек- ... тәуелді болатыны айдан анық. Адамға табиғаттан беріл- ген ізгілікті мүмкіндіктердің 80% осы ... оқу ... ... ғылым дәлелдеп отыр. Қазіргі таңда психологияның алдыңғы міндеттері қоғам дамуының бағдарламаларын ... ... ... дамуы, техника мен технологияның дамуына білім беру мен ... ... ... ... ... ... адамға қатысты мәселелерді ғылыми зерттеуді талап етеді. Жан-жақты дамыған тұлғаны қалыптастыру мемлекеттің ең басты міндеттердің бірі.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... ... адам білімінің нәтижесі екенін көруге болады. Адам білімін жетілдіру барысында өзін-өзі дамытудың түрлі әдіс-тәсілдерін ... ... ... ... біле ... ... ... адам жаны мен тәнінің сырларын психологиялық тұрғыда ашқалы отыр. Мұндай көне ілімді меңгеру әсіресе психология мамандығында ... ... өте ... әрі ... ... ... табылады. Өйткені адамның күш-қуаттарының көзі чакралар арқылы психолог адамның күй -жағдайын, өзін-өзі жетілдіруінің деңгейін анықтай алатын болса, адам тәнінен ... аура ... оның ... көңіл-күйін, денсаулығын, өзін тұлға ретінде қалыптастырған деңгейін білуге мүмкіндік ... ... ... өзектілігі: Психологияның аса маңызды мәселелерінің қандайы болмасын, ... ... ... шешілуі мүмкін емес. Психиканың пайда болуы мен дамуын зерттеу үшін ... ... ... ... мен ... қолдану қажет; психофизиологиялық проблемаларды шешу үшін нейрофизиология, нейроанатомия, нейрохимия, меди- цина әдістерін ... ... ... ... орай ... және әлеуметтік жағдаяттар байланысы проблемасы әлеуметтік, биологиялық, психологиялық білімдердің басын қоспай мүлде шешілмейді. Осылайша, психологияның басқа ғылымдармен, ғылым ... ара ... ... ... ... беруге болады. Өз кезегінде, психологиялық зерттеулер нәтижесінде алынған деректер психологиямен сыбайлас пәндер үшін өте қажет.
Сондықтанда жан-жақтан келіп, жаңа ... ... ... ... ... ... тиімді ұйымдастыру үшін, олардың қарым-қатынастағы зейіндерінің деңгейлерін анықтау өзекті мәселелердің бірі.
Осы заман психологиясы – басқа ғылымдармен тығыз байланысқан қарқынды даму ... ... ... ... елеулі аймағы. Сондықтан да, дамудағы құбылыс ретінде психология үздіксіз өзгерісте болады: жаңа ... ... ... ... отырады, жаңа жобалар іске асып жатады, нәтижеде психологияның соны салалары ғылым қорына ене ... ... ... ... ... ... – бұл пән ... сақталуы: психология білімдерінің бәрі де психика деректерін, заңдылықтары мен тетіктерін жағдайға байланысты, іс-әрекет ... даму ... ... ... ... ... мақсаты: қазіргі замандағы психологияның даму жолдарын негіздеу.
Курстық жұмыстың міндеті:
психологияның даму тарихына то0талу:
қазіргі кезеңдегі психология және оның ғылымдар жүйесіндегі орны;
қазiргi заман ... ... ... ... ... құрылымын анықтау;
қазіргі замандағы психологияның даму жолдарын негіздеу.
1 Психологияның қазіргі дамуы ... ... ... ... ... жəне оның ... ... бойы адам көптеген ғалымдар əулетiнiң зерттеу объектiсi болып келдi. Өз тарихы мен қалай ... ... ... ... тiлi мен ... ... ... деген адамзат құштарлығының шегi болған емес. Ал осы таным жолында жантану ғылымының ... орны аса ... Адам ... ... оның ... қоғам шеңберiнде өркендеуi мен қалыптасуына, төңiрегiндегi басқа адамдармен қарым-қатынасының ерекшелiктерiне деген психология дамуының негiзiнде жатқан қызықшылығу уақыт озуымен бiрге өрiстей ... ... ... ... ... медицина, өнер, оқу, ойын жəне спорт салаларындағы бiрде-бiр iс-əрекет психологиялық заңдылықтарды ... ... ... ... ... мүмкiн емес. Адамның даму заңдары мен оның болмысының жасампаздық мүмкiндiктерi жөнiндегi бiлiмдер жүйесi бүкiл қоғамның ... үшiн өте ... Адам əр ... ... ... ... ... объектi, ал ғылымдардың əрбiрi өзiне тəн ерекше ... ... ... ... ... ... ... əлеуметтiк процестердi зерттеуде психологиялық факторларды айналып өтуi тiптi мүмкiн емес..
Адамның ішкі жан дүниесін, оның ... ... ... ... ... ... ... зерттеумен арнайы ғылым – психология (грек.-psiche, logos-ғылым) айналысады.
Психологияның негізгі даму кезеңдеріне сәйкес оған берілген анықтамаларды ...... жан ... ... Психологияға мұндай анықтама бұдан екі мың жылдай бұрын берілген. Ежелгі адамзат жан бар деген ұғыммен өзіне түсініксіз барша өмір ... ... ...... сана ... ... ... жаратылыстану ғылымдарының өркендеуімен пайда болды. Адам өзінің ойлау, сезу және ниеттеу қабілеттерін сана ... ... Ал ... ... ... ... адамның өзін өзі бақылап (интроспекция), одан алған деректерін баяндау болған.
III-кезең – ... ... ... ... XX ... ... ... Психология бұл кезеңде өз міндетіне эксперимент жасап, тікелей нақты көруге мүмкін болғандарды ғана, яғни адамның мінез әрекеттерін, қылық-қимылдарын, ... ... ... ... ... ... ... оларға себепші болған мотивтерді ескеруді қажет деп білмеді.
IV-кезең – психология шынайы заңдылықтарды, психика көріністері мен тетіктерін зерттеуші ғылым ретінде ... - ... ... мен ... ... және оның көрінісінің жеке-дара типологиялық ерекшеліктері жөніндегі, сонымен бірге адамның қоршаған ортамен ... ... ... ... заңдылықтары туралы ғылым.
Психология пәні 1) іс-әрекет субъекті ретіндегі адам, 2) өзін өзі реттеуіне қажет тұлғаның жүйелі өз сапалары; 3) адам ... ... мен ... ... келу ... 4) ... ... бейнелеу қабілеттері және оны тануы; 5) соның нәтижесінде өзінің сырттай дүниемен өзара ықпалдасты байланыстарын реттей ... ... ... ... ... мен оның ... ... іс-әрекеттің нейрофизиологиялық негіздері; психиканың ең жоғары формасы – адам ... ... ... ішкі жан ... ... ... адам ... әлеуметтік- тарихи жағдайларға тәуелділігі; психикалық әлем бейнелерінің қалыптасуы мен сол бейнелердің адамның сырттай тұрмыстық, тәжірибелік іс-әрекеттерінде көрініп, іске асуы; биологиялық және ... ... ... өзін өзі ... ... адам ... ... тұлғаның танымдық, еріктік және көңіл-күй үдерістері мен жеке-дара психологиялық ерекшеліктерінің бейнелеу-реттеушілік мәні; адамның әлеуметтік ортадағы қылық - әрекетінің психологиялық ерекшеліктері; ... ... ... ... психологиясы.
Психологияның негізгі міндеттері:
- психикалық құбылыстарды сапалық тұрғыдан зерттеу;
- психикалық құбылыстардың қалыптасуы мен даму барысын талдау;
- психикалық құбылыстардың физиологиялық ... ... ... ... адам ... мен ... жоспарлы ендіруге жәрдем ету.
Психология зерттеулерінің міндеттері мен әдістері қоғамдық және ... ... ... ... ... ... әдіснамалық принциптері: 1) заттасқан болмыстағы психикалық құбылыстардың себеп-салдарлылығын мойындау; 2) психикалық құбылыстарды танудың генетикалық бағытын ұстану және оларды даму ... ... 3) ... мен ... ... ... болатынын қолдау; 4) адам психикасын биологиялық және әлеуметтік жағдаяттардың бірлігін ескерумен зерттеп бару.
XX-ғасырдың соңына ... ... ... ғылымдар жүйесінде өзекті пәнге айналды, ал оның қолданбалы салалары адамзат ... ... ... ... ... ... ... қолданылуда.
Жетістіктерінің соншалықты ауқымды болуынан психология ғылымы бұл күнде адам жөніндегі ғылымдар жүйесінің бірінші қатарларынан орын иелеуде.
Л. С. Рубинштейн "Жалпы психология ... (1940) атты ... ... ... ... ... ... анық көрiнiп тұр: олар бiздiң қабылдауымыз, сезiмiмiз, ойларымыз, ықлас- ниеттерiмiз бен тiлектерiмiз, т.б., яғни бiздiң өмiрiмiздiң iшкi мазмұнын ... ... жан ... үшiн денiмiзге ажырамастай болып сiңген құбылыстар жиыны'', - ... ... ... ... ... əр ... (индивид) өз меншiк толғанысының болуы, ол түйсiк сезiмiнен ғана ... де, оның ... ... болу жолы жоқ. ... ... ... нəрлi суреттеп берсең де, соқыр дүние сұлулығын сезiнуi ... ... ... қабылдамаған соң, əн-күй əуенiн танымайды; махаббат лəззатына өзi бөленбеген адамға ол жөнiндегi ... да ... де ... ... ... ... ... олардың адам ақылына сиып болмайтын, қалыптан тыс, тылсым құбылыс болуында. Себебi, əрқандай ... ... өзi мен оның ... кейпi бiр-бiрiнен ажыратылып тұратыны даусыз. Жан ерекше, тəннен бөлек ... ... ... ... ... терең ұялауы бұған мысал бола алады. Алғашқы адамның өзi де адамдар мен жануарлардың ... ... түс ... ... бiлген. Осыған орай адам ұстамға келетiн тəннен жəне көрiнбейтiн жаннан бiрiнен-бiрi бөлiнбейтiн дербес екi бөлiктен тұрады ... ... ... яғни адам өлмейiнше, жан оның тəнiнде жасап, өлгеннен соң тəннен шығып кетедi-мыс. Ал адам ұйқыдағы кезде, жан оның тəнiнен уақытша ... ... да бiр ... ... ... ... психикалық процестер, қасиеттер мен қалыптар ғылыми талдауға түсiп, зерттелгенге ... ... ... ... ... қарапайым тұрмыстық психологияға тəн пайымдаулары жинақтала бердi. Адам психика жөнiндегi кейбiр түсiнiктердi өз өмiр тəжiрибесi негiзiнде топтайды. Əлеуметтiк қатынастар мен ... ... ... ... ... құруға, iс-əрекет арқылы адамды тануға қажет болудан жинақталған жай психологиялық пайымдаулар ғылыми психологияға дейiнгi бiлiмдер ауқымын құрады. Осы бiршама бiлiктер əр ... ... ... жол ... өзге ... қылық-əрекетiне орай қатынас жасауға көмегiн тигiздi. Бiрақ мұның бəрi тұтастай жүйеленбеген, тереңнен танылмаған, дəлелсiз. Оларды бiз күнделiктi ... ... ғана ... ... ... халық ауыз əдебиетi үлгi-лерiнен(мақал-мəтел, ертек, əпсана) ұғып, түсiнiп келдiк. Қазiргi заман психология теориялары мен психология салаларының бастаулары нақ осы өмiр ... мен ... ... ... асыл ... ... ... шығады. Психологияның жантану ғылымы ретiнде мəнi неде? Оның ғылыми пəнi не? Бұл сұрақтарға жауапты психология ғылымының ... ... ... əр даму ... орай ... ... ... деген көзқарасының өзгерiп бара жатқанын байқаған жөн. Психология өте ежелгi де, өте жас та ... Мың ... ... ... ... оның бар ... əлi алда.
Психологияның дербес ғылыми сала болып танылғанына ендi ғана жүз ... асып ... ал ол ... ... ой, проблемалар тарих тұңғиығында бастау алған пəлсапамен бiрге келе ... ХIХ ғ. соңы - ХХ ғ. ... ... ... Г. ... психология жөнiнде қысқа да дəл былай деген: Психология тарих алдында ұланғайыр, ал ... өте ... ... ... ... деп ... ... фəлсападан бөлiнiп, жаратылыстану ғылымдарымен ұштасып, өзiнiң эксперименттiк зерттеулерiн ұйымдастыра бастаған дəуiрi. Бұл ХIХ ғ. кейiнгi ширегi болғанымен, ... ... көз ... ... ... өрiс ... Пəн атының өзi де грек тiлiнен аударғанда ... - жан ... ... (психо - "жан", логос - "ғылым") дегендi аңғартады. Кең тараған түсiнiктерге жүгiнсек, алғашқы психологиялық көзқарастар дiни ұғымдарға ... ... ... ... да, ... ... ... ежелгi грек философтарының алғашқы тұжырымдары адамды практикалық тану негiзiнде бастау бiлiмдерiн жинақтаған, ... ... келе ... ... ... бағыттарының жалпы дүние, соның iшiнде жан жөнiндегi дiни- мифологиялық көзқарастарға қарсы күресiнде дамуын тапты. Осыдан, жан жөнiндегi ... мен ... ... ... ... кемелденуiнде бiрiншi кезең болды да психология əуел ... ... ... ... деп ... Бiрақ бұл жанның не зат екенiне жауап табу оңайға соқпады. Əр ... ... ... бұл сөз мағынасын сан қилы түсiндiрдi. Психика мəнiне байланысты көзқарастардың қалыптасуы мен дамуы философияның өзектi мəселесiн - материя мен ... ... жəне ... ... ара ... ... тəуелдi болып келдi. Дəл осы мəселенiң шешiмi төңiрегiнде бiр-бiрiне тiкелей қарсы философия бағыттары - идеализм мен ... ... ...
Идеалистер психиканы болмыс бастауы, өз бетiнше жасайтын, материяға тəуелсiз, белгiсiз бiр зат деп қарастырды. Ал материалистiк танымда ... - ... ... ... құбылыс. Идеалистiк бағыт өкiлдерi материяға қатысы жоқ ерекше рухани бастаманың барын мойындап, психиканың əрекетi тəнсiз, мəңгi жойылмас жанның көрiнiсi деп ... Ал ... ... дүние мен процестер, оларша, бiздiң түйсiгiмiз бен елестерiмiздiң ... ... ... адамдардың өз дене құрылымы мен қызметi жөнiнде дұрыс танымы болмаған, психикалық құбылыстарды адам дүниеге келуiмен тəнге енiп, оның өлуiмен ұшып ... жан жəне рух ... деп ... ... ... ... Жанды бастапқыда адамның əр түрлi мүшелерiнде жасайтын ерекше бiр жұқа зат не тiршiлiк иесi деп ... ... ... болуымен жан "о дүниемен" байланысты, көрiнбейтiн əрi ... ... ... өзгеше бiр екiншi баламасы - рухтық зат деп танылды. Бар əлемнiң бастаушысы идея, рух, сана, ал материя ... ... деп ... ... ... бағыттар қанат жайды. Адам психикасы - рухани өмiрдiң ... ... ол ... дүние заңдылықтарына бағынбайды деп санаған идеализм мен дiни догматтар адам жан дүниесiн материалистiк тұрғыдан түсiндiруге ұмтылған ғылыми ой- пiкiрлердi көп ... ... ... тастады. Жан жөнiндегi танымдар қандай құбылыс - өзгерiс-терге енгенiмен өмiрлiк iс- ... ... күшi - жан ... тұжырымға ешбiр шүбə келтiре алмады. Тек ХҮIII ғ. психология ... ... Рене ... жаңа ... есiгiн ашты. Ол адамның iшкi мүшелерi ғана емес, тiптi дене ... де ... ... қатысы болмайтыны жөнiнде пiкiр айтып, дəлелдедi. Бұл жантану ғылымының кейiнгi желiсiне үлкен ықпал жасады. ... ... екi ... - ... жəне сананы бiрдей енгiздi. Бiрақ ол өзтағылымында жан мен тəндi бiр-бiрiне қарсы қойды, өзара тəуелсiз екi болмыс ... жəне рух ... ... ... да психология тарихында бұл Декарт тағылымы "дуализм" (екi тарапты) атауын алды. Дуалистер көзқарасында, психикалық табиғат ми қызметiнiң өнiмi емес, ... тыс, оған ... өз ... ... құбылыс екенi түсiндiрiлдi. Бұл бағыт ғылымда объективтi идеализм деп аталды. Дуалистiк тағлиматты арқау етiп ХIХ ғ. ... ... ... ... ... ... кең өрiс алды. Бұл бағыттың мəнi: психика жəне тəн қатар, бiрақ ... ... ... ... ... көзқарасты дəрiптеушiлер Вундт, Эббингауз, Спенсер, Рибо, Джемс, т.б. Шамамен осы дəуiрде психология денi жөнiнде жаңа ... ... бере ... ... ... қалау қабiлеттерiне сана атауы берiлiп, психика санамен бала- ... ... жан ... орнына сана психологиясы жүзеге келдi. Бiрақ сана көп уақытқа дейiн басқа табиғи процестердiң бəрiнен оқшауланған ерекше құбылыс ретiнде қаралды. Ендi ... өмiр Алла ... ақыл ... ... ... ... ... элементтерi бар субьективтiк сезiм нəтижесi деп есептелдi. ... ... ... ... ... ... пiкiр: психикалық болмыс - бұл ғылыми талдауға келмейтiн, ... ... ... ... тек қана ... бақылаумен танылатын субъектив дүние екендiгi. Мұндай түсiнiк кең етек алып, ал бұл бағыттағы идеализм интроспекттiк (өзiн-өзi бақылау) сана тағылымы атын ... ... сана ... өзi ... психика объектив болмыс пен субъектiнiң өзiнен де толығымен ара байланысын үздi. ... ғ. ... ... ... ... ... ... дамуы өз алдына əртүрлi мақсаттарды белгiлеп, əртүрлi зерттеу тəсiлдерiн ... ... ... ... ... ... ... отырды. ХIХ ғ. аяғындағы барша теориялар, ХХ ғасырдағы ... ... ... осы ... ... ... ... Бұл теориялар бойынша психологиялық зерттеулердiң бəрi қоршаған орта мен адам ... ... жан ... мен ... ... Ал сана мен ми ... ... бұл теорияларда дуализм бағытында шешiмiн тапты. Интроспекттiк психология аймағындағы теориялар-дың бiр-бiрiнен айырмашылығы сананы құрылымы, мазмұны жəне ... ... ... ... ... болды, яғни бiр сипаттама жетекшi деп есептелiндi.
Осы тұрғыдан сана психологиясы өз зерттеулерiн 5 бағытта алып барды: • ... ... ... (В. ... Э. Титченер); • саналық əрекеттер психологиясы (Ф. Брентано); • саналық ағым (сел) теориясы (У. Джемс); • ... ... ... ...... ... ... Бұл теориялардың бəрiне ортақ түсiнiк: қоршаған дүниемен белсендi қатынастағы адам орнына сана қойылып, оның бар iс-əрекетi сана белсендiлiгi деп танылды. ... ... ... ... ... бұл ... аталған теориялардың бəрiне тəн ерекшелiк - психикалық құбылыстардың мəнiн түсiндiру ... тек қана ... ... 1879 ж. ... ... алғашқы эксперименталды зертхана ұйымдастырды. Сана психологиясына эксперимент қою мүмкiндiгi ашылды: зерттеушi белгiлi ... ... онда ... процестердiң өтуiн бақылап отырды. Бiрақ бұл бақылаулардың ерекшелiгi адам өзiнiң iшкi жан-күйiн, сезiмiн, ой толғанысын өзi бақылайды, ... ... ... ... ... əдiс ... ХХ ғ. екiншi он жылдығында психологияның жəне бiр бағыты пайда болып, оның өкiлдерi психологияның жаңа ... ... ол ... да ... сана да ... ал сырттай бақыланатын, негiзiнен адам қозғалысының жиынтығы - ... едi. Бұл ... ... ... ... аталып, психология пəнi жөнiндегi түсiнiктер дамуының үшiншi ... ... ... iрге тасын қалаушы Дж. Уотсон психологияның мiндетiн қоршаған ортаға ... ... ... ... ... ... деп ... Тек бiр онжылдықтың өзiнде-ақ бихевиоризм бүкiл дүниеге тарап, психология ғылымының ықпалды бағыттарының бiрiне айналды. Сонымен, психология өз даму ... ... - жан ... ... кейiн жансыз ғылым, ақырында санасыз ғылымға айналды. Əрине, ... ... ... деректердi зерттей аламыз, бiрақ мұндай объективтiк жалған, себебi бiздiң əрқандай əрекет-қылығымыздың астарында өзiмiздiң ой, сезiм, ниеттерiмiз жатыр. Сондықтан осы ой, ... ... ... ... тану ... емес. Психология пəнiн нақтылауда болған дағдарыстар себебi аталған теориялардың негiзге ... ... ... ... ... Атап айтсақ, саналық психо- логия болмыс пен сананың, объективтiк дүние мен субъек-тивтiк ... ара ... ... тұрғыдан шештi. Диалектикалық материализм тұрғысынан материя алғашқы, ал сана екiншi, одан туындаушы, яғни объектив ... ... ... Осы түсiнiкке орай материалдық болмыс (заттар, дүние құбылыстары) пен идеалдық (заттық дүниенiң сезiм, ой т.б. түрiнде бейнеленуi) бiр-бiрiне тiкелей ... ... бұл ... ... ... себебi түйсiк, ой, сезiмдер т.б. материалдық органның мидың əрекетi, сыртқы тiтiркендiру энергияларының сана ... ... ... ... сана ми ... ... мүмкiн емес, олардың басқа жасау тəсiлi жоқ. Материя, психика жəне сананы ... ... ... ... ... ... жөнiндегi ережесiмен түбегейлi сай болып тұр. Əлемде əр түрлi қасиеттерге ие, мəңгi қозғалыста болып, мəңгi жасаушы ... ... ... бастау болуы мүмкiн емес. Материяның қозғалысы бұл тек орын ауыстыру емес, оның қалаған өзгерiмi, құбылуы, бiр күйден екiншi күйге ... ... ... - бұл оның ... ... ... формаға жетiлуi, қарапайым қозғалыстан жоғары қозғалысқа өтуi. Алғашқыда тек органикалық емес ... өлi ... ... ... белгiлi бiр сатысында, өзiнiң ұзаққа созылған эволоциясының нəтижесiнде материя органикалық қасиеттерге ие болды, ... ... жаңа ... мен жаңа қасиетi өмiр, табиғат жиынтығына ендi. Табиғаттың даму ... ... ... ... ... ең ... ... санаға ие адам пайда болды. Ғылыми психология ... ... ... ... ... ... бейнелеу теориясы басты маңызға ие. Себебi осы категорияға орай психиканың жалпылама жəне мəндi ... ... ... ... құбылыстар объектив шындықтың субъектив бейнеленуiнiң түрлi формалары мен деңгейлерiн көрсетедi. Бейнелеу теориясы психология ғылымының мəнiн ... оның ... ... ... ... ... тобынан қажеттiсiн ажыратуда жалпы əдiснамалық бағдар рөлiн атқарады.
Психикалық құбылыстың органикалық материя қасиетi ретiнде сапалық ерекшелiгi неде? Барша ... ... ... ие. ... - ... қасиетi, мидың қызметi болумен психика дамуының алғы шарты бейнелеудiң ... ... ... ... даму ... оның бiр ... формасынан екiншiсiне өзгерiп барады. Биологиялық эволоция барысында заңдылықты пайда болып, психика сол ... ... ... ... айналады. Бейнелеу қасиетi негiзiнде организмнiң қоршаған ортамен кең салалы жəне сан алуан байланыстары түзiледi. Сыртқы, ... ... ... ... ... iшкi ... өмiрi болуы мүмкiн емес, яғни сана, психика өзiнен тыс жəне тəуелсiз жасайтын танымды бол- мыстың бейнесi. Егер де осы қоршаған ... ... ... санадағы оның бейнесi жөнiнде əңгiме қозғау қажетсiз. Əрқандай психикалық акт нақты болмыстың бiр бөлшегi əрi оның бейнесi ... ... ... ... қызметi, бiрiншiден қоршаған дүние заттары мен құбылыстарының қасиеттерiн, байланыс-тарын бейнелеу, екiншiден осының негiзiнде адам қылығы мен ... ... ... ... тұрғыдан қарастыру əрқандай iшкi жан-күйлiк құбылыстардың өзiмен өзi шектелмегенiн, шындықтан бөлiнбей, онымен түбегейлi əрi тығыз байланыста екенiн танытады. Диалектикалық материализм ... ... ... ... ... ... ... яғни пəнi не? Бұл - ең алдымен психикалық өмiр деректерi. Мысалы, психикалық дүние дерегi ретiнде адамның ... ... ... - жад, естi ... Есте ... ... жантану психологиялық құбылысты тек суреттеп баяндаумен шектеле алмайды, оның мiндетi ... яғни осы ... мен ... ... ... ... олардың мəнiн айқындап беру. Əрқандай ғылым мақсаты зерттелетiн процестер мен құбылыстар бағынатын объектив заңдарды белгiлеу. Теориялық жəне ... ... бəрi нақ осы ... бағдарланған. Ғылыми танымның өзi құбылыстар арасындағы мəндi, қажеттi, тұрақты, қайталанып жүретiн байланыс, ... ... ... ... ... ес ... ... заңдылықтарына бағынады. Естiң түрлерi болатыны белгiлi. Жақсы есте қалдыру қайталуға тəуелдi ... ... ... ... ... ... ... əрi тез еске түсетiнi мəлiм. Ғылымдағы күрделi мiндеттердiң бiрi - заңдылықты сипатқа ие байланыстар мен қатынастарды көре бiлу. Ғылымдық ... ... ... ... ашып қана ... ... ... аймағы мен қолдану жағ-дайларын көрсете алу.
Сондықтан да психология зерттеулерiнiң объектiсi ... ... мен ... психологиялық заң, заңдылықтар. Сонымен бiрге ескеретiн жəйт, заңдылық байла-ныстарды бiлу ... ... iске ... нақты тетiктердi ашып бере алмайды. Осыдан психологияның мiндетi - психологиялық деректер мен заңдылықтарды аша ... ... ... ... механизмдердi де анықтап бiлу. Ал ендi сол ме- ханизмнiң қандайда да ... ... ... нақты анатомия- физиологиялық аппаратты iске қосуына байланыстылығынан, ол механизмнiң табиғаты мен ... ... ... ғылымдармен бiрлiкте зерттейдi. Қорытындыласақ, жантану ғылымы психология - психика деректерiн, заңдылықтарын жəне механизмдерiн зерттейтiн бiлiмдер саласы.
1.2 Қазіргі ... ... және оның ... жүйесіндегі орны
Психологияның басқа ғылымдар жүйесiндегi орнын тануға орай психологиялық деректердiң басқа ғылымдарда пайдалану мүмкiндiктерiн жəне ... ... ... ... ... қалай қолданатынын жете түсiнуге болады. Əр түрлi тарихи дəуiрлердегi ғылымдар арасындағы психологияның орны жантаным бiлiмдерiнiң даму ... мен ... ... ... ... Атап айту керек, қоғамның рухани даму тарихында бiрде бiр бiлiм саласы ғылымдар жүйесiндегi өз орнын ... ... жиi ... тұрған емес. Қазiргi күнде академик Б. М. Кедров ұсынған сарап əдiсi ... Бұл əдiс ... ... ... ... орай көп тарапты байланыстарға негiзделген. Ұсынылған схема - шыңдарына жаратылыстану, ... жəне ... ... ... - үш ... ... Ғылымдардың негiзгi тобының мұндай орналасуы олардың пəнi мен əдiстерiнiң психология пəнi мен əдiстерiне нақты ... ... ... қойылған мiндеттерге орай психология өз бағытын бұрыш шыңдарының бiрiне бұрып отырады. Психологияның жалпы ғылыми бiлiмдер жүйесiндегi ... - ... ... адам ... барша ғылым салаларының жетiстiктерiн бiрiктiрiп, байланыстыру. Психологияның аталған ғылымдық үш бұрышпен ... ... ... ... ... ... мiндетi психикалық iс-əрекет заңдарын даму барысында зерттеп, тану. Осы заңдар арқылы объектив ... адам ... ... ... осыған орай оның əрекеттерi қалай реттелетiнi, психикалық қызметтiң дамуы мен жеке адамның ... ... ... қалыптасқаны айқындалады. Психиканың объектив шындық бейнесi екенi белгiлi, сондықтан психологиялық зерттеулер ең алдымен психикалық құбылыстардың адамның объектив өмiр ... мен ... ... тануға бағытталуы тиiс. Сонымен бiрге, адамдардың əрқандай iс-əрекетi барлық ... адам ... ... ... ... ... оның субъектив мезеттерiмен де қатынаста болады. Ғылыми психология барша психикалық құбылыстардың (қаншама күрделi болмасын) материалдық негiзi бас миы ... ... ... ... ... арқа ... отырып, субъектив жəне объектив жағдайлардың өзара ықпалды болатынын шынайы ... ... ... бере ... Осы ... түзiлуi жəне олардың қызметтес болуынан психикалық құбылыстар адам iс-əрекетiне ықпал жасап, оны ... ... ... санада бейнелеуде адамға өз əсерiн тигiзедi. Сонымен, психикалық құбылыстардың адам өмiрi мен ... ... ... тəуелдi заңдылықтарын аша отырып, психология осы əсерлердiң мидағыбейнелену механизмдерiн де айқындайды. Осыған орай, психология физиологиямен, дəлiрек айтсақ, ... ... ... ... өте ... ... ... сөзсiз. Психологияның дербес ғылымға айналуында оның ХIХ ғ. басталған ... ... ... ... ... ... ие болды. Осы байланыстың нəтижесiнде психологияға экспериментальдық əдiс ендi. (Г. Фехнер), рефлекторлық теория ашылды (И. М. ... И. П. ... ... ... ... ... зерттелуiне Ч. Дарвиннiң эволюциялық теориясы да үлкен ықпалын тигiзiп, тiршiлiк иелерiнiң құбылмалы орта жағдайларына икемделудегi психиканың рөлiн ... ... ... əрекет формаларының қарапайым түрлерден туындайтынын түсiнуге мүмкiндiк ... ... ... ... өсiмдiктер мен жануар-лар тiршiлiгiндегi ерекшелiктердi айыра бiлуi қажет. Əсiресе, бiртектi сулы ортада жасаған бiр ... ... өмiр ... ... ... ... бағдар- бағыттылықты талап ететiн құрылықтағы тiршiлiк иесi - көп жасушалылардың күрделi өмiр формасына өтудегi өзгерiстерiн анықтап ... жөн. ... ... мен ... ... тiршiлiк принциптерi арасындағы айырма-шылықтарды да бiлгеннiң маңызы үлкен. ... ... ... ... ... ... қылық- əрекеттерiнiң ерекше бiтiстерiн дəл түсiну мүмкiн емес, ал онсыз адамның күрделi формадағы ... ... ұғу ... ... айырылады. Сонымен бiрге естен шығармайтын жəйт, психология ... ... ... ... ... ... ... дерек-термен баламаластыруға болмайды. Психология үшiн оның қоғамдық ғылымдармен бай-ланысы үлкен маңызға ие. Тарих, экономика, этнография, əлеуметтану, ... заң жəне т.б. ... ... əрдайым психологиямен тiкелей байланысты. Көп жағдайда адамдардың жеке жəне ұжымдық əрекеттерiнiң механизмi, əрекет, əдет, əлеуметтiк бағыт, тəртiп-талап стереотиптерiнiң ... ... ... ... ... кəйiп, сезiм, психологиялық климатты танып бiлмей, жеке адамның ерекшелiктерi мен психологиялық қасиеттерiн, қабiлетiн, сезiмiн, мiнезiн, адам аралық қатынастарын зерттемей, əлеуметтiк ... мен ... мəнi ... ... ... ықшамдап айтсақ, əлеуметтiк процестердi зерттеуде психологиялық факторды ескеру заңды қажеттiлiк. Психологиялық факторлар өздiгiнен əлеуметтiк процестердi бағыттай алмайды, керiсiнше, олардың өзiн осы ... ... ... ... түсiну мүмкiн. Адамның психикалық iс-əрекеттерiнiң негiзгi формалары қоғамдық тарих шарттарына орай ... ... ... ... ... ... ... еңбекке, еңбек құралдары мен тiлдi қолдануға байланысты қалыптасады. Келтiрiлген пiкiрлер психологияның қоғамдық ғылымдармен ... ... ... ... тұр. Егер ... ... қалыптасуы тiршiлiктiң биологиялық жағдайларына түбегейлi тəуелдi болса, адам қы-лығының ... ... ... ... ажы-рамас байланыста. Ең алдымен психикалық əрекет-қы-лықтық адамға тəн ерекшелiктерiн зерттейтiн психология ғылымы қоғамның негiзгi заңдарын ... ... ... ... бiр ... да ... алмайды. Адамның психикалық əрекетiне арқау болатын қоғамдық шарттарды зейiндiлiкпен көре бiлу психологияның берiк ғылыми тұғырға орнығуына мүмкiндiк ... ... ... ... аса назар аударған жөн. Əлбетте, бұл сабақтастық бұрыннан да белгiлi, кезiнде К. Д. ... ... ... ... үшiн оны ... ... ... - деген едi. Бұл арада психологияның практикалық маңызы нақты көрiнiп тұр. Егер ... ... ... ... ... бiлiмдерге сүйенбесе, онда ол қара-дүрсiн педагогикалық кеңестер мен көрсетпелер ... ... шын ... ... ... қалып, мұғалiмге ешқандай жəрдем бере алмайды. Педагогиканың барша салаларының (жалпы теория, дидактика, пəн əдiстемесi, тəрбие теориясы) даму барысында психологиялық ... ... ... ... ... отырады. Психикалық процесс жүру заңдылықтарын; бiлiм, ептiлiк жəне ... ... адам ... мен ... оның ... ... ... бiлу оқудың əр сатысындағы бiлiммазмұнын анықтау, оқу мен тəрбиенiң ең ... ... ... жəне т.б. ... ... педагогикалық проблемаларды шешуде келелi мағына-маңызға ие. Қазiргi кезеңде нарықтық ... ... неге ... ... Ғылым топтаған асқар тау ақпарат қорынан мектеп үшiн нендей бiлiмдi жəне оны қалай алу керек? - ... мың сан ... ... тұр. ... ... шешiм табу, адамның əр жас деңгейiндегi психикалық даму мүмкiндiктерiн жəне олардың жедел шемдерiн белгiлеу педагогикалық психологияның мiндетi.
Психологиялық мәліметтердің ... ... ... ... керісінше, психология олардың нәтижелерін қаншалықты шамада қолдануға құзырлы екені, психологияның ғылымдар жүйесінде алатын орнына байланысты болады. Қандай да бір ... ... ... ... ... ... орны ... білімдердің даму деңгейін өзінің жіктеу үлгісінің жалпы философиялық бағытын айқын көрсетті. Қоғамның рухани дамуының тарихындағы білімнің ... ... ... ... орнын, психология сияқты өзгерткен емес.
Қазіргі кезде академик Б.М.Кедров ұсынған сызықтық емес жіктеу жалпыға ортақ болып ... Ол ... ... ... ... ... ... көптігін көрсетеді. Ұсынылған үлгі -бұрыштары табиғи, әлеуметтік және философиялық ғылымдарды білдіретін үш бұрыш пішінді. Бұлайша орналастыру ғылымның осы ... ... ... ... мен ... ... ... байланысты үш бұрыштың бір бұрышына бағытталған, психология пәні мен әдісіне жақын екендігін көрсетеді. 
Психологияның жалпы ғылыми білімдер ... ... ... мағынасы мынада: ғылыми білімнің басқа аумақтарындағы нәтижелерін белгілі бір қатынаста талдай отырып, Б. Ф. Ломовтың ... ... ... ... адам ... ... ғылыми пәндердің интеграторы болып саналады. Белгілі психолог Б. Г. Ананьев психология адам туралы мәліметтерді нақты-ғылыми білім ... ... ... ... ... ... бұл мәселені толығымен өңдеді [3, 14 б]. 
Сонымен бірге адамдардың кез ... ... ... адам ... ... ... ғана ... сондай-ақ олардың субъективтік сәттерімен арақатынасына байланысты болады. Материалдық психология субъективтік және объективтік жағдайлардың ... ... ... ... ... ... күрделі болса да барлық психикалық құбылыстардың материалдық негізінің қызметін бас миы қабыршығындағы уақытша ... ... ... Осы ... ... жэне ... ... салдарынан психикалық құбылыстар адамның іс-әрекетіне ықпал етуі ... - оның ... ... ... ... ... ... қабылдауына ықпалын тигізеді. 
Сонымен, психикалық құбылыстардың адам өмірі мен іс-әрекетінің объективтік жағдайларынан заңды тәуелділікте болатынын ... ... ... осы ... ... физиологиялық механизмдерін де ашуы керек. Психология физиологиямен, соның ішінде, жоғары ... ... ... ... ... сақтауы қажет. 
Физиология ағзаның қызметін жүзеге асыратын механизмдерін, ал жоғары жүйке әрекетінің физиологиясы ағзаның қоршаған ортамен "теңесуін" қамтамасыз ететін жүйке ... ... ... ... үрдістегі қоздыру мен тежелудің негізіне жататын жүйке талшығының жұмыс істеу заңдылықтарының, жүйке ... әр ... ... және ... ... ... атқаратын рөлдерін оңай байқауға болады. Талдау мен жинақтауды жасауға, жүйке ... ... ... ... бұл ... адамның психикалық әрекеттерінің негізгі түрлерін зерттеуші психологқа, оларды қарапайым ... ғана ... ... ... бұл ... түрлері қандай механизмдерге сүйенетінін, қандай аппараттар арқылы жүзеге асырылып, жүйелерде ... ... үшін ... ... ... ... ... меңгеру үшін физиологияны ғана білу жеткіліксіз болады. 
XIX ғасырдың екінші жартысынан басталған, психологияның жеке ғылымға айналуына, оның табиғи біліммен бірлесуі себеп ... ... ... ... әдістің (Г. Фехнер) енгізілуін де жатқызуға болады. Психологиялық ілімдердің табиғи-ғылыми теориясын рефлекторлық құрайды (И.М. Сеченов, И.П. Павлов, ... ірі ... ... Л.А. ... П.К. Анохин, К.М. Быков, Н.И. Красногорский, А.А. Ухтомский, Н.А. ... ... ... ... ... ... мәселелерін өңдеуге Ч. Дарвиннің эволюциялық идеялары үлкен ықпал ... Олар ... ... ... ауыспалы жағдайына бейімделуі кезіндегі психиканың рөлін анықтауға, психикалық әрекеттің төменгі түрден ... ... ... ... түсіндіруге мүмкіндік берді [4, 23 б]. 
Психолог өсімдіктер мен жануарлардың тіршілік етуіндегі айырмашылықтарды анық білуі ... ... ... ортадағы бір жасушалылардың тіршілігінен, ортадағы белсенділігіне өлшенбейтін жоғары талаптар қойылатын, жер үстінде тіршілік ететін көп жасушалылардың күрделі өміріне өтуі ... ... не ... анық ... қажет. Жоғары омыртқалылар мен жәндіктер дүниесінің арасындағы айырмашылықты жете меңгеруі керек. Бейімделудің осындай жалпы биологиялық принциптерін білмей, жануарлардың ... ... анық ... мүмкін емес, адамның психикалық әрекетінің күрделі түрлерін түсінуге тырысу ... ... ... ... ... ғылымының пәнін құрайтын айғақтарды биологиялық айғақтарға теңестіруге мүлдем болмайтынын естен шығармау керек. 
Психологияның қоғамдық ғылымдармен байланыста болуы аса маңызды. Тарих, ... ... ... ... және т.б. ... ... оқытатын құбылыстар мен үрдістерді зерттеу, психологиялық мәселелердің пайда болуына әкеледі. Адамның жеке және топтағы мінез-құлқының механизмдерін білмей, ... ... ... ... пен ... таптауырын қалыптасуының заңдылықтарын білмей, көңіл-күйді, сезімді, психологиялық климатты зерттемей, тұлғаның психологиялық қасиеттері мен ... оның ... ... ... ... ... және т.б. зерттемей, әлеуметтік құбылыстар мен үрдістерді толық ашып көрсету мүмкін емес. Қысқаша айтқанда: әлеуметтік үрдістерді зерттеу ... ... ... ескеру қажеттігі туады. Психологиялық факторлар әлеуметтік үрдістерді өздігінен анықтамайды, керісінше, олардың өзі осы үрдістерді талдау кезінде ғана түсінікті ... ... ... ... ... түрлері қоғамның тарихы барысында пайда болып, тарихта қалыптасқан заттық әрекеттер жағдайында жүзеге асырылады, еңбек ету барысында, құрал мен ... ... ... ... ... ... сүйенеді. 
Айтылғаннан психологияның қоғамдық ғылымдармен байланыста болуының қаншалықты маңызды екенін көруге болады. Егер жануарлардың мінез-құлқының қалыптасуында биологиялық шарттар негізгі рөлді атқарса, ... ... ... ... ... қоғамдық шарттар ие болады. Алдымен психикалық әрекеттердің адамға тән болатын түрлерін зерттейтін, қазіргі заманғы ... ... ... ... - қоғамның негізгі даму заңдарын біріктіретін тарихи материализмнен — алынатын мәліметтерді ... ... ... ... жасай алмайды. Адамның психикалық әрекетін қалыптастыратын қоғам жағдайларын тиянақты қадағалау ғана психологияның берік ... ... ие ... ... ... [5, 18 б]. 
Психология мен педагогиканың байланысына ерекше тоқталу керек. Бұл байланыс барлық кезде болатыны анық, К.Д.Ушинский былай деп ... ... ... ... ... оны ... ... керек".
Психологияның тәжірибелік мағынасы осыдан анық көрінеді. Егер ... ... ... ... ... білімге сүйенбесе, онда ол педагогикалық кеңестер мен рецептердің қарапайым жиынтығына айналып, мұғалімге көмек беретін шынайы ғылым болуын тоқтатады. Педагогика ... ... ... теорияның, дидактиканың, жеке әдістемелердің, тәрбиелеу теориясының) дамуы кезінде, психологиялық зерттеуді қажет ететін мәселелер ... ... ... ... ... динамиканың, білімнің қалыптасуының, дағды мен икемділіктің, мотивтер мен қабілеттер табиғатының, адамның жалпы психикалық ... ... ... ... ... ... сатысындағы білімнің мазмұнын анықтау, білім мен тәрбие беру, неғұрлым нәтижелі әдістерді жасау және т. б. ... ... ... ... шешу үшін ... ... заманғы оқушыға нені үйрету керек? Ғылымның мектеп үшін жинақтаған кең көлемді ақпараттарының ішінен нені, қалай алу керек? ... ... ... ... өткір талқылаулар тудырған мәселелер тобы жиналып қалды. Әр түрлі жас ерекшелік сатысындағы адам психикасы дамуының мүмкіншіліктері мен резервтері қандай екенін жэне ... шегі ... ... ... ... ... ... мәселесіне бағытталған кезде, психологияның қажеттілігі байқалады. Дамушы қоғамның талаптарына сәйкес тұлғаны қалыптастыру, тәрбиелеудің мақсаты болып табылады. Ал бұл мақсатқа жету ... ... ... ... қажет етеді: оның бағытын, қабілеттерін, қажеттіліктерін, дүниетанымын және т.б.
Айтылғанның бәрі қазіргі ... ... ... ... ... ... Ол біріншіден, философиялық; екіншіден, табиғи; үшіншіден, әлеуметтік ғылымдар арасындағы ... ... ... ғасырда позитивизм бағытындағы философияның негізін қалаған
О. Конттың (798-857) ғылымдарды топтастыру жүйесі кең қолданымда болды. Дегенмен осы ... ... орын ... Ғалым пайымдауынша, психология әлі (үш кезең заңына орай) ... ... ... ретінде пісіп жетілмеген. XIX ғасырдың бірінші жартысы үшін ... ... ... әділ ... ... бері ұланғайыр өзгерістер болды: психология дербес ғылымға айналды, адамзатқа қажет табыстарымен көзге еленді. Екі ортада ғылымдарды жүйесімен топтастырудың талай амалдары ... ... ... ... ... аса ... ... орыс философы және ғылымтанушысы Е.М. Кедров (903-985) ұсынған топтастыру амалы еді. Кедров пікірінше, ғылымдарды бір беткей түзулік ... ... ... ... ... Ол ... ... үш топқа: жаратылыстану, әлеуметтік және философиялық – бөлуді ұсынады да, олардың бастарын бір түзу бойында емес, үшбұрыш ... ... ... ... ... ... шыңында жаратылыс-тану қылымдары, төменгі сол жақта – әлеуметтану, ал төменгі оң тарапта – философиялық ... ... ... осы ... бәрімен бірдей тығыз байланыста, сондықтан ол үшбұрыштың ішінен кең орынға ие болады. Себебі адам ойы, ... ... ... ... ... тек психология тұрғысынан зерттеліп қалмастан, олармен философия да, ... да ... ... ... ... ғылыми білімдермен өзара байланысқа келеді.
Психологияның аса маңызды мәселелерінің қандайы болмасын, басқа ғылымдармен байланыспай шешілуі ... ... ... ... ... мен дамуын зерттеу үшін биология, генетика, антропология, білімдері мен әдістерін қолдану қажет; ... ... шешу үшін ... ... ... ... әдістерін тартуды талап етеді; психикаға орай биологиялық және әлеуметтік ... ... ... ... биологиялық, психологиялық білімдердің басын қоспай мүлде шешілмейді. Осылайша, психологияның басқа ... ... ... ара ... ... ... жалғастыра беруге болады. Өз кезегінде, психологиялық зерттеулер нәтижесінде алынған деректер психологиямен сыбайлас пәндер үшін өте ... және ... ... ... ... ... ... тарихында анық көрінеді. Осы ғылыми білімдердің әрбірі ойлау құбылыстарын ашуда өз зерттеу аймақтарына ие. Логиканың шұғылданатыны ... ... ... ... ... ... танымдық қатынасы туралы проблема. Ал психологияның айналыса-тыны – ойлау үдерісінің жүрісі, жеке адамның ойлау ... ... ... ... басқа да тараптарымен аралық нақты байланыс, қатынастары.
Психология және әлеуметтану байланысы әлеуметтік ... ... ... психологияны қызықтыратын екі өзекті проблема: тұлға және топ ... ... ... ... ... ... ... социологиялық зерттеулер деңгейінде (кіші топ зерттеулері: отбасы, еңбек ұжымы) әлеуметтік бақыт пен әлеуметтік-психологиялық бағыт айырмашылықтарын ажырату қиынға соғады. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... тұсы – ондағы зерттеулердің ірі де ауқымды, макроәлеуметтік деңгейде жүргізілуі, зерттеуге ... ... ... және оның ... бөлшектерінің жасауы мен әрекетке түсу заңдары тұрғысынан түсіндіруге ұмтылыстың болуы.
Психология және педагогика байланысы ежелден келе ... ... ... құбылыс. Барша ғұлама педагогтар адамның табиғи қасиеттерін, оның тума қажеттері мен мүмкіндіктерін түсіну керектігін, тұлғаның психикалық іс-әрекеттері және ... орай ... мен ... ескеруді, солар негізінде оқыту, білім беру, тәрбиелеу маңыздылығын алға ... ... Адам ... ... және әлеуметтік жағдаяттарының ара қатынасы жөніндегі проблема-психология үшін аса ... ... ... ол ... үшін де ізденіс азығы. Екі ғылыми білімдердің қосыла зерттеулері нәтижесінде әрбір жеке адамның ... ... тума ... және өмір барысында қалыптасатын сапа-қасиеттерінің сыры ашылады.
Психология және медицина байланысы медициналық психологияның ... әсер ... Бұл сала ... ... ... ... және сырқат адамның әекет-қылығындағы психологиялық көріністерді зерттейді, емдеу мен психотерапия, ... ... ... ... мен ... ми ... байланысты психика бұзылысын зерттеуші медициналық білім саласы патопсихологияның ... ... ... ... ... саясатқа орай қалыптасатын әрекеттердің субъектив тетіктерін, оларға ықпал жасаушы сана, астар сана, адам ... ... ... оның ... құндылықты бағыт-бағдарлары және ұстанымдарын зерттеуші саясат психологиясы пайда ... Бұл ... адам ... ... ... ... оны жеке тұлғаның қоршаған ортамен өзара ықпалдастық қатынасының нәтижесі деп біледі. Себебі тұлға әрекеттері ... ... мен ... талдаудың тікелей нысаны болған субъекттің оларды қабылдау және түсіну ерекшеліктерімен анықталады.
Психология басқа ғылымдар байланыстарының барлығында өзінің мағынасын, өзінің теориялық ... және ... осы ... ... ... ... естен шығармау керек. Білімнің ерекше саласы ретіндегі психологияда арнайы пәндердің бірқатары бірігеді (мәселен, психофизиология және әлеуметтік ... Олар ... сай емес ... ... де, ... бір ... жатады. Олардың ортақ міндеті - психикалық құбылыстарды зерттеу. Барлық арнайы психологиялық пәндердің бірігетін базасы болып, негізгі психологиялық ... ... және ... түрде өңдейтін, жалпы психология саналады. Психологиялық пәндер жүйесінің зерттейтін басты объектісі біреу.
Бұл - ... оның ... ... ... және қасиеттері. 
Психологиялық білімнің даму ерекшеліктері психологияның басқа ғылымдармен байланыста болуына ғана тәуелді болмайды. Олар қоғамдық тәжірибе талаптарының күшеюіне де ... ... ... ... теориялысы басым пән болғаны белгілі, ал қазір ол өзінің танымдық рөлін сақтап отырып, өнеркәсіптегі, мемлекетті ... ... беру ... ... сақтаудағы, мәдениеттегі, спорттағы жэне т.б. кәсіби практикалық іс-әрекеттің саласы болып қалыптасуда [5, 20 б]. 
Психологияның аса қажеттiгi педагогиканың ... ... орай ... ... ... даму ... ... талаптарына сай жеке адамды қалыптастыру. Ал бұл мақсатқа жету жеке ... ... ... ... ... ... ... дүниетаным жəне т.б. зерттеудi қажет етедi. Айтылғандар қазiргi заман психологиясының ғылымдар тоғысында тұрғанының ... яғни ... бiр ... ... ... ... тарапында жаратылыстану ғылымдары, үшiншi жағында əлеуметтiк ғылымдар болған аралықта орналасқан. Солай болса да, барша ғылымдармен байланыса, психология өз пəнiне, өзiнiң ... ... жəне ... зерттеу əдiстерiне иелiгiмен дербестенетiнiн ұмытпау керек. Дербес ғылым ретiнде психология аймағында өзара байланысы сырт көзге байқала бермейтiн бiршама ерекше бiлiм ... ... ... ... ... мен ... психология. Бұлар, сырттай қарағанға "сыйыспайтындай" болғанымен, бiр ғылым саласынан, себебi олардың түпкi де түбегейлi мiндетi бiр - психикалық құбылыстың мəнiн ... ... қай ... ... ... да, оның зерттеу объектiсi жалғыз-ақ: ол - адам, оның психикалық процестерi, қалыптары жəне ... ... ... ... даму ... ... ... психологиясының мiндеттерi 
Қазiргi кезеңде психология ғылымы алдында тұрған теориялық жəне практикалық мiндеттердiң сан қилылығына орай ... ... ... ... негiзгi мiндетi психикалық iс-əрекеттi оның даму барысымен байланыстыра зерттеу. Соңғы он жылдықтарда психологиялық зерттеулер аймағы бiршама кеңейiп, жаңа ғылыми ... мен ... ... ... ... ... ... қоры өзгердi, жаңа болжамдар мен тұжырымдар үздксiз өрiстеуде, психология бұрын кезкпеген эмпирикалық деректермен толығуда. Б. Ф. ... ... ... жəне ... ... атты ... iнде ... заман ғылы-мының жағдайын сипаттай келе, «бүгiнгi күнде психологияның əдiснамалық проблемалары мен оның жалпы теориясын бұдан да былай ... ... ... күрт ... — деп ...
Психологияның зерттейтiн құбылыстар əлемi ұланғайыр. Оның iшiнекүрделiлiгi əр деңгейдегi адам ... мен ... ... яғни сезiм мүшелерi не əсер етушi объектiнiң қарапайым жеке белгiлерiнен бастап, жеке адам мотивтерiнiң тайталасы кiредi.
Жантану  ғылымы үшiн ең  ... ... бiрi — ... ... ... ашып ... ... байланысты  əдi снамалық мəселелер туындайды.
Психикалық құбылыстардың мəнiн тануда Б. Ф. Ломов ... ... ... ... тeк ... олардың жүйелi өзара байланысын, жалпылығын, сонымен бiр бұл категориялардың өзiндк дербесткте екенiн айқындап берген. Ғалым психологияның ... ... ... ... ... категориясы, iс-əрекет категориясы, жеке адам категориясы, тiл-қатынас категориясы, сондай-ақ жалпылық мағынасына орай категория санына жататын ...... жəне ... ... ... ... ... қасиеттерiнiң объектив байланыстарын, оның дамуындағы биологиялық жəне əлеуметтiк себеп-салдарлық қатынастарды айқындау ғылым мiндеттерiнiң ең бip қиыны.
Алғашқы он жылдықтарда психологияның ... ... ... ... ... Ал қазiрri кезеңде оның қоғамдағы рөлi көп өзгерiске ұшырады. Ол ендi бiлiм жүйесiндегi, ... ... ... ... спорт жəне т.б. кəсiбi практикалық  қызметтiң  ерекше саласына айналып барады. ... ... ... ... ... ... оның теориясының даму жағдайлары да бiршама өзгердi. Шешiмi психологиялық бi лiкт i лiктi қажет еткен мi ндеттер ... ... ... ... ... ... барша тарапында əр қилы формада пайда болуда. «Адамдық фактор» дегенiмiз  әр ... ... тəн ... ... нақты iс-əрекетiнде көрiнiс беретiн əлеуметтiк психологиялық, психологиялық жəне психо-физиологиялық қасиеттердiң кең ауқымы.
Бiз бұл жерде осы күнгi қоғамдық тəжiрибенiң психология алдына ... ... ... ... ... н ... (өйткен i, адам араласқан жердiң бəрiнде мың сан мiндет), бала психикасының ... ... ... ... ... атап өтпекп iз. Халықты бiлiмдендiру жүйесiнiң барша бөлктерiнде (мектепке дейiнгi, ... ... бiлiм ... орта ... жоғары мектеп) психологиямен сабақтас проблемалар шексiз.
Психикалық құбылыстардың жүйесiн түгелiмен қарапайым түйсктен бастап, жеке адам психикалық қасиеттерiне ...... ... ... заңдылықтарды ашу үшiн зерттеу, оқу мен тəрбиенiң ... ... ... ... ... ... ... белгiлеуде орасан маңызға ие.
Психология ғылымының қолданбалық мəнiн қоғам түсiнiп, қабылдауынан халыққа бiлiм беру мекемелерiнде психологиялық қызмет тармақтарын iске қосу ... өз ... ... ... ... бұл ... қалыптасып, дамуда, ол келешекте ғылым мен оның нəтижелерiн практикаға ендiруде дəнекер жүйе ... ... ... заман психологиясының құрылымы
Осы заман психологиясы – басқа ғылымдармен тығыз байланысқан қарқынды даму жолына түскен адамзат ... ... ... ... да, ... ... ретінде психология үздіксіз өзгерісте болады: жаңа ізденіс бағыттары, проблемалар туындап отырады, жаңа ... іске асып ... ... ... соны ... ғылым қорына ене береді. Психология салаларының бәріне ортақ құбылыс – бұл пән біртектілігінің сақталуы: психология білімдерінің бәрі де ... ... ... мен ... ... ... ... барысында, даму деңгейлеріне орайластырып, зерттеп отырады.
Психологияның негізі - ... Бұл ... ... ... психиканың жоғары жалпыланған заңдарын, заңдылықтары мен тетіктерін зерттейді. Аса маңызды ... ... бірі ... ... Бұл пән өз ... психологиялық білімдердің қалыптасуы мен дамуына байланысты тарихи үдерістердің мән-мағынасына аударып, оларға ... ... ... ... ... өз алдына бөлінуінің негіздемелері де сан қилы. Әдетте, олардың жіктелуі мен топтасуына арқау болар жағдайлар келесідей:
1) ... ... ... ... ... ... өнер, спорт және т.б. психологиясы);
2) даму (жануарлар психологиясы, салыстырмалы психология, даму психологиясы, балалар психологиясы және т.б.);
3) адамның әлеуметтік жағдайы мен оның ... ... ... ... ... топ ... тап, ... психологиясы; ұлыс, ұлт психологиясы және т.б.).
Және бір аса маңызды жағдаят – бұл іс-әрекет мақсаттары ... ... ашу, алу ... ... ... тұғырлы және қолданбалы ғылымдар; зерттеу аймағына орай: даму, шығармашылық, тұлға және т.б. психологиясы. Өзге ... ... ... ... ... ... бөлінген: психофизиология, нейропсихология, математикалық психология. Психологияның әртүрлі қызмет, тәжірибемен болған күрделі байланыстары ұйымдастырушылық, инженерлік, спорттық, педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... экономикалық, педагогикалық, құқықтық, әскери, ғарыштық, спорттық, өнер, басқару, менеджмент, т.б. – жедел де өнімді қарқынмен дамуда.
Жануарлардың ... ... ... ... ... ... адамның санасын, психикалық үдерістерін, іс-әрекеттерін, барша тұлғалық сапа-қасиеттері мен жедел даму шарттарының заң-заңдылықтарын зерттейді.
Әлеуметтік психологияның айналысатыны: адамның тұлғалық сапаларының әлеуметтік-психологиялық көріністері; оның ... және ... ... ... ... ... ірі ... әлеуметтік-психологиялық қатынастар заңдылықтары (адамдардың әрқилы қауымдастығына радионың, теледидардың, басылымдардың, моданың, ... ... ... оқу және ... ... байланысты даму заңдылықтарын зерттейді. Педагогикалық психологияның қызметi адамды оқыту мен тəрбиелеудiң психологиялық заңдылықтарын ашу. Оның бөлiмдерi: оқу психологиясы, тəрбие ... ... ... ... ... ... балаларды оқыту- тəрбиелеу психологиясы.
Саясат психологиясы саясатқа орай қалыптасатын әрекеттердің субъектив тетіктерін, оларға ықпал жасаушы сана және астар сана, адам ... күйі және ... оның ... ... ... мен ... зерттеумен шұғылданады.
Адамның нақты қызметі, іс-әрекеті түрлеріне орайласқан проблемаларды зерттеуші көптеген ... ... ... ... ...
Мысалы, еңбек психологиясы – адамның еңбектену және іс-әрекетке келуінің психологиялық ерекшеліктерін, ... ... даму ... айқындаумен шұғылданады. Еңбек психологиясы адамның қоғамдық өнiмге бағыт-талған ... ... ... еңбектi ғылыми ұйымдастырудың психологиялық тараптарын зерттеумен бiрге психология ғылымының дербес салаларына ... ... ... ... ... ... ... авиация психологиясы, ғарыштық психология т.б. бар.
Инженерлік психология – адам және осы заманғы техника арасындағы өзара ықпалдасты қатынастар үдерісінің ... ... ... ... ... ... жаңа басқару жүйелерін, техниканың соңы түрлерін жасау мен пайдалануда қолдану жолдарын ... - ... ... ... ... ерекшеліктерін талдайды.
Медициналық психология – дәрігер қызметінің психологиялық ерекшеліктерін және сырқат ... ...... тән психологиялық көріністерді зерттейді, емдеу мен психотерапияның психологиялық әдістерін орайластырады. Медициналық психология ... ... мен ... адам ... ... мəнiн зерттейдi. Ол психикалық құбылыстардың ми физиологиялық құрылым-дарымен байланысын айқындаушы нейропсихология; емдiк дəрiлердiң адамның психикалық жағдайына ықпалын белгiлеушi фармакопсихология; ... ... ... ... ... ... психотерапия; психикалық алдын алу профилактика жəне психогигиена тарауларына бөлiнедi.
Патопсихология – психика дамуындағы ауытқулар мен әртүрлі ми ... ... ... ... ... ашады.
Заңгерлік психология – қылмыс үдерісіне қатысқандардың мі-нез-құлығындағы психологиялық заңдылықтарды ашып, қылмыскер тұлғасының қалыптасуы мен оның бойына біткен мінез-құлығының психологиялық проблемаларымен айналысады ... ... ... ... ... талаптары және т.б.). Заң психологиясы құқық жүйесiн iске ... ... ... ... қарастырады. Онда бiрнеше салаларға жiктеледi: қылмыскер психологиясы, үкiм шығару-шы мен орындаушы психологиясы жəне т.б.
Әскери психология - соғыс әрекеттері жағдайындағы сарбаздар ... ... ... ... ... ... адамның соғыс жағдайындағы қылық-əрекетiн; қолбасшы мен оның билiгiндегi сарбаз арасындағы қарым-қатынастың психологиялық тараптары, əскердi рухтандырушы ... ... ... жəне т.б. зерттейдi. Аталған топ қатарына спорт, сауда, ... жəне өнер ... ... да ... ... осы заман психологиясы көп тармақты бiлiмдер жүйесi ретiнде танылып, əртүрлi еңбек тəжiри-бесiмен ... ... ... ... ... негiзгi принципi - психиканың iс-əрекетте даму принципi. Сондықтан, ... ... ... ... ... адамдардың əртүрлi еңбектiк əрекеттерi алынады. Психология тармақтарын топтастыру негiзiне дамудың психологиялық қырлары да алынуы ... Бұл ... ... даму ... iске ... ... ... психология келесi салаларға бөлiнедi: Жас сатыларының психологиясы жеке ... ... ... ... мен психикалық қасиеттерiнiң онто-генезiн зерттейдi де келесi салаларды өз iшiне қамтиды: балалар психологиясы, жас өспiрiмдер психологиясы, ... ... ... мен кəрiлiк психологиясы (геронтология).
Дамуы қалыптан шыққандар психологиясы немесе арнайы психология: олигофренопсихология ... ... ... (кереңдер), тифлопсихология (зағиптер).
Салыстырмалы психология - психикалық өмiрдiң филогенетикалық (бiртұтас даму) формаларын зерттейдi. Психология салаларын топтастырудың жəне бiр жолы - ... мен жеке адам ... ... ... ... Бұл ... орай "Əлеуметтiк психология" атымен психология-ның көптеген салалары бiрiгедi.
Əлеуметтiк психология адамдардың ... ... ... ... ... ... топтарда көрiнiс беретiн психикалық болмысын зерттеумен шұғылданады. Жоғарыда ... ... ... қолдану аймағының кең екенiнен хабар бередi. Мұнда орындалатын мiндеттердiң де сипаты сан алуан: адамның қарапайым қабылдауын зерттеуден бастап, жалпы өрiс ... ... ... ... ... дейiн.
Психологиялық бiтiстердi қазiргi заманның дүниежүзiлiк проблемаларына байланысты да (бейбiтшiлiк үшiн күрес, қоршаған ортаны қорғау, ғарышты игеру жəне т.б.), ... ... ... орай да ... ... ... адам аралық қақтығыстарды үйлестiру жəне т.б.) зерттеп, олар бойынша қажеттi шешiмдерге қол ... ... ... ... ... да, себебi аталған проблемалардың бəрi қалайда адамға байланысты ... бiздi ең ... оның ... жан дүниесi қызықтыратыны сөзсiз. Барша психология салаларының iшiнде айрықша орынды ... ... ... атап өткен жөн. Бұл тараудың негiзгi мiндетi психологияның əдiснамалық проблемалары мен тарихын, психикалық ... ... ... ... жəне ... ... ... ғылыми нақтылау.
Сонымен бiрге жалпы психология танымдық жəне практикалық ... де ... ... ... ... нəтижесi психология ғылымының барша салалары мен бөлiмдерiнiң iрге тасы қызметiн атқарады. Жалпы психология курсында жантану ғылымының теориялық принциптерi мен ... ... ... ... ... оның ... ... түсiнiктерi сипатталады. Барластыру қолайлығымен бұл түсiнiктер үш негiзгi категориялар төңiрегiнде топтастырылады: психикалық процестер, психикалық қалыптар мен психикалық қасиеттер немесе жеке ... дара ... ... замандағы психологияның даму жолдары
Ашық дағдарыс кезеңдерiнде пайда болып, ... ... ... ... ... маңызды теориялық бағыттар (необихевиоризм, неофрейдизм, гештальтпсихология) 60 жылдардың басында өздерiнiң бұрынғы абыройынан айрыла бастады. Əрекет-қылық пен психиканы түсiндiрудегi теория-лық iшкi ... ... ... бастау позицияларын қайта қарастыруды талап еттi. Бұл дағдарыстардың аса бiр мəндi себебi - ... ... мен ... ... жаңа ... ... бағыттардың туындауынан болды: танымдық iс-əрекет зерттеулерi аймағында - когнитивтiк психология, гуманистiк психология, ми жөнiндегi ... ... адам ... зерттеуге орай - нейро-физиология, нейроморфология, нейропсихология, қанат жайған жəне бiр бағыт - бұл адам психологиясы едi. Осы ғылыми-теориялық бағыттардың қысқаша ... ... ... ... ... аса маңызды артықшылығын танытқан ғылыми ағым когнитивтiк психология болды. 60-жылдардың аяғында АҚШ-та бұл бағыт бихевиористердiң əрекет-қылық талдауында психологиялық элементтердi ... мен ... ... ... ... ... ғылым сахнасына келген едi.
Когнитивтiк психология необихевиористер зерттеулерiнiң ... ... ... ... ... ... мен ақпарат өңдеушi адам организмi жүйелi құрылым ... ... əрi ... яғни адам ... ақпараттарға ықпалды əсер етуге қабiлеттi: бөтен таңбалар формасына келтiре алады, одан əрi ... үшiн өз ... ... ақпаратты бөлiп алады немесе керексiз мəлiметтi жүйеден бүтiндей аластайды. ... ... ... өкiлдерi Дж. Брунер, Д. Норман, Л. Фестингер, Ф. Хайдер, У. Найсер, П. ... Г. ... Бұл ... бұл ... бiрнеше салалары бар. Солардың iшiнде ең танымал болғаны ... ... ... ... процестер шектен тыс механистiк негiзде түсiндiрiледi: психика сигналдарды өзгерiске келтiрушi тұрақты қабiлетке ие тетiк күйiнде қарастырылады. Əсiресе таным ... iшкi ... ... мен iзденушi организм белсендiлiгiне аса мəн берiледi.
Когнитивтiк психологияның негiзгi зерттеу аймағы танымдық ... - ес, тiл мен ... ... ... ... ... зейiн, қиял жəне танымдық даму. Бұл таным психологиясының əдiстерi жеке адамның көңiл-күйi мен себеп-түрткiлерiн, сонымен бiрге əлеумет психологиясын зерттеуге де ... Адам ... ... ... электрондық есептеу машиналарына ұқсастығымен ақпарат жинау жəне өңдеудiң бiр iздi ... ... ... Адамның ақпарат өңдеу, сақтау жəне пайдалануына байланысты ... ... ... ... ... ... жөнiнде пiкiр пайда болды. Ес, қабылдау процестерi, зейiн, ойлау мен оның ... не ... тыс ... ... ... құрылымдық моделдерге келтiрiлдi. Дегенмен, когнитивтiк психологияда танымдық процес-тердi жете ... ... ... бiр ... ... ... Субъект проблемасынан алшақ тұрумен, когнитив- тiк психология психикалық ... иесi деп ... бiр ... ... ... ... ... болды.
Когнитивтiк психологияның бұдан былайғы өмiршең-дiгi осы ... ... ... ... табуға байланысты. Оны уақыт көрсете жатар. Бихевиоризм мен психоанализ теорияларына тiкелей ... ... iрi ... жəне бiрi - бұл гуманистiк психология.
Гуманистiк психологияның негiзiн қалаушылардың алдына қойған мақсаты - ... мен ... ... адам ... ауытқу-ларын орнына келтiрiп, шындыққа жақындау, өмiршең психологияны таңдап алу едi. Өз зерттеулерiнiң ... ... ... ... ... шығармашыл жеке адам түсiнiгiн таңдады. Мұндай мiндеттi бұл уақытқа дейiн ешбiр психологиялық ғылыми мектеп өз мойнына артқан емес едi. Бұлар ... жеке ... ... - өзiн-өзi кемелдендiру жəне мүмкiндiктерiн өз күшiмен ашып, жая бiлу.
Гуманистiк бағыт көрнектi ... бiрi ... ... едi. Ол жеке адам ... есi ... ... бiлу ... еместiгiн қадап айтқан. Маслоу адам iс-əрекетiнiң, адамның мiнезi мен қылығының негiзi сол адамның өзiн-өзi ... мен өз ... ... ... ... деп ... Өз мүмкiншiлiктерiн ашуға деген қажеттiлiк бiрнеше қызметпен ... ... ... ... ... - адамдарға, қоғамға тек жақсылық келтiруге ұмтылу (адам табиғатынан ... Ч. ... ... ... ... ... тек жыртқыш та күштi хайуанаттар ғана өмiр ... ... ... Ч. ... ... ... бұл жануардың негiзгi инстинктi еместiгiн дəлелдеуге тырысты: тоқ арыстан ... тап ... Оның ... ... ... ... ... жануардағы өз ұрпағын жалғастыруға деген инстинкт адамдағыдан бiрде кем еместiгiн, ал сол ... ... ... ... ... ... баса айтқан. Екiншiден, адам өз болмысына орай кемелденуi тиiс, яғни адам өзiнiң барша мүмкiндiктерi мен қабiлеттерiн орнымен пайдаланып, өзiне ... ... ... атқаруға мiндеттi. Ал мұндай мiндеттi атқару қажеттiлiгi, Маслоуше, тек денi сау, салауатты адамдарда туындайды. Есi кеткендер мен жүйке ... ... өз ... мұндай талап қоя алмайды. Сырқаттың өзi де адамның осы өз ... ... та ... ... ... ... ... бөленбегенiнен болып отыр.
Гуманистiк психология тұжырымының өзегi: адам өз бойында алғашқыдан қаланған, қолынан келетiнiнiң ... ... ... тиiс. Егер онда ... ... ... ол актер болуға ұмтылуы тиiс, ойлау қабiлетi дамыған болса ғалым болуға тырысуы қажет. Егер адам ... ... өмiр ... бұған кедергi жасайтын болса, "болуы тиiс едi, неге болмады?" - ... ... ... өз бойы мен ... ... ... тап ... жүйке сырқатына кезiгедi. Өз мүмкiншiлiгiн ашудың мəнi не? Маслоу пiкiрiнше, бұл - тума құбылыс, адамның ... ... ... адам ... ... тiлектестiкке деген қажетсiну- мен дүниеге келедi. Бұлардың бəрi адам өзегiнде, оның мiндетi осы гуманистiк ... iске ... ... ... Осы идеясымен Маслоу фрейдистер көзқарасына тiкелей қарсы шықты (Фрейд адамның əлеуметтенуiн оның негiзгi инстинктерiне шек қою деп ... ... ... бiрiне күрделене ауысып отыратын адам қажеттiлiктерiн жiктеп, көрсетiп ...
1) ... ...
2) ... ...
3) қорек-тағамдық қажеттiлiктер; осылардың бəрiнен жоғары адамгер-шiлiк (гуманоидтық) қажетсiнулер, яғни
4) шындық, қарапайымдылық, əдiлдiктi ... ету. Мiне, ... бəрi өз ... өз ... iске ... ... адамда көрiнетiн жалпы қажеттiлiктердiң мазмұнын құрайды. Қажеттiлiктерге орай Маслоудың осы тұжырымының бiз үшiн аса ... ... ... ... ... тума дарығанына қарамастан, алдыңғы үш топ қажеттiктер орындалған жағдайда ғана шын мəнiндегi өз көрiнiсiн бередi. Дұрыс ... ... ... ... ... де осы ... егер кей ... алғы үш топ қажеттiктерге орай қанағаттануы болмаса, онда əдiлдiк, өз қадiрiн бiлу, ... ... ... ... ... қалыптасады? Бұл жағы Маслоу теориясында жұмбақ. Маслоу ... ... ... шыға алмай, қажеттiктердiң əлеуметтiк қорына мəн бермедi. Маслоу теориясының басты кемшiлiгi - оның биоло-гизаторлық пiкiрден аса алмағандығында, ... ... ... игiлiктi болып дүниеге келетiнiмiз, жаман болу бiздiң еркiмiзде ... - ... да ... ... ... ... қасиеттерi табиғаттан берiлмейтiндiгiн мойындаған жөн: қайырымды болып та туылатын адам жоқ, ... ... ... да пенде əзiрге көргенiмiз жоқ. Бұлардың бəрi өмiр барысында қалыптасады. Адамгершiлiк, этикалық қасиеттердi тума құбылыс деп тану - биологиязациялық дағдарысқа ... ... ... ... – басқа ғылымдармен тығыз байланысқан қарқынды даму жолына түскен адамзат білімдерінің елеулі аймағы. Сондықтан да, дамудағы құбылыс ... ... ... ... болады: жаңа ізденіс бағыттары, проблемалар туындап отырады, жаңа жобалар іске асып жатады, нәтижеде психологияның соны салалары ғылым қорына ене ... ... ... ... ортақ құбылыс – бұл пән біртектілігінің сақталуы: психология білімдерінің бәрі де ... ... ... мен ... ... ... іс-әрекет барысында, даму деңгейлеріне орайластырып, зерттеп отырады.
Психологияның негізі - ... ... Бұл ... ... ... психиканың жоғары жалпыланған заңдарын, заңдылықтары мен тетіктерін зерттейді. Аса маңызды психологиялық пәндердің бірі психология тарихы. Бұл пән өз ... ... ... ... мен ... ... тарихи үдерістердің мән-мағынасына аударып, оларға түсіндірме береді.
Көп түрлі психология салаларының өз алдына бөлінуінің ... де сан ... ... ... жіктелуі мен топтасуына арқау болар жағдайлар келесідей:
1) нақты іс-әрекет (еңбек психологиясы, медициналық, педагогикалық психология, өнер, спорт және т.б. ... даму ... ... салыстырмалы психология, даму психологиясы, балалар психологиясы және т.б.);
3) ... ... ... мен оның қоғамға қатынасы (әлеуметтік психология; тұлға психологиясы; топ психологиясы; тап, тайпа психологиясы; ұлыс, ұлт ... және ... бір аса ... ... – бұл іс-әрекет мақсаттары (жаңа білімдерді ашу, алу немесе олардың қолданылуы): ... және ... ... ... ... ... ... шығармашылық, тұлға және т.б. психологиясы. Өзге ғылымдармен байланысына қарай ... ... ... ... ... нейропсихология, математикалық психология. Психологияның әртүрлі қызмет, тәжірибемен болған күрделі байланыстары ұйымдастырушылық, инженерлік, спорттық, педагогикалық психологияда байқалады.
Жануарлардың ... ... ... ... психологиясы өсіп, кемелденудегі адамның санасын, психикалық үдерістерін, іс-әрекеттерін, барша тұлғалық сапа-қасиеттері мен жедел даму шарттарының заң-заңдылықтарын зерттейді.
Әлеуметтік психологияның айналысатыны: ... ... ... әлеуметтік-психологиялық көріністері; оның адамдар және топтармен қарым-қатынастары; адамдардың психологиялық үйлестігі, ірі топтардағы әлеуметтік-психологиялық қатынастар заңдылықтары ... ... ... радионың, теледидардың, басылымдардың, моданың, өсек-аяңның ықпалы).
Педагогикалық психология тұлғаның оқу және тәрбие үдерісіне байланысты даму заңдылықтарын ... ... ... орай ... әрекеттердің субъектив тетіктерін, оларға ықпал жасаушы сана және астар сана, адам ... күйі және ... оның ... ... ... мен ... ... шұғылданады.
Адамның нақты қызметі, іс-әрекеті түрлеріне орайласқан проблемаларды ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, еңбек психологиясы – адамның еңбектену және іс-әрекетке келуінің психологиялық ерекшеліктерін, еңбектену дағдыларының даму заңдылықтарын айқындаумен шұғылданады.
Инженерлік психология – адам және осы ... ... ... өзара ықпалдасты қатынастар үдерісінің заңдылықтарын зерттеп, оларды жобалау тәжірибесінде, автоматтасқан жаңа ... ... ... соңы түрлерін жасау мен пайдалануда қолдану жолдарын қарастырады.
Авиация және ғарыштық психология - ... ... ... ... ерекшеліктерін талдайды.
Медициналық психология – дәрігер қызметінің психологиялық ерекшеліктерін және сырқат адамның әрекет – қылығына тән психологиялық көріністерді зерттейді, ... мен ... ... ... ...... ... ауытқулар мен әртүрлі ми науқастарына байланысты психика бұзылыстарының заңдылықтарын ... ...... ... қатысқандардың мінез-құлығындағы психологиялық заңдылықтарды ашып, қылмыскер тұлғасының қалыптасуы мен оның бойына біткен мінез-құлығының психологиялық проблемаларымен айналысады ... ... ... ... ... ... және т.б.).
Әскери психология - соғыс әрекеттері жағдайындағы ... ... ... ... ... ... осы ... психологиясы көп тармақты бiлiмдер жүйесi ретiнде танылып, əртүрлi еңбек тəжiри-бесiмен байланысуда.
Пайдаланылған әдебиеттер ... Қ. ... ... ... ... ... И.А. Педагогикалық психология. Оқулық.Алматы-2005.- 359 бет 
Намазбаева Ж.И. Психология, оқулық Алматы-2005.- 430 бет 
Алдамұратов А. ... ... – 300 ... Т. ... психология. Алматы 1993. – 300 бет 
Педагогикалық психология. ... 1995. -350 ... және ... ... - ... 2002.-254 бет. 
Детская практическая психология. / Под редакцией проф. Т.Д. Марцинковской. М.: Гардарики, 2003. – 350 бет
Психология. Оқу құралы. ... 1998 ж. 94 бет; ... ... Оқу ... Түркістан, 2000 ж. 120 бет;
Жантану негіздері. Дәрісбаян жинағы. Алматы, Дәнекер, 2001 ж. 360 бет; ... ... ... ... Алматы, Дарын, 2003 ж. 340 бет;
Жалпы психология. Дәрісбаян жинағы. Алматы, Заң ... 2004 ж. 350 бет; ... ... ... ... ... 2005 ж. 104 бет; ... негіздері. Оқу-анықтамалық құрал. Алматы, Заң әдебиеттері, 2007 ж. 120 бет.
Столяренко Л.Д. Основы психологии Ростов-на-Дону: Феникс 2005. сс.150-156, 639-640.
Джакупов С.М., ... Р.Б., ... Н.С., ... Т.Б. ... ... ... ... 1998. сс. 19-35, 36-39.
Алдамұратов Ә. Жалпы психология Алматы, 1996
Бап-Баба С. Жалпы психология. Алматы, 2006. ... С. ... ... ... құрал. Алматы, 2007.
Богословский В. т.б. Жалпы психология. – А., ... 1980, 13 ... ... және жас ... психологиясы. / Ред. басқарған А. Петровский. – А., Мектеп, 1987.
Оразбекова А.А. Отбасы ...... ... Т. ... ...... ... В.С. Мектеп жасына дейінгі балалар психологиясы. – Алматы, 1986.
Жарықбаев Қ. Психолоия. – ... ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Психолгия ғылымының зерттеу әдістері мен салалары26 бет
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
Абай және казіргі заман Шоқан және географиялык детерминизм З.Фрейд және психоанализ 4.Ф.Ницше және аса кушті адам8 бет
Абай және казіргі заман. Шокан және географиялык детерминизм.Фрейд және психоанализ. Ф. Ницше және аса кушті адам22 бет
Абай және қазіргі заман17 бет
Абай және қазіргі заман, Шоқан және географиялық детерминизм, Фрейд және психоанализ, Ницше және аса кушті адам6 бет
Абай және қазіргі заман. Шоқан және географиялык детерминизм.Фрейд және психоанализ. Ницше және аса кушті адам18 бет
Абай және қазіргі заман. Шоқан және географиялық детерминизм. З.Фрейд және психоанализ. Ф.Ницше және аса күшті адам14 бет
Абай және қазіргі заман.Шоқан және географиялық детерминизм. З. Фрейд және психоанализ . Ф. Ницше және аса күшті адам21 бет
Абылай және оның заманы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь