Оқу процесінде мектеп оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1 1 МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕ.ТІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.1. Шығармашылық қабілеттің педагогикалық.психологиялық мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2 Шығармашылық қабілетті дамыту туралы педагогтардың көзқарасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10

2 ОҚУ ПРОЦЕСІНДЕ МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТІН ДАМЫТУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
2.1 Бастауыш сынып оқушысының шығармашылық қабілеттерінің құрылымдық моделі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
2.2 Оқу процесінде мектеп оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...33
КІРІСПЕ

Зерттеудің өзектілігі. Әрбір қоғамның әлеуметтік – экономикалық даму деңгейі, сол қоғамдағы жеке адамның шығармашылық потенциалына байланысты. Олай болса, егеменді еліміз Қазақстанда шығармашылық жеке адамды дайындау қажеттігі туындап отыр. Қазіргі кезде қоғамдағы қарқынды өзгерістер жыл сайын жаңа өмір салтын құруда. Осыған орай, қоғамның жаңа талап-тілектері мен әлеуметтік сұранысын қамтамасыз ету мақсатында творчестволық тұрғыда ойлаушы, тәуелсіз жеке адамды, дербес шешім қабылдауға бейім ұрпақты тәрбиелеу – бүгінгі күнде аса маңызды мәселе болып отыр. Шығармашылық жеке адамды қалыптастыру педагогикалық психология ғылымының кейбір жақтарын жаңаша қарауды талап етеді.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында білім беру жүйесінің жеке адамды қалыптастыруға, дамытуға және кәсіби шыңдауға бағытталған ролі атап көрсетілсе, осы заңның 41-бабында: «педагог қызметкерлер оқушылардың мемлекеттік білім беру стандартында көздеген деңгейден төмен емес білім, білік, дағды алуын қамтамасыз етуге, жеке шығармашылық қабілеттерінің көрінісін, дамуы үшін жағдай жасауға міндетті», - делінген (18).
Қазіргі таңда жалпы білім беретін мектептердің дамуында жағымды өзгерістер және оқыту мен тәрбиелеу ісінің ұтымды жақтары ашылып жатқанымен, оқушылардың жеке басының шығармашылық жақтарына терең үңіле бермейміз.
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу іс-әрекеті мен оқудан тыс уақытындағы іс-әрекетінде шығармашылық қабілетін дамыту - өскелең буынға тәлім-тәрбие берудегі күрделі психологиялық әрекет болып табылады. Шығармашылық қабілеттің дамуы оқушылардың интеллектісін дамытумен байланысты екендігін негізге ала отырып, оқу үрдісін тиімді ұйымдастырудың, іс-әрекеттің субъектісінің творчестволық сапалық ерекшеліктерінің, сабақ кезінде және сабақтан тыс кездерінде диагностикалық және творчестволық тапсырмаларды ұтымды қолданудың мәні зор.
Қазіргі кезде мектептердегі білімдер жүйесінен бір дағдарыс кезеңдерін көруге болады. Мұның мәні – оқыту әдіс-тәсілдерінің жеткіліксіздігі емес немесе мектеп өмірін басқаша ұйымдастыру емес. Бүгінгі күннің негізгі талабы – білімді адамды әлемнің бүтіндей бейнесін қабылдай алатын, шығармашылық таныммен тікелей қатынас жасай алатын жаңаша ойлай алатын шығармашылық адамға айналдыру.
Балаларға әлемнің көп бейнелі жақтарын шығармашылық таным негізінде қабылдай алу қабілетін дамыту қажет. Осының негізінде интеллектуалды, креативті (творчестволық қабілетті) ұрпақты тәрбиелеп оқыту, педагогикалық психологияның маңызды мәселелерінің бірі деп білеміз. Педагогикалық психология тұрғысынан шығармашылық іс-әрекетті зерттеу, соның бір тарауы шығармашылық қабілет мәселесі аса маңызды сұрақтардың бірі.
Әрбір жеке адамның шығармашылық қабілетінің дамуының жоғары жетістігі, тек сол адамның ғана жеке басының даму көрсеткіші емес, бұл қоғам дамуында да, өркендеуіне де едәуір әсер етеді.
Біз зерттеу жұмысымызда бастауыш мектеп кезеңін алып отырған себебіміз, шығармашылықты жеке адам ретінде дамуына бұл кезеңнің мәні зор. Сондай-ақ қабілетті балалардың шығармашылық потенциялын дамытуда оқыту жүйесіне бірқатар өзгерістер енгізу, оқыту үрдісін біршама жаңаша ұйымдастыруды да негізге алу қажет.
Бастауыш мектеп оқушыларының шығармашылық қабілетінің дамуы оқу барысын дұрыс ұйымдастырумен байланысты. Мектеп мұғалімдері көп жағдайда оқушылардың пәнге байланысты жаңа материалды дұрыс меңгеріп, сабақ үлгерімінің жақсы көрсеткіштеріне қанағаттанып қояды да, олардың айрықша, стандартты емес шешім қабылдауына, творчестволық белсенділігіне жағдай жасай бермейді.
Бастауыш мектеп оқушыларының қызығулары заттық әлеммен байланысты. Оларға тән жағдай үлкендерге бағдарлану, яғни оларға еліктеу, үлкендерді үлгі тұту ерекшеліктері педагог үшін күшті дамыту құралы болып табылады. Соның негізінде балалардың шығармашылық және интеллектуалды даму деңгейлері жоғарылап қана қоймайды, әрі олардың мінез-құлқындағы жағымды өзгерістер де жүзеге асырылады.
Қазақша оқитын бастауыш мектеп шәкірттерінің тұйықтық, жасқаншақтық қасиеттері, олардың бойындағы шығармашылық потенциалдарын үнемі жарыққа шығара бермейді. Олай болса, шығармашылық қабілеттің физиологиялық негізін сипаттауда әрбір бала белгілі бір нышанымен туылатындықтан, ал оның дамуы кейінгі дамытушылық жағдайларға байланыстылығын басшылаққа алу қажет болады.
Курстық жұмыстың мақсаты. Бастауыш мектеп оқушыларының шығармашылық қабілетінің дамуы мен интеллектуалды дамуының өзара байланысын және творчестволық танымдағы негізгі жеке бастық құрылымдардың байланысын ашу. Соның негізінде шығармашылық қабілетті дасытудың психологиялық ерекшеліктерін көрсету.
Зерттеу пәні. Оқыту процесінде бастауыш мектеп оқушыларының шығармашылық қабілетінің дамуы мен интеллектісінің даму динамикасы.
Зерттеудің әдіснмалық және теориялық негізі. Шығармашылық қабілетті зерттеу мәселесіне Л.С.Выготскийдің, А.Н.Леонтьевтің, Б.М.Тепловтың іс-әрекеттік ықпал және адамды тұтастай жүйеде қарастыратын концепциялары, шығармашылық ойлаудың дамуы – оқушыларға дидактикалық ұйымдастырылған қарым-қатынаста белсенділікті тәрбиелеудің негізінде жүзеге асатындығы туралы Матюшкиннің концепциясы, творчество психологиясында жиі айтылып жүрген Л.Л.Гурова, Д.Б.Богоявленская тағы басқалардың жеке адамның когнитивті және жеке бастық аспектілерін арақатыстыру концепциялары, В.В.Давыдов, Н.А.Менчинскаяның проблемалық оқыту концепциясы, шығармасы – жеке адамның өздігінен дамуы дейтін гуманистік ықпалдары (К.Роджерс, А.Маслоу) негіз болды. Зерттеуге әдістемелік өзек болған еңбектер – Б.Г.Ананьев, В.С.Мерлин, П.Я.Пономарев, П.Торренс, Дж.Гильфорд, Дж.Рензулли, Э.Боно, Н.Н.Палагина, С.М.Жақыпов, Қ.Р.Рақымбеков, С.Қ.Бердібаева, М.О.Резванцева т.б. жұмыстары болды.
Курстық жұмыстың практикалық құндылығы. Зерттеуден алынған нәтижелерді педагогикалық тәжірибеде қолдану шығармашылық жеке адамды қалыптастыру мүмкіндіктерінің тиімділігін жоғарылатады. Шығармашылық тапсырмалар мен ойындар мектеп тәжірибесінде балалардың мектепке даярлығын анықтауда және бастауыш мектеп оқушыларының шығармашылық жеке адам ретінде даму болашағын анықтауға қолдануға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Аймауытов Ж. Психология. Қызылорда-Ташкент. 1926.
2. Алдамұратов Ә. Жалпы психология. Алматы, 1996.
3. Ананьев Б.Г. Избранные психологические труды. М., 1980.
4. Әбенбаев С.Ш. Сынып жетекшісі. Алматы, 2004.
5. Әбенбаев С.Ш. Тәрбие теориясы мен әдістемесі. Алматы, 2004.
6. Байжұманова Б.И. Оқушының психикалық даму ерекшеліктері. // Бастауыш мектеп. №12, 1998.
7. Байжұманова Б.И. Бастауыш мектеп оқушыларының танымдық қабілетін дамыту // «Қазақстан мектебі» №2, 1999.
8. Базымова З. Ой белсенділігін дамыту // Бастауыш мектеп. №9-10, 1997.
9. Венгер Л. Педагогика способностей. М., 1973.
10. Волокитина М.Н. Төменгі класс оқушыларының психологиясы туралы очерк. Алматы, 1986.
11. Гамезо М.В., Домашенко И.А. Атлас по психологии. М., 1986.
12. Гоноболин Ф.Н. Психология. Алматы, 1976.
13. Жалпы білім беретін мектептің бастауыш сатысындағы білім мазмұны тұжырымдамасы // Бастауыш мектеп. №9-10, 1996.
14. Жарықбаев Қ. Психология. Алматы, 1982.
15. Жалпы психология. Ред.басқарған В.В.Богославский. Алматы, 1980.
16. Крутецкий В.А. Психология математических способностей школьников. М., 1968.
17. Қазақстан Республикасының Жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары. Жалпы бастауыш білім. Алматы, 2003.
18. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы // Егемен Қазақстан. 11 маусым 1999.
19. Қазақстан Республикасының білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасы // Егемен Қазақстан. 16 қазан 2004.
20. Құдайқұлов М.Ә. Қабілеттілік. Дағды. Шеберлік. Алматы, 1986.
21. Лейтес Н.С. Умственные способности и возраст. М., 1971.
22. Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. М., 1975.
23. Мұқанов М.М. Жас және педагогикалық психология. Алматы, 1982.
24. Немов Р.С. Психология. М., 1995.
25. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан – 2030. Ел президентінің Қазақстан халқына жолдауы. Алматы, 1997.
26. Овчарова Р.В. Справочная книга школьного психолога. М., 1996.
27. Платонов К.К. Проблема способностей. М., 1972.
28. Практикум по общей психологии. Под. ред. А.И.Щербакова. М., 1990.
29. Теплов Б.М. Избранные психологические труды. М., 1985.
30. Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы. Ред.басқ. А.В.Петровский. Алматы, 1987.
31. Психологические тесты. Сост. Н.А.Литвинцева. М., 1998.
32. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. Т. ІІ. М., 1989.
33. Рогов Е.И. Настольная книга практического психолога в образовании. М., 1996.
34. Столяренко Л.Д. Основы психологии. М., 1997.
35. Сабиров Т. Оқушылардың оқу белсенділігін арттыру жолдары. Алматы, 1978.
36. Сәбет Бап-Баба Жалпы психология. Алматы, 2003.
37. Темірбеков А., Балаубаев С. Психология. Алматы, 1996.
38. Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы, 1993.
39. Тұрғынбаева Б.А. Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту. // Бастауыш мектеп №7, 1997.
40. Тұрғынбаева Б.А. Бастауыш қазақ мектептерінде дамыта оқыту жүйесінің идеяларын пайдалану мүмкіндіктері // Білім берудегі менеджмент. №1, 1996.
41. Табылдиев Ә., Жарықбаев Қ. Әдеп және жантану. Алматы, 1994.
42. Хайдарова С. Оқушының шығармашылығын дамыту // Бастауыш мектеп. №4, 1997.
43. Хрестоматия по общей психологии. Под.ред. Ю.Б.Гиппенрейтер, В.В.Петухова. М., 1981.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Педагогика пәнінен
Тақырыбы: Оқу ... ... ... ... ... ... ______________
Астана, 2015
|Мазмұны | |
| | |
| | ... ... | |
| | |
|1 1 ... ... ... ... қалыптастырудың |7 |
|теориялық негіздері.................... | ... ... ... ... |7 ... ... |10 ... ... ... дамыту туралы педагогтардың | ... ... |15 |
| | |
|2 Оқу ... мектеп оқушыларының шығармашылық қабілетін |15 ... | ... ... ... ... ... қабілеттерінің құрылымдық |24 |
|моделі................................................................| |
|....................... |32 ... Оқу ... ... ... ... қабілетін дамыту | |
|жолдары...............................................................|33 |
|............. | |
| | ... ... | |
| | ... ... | ... | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | ... ... Әрбір қоғамның әлеуметтік – экономикалық даму
деңгейі, сол қоғамдағы жеке адамның шығармашылық потенциалына ... ... ... ... ... ... жеке адамды дайындау
қажеттігі туындап отыр. Қазіргі кезде қоғамдағы ... ... ... жаңа өмір ... ... ... ... қоғамның жаңа талап-тілектері
мен әлеуметтік сұранысын қамтамасыз ету мақсатында творчестволық тұрғыда
ойлаушы, ... жеке ... ... ... қабылдауға бейім ұрпақты
тәрбиелеу – бүгінгі күнде аса маңызды мәселе болып отыр. ... ... ... ... ... ... кейбір жақтарын
жаңаша қарауды талап етеді.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында білім беру жүйесінің
жеке адамды қалыптастыруға, ... және ... ... бағытталған ролі
атап көрсетілсе, осы заңның 41-бабында: «педагог ... ... ... беру ... ... деңгейден төмен емес білім,
білік, дағды алуын қамтамасыз ... жеке ... ... ... үшін ... ... міндетті», - делінген (18).
Қазіргі таңда жалпы білім беретін мектептердің дамуында ... және ... мен ... ... ... жақтары ашылып
жатқанымен, оқушылардың жеке ... ... ... ... ... ... ... оқу іс-әрекеті мен оқудан тыс уақытындағы
іс-әрекетінде шығармашылық қабілетін ... - ... ... ... ... ... ... болып табылады. Шығармашылық
қабілеттің дамуы ... ... ... ... ... ала отырып, оқу үрдісін тиімді ұйымдастырудың, ... ... ... ... ... ... ... тыс кездерінде диагностикалық және творчестволық тапсырмаларды
ұтымды қолданудың мәні ... ... ... ... ... бір ... ... болады. Мұның мәні – оқыту әдіс-тәсілдерінің жеткіліксіздігі емес
немесе мектеп ... ... ... ... ... ... негізгі
талабы – білімді адамды әлемнің бүтіндей бейнесін қабылдай ... ... ... ... жасай алатын жаңаша ойлай алатын
шығармашылық ... ... ... көп ... ... ... ... негізінде
қабылдай алу қабілетін дамыту қажет. Осының негізінде ... ... ... ... тәрбиелеп оқыту, педагогикалық
психологияның маңызды мәселелерінің бірі деп ... ... ... ... ... ... соның бір тарауы
шығармашылық қабілет мәселесі аса маңызды сұрақтардың бірі.
Әрбір жеке адамның ... ... ... ... жетістігі,
тек сол адамның ғана жеке басының даму көрсеткіші емес, бұл қоғам дамуында
да, ... де ... әсер ... ... ... ... ... кезеңін алып отырған
себебіміз, шығармашылықты жеке адам ретінде дамуына бұл ... мәні ... ... ... ... ... ... оқыту
жүйесіне бірқатар өзгерістер енгізу, оқыту үрдісін біршама ... да ... алу ... мектеп оқушыларының шығармашылық қабілетінің дамуы оқу
барысын дұрыс ұйымдастырумен байланысты. ... ... көп ... ... ... жаңа ... ... меңгеріп, сабақ
үлгерімінің жақсы көрсеткіштеріне қанағаттанып қояды да, олардың айрықша,
стандартты емес ... ... ... ... жағдай
жасай бермейді.
Бастауыш мектеп оқушыларының қызығулары ... ... ... тән ... үлкендерге бағдарлану, яғни оларға еліктеу, үлкендерді
үлгі тұту ... ... үшін ... ... құралы болып табылады.
Соның негізінде балалардың ... және ... даму ... қана ... әрі олардың мінез-құлқындағы жағымды өзгерістер де
жүзеге асырылады.
Қазақша оқитын бастауыш мектеп шәкірттерінің тұйықтық, ... ... ... ... потенциалдарын үнемі жарыққа
шығара бермейді. Олай болса, шығармашылық қабілеттің физиологиялық негізін
сипаттауда әрбір бала белгілі бір нышанымен ... ал оның ... ... жағдайларға байланыстылығын басшылаққа алу қажет
болады.
Курстық жұмыстың мақсаты. Бастауыш ... ... ... дамуы мен интеллектуалды дамуының өзара байланысын және
творчестволық танымдағы негізгі жеке ... ... ... ... ... ... ... дасытудың психологиялық
ерекшеліктерін көрсету.
Зерттеу пәні. Оқыту ... ... ... ... қабілетінің дамуы мен интеллектісінің даму динамикасы.
Зерттеудің әдіснмалық және теориялық негізі. Шығармашылық қабілетті
зерттеу мәселесіне ... ... ... ... ... және ... ... жүйеде қарастыратын концепциялары,
шығармашылық ойлаудың дамуы – оқушыларға ... ... ... ... ... негізінде жүзеге асатындығы туралы
Матюшкиннің концепциясы, творчество психологиясында жиі ... ... ... тағы ... жеке ... когнитивті және
жеке бастық аспектілерін арақатыстыру концепциялары, ... ... ... ... ... – жеке ... дамуы дейтін гуманистік ықпалдары (К.Роджерс, А.Маслоу) ... ... ... өзек ... ... – Б.Г.Ананьев,
В.С.Мерлин, П.Я.Пономарев, П.Торренс, Дж.Гильфорд, Дж.Рензулли, ... ... ... С.Қ.Бердібаева, М.О.Резванцева
т.б. жұмыстары болды.
Курстық жұмыстың практикалық құндылығы. Зерттеуден алынған нәтижелерді
педагогикалық тәжірибеде ... ... жеке ... ... ... жоғарылатады. Шығармашылық тапсырмалар ... ... ... ... мектепке даярлығын анықтауда және
бастауыш мектеп оқушыларының шығармашылық жеке адам ретінде даму болашағын
анықтауға қолдануға ... ... ... ... ... қалыптастырудың
теориялық негіздері
1.1. Шығармашылық қабілеттің педагогикалық-психологиялық мәні
Баланың шығармашылық қабілеттерін ... ... ... ең ... ... мәнін терең түсініп алуды талап етеді.
Философияда «қабілеттерді» тұлғаның белгілі бір ... ... ... жеке ... дей келе олар қоғамдық-тарихи іс-
әрекеттердің нәтижесінде қалыптасып, әрі ... ... ... ... ... ... психологиялық анықтамалар саны өте көп.
«Қабілеттер» деп әрекеттің талаптарын ... және ... ... ... ... ... ... - білім алуға қажетті ... ... - ... ... (31).
«Қабілет» - іс-әрекеттің белгілі бір ... ... ... ... ... жеке қасиеті», - деп жазады академик
Т.Тәжібаев (39).
«Қабілеттер» - адамның ... ... бір ... ... алу
мүмкіндіктері» - деген де анықтама бар.
Психологтар қабілеттердің 2 түрлі деңгейі болатындығын дәлелдейді.
Репродуктивті (өнімсіз) – ... не ... ... үлгі
бойынша қабылдай, меңгере алу деңгейі.
Шығармашылық – жаңа нәрсе ойлап табуға бағытталған қабілеттер деңгейі.
Қабілеттердің даму ... ... келе ... ... ... В.С.Шубинский, М.Мұқанов,
Т.Тәжібаев, Қ.Жарықбаев қабілеттер ... да ... ... онда ... ... айналатынын айтады.
Қабілеттер проблемасы – оқушылардың жекелік айырмашылықтар проблемасы.
Егер барлық адамдардың әрекеттің ... ... ... ... ... онда ... ... сөз етпеуге де ... ... еш ... қабілеті жоқ адам болмайды. Әр адам бойында ... ... ... болатындығын кеңестік психология ғылымының негізгі
ережелерінің ... ... ол ... ... әр ... әр ... деңгейде
болады. Олардың іс-әрекетінің белгілі бір түріне қабілеті не жоғарылау, не
төмендей келеді. ... ... ... ... не ... ... қабілет төмен оқушыларды қабілеті төмен дарынсыздар қатарына
жатқызу әсте дұрыс емес. Бұл – оның ... ... ... жатқандығының
белгісі. Қабілеттер туа бітті қасиет емес, олар өмір сүру барысында іс-
әрекет ... ... ... психологтар бірауыздан ақыл есі дұрыс, дені сау баланың оқуға
қабілеті орта білім алу мүмкіндігі бар деген көзқарасты ... ... ... пәндердің бірден-бір тарауының бала үшін қолайсыз
екендігін кездестірген ... - деп ... ... Ал ... тұжырымдамасы былай дейді: «Математиканы ... ... ... ... ... керек деген ұғымдар артық айтылады...».
Айтылғандарды қорытындылай келе, «қабілет» термині адамның белгілі бір
істі орындап, одан нәтижеге жеткізетін қасиетін білдіреді ... ... әр бала ... ... нышандардың, жоғарғы қабілеттер
деңгейіне көтерілуі тек баланың белсенділігіне және дұрыс ұйымдастырылған
оқу-тәрбие жұмысына байланысты.
Балаларда кездесетін ... ... оның ... деп қарауға әзір тұрамыз. Біздіңше, тұйықтық, бұйығылық, баяулық
оның табиғатының әсері емес, көп жағдайда оқыту мен ... ... ... ... ... мүмкін.
Академик Д.Ковалевский «ән айтқысы, би билегісі, әңгіме, ... ... ... ... келмейтін баланы табыңызшы», - дейді. Шынында,
табу қиын. Егер ... бала ... ... ол жаман тәрбиенің нәтижесі деуге
әбден болады.
Қабілеттілік нәтижесінің теориялық және практикалық негізін қалауда
С.Л.Рубинштейн еңбектері зор роль ... Ең ... ... туралы, қабілеттің қалыптасуының негізін салса, кейінірек ... ... ... ашып ... (33). С.Л.Рубинштейн
қабілеттілікті нақты бір іс-әрекетке ... деп ... Оның ... қабілеттілік – жаңа бір іс-әрекетті жеңіл меңгерумен, сонымен ... бір ... ... ... ... мен қабылдау
тәсілдерін терең меңгере алуы. Оның айтуы ... ... ... – туа
біткен нышан, тұқымқуалаушылықтың белгісі ... ... ... ... ми ... ... ... болып
табылады. Осыған орай, ғалым «қабілет нышандарының негізінде дами ... өз ... ... емес, тек дамудың негізгі кезеңі, алғы
шарты» деп жазды.
С.Л.Рубинштейн іс-әрекет барысында ... пен ... ... ерекше роль атқаратынын айтады. Бұл екеуінің ... ... ... еске ала отырып, бір жағынан ептілік, ... ... ... бар ... ... ... қалыптасуы сол іс-
әрекеттің ептілігі мен білімдерді меңгеру ... іске ... ... адамдар арасындағы жеке даралық психологиялық
өзгешелік деп қарастырады (30). Б.М.Теплов қабілеттілікке анықтама ... ... үш ... көрсетеді, біріншіден, қабілеттілік бір
адамды екінші адамнан ... ... ... жеке ... ... ... қабілеттілікке барлық жеке ... ... ... ... тек ... да бір немесе бірнеше іс-әрекетті
орындау барысында нәтижесі табысқа сәйкес ... ... ... ... ... үшіншіден, «қабілет» түсінігі адамда бар білім, ептілік
және дағдымен ғана шектеліп қоймайтындығын айтады, яғни тек ... ... ғана бар деп ... ... керісінше, сол ептілік, білім, дағды
ғана бар деп ... ... ... сол ептілік, білім, дағдыны
меңгеруге қабылетті деп санайды. Б.М.Теплов қабілеттіліктің ...... ғана ... оның ... күші ... ... ... деп
көрсетеді.
Б.Г.Ананьев қабілет мәселесін жетілдіре отырып, қабілет тек индивидтің
белсенді ... ... ... ... ... ғана ... ... қатар психологиялық құрылым ретінде жеке
адамның қабілетке байланысын көрсетеді. Оның ... ... ... ... ... ... (3). Тек ... жинақталуы, әрі
бұл білімдерді шығармашылық көрсетуінде ғана емес, жаңа бейне, жасампаздық
әрекет құра алуы деп көрсетеді.
В.И.Корюкин өзінің ... ... ... атты ... ... ... ... шығармашылық іс-әрекетінің дамып-
жетілуі – қоғамдық дамудың негізгі факторы деп көрсетеді.
Ю.Е.Виноградов еңбектері ... ... мен ... адам ой әрекетінде эмоционалды күйдің пайда болу ... оның ой ... ... ... ... ... түсіндіреді.
А.Н. Леонтьевтің қабілет мәселесі туралы (22) айтылатын ... оның ... ... ... ... кез-келген психикалық іс-
әрекет, соның ішінде қабілет ұрпақтан-ұрпаққа берілетін тәжірибелерді
меңгеру ... ... және ... Оның техникалық даму деңгейіне
байланысты, яғни мәдени жүйедегі ... ... ... ... ... жасауды қажетсінеді.
Қабілет адамның қандайда бір нәрсені істеуге мүмкіншілігі және ол ... ... ... ... ... ең ... С.Л.Рубинштейн және Б.М.Теплов өз
еңбектерінде іс-әрекеттің нәтижелігі бойынша «қабілеттілік», «дарындылық»
және «талант» ұғымдарына жіктеу жасауға ... ... ... ... ... ... ... өзіндік творчестволық іс-әрекеттің
ерекшеліктерімен міндетті түрде байланыстыруды аса қажет деп ... ... ... ... ... ... негізін
салушы, әрі осы күнге дейін қолданып жүрген оның зерттеу әдістері мен
әдістемелерін ... ... ... Оның ... ... қабілеттің
детерминациясы – тұқымқуалаушылық пен ортаның сәйкестігі және жалпы қабілет
пен арнайы қабілеттің өзара байланысы – ... ... ... ... дарынды балаларды зерттей келе, олар ... ... және ... ... ... нағыз
кішкентай еңбекқорлар болып табылады», - деп көрсетеді (21).
Барлық қабілеттің түрлерінің дамуын ... ... ең ...... олай ... балалардың негізгі іс-әрекеті – ... ... ... ... қабілетін дамытуға болатындығы
дәлелдене түседі. Баланың айнала ... ... ... ... өзі үлгі ... ... мен ата-аналары ... бала ... ... ... ... Сондықтан
шығармашыл жеке адамды қалыптастыруда шығармашыл ... ... ... ... ... тиіс. Осыған орай мұғалімнің оқу барысында
арнайы оқу жүйесін ұйымдастыру аса маңызды бола түседі.
1.2 Шығармашылық қабілетті дамыту туралы педагогтардың ... жас ... ... ... ... ішінде – жалпы
қабілеттің алғы шарттарының әртүрлі жақтары - ... ... ... - ... нақты жақтары болатындығына негіздеме бар. «Жалпы қабілеттің қалыптасуы
үшін, тек ... ... ғана аса ... ... ... оқу-тәрбиелік
әсердің де, жас кезеңдерінде де мәні зор», - деп ... ... ... мәселесіне байланысты әдебиеттерге шолу жасау арқылы оның
дамуының төмендегідей тарихи кезеңдік сатыларын байқауға ... ... туа ... және ... ... деп ... ... кездегі жеке адамның құрылымы ретінде, ... ... және ... ... бар деп ... жаңа теориялық
концепцияларға енуі де көп жағдайды айтады.
• Қабілеттің негізгі компоненті ретінде жоғары интеллект және творчество
– жеке ... ... ... ... іске ... ... даму көрсеткіші болып табылады.
• Қабілеттің негізінде творчестволық ... оның ... ... ... ... жылдам
дамуымен, творчествоға ынталылығымен, жаңа ... құра ... ... түсіндірме концепциялары алынады.
• Қабілет – адамның өмір сүру барысында іс-әрекетте дамиды, осыған
сәйкес қабілеттің дамуына ... орта ... ... құру арқылы
оның жедел дамуына әсер етуге болатындығын дәлелдейтін ой-пікірлер
болып табылады.
Біздің зерттеуімізге өзек болы отырған ... ... ... ... өз ... ... туындауынан алады.
Шығармашылық процесс – үнемі білімдер мен ептіліктерді ... жаңа ... ... ... ... ... неғұрлым өз бетінше
жүзеге асса, соғұрлым бұл ілімді қолдану творчестволық сипатта болады.
Шығармашылық іс-әрекеттің бірнеше белгілерін атап кетсек: ... жаңа ... көре ... ... ... ... құрылымын
көре білу, альтернативті шешімді көре білу және оны іздестіру, ... ... ... ... жаңа ... ... басқа танымалы
шешімнің айрықша тәсілін құра білу болып табылады.
Шығармашылықтың дамуында интеллектуалдық, қарым-қатынас ... шешу ... ... Бала ... бос уақытының көп бөлігін
ойынмен өткізеді. ... ... ... ... ... ... ... Біздің қалай ойнайтынымыздың да мәні зор. Ойын ... ... ... арқылы, кез-келген ойын ... ... ... ... ... арқылы балалардың ойынында
шығармашылық қабілетті ... ... ... ... ... бұл ... ... өзімен ілестіре жүреді.
Психология ғылымында қабілеттің үш концепциясы қалыптасқан. Оның
бірі – қабілет толығымен әлеуметтік орта және ... ... ... ... ... – қабілеттің үшінші концепциясы. Оның
өкілдері ... ... ... ... ... адам ... бір нышанмен туылады, дегенмен табиғи күштер мен ... ... үшін ... ... жағдай қажет деп көрсетеді. Үшінші
концепция табиғилықтың мәнін жоққа шығармайды, сонымен бірге қабілеттердің
әлеуметтік тарихи сипатын ашып ... Біз ... ... ... ... ала ... бастауыш мектеп оқушыларына әлеуметтік
қолайлы жағдай құру арқылы ... ... ... ... ... ... және тағы басқа зерттеушілер креативтіліктің
дамуына ... ... ... ... шығармашылық сипаттағы үлгі және
жағымды жағдай жасау әсер етеді деп ... ... ... ... шығармашылық қабілетті дамытуға ... ... ... ... ... ... де ... алынды.
Қабілеттің дамуы мен қалыптасуына оқу мен ... ... ... Шығармашылық белсенділіктің даму барысы балалардың жас ерекшелік
мүмкіншіліктеріне және іс-әрекет сипатына байланысты. ... ... оқу мен ... ... ... ... сүйреп жүретін және
дамудың алдында ілгері жүру деп оқу мен ... ... ... ... ... екі жолы бар, ... әрқайсысынан таным
процестерінің сипаты анықталады. Бір жолы жаңа білімді өз бетінше алуға
әкеп ... ... ... ... ... ... ... байланысты байқауынан бастап бұрын ешкімге танымал болмаған
заңдылықтарды көрсету және алдыңғы өнер ... ... жаңа ... жолы – ... ... мен ... меңгеруінде құрылатын қайта
жаңғыру іс-әрекетіне бағытталған. Бірінші жағдайда шығармашылық ... ... ... Шығармашылық өлшемі ситуацияның жаңалығына,
жаңадан қайта жасап шығару құралдары мен тәсілдеріне, ... ... ... болады.
Таным процесінің шығармашылық жолы – жеке адам ... ... ... қажетті негізгі жағдай ретінде ішкі
танымдық ... ... ... Жеке адамның шығармашылық
мүмкіншіліктеріне: шығармашылық ... ... ... ... осы мүмкіншілітердің өзі, айрықша шешім іздестіру, образды
ойлауды ... ... ... ... бәрі де қиял ... белгілі. Олай болса, шығармашылық қабілеттің дамуы –
шығармашылық ... шешу ... ... ... ... бала үшін сыртқы әлем ... ... әлі ... ... әрі ... ойлы және ... нәтижелі бейнелерді
құруын жеңіл қолдана алады.
Шығармашылық ... ... ... бойынша әдебиеттерге шолу
нәтижесінде мектеп жасына дейінгі балаларда шығармашылық қабілетті дамыту
мәселелері терең қаралғанмен, ... ... ... ... жеке адам ... даму ... ... қасы деген
тұжырымға келдік.
Осыған орай шығармашылық ... даму ... ... ... барысында көптеген еңбектерден ... ... ... дамуының ең нәтижелі кезеңі 3-5 жас деп көрсетеді.
Ал біздің зерттеу жұмысымыз мектеп ... ... ... да ... ... ... ... деген орнықты ... ... ... ... көрсетіп отырмыз.
Көп жағдайда шығармашылық қабілет жағдайында немесе шығармашылық
таным мәселесі бойынша жеке қаралған, мұны ... бір ... ... ... ... ... ... біз өз зерттеу ... ... ... шығармашылық қабілетінің дамуы мен
интеллектуалды дамуының өзара ... және ... ... жеке бастық құрылымдардың байланысын ашу арқылы, олардың
шығармашылық қабілетін ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық қабілеттілігінің дамуына
жағдай жасау – мемлекеттік ... беру ... ... ... ... ... өз ... «жақсы қойылған сұрау, жақсы жауап
тілейді» дей отырып, балалардың шығармашылық қабілетін дамытуға байланысты
жақсы тапсырмалар мен ... ... ... ... ... бала
қабілеттіліктің жан-жақты әрі мәнді көрінуіне әсерін тигізетіндігін
дәлелдейді. ... ... ... қарай болсын» деп айтылған ойы бар
бала бойындағы қабілет құрылымы, бағыты, жүйесіне орай тапсырмалар беру ... ... тез әрі ... меңгеруіне, қабілеттің ақындылығына себепші
болады.
«Кітаптан өмірге емес, өмірден кітапқа қарай жылжысын» ... бала ... оқу ... ... ... жүйесін, өмірде
білімді қолдана алуға, қоғамға ... ... жаңа ... мен ... шығара алуға, жаңа бейне жасауға бейім болу ... ... ... ... ... жас ... ... мектеп кезеңіндегі психикалық даму ерекшеліктері – педагогикалық
тәлім-тәрбиелік іс-әрекеттерді ... ... ... ... елеулі азаматын, кәсіби шығармашылық тұрғыда
жан-жақты жетілген жеке адамды даярлауда – кіші ... ... ... ... ... ... орны ... екеніді даусыз. Сондықтан
бала бойындағы шығармашылық қабілеттің жандануына жол ашу, ... ... ... ... ... – педагог ғалымдардың еңбектерінде ерте
кезден-ақ баяндалып жүр.
Білім негізі бастауышта қаланатын болғандықтан, ендігі ... ... ... ... ... ... мектептің оқу
бағдарламасына енгізіліп отырған жыл ... ... ... ... өзгешеліктерін, баланың жеке даралық психологиялық
қасиеттерін ескере отырып, оқу үрдісінде нақты пәндер бойынша белгілі ... ... ... ... ... әдістемелік жолды
теориялық және практикалық тұрғыда ашып беру керек деп ойлаймын.
Психологиялық және педагогикалық әдебиеттерді талдау ... ... ... ... төмендегіше белгіленді.
Кесте № 1.
Қабілеттің жалпы құрылымы.
|д а|
|м у|
|д ы|
... ... ... ... ... ы|
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... және ... ... ... Оқу ... ... ... шығармашылық қабілетін дамыту
2.1 Бастауыш сынып оқушысының шығармашылық қабілеттерінің құрылымдық
моделі.
Шығармашылық қабілет деген не? ... ... ... неге ... деген сұрақтар ... ... ... әрекет - өте күрделі процесс және ол ... ғана ... – адам ... түрі. Мұндай әрекеттің ерекшелігі, даму
деңгейі тек әлеуметтік факторларға ғана ... ... ... да ... ... ... жазылған ойлар, тұжырымдамалар, көзқарастар,
еңбектер баршылық. Енді бастауыш сыныптарда осы мәселе қалай ... ... ... ... жас ... ... даму ... алады. Жас ерекшеліктеріне орай таным ... ... ... ... ... ашу, олармен оқу, ... ... ... ... ... ... нәтижелі кезеңді ескере отырып, жеке
даралық өзгешеліктердің жан-жақты дамуына түрткі – оқу-іс әрекетін ... Бала ... ... ... ... ... ... Д.В.Эльконин, А.В.Запорожец, М.И.Лисина, А.А.Венгер, В.В.Давыдов,
Н.Н.Поддьяков, А.А.Любленская, Л.И.Божович, ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде
«білімдендіру көбінесе, екі мақсұт көздейді – білім ... яғни ... ақыл ... яғни қалыпты мақсұт» - деп ... ... – оқу ... білімін көбейтеді, ақылын күшейтеді, тәжірибені
молайтады (1).
Р.С.Немов бастауыш мектеп ... оқу ... ... мен ... ... өте ... оқытуды дұрыс
ұйымдастырған жағдайда кәдімгі мектепте беретін әдеттегі білімнен әлдеқайда
жоғары нәрселерді ... ... ... сондай-ақ бастауыш мектеп
кезеңінде оқыту баланың барлық психикалық үрдістерінің едәуір жаңа өзгеріс
– жетістікке жететіндігін ... ... ... ... ... ... ... бірден-бір себеп – оқу үрдісі ... атап ... ... ... – жас ... өз ... ... жан-жақты білімді жеке адам етіп тәрбиелеуді көздейді. Қазақстан
Республикасы бастауыш білімнің мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... мақсаты – оқу әрекетін
қалыптастыру, айналадағы дүниемен ... ... ... ... ... ... жалпы және психикалық
дамуының жеткілікті деңгейіне қол ... ... оның ... дәл ... ... қажет.
Балдырған мектеп қабырғасын аттасымен-ақ оқу ... ... ... ... ... ... санасы қайта жаңа өзгерістерге
ұшырайды.
Р.С.Немов, егер ... ... ... ... ... ... меңгеруге үйретсе, кәдімгі баланың өзі де барлық ... ... ... ... ... ... ... бөлек өзіндік ерекшеліктері бар, темпераменті де
өзгеше болып келетін балалар да кездеседі, олар да оқу ... ... ие ... ... ... дені сау ... арасынан логикалы ойлауға
қабілеті болмайтын бала болмайды, дегенмен ... ... ... дәрежесі мен ойлауға қиыншылық келтіретін себептері болады десе,
онда терең ойлауға мүмкіндік жасау, ойлау қарқынын жеделдету, ой ... ... ... ... ... – балалардың
шығармашылық қабілетін дамыту болып табылады (10).
Шығармашылық қабілеттік мәселесі ... ... ... ... Бұл ... келе ... құпиялы қасиет болып ... ... ашу ... ... педагогика ғылым салаларындағы
ғалымдар ... ... ... ... – бала өз ... жаңа, бір бейне құрумен
сипатталады, яғни іс-әрееттің қандай түрінде болмасын жаңалық ашу ... ... ... ... ... жеке ... ... бір көрінісін
байқатқан жағдаймен түсіндіріледі.
Соңғы жылдары шығармашылық психологиясы ... ... ... ... ... ал ... ... қабілеттіліктер туралы ... ... ... ... ... және жеке ... өзгешеліктердің
психологиясы мен психофизиологиясы туралы Б.М.Теплов, В.Д.Небылицин,
Э.А.Голубаева, В.М.Русаловтың еңбектері қабілеттілік негізін ... ... ... кезеңіндегі оқу үрдісінде әр түрлі пәндерде
шығармашылық қабілеттілік, ақыл-ой дамуы туралы еліміздің және шет ... ... ... ... ... Г.В.Бабиков, А.Крутецкий
(математика), «Б.М.Кедров (ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... ... ... Ж.Пиаже, Э.Торндайк, Ж.Аймауытов, Т.Мұқанов т.б.
Зерттеулердің қорытындыларына сүйене отырып шығармашылқ тұлға бойында
батылдық, еркіндік, ұшқырлық, сезімталдық, ... білу ... ... қатар, ерекше ой қызметі, қайшылықтарды ... ... ... болуы керек екені анықталады.
Бұдан қазіргі таңдағы қазақ педагогикасының ... – осы ... ... ... ... ... ... тұжырымға келеміз.
Бүгінде шығармашылық қабілеттердің дамуы басты нысана болып, ал
оқушыда шығармашылықтың ... ... ... ... айналып,
ойландыруға тиісті кезге жеткен сияқтымыз. Өйткені ... сан ... шеше ... ... ... жеткізу тек шығармашыл
адамдар ғана қолынан келмек. Тек шығармашылық қана ... ... ... ... ... ... ... түсінуге, бақытын сезінуге
мүмкіндік әпереді. Мұндай күрделі мәселені ... ... ... ... ... сатыларының бірі болып саналатын бастауыш мектептің алар
орны ... ... ... мектеп:
1. Оқушылардың интеллектуалдық, рухани, табиғи нышандарын дамытуға, -
өзінің қызығушылықтарымен бейімділіктерін іске қосуға;
2. Жеке ... ... ... Ұжымдық және іс-әрекеттер тәсілдеріне үйретуге;
4. Баланың еркін шығармашылықпен ... оның ... ... өз күшіне деген сенімінің болуына жағдай жасауы керек.
Кіші жастағы оқушылардың оқуға, оқу арқылы қабілеттерінің дамуына көп
мүмкіндіктері бар. ... ... ... ой операциясы дәрежесінде
кездеседі дейтін Ж.Пиаженің пікірін ... ала ... ... ... ... ... бар екені анықталып отыр. Көрнекті психологтардың
(Л.С.Выготский, В.В.Давыдов т.б.) еңбектеріне сүйене отырып, қазіргі күнде
беріліп жүрген оқу ... ... үшін ... олардың даму
мүмкіндіктерінен төмен ... ... ... ... ... ... оқу іс-әрекетінің басым көпшілігі репродуктивті түрде іске асып
жатады. «Бұл не, Қандай? Қайда?» ... ... ... алу ... ... назар аудару керек?», «Нені зерттеу керек» ... өте ... ... ... да, мұғалімдер де шығармашылық
процестерге төмен бағытталған көмегінсіз, өлеңдер, ертегілер, музыка ... табу т.б. ... ... тапсырыла бермейді, сенімсіздік
көрсетіледі.
1 - сыныптан бастап оқушыны жаңалықтармен, біліммен «қаруландыру» ісі
қолға алынады. Мұғалім ... ... ... ... орындайды.
Оқыту әрекеті оқушының өзі қоймаған сұрақтарына қайтарылған жауап түрінде
құрылып, оның ішкі талап-тілектерін, сұраныстарына ... ... ... ... ... беру ... да бала ... тежейтін
формада. Үлкен адам бала атқаруға ... ... көп ... ... ... барып, оның іздену, зерттеу, саралау, сарапаттауға деген
қажеттіліктері жоғала бастайды. Қысқаша айтсақ, интеллектуалдық жұтаңдыққа
әкеп соғады.
Әдебиетте ... ... ... ... ... деп
көрсетілуде. Ал «шығармашылық сөзінің мәні неде?»
«Шығармашылық» сөзінің ... ... ... «ойлап табу»
дегенге келіп саяды. Демек, бұрын тәжірибеде болмаған жаңа ... ... ... қол ... ... ... энциклопедиялық сөздікте «шығармашылық» деген қайталанбайтын,
тарихи-қоғамдық мәні бар, ... ... ... ашатын іс-әрекет» деп
тұжырымдалады.
Көрнекті психолог Л.С.Выготский «шығармашылық» деп ... ... ... ... ... ... ... зерттеген Я.А.Понамарев оны «даму»
ұғымымен қатар қояды. ... ... ... ... ... ... жаңа психикалық сапаға көтереді. Бұдан біз «шығармашылық»
ұғымының негізгі белгісі «жаңалық» ... онда ... ... ... әсер ... ... ... бар екенін байқаймыз.
Шығармашылықтың мәні, шығармашылық іс-әрекет туралы әр ... ... ... ... ХХ ғасырдың басында ... бір ... ... деп жаңа ... ... табу, жаңалық ашу», - дей келе
– ол әр ... тән ... ... ... ... ... Ал адам
шығармашылығы тек салыстырмалы түрдегі әрекет» - деген.
Кейін зертеле келе шығармашылыққа берілген ... да ... ... кезде шығармашылық сезімін «жаңалық» сөзі мәндес, астарлас болып
табылғандай. Психологиялық анықтамаларда берілгендей «бұрын ... деу ... ... ... соны жаңалық жаңа жол, жаңа
шешім екенін мойындаған жөн. Ал баланың ашатыны субъективті жаңалық, ол тек
қана ... жаңа ... ... табылады.
Шығармашылық бүкіл болмыстың, қозғалыстың, дамудың, бір сөзбен
айтқанда, тіршіліктің ... ... ... ... жеке адамның ақыл-
санасында, іс-әрекетінде, ішкі жан-дүниесінде – ... де ... ... ... жүріп жатады. Және ол процесс бейберекет,
жүйесіз ... ... бір ... ... ... ... ... процестерді өзі басқарады. Ал сыртқы факторларды басқару,
реттеу жеке адамның ой санасында, қызметіне байланысты.
Сыртқы факторлардың бірі – ... және ... ... ... ... ақыл-ойын, талантын, жалпы өзін дамытатын
болса, онда «даму» терминінің мәнін түсіну қажеттігі туады.
«Даму» сөзіне философияда «мөлшерлік өзгерістердің белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... беріледі.
Философияның белгісі бойынша кез келген адам өзінің жеткен дәрежесінде
қанағаттанып тұрып қалмай, оларды жоққа шығара отырып, жаңа ... ... ... Терістеу – дамудың қозғаушы күші. Терістеу белгілі бір зат
пен құбылыстың қайшылықтарын ашу ... шешу ... ... ... ... мүмкіндік туғызу.
«Даму» сөзінің психологиялық анқытамасы жаңару процесі жаңаның өмірге
келіп, ... ... ... ... ... табиғат құбылыстары сияқты бала психикасы да үнемі дамып,
өзгеріп бір деңгейден диалектикалық ... өтіп ... ... жаңа ... ... ... ... біртіндеп
дифференцияланып дами келе, жаңа сапалардың пайда болуына ... ... ... үш түрлі күш пен үш түрлі фактор қатысады:
1. Биологиялық фактор. Бұл ... ... туа ... және өмір
сүруде қабылданған дененің барлық ... оның ... ... ерекшелігін білдіретін бала организмінің ортамен өзара қарым-
қатынасының нәтижесі болып табылатын белсенділікті, өсіп келе жатқан
адамның денсаулығын, қалыпты өмір тұрмысын ... ... ... ... Бұл бала өмір ... орта, ең алдымен, адамдардың
ортасы. Бұл баламен қарым-қатынас ... ... ... ... ... басқа адамдарға қатынасы, олардың істері мен сөздері
мен ... ... мен ... бала ... ... ... ... Баланың белсенділігі. Даму процесіндегі әрекет ететін үшінші күш болап
саналады. Оқитын пән қандай да ... ... ... ... ... ... ... егер мұғалім баланың өзінің
белсінділігін туғыза алмаса, оған ұсінілған іс пен ... ... ... ... ... нәтиже бермейді және баланың дамуына
әсер етпейді.
Баланың организм дамуы мен оның жеке бас ... ... ... ... асады. Баланың даму ... оның ... де ... ... ... ретінде қалыптасуы осы бас үш фактордың
әсерімен қамтамасыз етіледі. Ең ... осы ... ...... ... бін кемеліне жетілдінілген болса да, басқа екеуінен ерекшелеріп
жеке әсер етпейді. Барлық іс – осы басты үш ... ... ... етуінде.
Оқыту мен дамыту арасында тығыз байланыс бар екенін психология
ғылымы ... ... ... береді.Бұл мәселені түбегейлі зерттеп,
бала дамуындағы оқытудың ролін, алар орнын анықтаған көрнкеті психолог
Л.С.Выготский. Ол ... ... тең ... және ... даму екі бөлек
процесс деген ... ... ... ... орай бала ... ... ... ең алғаш ұсынды.
1. Бала дамуының қол жеркен аймағы – яғни баланың үлкендеадің көмегінсіз
орындай алатын істері.
2. Бала ... ... ... – тек ... ... ... атқара
алатын істері.Бала осы екінші аймақты меңгеру арқылы дамиды.Оған ... ... ... ... жұмсайды.
Жақын даму аймағы, қол жеркен аймеқпен өзара қызметтесе ... ... ... ... ... қол жеткен рймақтың жоғары сатысына
көтеріліп, жақын аймаққа өріс ... ... әрі ... ... ... адамның белсенді қызметті өрістетуіне мүмкіндік ... ... ол бір ... ... ... мен қабілетін нығайтып,
жетілдіреді, жаңа дағдыларды игереді, ... ... ... ... ... ... сол ... адамзат мәдениетіне өз үлесін қосады.
Адам өмірінің осы кезаңінде даму туралы іс - әрекеттің танымдық, ... ... да ... ... ... байыту ретінде айтуға болады. Баланың
потенциалдық ... ... жан – ... ... ... ол ... ... оның қызметі соғұрлым мазмұнды, жан – жақты,
табысты болады, оны ... ... ... ол ... ... ... ... Демек, шын мінісіндегі педагогиканың ... ... ... ... ...... ... Д.Б.Эльконин лабороторияларында бастауыш мектепте оқытудың
мазмұнын, ... ... ... ... ... Е.Н.Кабанова – ... және ... ... оқыту дамудың негізгі шарты екенін көрсетті.
И.Я.Лернер «даму» деген ұғымды педагогикалық заңдылықтарға негіздей
отырып,адамның әр – түрлі ... ... шеше ... ... түсіндіреді.Мұндай анықтама интеллектуалдық іс - әрекетті жоғары орынға
шығарады. Қаншалықты мәселе ... ... оны ... ... ақыл – ... де соршалықты кең, ауқымды, демек, даму меңгейі де жоғары болады.
Осы мәселе төңірегінде еңбек еткен әртүрлі ... ... ... ... атап ... Мысалы, П.П.Блонский бұған индивидтің
абстрактіден нақтыға және ... ... ... алу ... ... және ... – оқи ... яғни қысқа мерзімде
жоғары үлгерімге жетуді, Н.Д.Левитов «даму» ұғымының мәнінде:
1. Оқу ... ... ... Өз бетінше жаңа мысалдар құрастыру дағдысын;
3. Негізгіні және көмекшіні анықтай білу дағдысын;
4. Оқиғаға, құбылысқа дұрыс баға беру ... ... ... ... төмендегідей көрсеткіштері дамуды іске
асырады деп есептейді. Олар: байқампаздық, өз ойын ... ... ... іс-әрекеттер атқара білу.
В.В.Давыдов ақыл-ойдың дамуының ... ... ... алу дағдысын есептейді.
Тұтас алғанда, барлық авторлар даму ... ... ... барысында
қабылдаудың, естің, зейіннің, ойлаудың, тілдің дамуы деген қорытындымен
тұжырымдайды.
Оқыту ... ... ... ... ... ... етіп қояды. Бұдан шығар қорытынды білім берудегі басты міндет білім,
білік, дағды қалыптастыру ғана ... ... ішкі ... ... ширай түсуі. Ол үшін бала әрекет етуі керек.
Бастауыш сынып оқушыларының қабілеттері екі түрлі әрекетте дамиды.
Біріншіден – ... бала ... ... оыс ... ... ... ... бағытталған оқу әрекеті арқылы дамиды, білім, білік,
дағдыны қабылдайды. Екіншіден, кез келген оқушы ... ... ... өзінің мүмкіндіктерін дамытады. Оқу әрекетінен, шығармашылық
әрекеттің айырмашылығы ол баланың өзін-өзі қалыптасуына, өз ... ... ... жаңа әдіс-тәсілдер іздейді. Проблеманы өзінше, жаңаша
шешуге талпыныс жасайды.
Екі әрекетте оқушылар екі ... ... ... ... шешеді.
Мысалы, оқу әрекетінде белгілі бір дағдыны қалыптастыратын, белгілі бір
ережені меңгеретін жаттығулар ... ... ... ... жұмысы басты нысанада болады. Сондықтан оқу әрекеті баланың жалпы
қабілетін дамытса, шығармашылық әрекет нақты ... шешу ... ... ... ... ... ... әрекеттерге
әртүрлі сипаттамалар береді. Мәселен: И.Я.Лернер ... ... ... білік, әрекет, дағдыны жаңа жағдайға тасымалдай білуді, проблеманы
бұрынғы тәжірибеге сүйене отырып шешуді, ... жаңа ... ... ... ... ... жолдарын таңдай білу, жаңа объект, жаңа
шешім ... ... ... ... ... шешудегі көрегендікке,
қырағылыққа ... ... ... ... ... ... ... идеяларды іске асыру қабілетін, болжай білу қабылеттерді атайды.
Шығармашылық әрекетте репродуктивті, көшірмелік әрекет ... орын ... Ол ... ... ішкі ... сарқа жұмсауды талап
етеді, ақырғы ... көре ... ... ... кезеңдерден өтеді.
Шығармашылық әрекет жайлы басқа да психологтардың көзқарастары да ... ... ең ... күре тамыры интуицияны жоқ етуі деп
есептейді (Я.А.Понамарев, М.С.Скаткин т.б.).
Осы еңбектерге және өз тәжірибемізге сүйене отырып, біз ... деп ... ... өз ... ... ... ... білімін
пайдалана отырып, жаңа әдіс, жол шешімдерін таба білуі, ... ... деп ... ... мектепте баланың оқу әрекеті басым. Сабақтарда
әсіресе тіл және математикадан оқушылар үнемі ... ... ... ... ... Мұндай жаттығулар орындау, бір шешім іздеу,
оны өз күшін байқау мүмкіндігінен айырады. Ал ілуде бір ... ... тыс ... тек өте ... ... ... үшін ... ол барлық бала үшін міндетті таасырма емес. Мұндай жағдайды
қанағаттанарлық деп айтуға ... ... ... сынып оқушыларының кез келгені шығармашылық
тапсырмалар шешуді табыспен ... ... Біз ... оқушылардың
шығармашылық қабілеттерін дамытуға арналған халықаралық ойын «Ойшылдар
Одиссеясы» бағдарламасына қатысып, ... ... ... ... ... мектеп бағдарламасы 1978 жылы Американың Нью-
Джерси штатында басталды. Оның негізін қалаушы докторы ... ... ... рет РОУАН колледжінде 28 мектептен келген ... ... ... шешу ... жарысқа түсті. Қазір бұл бағдарлама
бойынша Американың барлық 51 штатында айналысатын мектептер бар. Сондай-ақ
Австрия, ... ... ... ... ... Россия мемлекеттерінде
«Ойшылдар Одиссеясы» бағдарламасымен айналысатын мектептер саны жыл санап
сөуде. Қазақстанда да 1994 жылдан бері осы ... ... мүше ... ... жатқан 10-15 мектеп бар.
«Ойшылдар Одиссеясы» бағдарламасының негізгі мақсаты – ... ... ... ... ... ... және ... әрекеттер арқылы
шығармашылоық қабілеттерін дамыту.
1977 жылғы республикалық ... ... ... (№145 ... ... қатысып, Польшаның Гданьск қаласында өткен Еуропалық жарыста болып
қайтты. Бұл қазақ тілінде ... ... ... және ... ... ... ... сынып
оқушыларының шығармашылық қабілеттерінің құрылымдық моделі 4 өлшем және ... ... ... ... ... ... осынау
күрделі психикалық сапаның құрылымы графикалық түрде төмендегіше
белгіленді. ......... ... ... шығармашылық қабілеттерінің құрылымдық
моделі
2.2 Оқу процесінде мектеп оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту
жолдары
Әрбір қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық даму сол қоғамның ... ... ... ... ... отырып қоғамның жаңа
талап-тілектерін, жаңа әлеуметтік сұраныстарды қамтамасыз ету үшіншығармалы
ойлаушы, тәуелсіз жеке адамдарды, ... ... емес ... қабылдауға
бейім ұрпақтарды тәрбиелеу қажеттілігі бүгінде аса маңызды болып отыр.
Қазақстан Республикасы орта ... ... ... - бұл ... өмір ... ... ... ізденуі.
Өмірде дұрыс жол табу үшін адам дұрыс ой ... ... ... ... ... ... ... керек.
Адам бойындағы қабілеттерді дамытып, олардың өшуіне жол ... ... ... ... өзін-өзі табуына көмектеседі. Өйткені адам туынды
ғана емес, тудырушы, жаратушы да. Ол ... ... ... болмысына
бастайтын жол іздеуі керек. Адам өзін-өзі ... де, ... ... жойылуға да қабілетті болады. Адамның өз болмысын тануға
ұмтылысында ... ... ... ... қабілеттерін
дамыту, сол арқылы оған толыққанды өмір сүру үшін жаңа ... күш ... ең ... мақсаты болып табылады» делінген.
Шығармашылық потенциалдың дамуы балалардың жас ... ... ... Кіші ... ... жас ерекшеліктеріне
байланысты жүзеге асады. Кіші мектеп оқушыларында бұл жағдай балалардың
қызығуларын ... ... ... оқушыларының қызығулары заттық әлеммен байланысты. Оларға
тән жағдай үлкендерге бағдарлану, ... ... ... ... үлгі тұту
ерекшеліктері педагог үшін мықты дамыту ... ... ... ... ... шығармашылық және интеллектуалды даму деңгейлері
жоғарылап қана қоймайды, әрі олардың мінез-құлқындағы позитивті ... ... ... ... ... ... ... кезде белгілі бір дағдарыс
кезеңдерін көреміз, оның мәні-оқыту ... ... емес ... ... ... ... ... Бүгінгі күннің негізгі бір талабы –
білімді адамнан әлемнің ... ... ... алатын шығармашылық
адамды дайындау.
Балаларда әлемнің көпбейнелі жақтарын шығармашылық ... ... білу ... ... ... негізінде интеллектуалды, креативті
ұрпақты тәрбиелеп оқыту, педагогикаплық психологияның маңызды мәселелерінің
бірі деп ... ... ... ... ... ... зерттеу, соның бір аспектісі шығармашылық қабілет ... ... ... ... ... зерттеу проблемасына іс-әрекеттік ықпал және
жеке адамды бүтіндей жүйеде қарастыратын ... ... ... творчествоның мәнін түсіну үшін ... оның ... ... ... бүтіндей ықпалда қарастыратын
Н.И.Непомнящаяның концепциясы, творчество психологиясында жиі айтылып
жүрген ... ... ... тағы ... ... ... және жеке бастық аспектілерін арақатыстыру концпциялары,
К.Роджерс, А.Маслоу, Н.Роджерс тағы басқалардың ... жеке ... ... ... ... ықпалдары біздің зерттеулерімізге негіз
болды.
Сондай-ақ зерттеуге методикалық өзек болған еңбектер – Б.М.,Теплов,
Б.Г.Ананьев, ... ... ... ... Дж.Гильфорд, Г.Хейманс, Е.Вирсма, Дж.Рензулли, Э.Боно т.б.
жұмыстары ... ... ... тек өзінің барлық күштерін ... ғана ... етіп ... ... оны ... етіп
қалыптастырады. Қабілеттердің дамуы мен қалыптасуына оқу мен ... ... ... ... ... ... ... қалыптасаы береді,
дегенмен одан көп уақыт пен өте көп күш талап етіледі. Арпнайы оқыту ... ... даму ... ... ... ... емес жақтарын іріктейді. Оқу барысында оқушы ... екі ... ... және ... ... ... теориялық және
практикалық міндеттерді шешудің тәсілдері туралы ... ... ... ... ... ілім және ... дамуын
қамтамасыз етеді. Қабілеттің қалыптасуы үшін ең негізгі роль ... ... ... ... ... ... Мұндай мәсілдер
болашақта жалпыланып, қабілеттің бір бөлігі бола бастайды.
Біздің пікірімзше, шығармашылық ... ... ...
интеллектуалды және креативті даму ерекшеліктері мен ... ... мен ... ... ... таным сипаттамалары
экспериментальды зерттелінуі керек.
Шығармашылық дамудың көрсеткіші ... ... ... ... даму ... экспериментті зерттеу сипатталынған. Қазақ
мектептеріндегі оқушылардың ... ... ... ... мектеп мұғалімдеріне дарынды, қабілетті баланы
қалай түсінетіндіктерін анықтау мақсатындаанкеталар, ... ... ... ... ... ... ... қабілетті диагностикалай туралы сұрақ үнемі тұрады.
Адамда шығармашылық қабілет бар ... ... ... болады? Интеллект
қабілетінің көрінуін анықтау үшін ... шешу ... ... ... ... ... ... диагностикасының интеллект тестінен айырмашылығы
баршылық.
Шығармашылық және ... ... ... ... тапсырмаларды осыған ұқсас өзгешеліктердің болуы –
шығармашылық қабілетті көрсетуге арналған идеалды жағдайлар төмендегілерден
тұрады ... ойға ... ... уақыт ішінде қойылған мәселе
бойынша жұмыс істей ... ... ... өзі ... шешу ... ... осының негізінде зерттелінуші тек субъективті емес, сондай-ақ
объективті жаңа бірнеше өнімді тудыра алады.
Тесттердің көпшілігі ... ... ... әсер ... ... бірге ірі қиыншылық болады, онда баланың жауабын бағалау өте
қиын.
Бала қандай да бір ... ... да, ... ... дамуы үшін қажеттілік, өзі өмір сүретін ортамен өзара
әрекеттестік ... ... оны ... ... ... коэффициентін Стенфорд-Бине тесті бойынша және Векслер
шкаласы бойынша өлшеуге болады. Творчестволық ойлаудың ... ... және ... ... ... ІQ – 120 – дан
жоғары ... ... ... мен ... ... арасындағы
корреляция жоғалады, себебі творчестволық ... ... ... ... пен ... ... ... туралы мәселе,
креативтіліктің өз алдына фактор ретінде бөліне бастаған ... ... ... Гилфорд шығармашылық дарындылық дивергентті ойлау мен ақыл-
ойды біртұтастылыққа бағыттайды. ... ... ... ... ... мен креативтіліктің өзара байланысын ашып көрсетуге тырысады. Оның айтуы
бойынша интеллект нәтижелі дұрыс түсінуді және жаңа ... ... ал ... ... ... ... анықтайды.
Гилфорд креативтіліктің 4 негізгі факторын бөліп шығарады:
1. Сонылығы – қашықтағы ассоциацияларды, ... ... ... ... ... бір мәтін беріледі, тексерілуші оған барынша көп ат қою керек.
2) бірнеше болжамдық жағдаят суреттеледі, ... ... ... тиісті.
2. Семантикалық иілмелілігі – объектінің функциясын бөліп және ... ... ... ... ... 5 ... ... бірақ оның біреуімен ғана қойылған міндетті шешуге
болады. Мысалы, тапсырма «От жағу» объектілері: а) қаламсап; б) қағаз;
в) қалта сағаты; г) ... д) ... ... ... ... ... ... арқылы қойылған мақсатты орындауға болады.
2) екі объект беріледі, екеуін қосып пайдалы үшінші объект жасау керек.
3. Бейнелілік адаптивтік ...... ... ... ... ... көру ... спичкамен орындалатын жаттығулар, тапсырмалар. Онда бірнеше
спичканың орнын өзгерту арқылы берілген формадағы конфигурация алынады.
4. Семантикалық спонтандық ...... ... ... ... ... ... Тестілер:
1) әдеттегі заттардың (мысалы, кірпіш) барынша көп ... ... ... ... ... ... ... көп объектіні атау керек.
Гильфордтың тестілері қысқа (2-10 мин. ... және ... да ... ... ... деп ... бірі – Е.П.Торренс.
Ол оны білімдердегі кемшіліктерді, білмейтіндерін, ... ... т.б. ... ... ... деп
қарастырады.
Е.П.Торренстің тестерін 2 типке бөлуге болады: вербальдық ... ... ... сонылық көрсеткіштері бойынша
бағаланады, сонымен бірге шығармашылық қасиеттің жалпыланған шкаласы да
енгізіледі.
Вербальдық тестілерге мысал:
1. ... және ... тап» ... 3 бөлімнен тұрады: а) сұрақтар; б)
себептерді жорамалдау; в) салдарды жорамалдау. Жалпы стимул ретінде
суда өзінің бейнесін ... ... ... ... сурет беріледі.
(а) бөлімінде тексерілуіш барынша көп сұрақ қою ... ... осы ... ... көп ... ... тиісті, (в)
бөлімінде оның мүмкін болатын салдарларын атап шығу ... ... ... 5 ... ... ... ... жетілдіру тестісі» Стимул ретінде үрмелі ойыншық пілдің
суреті беріледі. Тексерілушіге балаларға ойнау қызықты болу ... ... ... (10 ... ... емес қолдану» тестісі. Стимул – қорытындыға арналған
картон ... ... оны ... ... ... табу ... (10 ... «Әдеттегідей емес сұрақтар». Стимул бұрынғы. Тексерілуші ... ... ... көп ... ... ... (5 мин).
5. «Тек қана болжап көр». ... ... ... жоқ ... ... ... ... жерге дейін жететін жіп
байланған». Тексерілуші осыдан не шығатынын айтып шығуы керек (5
мин).
Енді ... 3 ... ... ... Оның әрбіреуін
орындауға 10 мин ... ... ... Тексерушіліктегі адам боялған қағаздан дөңгелек қиып
алып, оны таза бетке желімдеп, оған ... ... ... ... бір сурет салады. Сосын оған әңгіме құрып, оған ат беру ... ... ... ... ретінде 10 бөлікті дұрыс емес
сызықтары бар сурет беріледі. Тексерілуші оны ... ... ... оған ... ... беру ... ... Стимул – 30 қос вертикаль параллель ... ... қосу ... соны ... алу керек.
Торренс зерттеулерін қорытындылай келе, төмендегідей ... ... ... мен ... ... ... ... Ол
интеллектуал табалдырық моделін ұсынады. JQ

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып оқушыларының ойлау қабілетін дамыту ерекшеліктері48 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
Бастауыш мектепте қазақ тілі сабағын оқыту барысында оқушылардың танымдық қызығушылықтары мен қабілеттерін дамыту жолдары45 бет
Бастауыш сынып оқушыларының қазақ тілінен құзыреттілікке бағытталған тапсырмалар арқылы шығармашылық қабілеттерін дамыту жолдары26 бет
Бастауыш сыныптарда дүниетану пәні бойынша оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту.17 бет
Бейнелеу өнері арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту61 бет
Биология сабағында оқушылардың логикалық ойлау қабілетін дамыту әдістері66 бет
Дамыта оқыту кезінде оқушының шығармашылық қабілеттерін қалыптастыру20 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет
Математика сабақтарында оқушылардың өздік жұмыстарын ұйымдастыру арқылы оларды өздік жұмыс жасауға баулу және қабілеттерін дамыту28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь