Метафора эквиваленттілігі

Мазмұны

КІРІСПЕ 4
ТАРАУ І. МЕТАФОРА ТҮСІНІГІ ЖӘНЕ МЕТАФОРАЛАРДЫҢ ТИПКЕ АЖЫРАТЫЛУЫ 9
1.1 Метафора эквивалентінің 5 түрі 9
1.2 Метафора аударма бірлігі ретінде 28
ІІ ТАРАУ. АБАЙ ҚҰНАНБАЕВ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ АУДАРМАШЫЛАРЫНДАҒЫ МЕТАФОРАЛАР ЭКВИВАЛЕНТТІЛІК МӘСЕЛЕЛЕРІ ЖӘНЕ «ҚАРА СӨЗДЕРДЕ» КЕЗДЕСЕТІН МЕТАФОРАЛАР 44
2.1. Абайдың «Қара сөздеріндегі» метафоралар 44
2.2 Абай шығармаларының аудармаларында метафора эквиваленттілігі мәселесінің шешілуі 55
ҚОРЫТЫНДЫ 64
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ: 66
ҚОСЫМША 68
КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Адамзат жаратылысында тіл айрықша маңызды рөл атқаратыны белгілі. Тіл адамдардың жай ғана қарым-қатынас құралы емес, оның ішкі құрылымдары мен жүйелері тым күрделі және олар бір-бірімен тығыз байланысты көпдеңгейлі құрылым болып табылады. Адам тіл арқылы жай ғана ақпарат алып немесе ақпарат беріп қоймайды, сонымен қатар әрдайым өзінің қоршаған ортаға, құбылысқа деген көзқарас, сезімін, субъективті қарым-қатынасын тіл арқылы жеткізіп отырады. Осылайша тіл адамның ішкі көңіл-күй толғанысы мен сезімін де жеткізудің басты құралына айналған. Психологияда адамға тән сезімдердің 500-ге тарта түрлері белгілі болса, олардың әрқайсысының тілдік жүйедегі мазмұны мен көрінісі сан алуан. Себебі тілдің басты міндеті адамға қызмет ету, ал адам – сан қырлы, күрделі құбылыс.
Көп ғасырлық қалыптасу, даму жолы бар қазақ әдебиеті тарихындағы барлық мұралардың өзіндік ұлттық сипаты бар. Сонымен бірге, әлем халықтары классикалық мұраларымен үндестігі де анық байқалады. Әсіресе, қазақ әдебиеті тарихының аса көрнекті тұлғасы Абай шығармалары ұлттық және жалпы адамзаттық өркениеттер тұтастығын дәлелдеуімен ерекшеленеді. Абай мұрасының қазіргі әлемдегі жаңа Қазақстанның өркениет кеңістігіндегі көрнекті келбетін танытуда аса ықпалды орын алып отырғаны да ақиқат. Бұл орайда 1995 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының ЮНЕСКО бағдарламасы бойынша өткізілген ақынның 150 жылдық мерейтойындағы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың баяндамасында айтылған пікірлер де ұлттық және жалпы адамзаттық көркемдік ойлау үндестігін бағалаудың аса өзектілігін аңғартады:
Абайдың ... барша әлемге аты қадірлі, сөзі өтімді, пікірі қымбат адамзат ардағы, адамзат ақыны, адамзат ақылманы болып көтеріліп отыр. ... Сезімтал ақын, сергек ойшыл ғұлама дала тіршілігін өзге дүние тіршілігімен салыстыра зерттеп барып түсінгісі келді. Бала кезінен таныс араб, парсы тіліндегі кітаптарды қайта ақтарып, Шығыс поэзиясына, тарихына, философиясына соны көзқараспен қарап жаңаша баға берді. Шығыстық логика мен мұсылман құқығын үңіле зерделеді. Өз тұсындағы Кіндік Азия мен Күнгей Азияның мәдени-рухани өмірінен мейлінше хабардар отырды».
Ақынның шығармашылық шеберлігі қисынды теңеулерінен білінеді. Ақын теңеуі толығымен ойындағы теңелетін затқа сәйкес, әрі соның бүкіл қырын аша алатын, барлық жерде, барлық уақытта түсінікті болуымен қатар, қашанда өзінің мәні мен құндылығын жоғалтпайтындай болу керек. Абай күнді күйеуге, жерді қалыңдыққа теңеп, «екеуінің құмары сондай күшті» дейді. Солай болуы заңды, әрі табиғи құбылыс. Ақынның күнді күйеу, жерді қалыңдық етіп, бір-бірімен сағыныстырып, құмарландырып кездестіру арқылы айтпақ ойы – әлемдегі тіршілік атаулының бәрі күннің қызуы мен жердің нәрінен жаралады деген шындықты аңғарту. Бұл Абайдың өз даналығынан туындаған бір ерекшелігі[1,15 б].
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Назарбаев Н. Абай туралы сөз. – Алматы: Рауан, 1995. – 15 б.
2. Абай Құнанбаев: Библиографиялық көрсеткіш (екі тілде). - Алматы: ҚР-ның Ұлттық кітапханасы, 1995. - 302 б.
3. Байтұрсынов А. Қазақтың бас ақыны // Абай. - 1992. - №3. - 23 - 28 б.
4. Әуезов М. Абайдың лирикасы // Сөзстан. 7 - кітап - Алматы, 1996. - 39-58 б.
5. Әуезов М. О. Абайдың туысы мен өмірі // Абай. - 2003. - №3.– 28 - 34 б.
6. Бэйхай Су. Қазақтың ұлы ақыны – Абай // Абай. - 2003. - №1. - 1 - 4 б.
7. Борбасов С., Ізтілеуова С. Ұлы ақын тәлімі және ұлттық рухани келбеті // Семей таңы. - 1994. - 4 қазан.
8. Әуезов М.О. Жиырма томдық шығармалар жинағы. Т.1. Алматы: Жазушы, 1985. – 496 б.
9. Мырзахметұлы М. Абай және Шығыс. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 208 б.
10. Күмісбаев Ө. Абай және Шығыс. – Алматы: ҚазМУ. – 1995. – 344 б.
11. Абай. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. – Алматы: Жазушы. – Т.1: Өлеңдер мен аудармалар. – 1995. – 336 б.
12. Абай. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. – Алматы: Жазушы. – Т. 2: Өлеңдер мен аудармалар. Поэмалар. Қара сөздер. – 1995. – 380 б.
13. Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы: Білім, 1995. – 288 б.
14. Ысмағұлов Ж. Абай: Ақындық тағылымы. – Алматы: Ғылым, 1994. – 280 б.
15. Абай тағылымы. (С.Қасқабасов) Әдеби-сын мақалалар мен зерттеулер. Құраст: Н.Ғабдуллин. – Алматы: Жазушы, 1986. – 432 б.
16. Жұбанов Қ. Қазақ тіліндегі зерттеулер. – Алматы, 1966. – 125 б.
17. Сыздық Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы : Арыс, 2004. – 232 б7
18. Сыздық Р. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы: Санат, 1995. – 206 б.
19. Кенжебаев Б. Қазақ реалистік әдебиетінің негізін салушы. Жинақ: Абайдық өмірі мен творчествосы. Алматы 1998 ж., 205 б
20. Әбілқасимов Б. XIX ғ. II жартысындағы қазақ әдеби тілі. 1982. 87—92-беттер.
21. Сүйіншәлиев X. Абайдың қара сөздері. 1956, 150
22. Сыздыкова Р. Абай шығармаларынын тілі. Алматы. 1968, 305-310 бб
23. Абай. Қара сөздер. Книга слов. (перевод Ю. Кузнецова)., Семей., 2007., 81-85 бб
24. Сонда., 108 б
25. Сонда., 289 б
26. Бұл да сонда., 290 б
27. Сонда., 120 б
        
        Мазмұны
Кіріспе 4
ТАРАУ І. МЕТАФОРА ТҮСІНІГІ ЖӘНЕ МЕТАФОРАЛАРДЫҢ ТИПКЕ АЖЫРАТЫЛУЫ ... ... ... 5 түрі ... Метафора аударма бірлігі ретінде 28
ІІ Тарау. АБАЙ ҚҰНАНБАЕВ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ АУДАРМАШЫЛАРЫНДАҒЫ ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... 44
2.1. Абайдың «Қара сөздеріндегі» метафоралар 44
2.2 Абай ... ... ... ... ... 55
Қорытынды 64
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 66
Қосымша 68
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Адамзат ... тіл ... ... рөл
атқаратыны белгілі. Тіл адамдардың жай ғана қарым-қатынас құралы емес, оның
ішкі құрылымдары мен жүйелері тым ... және олар ... ... ... ... болып табылады. Адам тіл арқылы жай ... алып ... ... ... ... сонымен қатар әрдайым өзінің
қоршаған ортаға, құбылысқа ... ... ... ... ... тіл арқылы жеткізіп отырады. Осылайша тіл адамның ішкі көңіл-күй
толғанысы мен сезімін де жеткізудің басты ... ... ... тән ... 500-ге ... ... ... болса, олардың
әрқайсысының тілдік жүйедегі мазмұны мен көрінісі сан алуан. Себебі ... ... ... ... ету, ал адам – сан ... ... ... ғасырлық қалыптасу, даму жолы бар қазақ әдебиеті тарихындағы барлық
мұралардың өзіндік ұлттық сипаты бар. ... ... әлем ... ... ... де анық ... ... қазақ
әдебиеті тарихының аса көрнекті тұлғасы  Абай шығармалары ұлттық және ... ... ... ... ... Абай мұрасының
қазіргі әлемдегі жаңа Қазақстанның өркениет кеңістігіндегі көрнекті
келбетін танытуда аса ... орын алып ... да ... Бұл ... ... ... ... Ұйымының ЮНЕСКО бағдарламасы бойынша ... 150 ... ... ... ... Президенті
Н.Ә.Назарбаевтың баяндамасында айтылған пікірлер де ұлттық және жалпы
адамзаттық көркемдік ... ... ... аса ... ... ... ... ... аты қадірлі, сөзі ... ... ... ... ... ... ... ақылманы болып көтеріліп отыр. ...
Сезімтал ақын, сергек ойшыл ... дала ... өзге ... ... ... барып түсінгісі келді. Бала кезінен таныс араб, парсы
тіліндегі кітаптарды қайта ... ... ... тарихына,
философиясына соны көзқараспен қарап жаңаша баға берді. Шығыстық ... ... ... ... ... Өз тұсындағы Кіндік Азия мен Күнгей
Азияның мәдени-рухани өмірінен мейлінше хабардар отырды».
Ақынның шығармашылық шеберлігі ... ... ... Ақын
теңеуі толығымен ойындағы теңелетін затқа сәйкес, әрі соның бүкіл қырын аша
алатын, барлық ... ... ... ... болуымен қатар, қашанда
өзінің мәні мен құндылығын ... болу ... Абай ... ... ... теңеп, «екеуінің құмары сондай күшті» дейді.
Солай болуы заңды, әрі табиғи құбылыс. Ақынның күнді күйеу, ... ... ... ... құмарландырып кездестіру арқылы айтпақ ойы
– әлемдегі тіршілік атаулының бәрі күннің қызуы мен ... ... ... ... аңғарту. Бұл Абайдың өз ... ... ... ... Абайдың ең сүйіп қолданатын және көп қолданатын тілінің бірі.
Әрине бұл кездейсоқ емес. Өйткені ... ... ... ... ... ... ... етумен қатар, айтайын деген ой-
пікіріне оқушыларының шәк келтірместей етіп сендіруін де ... ... ... әр ... өмір ... дәл ... ... десек, сонымен қатар айтайын
деген пікірді үзілді-кесілді айту да негізгі ... ... ... бұл әлі үзілді-кесілді пікір емес, «сол ... ... Біз ... ... арыстанды көзге елестетіп аламыз да, сосын барып Исатайдың
қандай екенін шамалаймыз. «Арыстан еді Исатай» ... ... ... ... ... ... бір-біріне ауыстырғанда бұл «сол, соның өзі» деп
кесіп айтады да, ... ... шәк ... жол ... ... ... тілдердің басқа түрлеріне қарағанда, ой-сезімге
тікелей әсер етеді. Жалпы ақындардың, соның ... ... ... ... бір себебі осы болуға тиіс. Және теңеу мен метафораны
сезімге әсер етуі ... ... ... ... де осы ой-сезімге
тез әсер етуінде. Сонымен байланысты метафораның ... әсер ... ... ... ... ... түрі ерекше орын алатынға ұқсайды.
«Аспандағы жұлдызым,
Маңдайдағы құндызым,
Сұлу ажар көркемді,
Қыз да болса еркем-ді
Ақжүністей аруды
Алып қашып барасың...»
  «Алтыннан соққан қияғым,
Күмістен соққан ... ... ... ... - ... болсын нәзік, сезімді
тербетерлік сөздер. Абайдың сүйіспендік-махаббат жырлары:
  «Көзімнің қарасы
Көңлімнің санасы...»
-байқауымызға болады.
Абайдың "Сегіз аяқта" ... ... ... ... "қиуадан шауып,
қисынын тауып, тағыны ... ... деп ... ... Абай
өлендеріндегі үмітті қаты ("үміттің аты елеріп"), талаптың аты ... ... ... сияқты метафоралар да өте жатық және ... ... ... Түйе ... ... ... поэзиясында нар, атан, інген бота
бейнелерінің де алатын орны үлкен.
Метафораның әр түрінен келтірілген мысалдар ұлы ақынның өзіне ... ... ... бар үлгілерін толық меңгеріп, әртүрлі өмір
құбылыстарын суреттеуде оны өз керегіне жарата алғандығын көрсетеді, бұл ... ... осы ... ... отырып, Абайдың өзінің де әдебиетке
кіргізген жаңа метафоралары аз емес, бұл - екі.
Әрине тілде болмаған жаңа ... ... ... байыту -  қандай ақынға
болсын әлінен тыс жұмыс. Өйткені қандай ұлы ақын ... ... ... ... ... өзі тіл ... мүмкін емес. Ондай ақынды тарих білмейді.
Әр елдің ұлы жазушы-ақындарының өзі кіргізген жаңа сөздері сол ұлттың жалпы
тілімен салыстырғанда, дарияға ... ... ғана ... болады. Қай ақын
болсын, өзіне шейінгі жасалынған ... әзір ... кез ... ... ... бай ... ... тізіп, қиюын тауып қалап, тот басқанын
аршып, кірлегенін тазартып, жансызына жан, қансызына нәр беріп, жаңа ... ... Ұлы ... ... тілін дамытты, байытты, жаңа сөз, жаңаша
сөйлем, образдар кіргізді дегенде, біз осыны ұғамыз. Міне, осы ... ... ... ... ... ... ... өте зор екендігін
поэтик тілдердің әрқайсысынан да ... ... ... бірі - ... ... ... қазақ поэтик тіл қорына қосқан жаңа метафорасы да
аз ... Әрі ... ... ... өз тіл ... алса да, ... ... үздік шебер, беретін мазмұндары терең, жаңа образ,
жаңаша ұғым болып шығады.
Тақырыптың ... ... ... Абай ... ... бастап, А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов және басқа ... ... ой, ... ... ... басылымдарда мақалалар
жариялады. М.Әуезов 1934 жылы «Абай ақындығының айналасы» атты ғылыми-
теориялық мақаласында ... ... ... ұш ... ... бірі ... шығармашылығының Шығыстың рухани қазына көздерімен байланысты екендігі
жайлы ой өрбітіп, кейінірек осы ... одан әрі ... ... зерттеулер
жазды. Дәл сол жылы Қ.Жұбановтың «Абай – қазақ ... ... ... ... ... ... ... баса назар аударылды.
Абай шағырмаларындағы метафоралардың қоланылу мәселелерін зерттеушілер-
М. Әуезов, Ә. Құлмат, Сыздық Рабиға, З. ... ... ... ... ... ... ... сөз өрнегі» атты еңбегінде
Абай метафораларының сөз өрнегінде кездесу ерекшеліктерін былай атап
көрсеткен. ... ... және өз ... ... әдебиеттерден
келтірілген метонимияның мысалдарынан екі нәрсе ... ... ... ... ... ... ... құбылыстарынан
алынатындығы айқын көрінеді. Кейде аттың орнына түсі («күреңді мінер күн
қайда»), кейде киімнің, қарудың ... ... ... заты ... ... ... толған болатпен»), кейде өзінің орына ... ... ... ... ... ... ... адамның орнына қасиеті («жаманнан
туған жақсы бар, жақсыдан туған жаман бар»), қысқасы, шегіне жету өте ... ... ... ... ... мен міндеттері. Қазақ әдебиетіндегі кеңінен
қолданылаптын сөз ... ... ... тоқтала отырып, Абай
өлеңдеріндегі метафоралардың қолданылу ерекшеліктері мен қолдану әдістеріне
тоқталу ... ... ... ... осы ... жету үшін
төмендегідей міндеттер қойылады:
-«Метафора» түсінігіне сипаттама жасау;
– Метафора эквиваленттілігінің 5 типіне тоқталу;
– Абайдың Қара сөздеріндегі метафоралардың ... Абай ... ... ... ... ... тоқталу.
Зерттеу жұмысының материалы ретінде А. Құнанбаевтің «Қара сөздері» ... және бұл ... ... ... ... жұмысының лексикографиялық дереккөздері:
А. Құнанбаевтің шығармалары(өлеңдері) мен бұл ... яғни ... ... орыс ... ... ... ... түрде жинақталды. Метафоралардың мағыналарын жан-жақты
ашу ... Ә. ... ... жарық көрген "Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігі", Э.Д. ... ... ... ... "Тіл
білімі сөздігі/Словарь по языкознанию", "Қазақ тілінің диалектологиялық
сөздігі", "Қазақ энциклопедиясы" т.б. ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы. А. Құнанбаев шығармасы тіліндегі
метафораның берілу ... ... ... ... ... ... және алғаш зерттеу нысаны болып отырған
шығармаларындағы метафоралар мен ... ... ... ... ... метафоралардың берілу табиғаты мен қызметі салғастырмалы
тұрғыда талданды. Қазақ ақынының шығармаларындағы ... ... ... ... ... ... ... мен оны
жеткізудің шығармашылық жолдары, амалдары мен құралдары ... ... ... маңызы. А. Құнанбаев шығармаларының
тіліндегі негізінде метафоралар ... ... ... метафораның
көркемдік эстетикалық қызметін, жағдаятқа байланысты аударылуын анықтауға
мүмкіндік ... ... ... ұлы ақын ... ... ... қолданылу ерекшеліктерін анықтау, көркем аударма заңдылықтары мен
аудармашылардың шеберлігін сипаттауға арналған ... ... ... ... ... ... толықтырады.
Зерттеу жұмысының практикалық маңызы. Зерттеу жұмысында алынған
нәтижелер мен ... ... оқу ... ... тіл ... тіл ... ... лингвомәдениеттану, этнолингвистика,
аударма теориясы, мәдениетаралық қарым-қатынас пәндері ... ... ... ... пайдалануға, қазақ және орыс тілдерін
тереңдете оқытылатын арнайы ... ... ... ... ... ... ... құрастыруға, қазақша-орысша, орысша-қазақша
метафоралық сөздіктерін жасауға қосымша құрал ... ... ... ... ... ... тіл ... метафора саласы
бойынша оны көркемдік тәсіл ретінде қарастырған, ғылыми тұжырымдар жасаған
қазак ғалымдары 3. ... Р.С. ... А. ... Ә. ... ... М. ... Б. ... тілдік құбылыстарды ұлттық мәдени
аспектіде қарастырып жүрген ғалымдар Р.Ә. Авакова, Е. Жанпейісов, Ә Қайлар,
Г.Н. ... Р. ... т.б. ... ... ... жалпы
тіл білімі мен орыс тіл ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдар жасаған ғалымдар Н.Д.
Арутюнова, О.С. Ахманова, М. Вольф, В.Г. Гак, С.С. Гусев, В.Н. ... ... Н.А. ... Е.Л. ... В.А. Сиротина, лингвосгилистика
саласына қатысты жэне аударма мәселесіндегі А.М. Алдашева, Р.З. ... ... т.б. ... ... ... ... және орыс
тіл біліміндегі Л.С. ... В.Н. ... Л.К, ... ... А.В. Федеров сияқты ғалымдардың теориялық еңбектері, ... ... тіл ... Ш. ... О. ... Е.С. ... ... Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан және
тараушалардан, қорытынды ... ... ... ... бөлімдерден құралған. Диплом жұмысының көлемі-** бет
ТАРАУ І. МЕТАФОРА ТҮСІНІГІ ЖӘНЕ МЕТАФОРАЛАРДЫҢ ТИПКЕ АЖЫРАТЫЛУЫ
1.1 Метафора эквивалентінің 5 түрі
Метафораның ең басты ... бірі ... ... ... ... Бір ... ... құралы, тіл бірілігі болып табылса,
екінші жағынан сөйлеу ... ... ... ... ... зерттелу тарихына қысқаша шолу жасасақ метафора ХХ ғасырға
дейін ақындықтың негізгі құралы ... ғана ... ал ... ... ... ғана ... тілдік және көркемдік мәндері» бірте-
бірте ажыратыла бастады. Қазіргі таңда метафораны екі топқа ажыратады, ол
1. Тілдік ... ... ... ... ... ... қатар: көркемдік метафоралар,
ақындық, жеке, жеке-авторлық, шығармашылық, шығармашылық-авторлық, тілдік,
стильді метафоралар деп ажыратулар жиі ... ... ... болуымен ғана сипаталады. Метафораларда ... да ... ... ... ... мүмкін емес.
Ғалымдар метафоралардың жіктелуіне байланысты бір ортақтыққа әлі күнге
дейін келген жоқ қазір біз ... ... ... ... ... кетейік. О. С. Ахманова метафораларды 5 типке ажыратады, олар:
-гиперболалы ... ... ... ... ... етіп 5 ... ажыратты.
Б.Н. Томашевский метафораларды 2 –ге ажыратты, олар: стилистикалық және
тілдік меафоралар. А.В. ... ... ... және ... ... Ю.С. ... метафораларды екі ірі топқа ажаратады, олар:
тіл метафоралары және стиль метафоралары, ... ... ... ... ... ... басы және т.б.) және ... метафораларға (алтын мінез, алтын қолдар және т.б.) жіктеді. А.В.
Бельский екінші типтегі метафораларға риторикалық метафолар деп атады. ... ... А. ... метафора жіктеуін көптеген ғалымдар
қолданады. Өйткені, бұл зерттеуші фундаментальды ... ... ... ... ... ... отырып метафораларды жіктейді.
А.В. Калинина метафораларды қолдану дәрежесіне ... 3 ... ... ... орнына екінші сөзбен орын ауыстыруын айтамыз.
Мысалы «мұрыныңның ұшындағыны білмейсің».
-жалпы тілдік ... ... ... ... ... ... табуға болады, бұл метафораларды ауыспалы деп те
атауға болады.
-автордың жеке стиліне байланысты жасалынған ... Бұл ... ... бір ... ... ... метафоларын айтамыз. Мысалы
орыс тілінде мына ... ... ... ... ... “кровинки
ягод”, vehicle of his daily business life.
Аударма барысында метафоралар көптеген өзгерістерге ... ... ... және аударылып жатқан ... ... ... ... ... ... метафора (гр. ауысу) - ... не ішкі ... ... қызметіндегі т.б.) ұқсастыққа қарап, бір зат
атауының басқа бір затқа атау болуына ... сөз ... ... ... бұл тәсілінің негізінде ұқсату заңдылығы жатыр. ... ... ала ... ... тіл білімінде жеке қаламгерлердің
шығармаларына ден қойып, ондағы метафоралық құбылыстардың сипатын ұлттық
болмыстан, ... ... ... және ... ... ... ... зерттеу нысанына айналып келеді. Қазіргі қазақ тіл
біліміндегі ғалымдардың еңбектерінде ... ... ... ... оның ұлт ... ... ... мен ғылым
тіліндегі маңызы ... ... ... ... мен түрлері, термин жасаудағы рөлі арнайы зерттеліп, оған
құрылымдық сипаттама ... ... жеке ... ... ... ... ... дүниелерді суреттеуін
жеке-жеке жүйелеп талдаған (Г.Н. Зайсанбаева, А. Есқараева, Э.Р. Когай,
А. ... ... ... ... ұлттың ғалымы бұл мәселені зерттеуде өзінің сипаттау
аспектісін таңдап, өзіндік зерттеу пәнінің негізін ... ... ... ... ... ... оның ... болу үрдісін білу,
метафора теориясының қалыптасуы үшін аса ... ... - ... ... ... ... бар, әр ... ұлттық
бояуға қаныққан категория. Метафораның тамыры ұлттың дамуы, қалыптасуы,
сонымен ... оның ... ... ... халықтың
менталитетінің қалыптасуында жатыр. Метафора ... мен ... ... ... ұлт ... ... әр ... сипатта көрініп
отыратын бірлік.
Метафора - жалпы ... ... бар ... ... қатар ол ұлттық
дүниетанымға, сол тілді қолданушы халықтың ... ... ... тән, бір сөзбен айтқанда, мәдениеттің тілдегі көрінісі.
Метафораның дамуынан, оның жеке авторлық ... ... ... ... даму ... ... ... тілдегі ұлттық сурет, әлемдік
сурет, адам интеллектуалы үнемі, шексіз, ... ... ... ... ... - мән мен ... бірлігі ретінде
халқымыздың рухани жан ... ... ... ... кездесетін
метафоралардың белгілі бір және әр түрлі ... ... ... ... енді ... ... ерекшеліктеріне байланысты ажыратылған 5
түріне жеке-жеке сипаттама берейік.
Құрылысы жағынан алғанда, қазақ әдебиетінде метафораның бес түрі ... бес ... ... ... ... жай ... ... арқылы  жасалынатын метафора;
-үшінші, көмекші етістік арқылы жасалынатын түрі;
-төртінші, күрделі метафора немесе ... ... ... метафораның «бейне бір», «тең» деген сөздердің ... ... ... ... яғни жай түрі ... ... бір
нәрсені екінші нәрсеге балау арқылы жасалынады.
«Көп сөз - көмір,
Аз сөз - алтын».
«Жігіттің үміт - ... ... ... үміт - бақ ... ... ашуға».
Метафораның екінші түрі «-мын», -бын», «-пын», ... ... не «-м», «-н», «-ы» (сы) ... ... ... ... ... «Сен - бұзау терісі шөніксің
Мен - өгіз терісі талыспын».
(Мен) «Бес түлеген бөрімін,
Белге соқсаң, жығылман».
Тәуелдік жалғаулары арқылы жасалынатын ... ... ... келеді:
  «Халқыңыз қапа болмайды,
Есен барса жолбарысың».
Немесе осының сыпайы түрі:
«Бәй-еке, сіз бір аққан бұлағымыз,
Зарлаған біз бір жетім ылағыңыз».
«Исатай - ел еркесі, ел ... ... ... біз едік».
Метафораның үшінші түрі көмекші етістіктердің жәрдемімен жасалынады
(еді, едім, едің, екен, ең, м, ... ... ... ... екі ... ... түс беріп, олардың
метафоралық мәнін толықтыруда ерекше орын алады және ауыз ... ... ... ... бұл - ... көп кездесетін түрі.
Ақжүніс өзін суреттей келіп:
«Қойда бағылан қозы едім,
Жылқыда шаңқаң боз едім».
«Қара судың бетінде
Сығылып аққан сең ... ... ... ... жүзінде
Арыстан одан кім өткен».
«Шарықтаған сұңқар ем,
Қанатым сынды ұша алмай».
«Орданың басты билері -
Қас қасқырлар мында екен».
«Молдалардан сұрасам,
Ақ шейіттің өзі ... ... ... не ... ... өзара үшке бөлінеді:
а) бір нәрсені бірнеше нәрсеге балау арқылы:
  «Тоқсан бес деген тор екен,
Дүйім ... қоры ... ... екі жағы ор ... бойы жар екен,
Түбі жоқ терең көл екен,
Ел қонбайтын шөл екен,
Келмейтұғын неме ... ... ... ... ... «орға», «жарға», «көлге»,
«шөлге», қысқасы, бірнеше нәрсеге балап ... Оның ... ... барлық сөздің қазығы болса, ол сөзді басқа нәрселерге балау жөнінде
дәнекер болып тұрған көмекші етістік «екен». ... ... ... ... тек қана ... не ... арқылы ғана жасалынады деп ұғынып қалмау
керек. Кейде жалғаусыз, көмекшісіз де бір нәрсені ... ... ... ... да жасалынады.
«Қарға батыр, әр сөзің - күміс, ... ... ... ... ... ... сұм ... болды ұлығың».
б) Ұлғайған метафораның екінші түрі - бір ... ... ... ... ... не нәрсеге баламақ, әуелі сол нәрсенің артықшылық, ерекше
қасиеттерін поэтик тілдердің басқаларының (көбіне эпитет) көмегі, ... ... ... елестете алады да, сосын барып балайды. Мысалы:
  «Мен тауда ойнаған қарт марал,
Табаным ... тиер ... ... ... ... ақын өзін ... ... Бірақ оны тікелей балай
салмайды, «мен марал» демейді, қарт ... ... ... ... табаны тасқа
тиер деп, күні бұрын алдын ойлаған сақ марал, қысқасы, осы үзіндідегі толып
жатқан әртүрлі эпитеттердің бәрі де ... ... ... ... ... кім екенін айту үшін әуелі маралды суреттеп, оны оқушылардың көз
алдына елестетіп ... да, ... ... өзін ... ... «Мен ... туған қалықпан,
Сөйлер сөзге жалықпан».
-тағы басқа осылар тәрізді.
в) біз жоғарыда метафора мен теңеудің ... айта ... ... екі ... ... ... шарт емес, екінші жағын оқушылар
сөйлемнің мағынасына қарап өзі-ақ сезеді дедік. Бізше, бұл да ... ... ... ... ... ... ... жығар асаумын,
Шамырқансам, сынар болатпын».
Бұл үзінділерде балап отырған жағы бар да, ... ... ... екі жолда «сен» деген сөз, соңғы екі жолда «мен» деген сөздер
айтылмай қалған). ... ... ... қарай ұғуға болады.
Төртінші, теңеуде теңелетін нәрсе мен теңейтін нәрсенің екеуі де ұдайы
қарама-қарсы тұрса, метафорада ... бар ... бір жағы ... қоюы
да мүмкін. Бірақ контекст бойынша, ол нәрсені оқушы қиялы арқылы түсіне
алады. Міне, ... мен ... ... ... ... осы ... дей ... та, жалпы қазақ әдебиетіне тән және көп кездесетін
метафора, ол - екі жағы, балайтын нәрсе мен ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі поэтик тілдің бұл ерекшеліктерін
Совет дәуірінің үлкен оқымыстысы, атақты ғылымы, ... ... ... ... ... ... «Қазақтың батырлар жыры» (1945 ж.) атты
бағалы ... ... мен ... ... ... ... жатқан
мысалдар келтіреді.
Метафора:
«Сирота, оставшийся в утробе ... на ... ... ... на моего отца походите».
(«Алпамыс»)
«Сайын» жырынан мына үзіндіні алады:
«Имя ей - Аю-Бикеш,
Волос ее ... ... ее - ... курай,
Щеки ее - розовый куст,
Уста ее - нет краше уст,
Взоры ее - при жизни рай,
Стан ее - ... ... ... ... фазан,
Бегает, как горная коза».
 
Александр Сергеевич «Тағы да ұлттық әртүрлі образ және ... деп, ... ... ... - оплот моего совета,
Ты - жемчужина моего широкого живота,
Ты - неутомимый Дульдиль мой,
(Легендарный конь, принадлежавший ... - ... ... ... ... ... ... жырының тілдеріне жасаған
талдаулары - қазақ әдебиетінің ... ... ... ... мәні ... бірінші жағынан, қазақ өлеңдерінде метафора көпшілігінде ... ... бір ... ... қойып ... ... ... ... өмір ... ... ... тілде алатын орны  үлкен екендігін және көрсетеді.
Метафораның бірінші түрі, яғни жай түрі ... ... ... екінші нәрсеге балау арқылы жасалынады.
«Көп сөз - көмір,
Аз сөз - алтын».
«Жігіттің үміт - басқышы
Қия таудан асуға,
Жігіттің үміт - бақ ... ... ... ... түрі «-мын», -бын», ... ... ... не «-м», «-н», «-ы» (сы) ... ... арқылы
жасалынады. Жіктік жалғау:
 «Сен - бұзау терісі шөніксің
Мен - өгіз терісі талыспын».
(Мен) «Бес түлеген ... ... ... ... ... ... ... төмендегілер тәрізді
болып келеді:
«Халқыңыз қапа болмайды,
Есен барса жолбарысың».
Немесе осының сыпайы түрі:
«Бәй-еке, сіз бір аққан бұлағымыз,
Зарлаған біз бір ... ... - ел ... ел ... ... шұбар біз едік»
Метафораның ұлғайған түрі, не күрделі метафора өзара үшке бөлінеді:
а) бір нәрсені бірнеше нәрсеге балау ... ... бес ... тор екен,
Дүйім жанның қоры екен,
Қарғиын десең, екі жағы ор екен,
Найза бойы жар екен,
Түбі жоқ терең көл екен,
Ел ... шөл ... неме ... ... ... ... «қорлыққа», «орға», «жарға», «көлге»,
«шөлге», қысқасы, бірнеше нәрсеге балап отыр. Оның ... ... ... ... қазығы болса, ол сөзді басқа нәрселерге ... ... ... ... көмекші етістік «екен». Бірақ күрделі метафораның бұл
түрі тек қана «екен», не «еді»-лер арқылы ғана жасалынады деп ұғынып ... ... ... ... де бір нәрсені бірнеше нәрсеге ... ... да ... ... әр ... - ... алтын,
Сыртыңнан тілеу тілер барлық халқың».
«Бишара болдың сұм қазақ,
Жалмауыз болды ... ... ... екінші түрі - бір нәрсені екінші нәрсеге бірден
балай салмайды, не нәрсеге баламақ, әуелі сол нәрсенің артықшылық, ерекше
қасиеттерін ... ... ... (көбіне эпитет) көмегі, жәрдемі
арқылы суреттеп, көзге елестете алады да, сосын барып балайды. ... ... ... қарт марал,
Табаным тасқа тиер деп,
Сақсынып шыққан қиядан».
Бұл үзіндіде ақын өзін ... ... ... оны ... ... «мен марал» демейді, қарт марал тауда ойнаған марал, табаны тасқа
тиер деп, күні бұрын алдын ойлаған сақ марал, қысқасы, осы ... ... ... ... бәрі де ... ... сөзді анықтайды. Ақын
өзінің кім екенін айту үшін ... ... ... оны ... көз
алдына елестетіп алады да, сосын барып, өзін маралға балайды.
  «Мен қарақұстан туған қалықпан,
Сөйлер ... ... -
  тағы ... ... ... біз жоғарыда метафора мен теңеудің айырмасын айта ... ... екі ... ... ... шарт ... ... жағын оқушылар
сөйлемнің мағынасына қарап өзі-ақ сезеді дедік. Бізше, бұл да ... ... ... ... ... ... пырағым».
«Шамдансам, жығар асаумын,
Шамырқансам, сынар болатпын».
Бұл үзінділерде балап ... жағы бар да, ... ... ... екі ... ... деген сөз, соңғы екі жолда «мен» деген сөздер
айтылмай қалған). Оларды сөйлемнің мағынасына ... ... ... ... ... ... ... төмендегілер тәрізді
болып келеді:
«Халқыңыз қапа болмайды,
Есен барса жолбарысың».
Немесе осының сыпайы түрі:
«Бәй-еке, сіз бір аққан бұлағымыз,
Зарлаған біз бір ... ... - ел ... ел ... тарлан шұбар біз едік»
Метафораның бесінші түрі «бейне ... ... ... ... ... ... ... түрі «-мын», -бын», «-пын», «-сын» жіктік
жалғаулары, не «-м», «-н», «-ы» (сы) ... ... ... Жіктік жалғау:
«Сен - бұзау терісі шөніксің
Мен - өгіз терісі талыспын».
(Мен) «Бес түлеген бөрімін,
Белге соқсаң, жығылман».
Тәуелдік жалғаулары арқылы ... ... ... ... ... қапа ... ... жолбарысың».
Немесе осының сыпайы түрі:
«Бәй-еке, сіз бір аққан бұлағымыз,
Зарлаған біз бір ... ... - ел ... ел ... ... ... біз ... бейне бір» сөздері арқылы жасалынатын метафоралар тек ауыз
әдебиетінде ғана емес, тарихи әдебиетте де жиі ... ... ... ... тең ... ... ... кететін бір нәрсе, жіктік жалғауы, не тәуелдік ... ... ... бір, тең» және ... етістердің келген жерінің бәрін
де метафора деп ұғу - ... ... ... ... -
Менің ұлым сен едің,
енің әкең мен едім».
«Тең теңімен, тезек қабымен», -
деген жолдардағы «ым, тең, ... ... ... үш қайнаса
сорпасы қосылмайды. Сондықтан ... ... ... ... ұғым беріп тұр ма, жоқ па, мағына жағына көз салу керек. «Едім,
едің, мын, бын» тағы ... бір ... ... нәрсеге балау үшін
қолданылып, бірінші нәрсені екінші нәрсеге тепе-тең ету үшін ... олар ... ұғым ... Сонда ғана оларды метафора деуге болады.
Метафораның ұлғайған түрлерінің ... ... ... ... ... ... мәдениеттік сатыға жеткізді. Метафора мен эпитет,
антитеза мен метафоралардың байланысын күшейтіп, олардың ... ... ... ... ... лайықты сөз таңдап, әр сөзін
пікірдің көлеңкесі болып, қалай ... ... ... ... ... өнегелерін көрсетті.
б) Метонимия. Ауыстыру мағынасында қолданылатын поэтик тілдің бірі ... екі ... ... тек ... ғана ... ауыстырылса,
метонимияда екі нәрсенің арасында белгілі бір ... ... ... ... ... екінші нәрсені алмастырып айтады. Мұнда екі
нәрсені бір-біріне баламайды да, ... де, тек ... ... ... ... ... ... жалпыға бірдей, сондықтан қазақ
тілінде былай жасалады деп айрықша тоқтауды керек етпейді.
Екі нәрсенің ... ... ... ... ... бірі арқылы
екіншісін ұқтырудың түрі көп. «Мен екі аяқ іштім» (асының ... ... ... ... ... (иесінің орнына үйін); «Оның ... ... ... қолданатын құралын); «Тілі жүйрік» (сөзінің орнына тән
мүшесін); «Мен Абайды оқыдым» ... ... ... ... ... ... деп Азуға» (елінің орнына қаласын, тұрағын) алмастырып
айтулар - бәрі де метонимия.
Өмірдегі ... не ... ... ... өмір ... көп ... ... айтылатын нәрселер де сонша көп болуы мүмкін.
Демек, оларды байланыстарының түріне қарап жіктеу мүмкін емес. ... ауыз ... ... ... және Абай ... ... мысалдар келтіріп, салыстырулар жасап, бізше, Абайдың өзі ... ... ... ... ... ... ... жалды екен деп сатып алма,
Жаманды малды екен деп ... ... ... ... ... ... мал тап».
«Бар мақтанса, табылар,
Жоқ мақтанса, шабылар».
«Ақты құдай асырайды,
Қараны құдай табады».
Мыңнан біреу шешен,
Жүзден біреу көсем».
«Бірдің кесірі мыңға...»
«Алыстан қызыл ... емей ... ... тұсында
Самарқанды сапырып,
Шапқан шөптей жапырып,
Аспадым да саспадым...».
Метафораның әр түрінен келтірілген мысалдар ұлы ақынның өзіне шейінгі
әдебиеттердегі поэтик тілдердің бар ... ... ... әртүрлі өмір
құбылыстарын суреттеуде оны өз керегіне жарата алғандығын көрсетеді, бұл ... ... осы ... меңгере отырып, Абайдың өзінің де әдебиетке
кіргізген жаңа метафоралары аз емес, бұл - ... ... ... жаңа ... ... ... байыту -  қандай ақынға
болсын әлінен тыс жұмыс. Өйткені қандай ұлы ақын болмасын, бүкіл ... ... ... өзі тіл ... ... ... Ондай ақынды тарих білмейді.
Әр елдің ұлы жазушы-ақындарының өзі ... жаңа ... сол ... ... ... ... ... тамшыдай ғана деуге болады. Қай ақын
болсын, өзіне ... ... ... әзір ... кез ... ... жатқан бай қазынаны маржанша тізіп, қиюын тауып қалап, тот басқанын
аршып, кірлегенін тазартып, жансызына жан, ... нәр ... жаңа ... ... Ұлы ақындар әдебиет тілін дамытты, байытты, жаңа сөз, жаңаша
сөйлем, образдар кіргізді дегенде, біз ... ... ... осы ... ... қазақтың әдеби тілін жасауда еңбегінің өте зор екендігін
поэтик тілдердің әрқайсысынан да ... ... ... бірі - метафора.
Метафоралардың көркем сөз тізбегінде, ақын поэзиясындағы сөз ... ... ... ... мен қоғамдық өмір мен ... ... ... ... – екі ... ... ... және жанастырып жақындату
арқылы астарлы тың мағына беретін бейнелі сөз немесе сөз ... ... ... ... мен ... ... қиыстырып жанастыру
арқылы пайда болатын сөз өрнегі Абай өлеңдерінде ... ... ... Абайдың қазақ поэтик тіл қорына қосқан жаңа метафорасы да аз
емес. Әрі құнды. Сөздерін ... өз тіл ... алса да, ... ... үздік шебер, беретін мазмұндары терең, жаңа образ,
жаңаша ұғым ... ... ... ... - теңіз, қызықтың бәрі - асыл тас,
Сол қызықсыз өмірде жүрек қалмас».
2. «Күн - күйеу, жер - қалыңдық сағынышты».
 
3. ... ... - бәрі де ... ... ... бір ақыл - күзетшісі...»
 
4. «Жүректің ақыл - суаты
Мархабат қылса ... ... ... өмір - қу ... талайды».
 
6. «Өмір жолы - тар соқпақ, иілген жақ,
Иілтіп екі басын ұстаған хақ».
 
7. «Шығып кетер, я ... ақыл - арам ... ... ән - ... сол ... ... ол құлаққа».
 
9. «Алды - үміт, арты - өкініш алдамшы өмір,
Желікпен жерге тықпас кісің бар ма».
 
10. «Шыныменен тамам ... ме екен ит ... «Сен ... ... ... ... лағы ем...»
Бұл келтіріліп отырған «Жүрек - теңіз, қызық - асыл тас», «ақыл, ар ... ... тағы ... метафоралық сөйлемдердің сөздерін жеке-жеке
алғанда, жалпы тілімізде бұрыннан бар, ... ... жоқ ... де, ... ... әдебиеттен Абай қолданған түрді ... ... олар - ... ... ... оның тек ... ... ғана
емес, мазмұнында да. «Ақылды ар-ұяттың күзетшісі» ... - ... ... ... тас» ... сол көркем сөздердің астарлы мағынасында қанша терең ой,
терең пікірлер жатыр. Осылар тәрізді әр образда үлкен мән жатушылық ... ... ... ... бірі ... болады.
Абай өлеңдеріндегі метафоралардың және бір өте жиі кездесетін түрі -
эпитеттік ... және ... ... байланысты келетін
түрлері.
Эпитеттік метафора:
 
1. «Иісің - гүл ... - күн ... «Ақ етің ... ... ... жаңа метафораларға келтірген мысалдарды алсақ, метафораларының
көбі эпитеттермен байланысты болып отырады. «Өмір жолы», не «тар ... «қу ... ... - тек ... ... кең ... т.б.
Шендестірумен байланысты келетін метафоралар дегеніміз төмендегілер
тәрізді:
 
1. «Сіз - ... шоқ, біз - бір ... ... ... ... тұра ма шыжымай...»
 
2. «Қайғың - қыс, жүзің - жаз,
Боламын көрсем мәз».
 
3. «Біз - қырғауыл, сіз - тұйғын,
Тояттай бер, кел де ... ... - көк ... бірі - ... ... қосыла ма қыс пенен жаз...»
 
Бұл үзінділердегі сөздерді бір нәрсені екінші нәрсеге тікелей балауы
жағынан ... - ... ... «қыс пен жазды», «от пен ... мен ... ... мен ... ... ... алшақ
жатқан екі нәрсені бір-біріне қарсыма-қарсы қоюшылық жағынан - шендестіру.
Ақын айтайын деген ойын, сөз жоқ, метафора ... ... ... ... ... ... етіп беру үшін ... де қоса қолданады.
Әрине оған таңғалуға болмайды. Өйткені әдебиетте поэтик тілдердің өзара
байланысты келіп отыруы тілдің жалпы заңы ... ... ... бір ... не ... ... суреттегенде, поэтик тілдің бір түрімен ... етіп ... ... ... Ондай жағдайда ақындар өз ... тез ... үшін ... ... ... етіп ... ... тілмен байланысты поэтик тілдердің ... да ... Ол, ... ... да, ... де. Мұны, әсіресе ұлы ақындарда көп
кездестіреміз. Әртүрлі өмір ... ... бұл - ... ең ... ... ... Абайдың шет тілдерден қолданған сөздерін ... ... ... орыс ... қанша сөз пайдаланып, ол тілдердің Абай тілінен
орын алған себептерін айттық. Бұл сөздердің бірқатары ғылыми, ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерінде
қолданылатын образдар - поэтикалық тілдер. Мұндай ... ... ... ... қарағанда, әсіресе Абайдың метафораларында жиі кездеседі.
 
1. «Юзі - ... көзі - ... бет үші ... қардан һәм биһтар,
Қашын - құдірет, қолы шигә».
 
2. «Я, ярым ... ... ... ... - ... ... - ... сәкін - көзің».
 
3. «Сенсің - жан ләззаты,
Сенсің - тән шәрбәті...»
«Сұлуды сүймектік -
Пайғамбар сүннәті».
 
4. «Сол Масғұт Қыдыр шалдан бата ... ... ... «Бұл ... ... деген,
Жетіліп бізге ғибрат сөз қалыпты...»
 
Абайда орыс тілінің ықпалымен жасалынған да кейбір метафоралар жоқ
емес.
 
1. «Единица - ... елі - ... ... ... мен ... ... жұрт құмар» [2,302 б].
немесе (сөзі орысша болып келетін) «Самородный сары ... ... ... ... Абайдың ең сүйіп қолданатын және көп қолданатын тілінің бірі.
Әрине бұл кездейсоқ емес. ... ... ... ... ... ... ойнақылығын керек етумен қатар, айтайын деген ... ... шәк ... етіп ... де ... ... ... әр образ өмір шындығына дәл келуі керек десек, сонымен қатар айтайын
деген пікірді ... айту да ... ... ... ... бұл әлі ... ... емес, «сол сықылды ғана». Біз қиял
арқылы әуелі арыстанды көзге елестетіп ... да, ... ... ... ... ... ... еді Исатай» десек, мұнда «секілді» жоқ.
Екі нәрсенің қасиетін бір-біріне ... бұл ... ... өзі» деп
кесіп айтады да, оқушыларының ... шәк ... жол ... ... поэтик тілдердің басқа түрлеріне қарағанда, ой-сезімге
тікелей әсер ... ... ... соның ішінде Абайдың өлеңдерінде көп
кездесетінінің бір себебі осы ... ... Және ... мен ... әсер етуі ... ... метафораның ерекшелігі де осы ой-сезімге
тез әсер етуінде. Сонымен байланысты метафораның сезімге әсер етуде, бізше,
тәуелдік жалғауы ... ... түрі ... орын ... ұқсайды.
 
«Аспандағы жұлдызым,
Маңдайдағы құндызым,
Сұлу ажар көркемді,
Қыз да болса ... ... ... ... ... ... соққан тұяғым...»
Осы үзіндіде келген метафоралар - қайсысы болсын нәзік, сезімді
тербетерлік ... ... ... жырлары:
1. «Көзімнің қарасы
Көңлімнің санасы...»
2. «Ертеден салса, кешке озған,
Ылдидан салса, төске ... ... көк ... ... ... «Егізімнен айрылып,
Мен бір аққу болдым халықтан соң».
 
4. «Мінгені ... ақ ... ... сұлы ... ... ... ... жақсы бар,
Атасын айтса нанғысыз,
Жақсыдан туған жаман бар,
Күндердің күні ... бір ... ... «Ұлы менен қызына
Қырмызы қытай кигізген».
 
7.«Үкілі құйрық, майда жал
Екі мезгіл жемдеді...».
 
8. «Басқадан асып кеткен Исатай-ай,
Ішкені ... аяқ, ақ ... ... бір қасы қиылған,
Көкпеңбек темір киінген...».
 
10. «Түркменнен қос қанатты, көк мойыны
Шабылып жер танымас бәйгі көрмей».
 
11. «Өлсем де, «Көк кептерге» бір салайын,
Қу ... екі ... әкел ... «Ақ ... ғашық болсаң бізге деген,
Шығалық ақ түлкідей түзге деген...».
 
Ауыз әдебиеті, ... ... және өз ... тарихи әдебиеттерден
келтірілген метонимияның мысалдарынан екі ... ... ... ... ... қолданғанда өмірдіңсан алуан құбылыстарынан
алынатындығы айқын көрінеді. Кейде аттың ... түсі ... ... ... ... киімнің, қарудың орнына олардың жасалынған заты ... ... ... ... болатпен»), кейде өзінің орына киімін («ақ
көйлек ғашық болсаң бізге деймін»), кейде адамның орнына қасиеті ... ... бар, ... ... ... ... ... шегіне жету өте қиын,
қолданыла береді [3,28 б].
1.Абай өлеңдерінен кейбір мысалдар:
 
2. «Алтын, күміс кигені - қамқа, ... қыз, ... жүр ... ... шал ... құрт ... деп,
Жартастан қыз құлапты терең суға».
«Кәрі, жас дәурені өткен тату емес,
Епке ... ет ... сату ... ... ... өзіңе-өзің мәз боп,
Дастархан мен қатынды мақтан көрсең».
 
5. ... ... ... ... ... «Құдай қосқан қосақтан,
Жалғанда қалдым жырылып...»
 
7. «Ағын жесең, ақылың жаннан ... ... ... ... ... «Имансыздық намазда
Қызыл бастың салған жол».
 
9. «Дәрі қосқан аяқты ішкеннен соң,
Әзім барып жығылды шалқасынан...»
 
10. «Көкпеңбек темір ... ... ... ... сырнай-керней...».
 
11. «Атадан алтау,
Анадан төртеу,
Жалғыздық көрер жерім жоқ».
 
12. «Үйі мәз боп қой сойды
Сүйіншіге шапқанға...» [4, 58 б].
 
Бұл тәрізді метонимиялар Абайда өте көп, әр ... ... ... ... өзі де ... Енді Абайдың өзінің енгізген метонимияларының
кейбір үлгілерін келтірелік:
 
«Боламын деп жүргенде, болат қайтып,
Жалын сөніп, жас жүзін басады әжім».
«Талаптың аты арындап,
Әр ... ... ... асырап, ит еттім,
Ол балтырымды қанатты.
Біреуге мылтық үйреттім,
Ол мерген болып мені атты...».
«Кеселді түйін ... ... ... аты ... тізгінді созбайды...».
«Тың тұяқ күнім әйтсе де,
Қарбаңдаймын өкімдеп...».
Абай өлеңдерінде шумақтың, не бунақтың санын ... үшін ... ... қатар, әр сөзі белгілі бір мағынаға негізделінеді
десек, бұны ... ... ... да ... ... болады. Абайдың
қолданатын образдарының бәрі де белгілі бір ... ... ... оларды күні бұрын ойлап алып, өлеңді сосын жазбайтыны кімге болсын
мәлім. Ой тізгінін берік ұстасаң болды, сөз өзі ... деп ... ... образ, әр сөз жазу үстінде туатындығы - жалғыз Абай емес, ... тән ... ... де ... да, ... да шегі бар, ... Абайдың ойы мен сөзі әр кезде бірлікте. Бұл, әрине ... ... келе ... ... ой мен ... ... ... сақтау - Абай
тәрізді ұлы ақындардың ғана қолынан келетін іс.
Міне, осы жағынан алғанда, Абайдың метафоралары кейде терең ой, ... ... ... ... ... лайықталынады. Олардың әрқайсысына
жеке тоқтап, талдау - айрықша өз алдына мәселе. Әйтсе де, ... ... ... деген ой-пікіріне қарай сөз таңдауларының бірер
мысалын келтірелік. Абайдың көп өлеңдері - өз ... ... ... мысқылдай отырып түземек, кейінгі ұрпақтарды жамандық іс-
әрекеттерден бездірмек ... ... ... ... лайықты Абайдың
өзіне тән тіл қоданыстары бар. Біз бұл ... ... жеке ... ... ... өткен метафораларды алсақ, Абайда сарказм негізіне
құрылған метафора түрлерінің де кездесетінін көреміз. Абайдың:
 
«Екі ... ... ... ... ... ... - ... саспақ,
Әуелкі аспақ сыпыра қу...»
 
«Құйрығы - шаян, беті - адам
Байқамай сенбе құрбыға».
 
деп келетін сөздері өзінің ... ... ... ... ... ... ... бола алады. Ақын өз кезіндегі сұм-сұрқиялыққа
қарсы күрес ашып, ... ... ... ... ... соған
бөгет жасаушы сұм-сұрқияны ел ұғымындағы ең ... ... ... ... ... әдебиеті, өзіне шейінгі тарихи әдебиеттердегі метафоралардың бар
үлгілерін Абай толық ... өз ... ... әр ... ... қатар, өзінше әртүрлі сөз байланысы, сөйлем құрылыстарын жасап,
қазақтың әдеби ... ... ... жаңа ... ... ұлғайған түрлерінің кейбіреулерін өзінің бұрынғы, ... ... ... ... ... ... ... мен эпитет,
антитеза мен метафоралардың байланысын күшейтіп, олардың тамаша-тамаша
үлгілерін қалдырды. ... ... ... ... сөз ... әр сөзін
пікірдің көлеңкесі болып, қалай тізілуі керек, оларды ... ... ... ... екі нәрсенің арасында тек ұқсастығы ғана болып ... екі ... ... белгілі бір байланысы болады ... ... ... ... ... ... айтады. Мұнда екі
нәрсені бір-біріне баламайды да, теңемейді де, тек бірінің ... ... [5, 28-34 ... ... ... не ... санын толтыру үшін қолданылатын
сөздердің болмауымен қатар, әр сөзі ... бір ... ... бұны ... тілдердің қайсысына да байланысты айтуға болады. Абайдың
қолданатын образдарының бәрі де белгілі бір ... ... ... ... күні ... ойлап алып, өлеңді сосын жазбайтыны кімге болсын
мәлім. Ой тізгінін берік ұстасаң болды, сөз өзі келеді деп ... ... ... әр сөз жазу үстінде ... - ... Абай ... ... тән ... Әйтсе де ойдың да, ойшылықтың да шегі бар, шеңбері
бар. Абайдың ойы мен сөзі әр ... ... Бұл, ... ... ... келе бермейді. Ондай ой мен тілдің бірлігін күшті сақтау - ... ұлы ... ғана ... ... іс [6, 4 ... осы ... алғанда, Абайдың метафоралары кейде терең ой, кейде
нәзік сезім, кейде көңіл-күйін беруге ... ... ... ... ... - ... өз ... мәселе. Әйтсе де, метафорамен
байланысты Абайдың айтайын деген ой-пікіріне қарай сөз ... ... ... ... көп өлеңдері - өз заманының жаман жақтарын
шенеп, мысқылдай отырып ... ... ... ... іс-
әрекеттерден бездірмек болған сатиралық ... ... ... ... тән тіл ... бар. Біз бұл ... кейін жеке тоқталамыз.
Бірақ жоғарғы талдап өткен метафораларды алсақ, Абайда сарказм ... ... ... де ... ... Абайдың:
  «Екі сөзді тәңір атқан (ол)
Шыр айналған дөңгелек».
 
«Байы - ... ... ... сыпыра қу...»
 
«Құйрығы - шаян, беті - адам
Байқамай сенбе ... ... ... өзінің айтайын деген ойына образдарды таңдап,
талғап алатындығына дәлел бола ... Ақын өз ... ... ... ашып, халқын әділдік, адамгершілікке бастамақ болса, соған
бөгет жасаушы сұм-сұрқияны ел ... ең ... ... ... ... ... шығармашылығындағы жүрек – жай жүрек емес: «жылы жүрек», «ыстық
жүрек», «асыл жүрек», «ынталы ... ... ... ... жүрек», «жомарт
жау жүрек», «жалын жүрек», «жас жүрек», «сорлы жүрек», «ит жүрек», «қайран
жүрек», «үрпиген жүрек», «шошыған ... ... ... ал енді ... соғып жатқан ауру жүрек»... Абай ... ... әр ... сан ... ашып ... үшін алуан түрлі эпитеттер ... ... ... ... ... ... ... шыңына шығарды. Абайдың жүрекке қатысты қолданған теңдессіз
теңеулері қазақ поэзиясында даралығымен, жаңалығымен ерекшеленеді.
Адамзат ... ... ... Біз өмір ... жатқан
әлемнің іштей белгілі бір жүйеге құрылғандығы, адам тіршілігінің кез келген
қимыл-қарекеті өзінше шағын жүйе екендігі, ... ... ... ... ... ... тілдерінің арасында да коммуникацияның өз
жүйесі, яғни трансляторы болуы ... ... ... ... ... ең ... ... – аударма. Бұл тұрғыдан
қарағанда аударма адамзатты біріктіріп тұрған ... бірі ... ... ... ... аударма бірлігі ретінде
Метафора - ұлттық тілдегі өзіндік күрделілігі бар, әр түрлі ұлттық
бояуға қаныққан категория. ... ... ... ... ... ... оның өзіндік мәдениетінің, тарихының, ... ... ... ... қоғам мен тілдің тікелей
сабақтастығының әсерінен ұлт дамыған ... әр ... ... көрініп
отыратын бірлік. Метафора - жалпы әмбебаптық сипаты бар құбылыс, ... ол ... ... сол ... ... ... тұрмыс-
тіршілігіне, табиғатына, қоршаған ортасына тән, бір сөзбен айтқанда,
мәдениеттің ... ... ... ... оның жеке авторлық
қолданыс аясынан ұлттың дамуын, тілдің даму көрінісі аңғарылады. Себебі,
тілдегі ... ... ... ... адам ... ... ... дамуда болады. Қазақ тіліндегі метафоралар - мән мен ... ... ... ... жан ... айнасы. Абай туындысында
кездесетін метафоралардың белгілі бір және әр түрлі жағдаяттарға байланысты
көп туындағанын байқадық.
Метафора-тіл құралы, ол тек ... ... ... ... ... ... яғни ... зерттеу әлемді қарапайым зерттеудің
жалғасы деген көзқарасынан туындайды. Жалпы, теңіз, ... ... ... ой сияқты сөздер - адамның ішкі жан дүниесін, жалпы өмірді жырлаған
жазушының ... ... Олар ... ... ... ... ... әрі әлеуметтік және саяси өмірде де негізгі
қызмет атқарады. Философия ... олар осы ... ... итек ... ... ... қарастырылады. Ал метафора ... ... ... ... табиғатына емес, олардың түсінікке енуіне
және мәдени өмірдегі ... ... Оның ... ... образды немесе поэтикалық тілдік ... сөз ... ... ... ... пікірлері осы тілдік нақтылы ... да ... ... ... ма ... ... ... қатар кейбір метафоралар біздің тәжірибеміздің қырларының нақты
тұстарын логикалық жолмен ұйымдастыратын жарыққа ... ... ... ... ... ... бұл ұғымдарды тек атап қою емес, оларды сан
қырынан суреттеу болғандықтан, бұл атаулардың ... ... де әрі ... кең болып келген. Жазушы ең алдымен поэтикалық образ жасайтын ... ... Түн ... түксиген теңіздің әрегірек бір жерінен
әлдебір құс қырқылдады.
Жалпы лексема қазақ жазушылары өз шығармаларында адамның мінез-құлқын
немесе адамның ... ... ... ... Жазушының
шеберлігімен теңізге жан бітіп, теңіздің сол сәтте еш ... ... біте ... ... ... да ... кейпі әсерлі
образбен етістікті тұлғада берілген. ... ... бір жүк ... ойға ... үн ... ... тек етістіктерден емес, өзге
сөз таптарынан да жасалады. Осы сияқты қаламгердің жеке ... ... ... ... ... ... суреттен көре
аламыз.
Метафора - қызметінің барлық аясында әлемді тану мен ойлаудың әмбебап
қаруы. ... ... тіл ... түрде түрленіп дамып отырады.
Метафораларды қолдану басқа тілдік жүйелерден гөрі тілдің өзіне тән ... деп атап кету ... Сол ... метафораның өзгеруі, яғни
транспозициялануы заңды кұбылыс. ... ... ... ... оның ... қоршаған ортаны белгілі бір жағдайды бейнелеуіне
байланысты қүбылып тұрады.
Аударма ... ұлт ... көне ... ... Аударманың іс-
тәжірибесі казақ тіл білімінде ... ... ... ... талданып, осы аспектіде бірыңгай лексика-семантикалық қарастыру
кейінгі жылдары гана қолга алына бастады.
Кез келген ұлт ... қай ... де ... ... ... оқшау өмір сүре алмайды. Қай үлттың тарихын алсақ та, ол өзге
халықтардың тарихымен байланысып ... ... ... ... ... ... Ал қарым-қатынастың басты құралы тід
ехені баршага аян. Ұлтаралық қарым-қатынасқа келсек, әр ... ... ... ... ... керектігі өзінен-өзі белгілі. Міне, осы
тұста аударманың қажеттілігі туады. Осы ... ... ... ... тым әрі, ... тым ескі ... ... кетеді [2, 35
б.].
Ең алдымен ... ... ... өтуі үшін де, ... ... үшін де маңызды нәрсе - аударудың амал-тәсілдері. Әлемдік
аударматануда бүган қатысты тиянақты пікірлер айтылганымен, бұл ... де ... ... ... баршылық.
Тілімізде, мәдениетімізде аударма жасау арқылы тілде сөз құраудың, ойды
жаңа тәсілдері туады, жазушы шеберлігі артады. Ол - халықты ... ... ... құралы ретінде бүкіл адамзат мәдениетінің қазыналы қақпасын
ашатын кілт, ғылым мен білімнің қайнар бұлағы, тіл ... ... ... ... әр ... өз мүлкі, өз табысы болгандықтан
жүртшылық (оқырман, зерттеушілер) әрқашан оның ... ... ... ... ... барысы екі тілдің жүйелі ұйымдастырылуындағы тіл бірліктерінің
семантика-стилистикалық және эмоциялық-экспрессивтік ... ... ... тыгыз байланыста болады. Сондықтан да сөз мағыналарын
олардың басқа тілге аударылуын салғастыру мәселесі ... ... ... ... ... ... ... негізінде жалпы
аудармашылық заңдылықтарды орнату қажеттілігі лингвостилистикалық тұрғыда
түпнұсқа мен ... ... ... салғастырмалы зерттеу
қажеттілігін туындатты. Екі тілдің лингвистикалық құралдарын салғастырмалы
жолмен анықтау өз ... ... ... ... ... ... салды. Өз кезегінде бұл жол немесе амал филологияда жаңа саланың
ашылуына себепкер болды. Бұл сала - ... ... Бұл сала ... тілдердің фактілерінің аралығындағы байланыс пен өзара сәйкестігін
табуды мақсат ... ... де ... ... ... ... аударманың процесс ретінде өтуі үшін де, теориялық
түйіндерін жасау үшін де маңызды ... - ... ... ... бұған қатысты тиянақты пікірлер айтылғанымен, бұл тұрғыдан
әлі де шешімін таппаған мәселелер баршылық.
Тілімізде, мәдениетімізде ... ... ... ... сөз ... ойды
дәріптеудің жаңа тәсілдері туады, жазушы шеберлігі артады. Ол - халықты
рухани жағынан дамытудың күшті ... ... ... ... ... ... ... кілт, ғылым мен білімнің қайнар ... ... ... Көркем аударма туындылары әр халықтың өз мүлкі, өз
табысы болғандықтан жұртшылық ... ... ... ... сүйсініп, жаманына күйініп отыратыны белгілі [8, 496 б].
Аударма барысы екі тілдің ... ... тіл ... және ... ... ... ... тығыз байланыста болады. Сондықтан да сөз мағыналарын
олардың басқа тілге аударылуын салғастыру мәселесі ... ... ... ... ... практикасын талдаудың негізінде жалпы
аудармашылық заңдылықтарды орнату ... ... ... мен ... ... ... салғастырмалы зерттеу
қажеттілігін туындатты. Екі тілдің лингвистикалық құралдарын салғастырмалы
жолмен анықтау өз ... ... ... теориясында зерттеу жолының
негізін салды. Өз кезегінде бұл жол немесе амал ... жаңа ... ... ... Бұл сала - салыстырмалы стилистика. Бұл сала әр
алуан тілдердің фактілерінің аралығындағы байланыс пен ... ... ... ... ... де ... ... жетті.
Ең алдымен транспозиция термині метафоралар мен лексикадағы басқа да
алмастыруларды белгілеу үшін қолданылады. Транспозиция термині -
лингвистикалық ... ... ... ... ... орта ... ... (қайта қою) - бір тілдік
форманы басқа форманың қызметінде - оның ... ... ... ... Кең мағынадағы транспозция - кез ... ... ... ... ... (осы шақты өткен немесе келер шақта қолдану); рай
(индикатив немесе шартты рай ... ... ... түрдегі
сөйлемдердің (сұраулы сөйлемдерді жай сөйлем етіп
пайдалану) транспозициясы. Ойлаудың құрылымдық сипаты ... ... ... бір категориядан екінші категорияға ауысулардың
себептерін ашып бере алады. ... ... ... ... әмбебап ерекшелігі ретіндегі жалпы белгілері бар. Олар
транспозициялық процестердің барлық ... - сөз ... ... ... ... ... транспозициясында көрініс береді [9, 208 б].
Транспозициялық процестің мәні мен ... атап ... ... сай тек ... зерттеледі, бақыланады;
барлық түрлердің транспозициясы барысында кез келген не семантикалық, не
грамматикалық, не ... ... ... ... ... ... ... көрінуі түрлі дәрежеде жүзеге
асады (жеке окказионалдық қолданыстан типтік, жалпы ... ... даму ... ... ... мен ... ... стереотип қырлары қалыптасты (мысалы, жалқы және жалпы
есімдер ... ... ... ... ... процесінен, оппозициялық
шарттарға сай тілдік бірліктерді бейтараптандыруда шектеледі;
5) транспозициялық құбылыстарды синхрондық және диахрондық ... ... Бұл ... ... ... ... ... транспозицияланған тілдік бірлік жаңа қызмет ортасына кіріп, жаңа
сапаға бейімделеді;
7) ... ... ... ... бірінші және екінші
қызметтің жүзеге асу негізіндегі тілдік бірліктердің ... ... мен ... енуі ... ... ... - ... функционалдық, прагматикалық және
синтагматикалық қатынастардың бір-бірімен араласуы.
Шынайы коммуникация бірлігі ретінде кез келген тілдік бірліктің ... мен ... ... ... ... ... ... мәнін ашуға негізделген интегралдық анықтама беруді ... Қай ... ... өз ... ... ... беруге тырысады.
Халық атау беруде тіршіліктің кілті саналатын заттар мен ... ... ... және бағалау ретінде алады. Соның бір белгісі,
таңбасы - метафора, яғни ... ... ... ол ... ... жаңа ... үстейді.
Көркем шығарманың эстетикалық әсері автордың өзіндік қолтаңбасын
стильдік ерекшеліктерінен, сондай-ақ әр түрлі әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... асырғандығынан,
өрнекті сөз табиғатын танып біліп, жұмсай алғандығынан да байқалады.
Мәтіндегі ... ... ... ... мағынасы жуық, сөздің
стильдік қызметін нақтылайтын, экспрессивті бояуын бере ... ... ... фразамен) ауыстыруға болады. Аудармашылардың сөз саптаулары мен
метафораның аудармадағы транспозициясы осындай формада беріліп түр. Мұндағы
транспозиция амалы екі ... ... ... қол ... үшін сөздік ұсынатын тілдік параллельдерден ... ... ... ... ... тұр
Әрбір ұлттың өзіне ғана тән ұлттық сипаттағы ұғымдарды аудару қиындық
туғызады. Кез келген тілдің көп ... ... ... ... Осыған
байланысты оларды контексте мағыналық жағынан аудару керек. Әрқайсысын жеке
алсақ, ... ... ... мүмкін. Ал контексте бір-біріне сәйкесіп,
үйлесімін тауып, сөз өз мағынасын аша ... ... ... ... де ... ... қосымша объектіге жасырулы болғандықтан, оқу
барысында ол әр түрлі мағынада түсініледі. Бірақ оның екеуі де ... ... ... жаңа ... ие ... ... жалғандық ұстанымынан
бастау алады. Егер бұл ұстаным атаудың ішкі тұлғасында ескерілмесе, онда ... ... екі ... де ... желісімен есімшеден, етістікті
сөз оралымдарынан жасалған метафоралық қолданыс дәл, нақты түрде берілген.
Яғни түпнұсқа авторының және аудармашының ... ... ... ұқсас
екенін осы метафоралық қолданыстан көруімізге болады.
Жалпыхалықтық тілдегі бейнелілік пен көркем сөздегі ... ... ... ... - ... дүниесі, ол дүниелер - қолданыла-
қолданыла келе, жұртшьшықтың меншігіне айналғандар, ал ... ... - жеке ... ... ... ... мағынасы контексте
ашылып айқындалады. Жеке жазушының тілін зерттеуде мағына ауыстыру, ... және оның ... ... ... ... ... жойып тастау, солғындату, басқа құбылыстарға ауыстыру
орын алып ... ... сын ... сөз ... ... ... екі нұсқада
да нақты дәлдікпен берілген. Метафора әлемдік тілде эмоциональды-
экспрессивті ... ... ... адамның ішкі құбылысын
метафоралық ... ... ... ... ... ... ... бейнелілік пен көркем сөздегі бейнелілік бірдей
болмайды: ... ... - ... дүниесі, ол дүниелер - қолданыла-
қолданыла келе, ... ... ... ал ... сөздегі
образдар - жеке қаламгердің табысы, олардың беретін мағынасы контексте (
ашылып ... Жеке ... ... ... ... ауыстыру, яғни
метафора және оның ... ... ... ... ... ... ... солғындату, басқа құбылыстарға ауыстыру
орын алып жатады.
Мұнда сөйлемдегі сын есімді сөз ... ... ... екі ... ... дәлдікпен берілген. Метафора әлемдік ... ... ... ... ... ... ішкі ... қолданысты есітіп немесе көріп отырып сезінеміз [10, 344 ... ... ... ... - ... ... де ... поэтик тілдермен негізі бір. Метафора, метонимия, синекдоха,
кейіптеу, символ - бәрі жөнінде де осыны айтуға болады.
Бірақ ... ... ... ... да, ... ... орыс тіліндегі метафоралармен салыстырғанда, жасалуы жағынан
өзінше кейбір ерекшеліктері де жоқ ... ... ... - ... не ішкі бір ... қарап, бір
нәрсені екінші нәрсеге балау. Екі нәрсенің арасына тепе-теңдік ... ... ... өлеңдерін де солай етіп шығару үшін кейде бір ... ... ... ... да, ... ... арқылы, кейде көмекші етістіктер
арқылы жасалатындығын көреміз.
 
«Құлагер, әкең - ... ... - ... ең ... сегіз арқар».
(Ақан сері)
 
«Арыстан еді Исатай».
(Махамбет)
 
Бұл үзінділерде «Құлагердің әкесін - тұлпар, шешесін - ... ... ... деп, ... ... ... балап және екі нәрсенің
арасына тепе-теңдік белгісін қояды (Исатай да ... ... да ... ... мен ... ... айта келіп, мынадай мысалдар
келтіреді. «Лев (-Ахилл) ринулся - и ... ... как лев» (64) ... ... - ... ... - ... теңеуде бір нәрсені екінші бір нәрсеге теңегенде, екеуінің
арасында еш ... жоқ, ... деп ... ... екі ... ... ... ап-ашық. Тек белгілі нәрсе ... ... ... ... «Ол - ... ... ... арыстан сықылды, тәрізді,
бірақ арыстан емес [11, 336 б].
Метафорада ондай сілтеу жоқ. «Ол - ... деп ... ... ... ... ... ... ұқсастығын алады да, бірін екіншісіне тепе-тең
етеді (Арыстан - батыр, батыр - арыстан).
Теңеу мен метафораның ... ... ... Мұны ... де ... ... «Сравнение - также метафора, но ... ... ... десе, Ж.Вандриес өзінің «Тіл» деген
кітабында «Метафора - қысқартылған теңеу» дейді.
Ғылымпаздардың бұл ... ... ... ... мен
теңеудің) арасындағы жақындығын қазақ әдебиетінің поэтик тілдерінен
мысалдар алып ... ... ... ... ... алып тастаса,
кез келген теңеу оп-оңай метафораға айналады. Керісінше, метафораға
теңеудің жұрнағын ... онда ол ... ... шығады.
«Ол - арыстандай айбатты (теңеу).
Ол - арыстан айбатты» ... ... ... қысқартып, метафораның өзіне тән жалғау, не
көмекші етістіктерін қоссақ, теңеу-метафора болып шығады:
 
«Арыстаным айбатты»,
«Арыстан еді ол айбатты».
 
Бұл ... ... мен ... жақындықтары орыс ғалымдарының
метафора параллелизмнің дамыған түрі, оның даму ... - ... деп ... ... ... ... келмейді (әрине біз бұл жерде қазақ
әдебиетіндегі метафора, теңеулердің тарихи даму жолдарын айқындау ... ... жоқ, ... ол - өз ... басы ашық ... мәселе)
[12, 380 б].
Сөйтіп, қазақ өлеңдеріндегі теңеу мен метафораның жақындығы: теңеудің
жұрнағын қысқартсақ, метафора болып, метафораға теңеу жұрнақтарын ... ... бұл - бір. ... ... де, метафорада да екі ... ... ... де, ... бұл ... ... айырмасы да ашық
нәрсе. Бірінші, теңеуде бір нәрсе ... ... ... ... ... бұл ... сол тәрізді, секілді десе, метафора бұл -
пәлен, бұл - ... өзі деп ... ... ... ... ... ... бір
емес.
Екінші, теңеудің өзіне тән жұрнағы бар да, ... ... ... не ... ... ... ... теңеу жұрнақтарының теңейтін сөзге жалғануы міндетті
түрде болса, метафорада сөзге метафоралық мән ... ... ... үнемі бола беруі міндетті емес. Жалғаусыз да, не көмекші
сөзсіз де бір ... ... ... сырт жағынан, не басқа жағынан
ұқсастығына қарап, ... ... ... ... теңелетін нәрсе мен теңейтін нәрсенің екеуі де ұдайы
қарама-қарсы тұрса, метафорада ұқсастығы бар нәрсенің бір жағы ... ... ... ... ... ... ол ... оқушы қиялы арқылы түсіне
алады. Міне, теңеу мен метафораның ... ... ... осы ... дей ... та, жалпы қазақ әдебиетіне тән және көп ... ол - екі ... ... нәрсе мен баланатын нәрсенің екеуі де
қарама-қарсы тұруы. Қазақ ... ... ... бұл ... дәуірінің үлкен оқымыстысы, атақты ғылымы, академик А.С.Орлов өте
дұрыс аңғарған.
Александр Сергеевич өзінің «Қазақтың батырлар ... (1945 ж.) ... ... ... мен метафораға қазақ жырларынан толып жатқан
мысалдар ... [13, 288 ... ... в ... ... на твоего верблюжонка похожу,
Вы на моего отца походите».
(«Алпамыс»)
 
«Сайын» жырынан мына үзіндіні алады:
 
«Имя ей - Аю-Бикеш,
Волос ее ... ... ее - ... ... ее - ... ... ее - нет ... уст,
Взоры ее - при жизни рай,
Стан ее - гибкая лоза,
Ходит словно гордый фазан,
Бегает, как горная ... ... ... да ... әртүрлі образ және метафоралар
келтірейік» деп, төмендегі үзіндіні алады:
 
«Ты - ... ... ... - ... ... широкого живота,
Ты - неутомимый Дульдиль мой,
(Легендарный конь, принадлежавший Азирет-Али)
Ты - сладкозвучный соловей».
 
Академик А.С.Орловтың қазақ ... ... ... ... - қазақ әдебиетінің поэтик тілін терең зерттеуде мәні зор.
Өйткені бірінші ... ... ... ... ... бір
нәрсені екінші бір ... ... ... ... ... ... екіншіден, өмір құбылысын суреттеуде метафораның
поэтик тілде алатын орны  үлкен екендігін және көрсетеді[14, 280 б].
Құрылысы жағынан алғанда, ... ... ... бес түрі ... бес түрлі жолмен жасалынады.
Бірінші, метафораның жай түрі.
Екінші, жалғаулар арқылы  жасалынатын метафора.
Үшінші, көмекші етістік арқылы жасалынатын түрі.
Төртінші, ... ... ... ... ұлғайған түрі.
Бесінші, метафораның «бейне бір», «тең» деген сөздердің көмегімен
жасалатын түрі.
Біз ... ... ... ... ... ... жасалатындарына
тоқтап, олардың әрқайсысына ауыз әдебиетінен және Абай ... ... ... ... ... Енді ... ... келелік.
Абай өлеңдерінен метафораның қай түрі болсын ... ... ... ... ... ... - жал,
Адамзаттың көркі - мал,
Өмір сүрген кісіге
Дәулет - қызық, бала - бал...» [15,432 ... ... ... ... Көңілге жұбаныш,
Сен едің базарым...»
 2. «Көзімнің нұрысыз,
Сізсіз жоқ қуаныш»
3. «Жаңа жылдың басшысы - ол»
 4. «Көңілім күні ... ... ... ... «Бір ... еді ... ... сермедің...»
6. «Алдындағы асау жас жайнап тұрған,
Мен болмаспын, бір уыс топырақпын»
7.  «Мен көмірмін қалған ... ... ... ... ... ... ... киіктің лағы ем...»
9. «Өмір, дүние дегенің
Ағып жатқан су екен.
Жақсы, жаман - көргенің,
Ойлап тұрсам, у екен...»
 
көмекші етіс ... ... ... ... жылдың басшысы - ол,
Мен ескінің арты едім...»
2. (Сен) «Ескеріп істеп ойлаған,
Тәуекелге нар едің...»
 
метафораның ұлғайған түрі.
 
а) «Дем ... - ... аяз бен ... құдаң - қыс келіп әлек салды».
 
«Қартайдық, қайғы ... ұйқы ... - ... у, ойың - кермек...»
 
«Сәлем - борыш, сөз - қулық болғаннан соң...»
 
«Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті:
Ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек».
 
б) «Берекелі ... ел ... - ... ол - бір көл.
Жапырағы жайқалып,
Солқылдайды, соқса жел.
Берекесі кеткен ел -
Суы ашыған батпақ көл...»
Абай өлеңдерінде жоғарғы метафоралардың ... ... ... ... ... ғана айтушылық жиі ұшырайды[16,125 б].
Осының екінші бір түрі - балайтын нәрсесін өлеңінің бас жағында ғана
бір рет келтіріп, ... ... ... ... өзін суреттеу. Мысалы:
  «Кешегі Оспан -
Бір бөлек жан,
Үйі - базар, түзі - ... ... ... асар ма ... ... ... тартқан кетті гүл».
Алдыңғы үш жолда «Үйі - базар, түзі - той» ... ... ... нәрсесі де бетпе-бет, қарама-қарсы. Ал соңғы жолдарда тек бір-ақ
жағы бар - ... ... ... - ... ... Бірақ әңгіме Оспан
туралы болғандықтан, «мылтыққа» да, «ынтыққа» да, «гүлге» де балап отырғаны
- Оспан екені оқушының ... ... да, ... ... ... ... түсінікті.
«Абдырахманның келіншегі Мағышқа Абайдың айтқан жұбатуы» дейтін өлеңді
алсақ, мұнда алдыңғыдан гөрі де қиыннан қиысатындығын көреміз.
Алдыңғы (Оспан туралы) ... ... бас ... ... рет ... ... айтылады. Ал мына соңғы өлеңнің еш жерінде де Абдырахманның ... ... ... ... ... ... метафора екенін тәуелдік жалғауы «ым»-мен жасырынып, ойда тұрған
«ол» деген сөз арқылы білеміз. ... сары ... ... ... ... сары қамқаны
Садаға кеткір сұрайды
Самарқанның бөзіне», -
деген өлеңін алалық.
Мұна «алтын», ... деп ... ... сөздері де, «жез», «бөз» деп
отырғаны - басқалардың ... ... ол ... ... ... ... Әйтсе де, сөйлемнің мағынасына қарай әңгіме не ... ... ... [17,232 ... ... (бейне бір), тең» тәрізді сөздер арқылы жасалынатын түрлері:
 
«Интернатта оқып жүр
Талай қазақ баласы,
Жасөспірім, көк өрім
Бейне қолдың саласы...»
«Қайғың болар шермен тең,
Қара көңілім ... ... ... жат төсек,
Болар бейне көрмен тең...»
«Бейне», «тең» сөздері қосылған жерде сөйлемнің мағыналары теңеу емес,
метафоралық ұғым беретіндігін бұл мысалдардан анық ... ... ... ... ... ... ... сөздері жеке
алғанда, ... ... ... да, тап осы ... ... сөз ... өлең сөйлемдерін оған дейінгі
әдебиеттен кездестіре алмаймыз. «Сыз» да ... та, ... да ... ... ... ... сызығы», «өкпе сызы», «ғашықтың жарасы»
сезімге жаңаша әсер етіп, жүректі жаңаша тербетеді. Жаңалық дегенде ... ... ... метонимияның жаңа түріне жататын бір ... - ... не ... ... ... «түсін» алмастырып айту.
Бұның негізі бұрынғы әдебиет ... да ... ... ... күн
қайда», т.б. Бірақ Абайда сол «түстің» өзіне жеке мән беріп, ... ... етіп ... жиі ... Бұл - ... ескі ... ... өзінше жаңарту. Бір адым алға бастыру.
 1.«Ағын жесең, ақылың жаннан асар,
Сары жесең, дәулетің судай ... пен сары ... ... ... «Салақ, олақ, ойнасшы, керім-кербез,
Жыртың, тыртың, қызылдан шығады ерек».
3. «Сол желіккеннен желігіп,
Жынды сары жоғалды...»
«Қайғы келсе, қарсы тұр, құлай берме,
Қызық келсе, ... ... ... «Рас ... таласып,
Ақжем болма, жаным кел...» [19,205 б].
Бұл келтірген үзінділерде нәрсенің өзінің орнына «түсін» алмастырып
айту, бұрынғы «Салмай ... ... ... ... одан ... ... үлгісімен жасалса да, құлаққа естілу, көңілге қонымдылығы жаңаша.
Абай ... орыс ... және орыс тілі ... ... ... ... туған жаңа метонимиялар жоқ емес.
1.«Қартаң бай, қатты сақ бол, тілге көнсең,
Мүйіз шығар қатынның ... ... ... ... ... ... ... кеткенде,
Не болады өңкей нөл...».
Бұл үзінділердегі метонимиялардың негізінде орыстың ... бір мен көп» ... ... жатқандығы ерекше дәлелдеуді
керек етпейді.
Біз бұл бөлімде бұрынғы ... не ... ... аша ... Абай
өлеңдеріндегі метонимиялардың негізгі түрлеріне мысалдар келтірдік. Бірақ
метонимиялар Абайда не үшін көп ... өмір ... ... мәні ... ... ... синекдохамен байланысты айтуды дұрыс
көріп, әдейі кейінге қалдырдық[20,92 ... ... ... ... - онда ... екі ... ... болып көрінбей, көбінесе екеуі тұп-тура бірігіп, бір ... ... да, екі ... біреуі ғана айтылып, екіншісі емеурін
жасау арқылы-ақ айқын елес беріп тұрады.
Мысалы:
Қазаншының еркі бар,
Қайдан құлақ шығарса.
Күрделі жасалған ... ... ... әр ... ... өз
мағынасының шеңберінен шығып, айтылған, көрсетілген ... ... ... ... ... көп ... айқын аңсап сезінуімізге мүмкіндік
береді. Мысалға Сұлтанмахмұттың өлеңінен үзінді келтірелік:
Ден сау ... ... ... ... ... ... соң,
Қоям ба екен сүлдерін.
Аждаһадай ақырып,
Алдымнан қарсы шықса да,
Естімеймін үндерін.
Серпіп тастап түндерін,
Туғызамын күндерін.
Ден сау болса, тұрмыстың
Маған салған құрығын
Байлап алып кетермін...
Қаңқылдатып қаздарын,
Шығарармын ... ... ... ... ... ақырған үнін естімеу, өмірдің
түнін түріп тастап, күнін туғызу, жазын шығару – бәрі де ... ... мән ... ... ... ... бейне арқылы нені, кімді
суреттеп ... ... тура ... да ... ... - ... ойнаған қарт марал,
Табаным тасқа тиер деп,
Сақсынып шыққан қиядан.
Мен - ақсұңқардан туған құмаймын.
Бір сұңқарға жұбаймын.
Сауырыма қамшы тиер деп,
Шаппай ... ... ... мен ... ... ... ... өлеңінде Махамбет өзін әр нәрсемен ... ... қарт ... табаным тасқа тиер деп, қиядан сақсынып
шығуын айту адамның іс-әрекетін аңғартарлық астарлы мағына туғызады. Өзін
жолбарыс ... алып ... соң, ... ... тоям деуі де ... Сол секілді өзін тұлпарға балап, шабысқа әзір екенін айтса, ... ... ... қара күш ... ... ... - ... соқса,
құлармын дейді. Бұл келтірілген мысалдар метафорадағы салыстыру әрі қарай
қалай толығып, дамытылып отыратынын жақсы ... ... ... ғана екі ... теңестіруде емес, балама бейне туғызуда екендігін
балама болып алынған ... ... ... ... ... ... ... осындай ұлғайған метафоралардан айқын көруге болады.
Сөйтіп, метафора бірде мағына ауыстыру, бір нәрсенің, құбылыстың орнына
соған ұқсас екінші нәрсені, ... айту ... ... ... бар, қайдан кұлақ шығарса"), енді бірде бір нәрсені екінші нәрсеге
телу, балап айту түрінде қолданылады ("мен - ... ... қарт ... - ақ ... ... ... "мен - ... қазған бәйтерек").
Метафораның осы соңғы түрі теңеуге өте ... ... Сырт ... ажырату да оңай емес секілді. Ал бірақ оның теңеуден ... ... ол бір ... ... ... жай ғана ... шектелмейді. Сол айтылып
отырған нәрсе басқа нәрсенің кейпіне ... ... ... ... үшін ... ... ... әрекет-қимьшын негізгі
суреттеліп отырған нәрсеге теліп көрсету мүмкіндігі туады. Мысалы:
Ой, Ардақ, сен - ақ қоян шыңнан ... мен - ақ ... ... ұшқан.
Қан қылмай ақ жүніңнен бір ілгізші,
Тамаша қарап тұрсын қас пен ... осы ... ... ... ... ақ қоянға балайды да, одан әрі
қызды адам ... ... қоян ... ... ойын ... ... б].
Бұл айтылғаннан біздің байқайтынымыз мәселе тек метафораның көбінесе
сыңары жоқ, бір ... ... ... ғана ... ... қос ... ... емес. Теңеуде салыстыра суреттеп отырған нәрсе бар да және ... ... ... ... бар. ... олардың арасы жымдасып ... өз ... дара ... ... ... ... ... қажет
етеді де, екіншісі алдыңғыны осыған ұқсату үшін дайын күйінде, бар қалпында
алынады. Ал метафорада салыстырылған екі нәрсенің көбінесе жігі ... ... ... арасындағы тікелей ой-әсер жалғастығы, бір ой не
көріністен, екінші ой не ... ... ... ... ең ... ... қос мүшелі болып құрылса да немесе бір ... ғана ... тек ... ... ... де, ... екі ... екі
кұбылыстың арасындағы ұқсастыққа негізделеді.
Метафораға артықша қасиет беретін де - екі нәрсенің, екі ... ... ... ... ... ... бірі ... түсетіндігі. Міне,
сондықган да метафора бір нәрсені екінші нәрсенің кейпіне кіргізу, бірінің
сипатын екінші нәрсеге телу, сөйтіп оның ... жоқ ... ... ... ... ... баламасы етіп, соның орнына алу секілді
тәсілдер қолданылып жасалады.
Метафора немесе теңеу ... ... ... ... келсе, күрделі
метафора, күрделі теңеу не тұтасқан сөз өрнегі ... ... ... да ... бейнелі сөздер, әсіресе эпитет пен теңеу, эпитет пен
метафора, бір-бірімен жалғас, қат-қабатталып қолданыла ... қара ... ... ... қарасам,
Сайдан шыққан бұлақгай.
(«Ер Тарғын»)
Бұл мысалдан эпитеттің теңеуге оп-оңай қосарланып отыратынын көреміз.
Ал Жорғамын шаршы топта самғайтұғын дегенді алсақ, мұның өзі ... ... ... ... балама бейне - метафора десек, шаршы топта
самғайтұғын деген сипаттама сөз - эпитет. Бұл тек ... ... ... беріп қоймайды, жарыса шапқан аттарды, ентелеген топты да елестетеді.
Кейде теңеуге метафора түрінде қолданылған ... де ... ... ... (Керейұлы) ақынның:
Қатты жауған жаңбырдай
Алдарыңда қаптайын, -
деген жолдарында бейнелеу ... ... әрі ... ... Ақын өзін ... ... жай ғана салыстырса, одан әрі сөзді
төгілтіп, саулатайын деген ойын ... ... ... деп ... ... дара ... ... басты белгілердің бірі –
метафора. Метафорасы дәл жеткізілген түпнұсқаның қай-қайсысының да ... ... ... құрылымындағы эмоциялық, эстетикалық жүктің көбін
көтеретін метафора жоғалған жағдайда аударма ажары ... ... де, ... аудармада да сантүрлі қайталаулардың орны өзгеше.
Лексикалық, фонетикалық қайталаулар ... ... ... ... ... ... ... қар жанар дегендей, мұндайда жұрт былайғы
кезде жерден алып, жерге салып жататын, сұлу ... ... ... өзі ... сала ... туындылардағы фразеологизмдер арқылы да тіл байып отыратынын
дәйім ескерген жөн. Әрине, ана тіліміздің табиғатына жат ұғымдардың, қазақы
фразеологизмнің болмысына үйлеспейтін ... жөні ... Біз ... ... ... ... Абай ... ғана іздеп жатамыз.  “Абай
өлеңдерінде кездесетін кептерше сүйінісу (“ворковать как голубки”), салқын
тарту (“постывать”), тактісіне билеу (“отбивать ... бір ... ... (“от часу на ... ... ... де ... тілі үшін жаңа: олар орыс
тілінен калькалау (сөзбе-сөз аудару) жолымен жасалғандар. Бір ... ... бәрі тек ... ... емес ... да бар), Абайдың төл
өлеңдерінде де қолданылған! Айталық, салқын тарту деген ... ... ... ... бәрі ... салқын тартқандай, сен бір кәрі – деген
өлең жолдарында кездессе, бұл жолдар Лермонтовтың: ... ... ... Тебе ... – ты слеп, ты сед – деген жолдарының аудармасы. ... ... ... ... ... ... деп ... біздіңше, сүйініскен болуы керек, оны Абай орысша ворковать дегеннің
аудармасы етіп ... ... ... те ... ... ... ал
қалғандары (мүйіз шығу, тактісіне билеу, бір сағаттан бір ... ... ... Бұл – ... орыс тілінің көркемдік дүниесін
творчестволықпен игергендігінің белгісі” [22,273 ... ... АБАЙ ... ... ... ... ... ЖӘНЕ «ҚАРА СӨЗДЕРДЕ» КЕЗДЕСЕТІН МЕТАФОРАЛАР
2.1. Абайдың «Қара сөздеріндегі» метафоралар
Абайдың прозалық шығармалары тұңғыш рет ақын мұрасының "1933 ... ... ... ... ... ... ... Бұған дейін бірнеше
қолжазба күйінде сақталып келгенін білеміз. Кейінгі басылымдарда ... ... ... деген ат қойылғаны және мәлім. Мұхтар ... бұл ... ... ... арасында жазылған.
«Қара сөздерді» көлемі жағынан шағын-шағын 46 бөлек шығарма құрайды.
Олардың жанрлық сипаты да әр түрлі: көбі ... ... ... ... ... ... ... очерк, 25-сөз Сократ пен
Аристодимнің әңгімесі деп берілген үлгі-өсиет, ... ... ... ... ... ... ... этюд іспетті, 43-сөз-философиялық толғаныс, 38-сөздің
мораль мәселелері жайындағы ... ... ... ... ... деп ... жүрміз.
Ұлы ақын қаламынан туған бұл прозалық үлгілер жайында әр қилы пікірлер
болып келді. Кейбір әдебиетшілер мен ... ... ... ... көпшілікке ұсынылмаған, өзі үшін жазған, сондық-тан ... ... зер ... ... ... ... ... Ақын
шығармашылығын ғылыми тұрғыдан терең зерттеген М. С. ... ... Абай ... ... шығаруға ниеттенбеген, «бас-аяғы ... етіп ... ... ... сөздер» - ақынның қойын дәптері
(«записные ... ... ... ... дей тұра бұл ... оларды өз
алдына әдеби құндылығы бар ғылыми-публицистикалық сипаттағы шығармалар деи
таниды[23, 81б].
Ал ... ... ... ең ... «ақын лабораториясында жатқан
шикізаттар» немесе өзі үшік ғана ... ... ... емес ... ... ... Оның шикізат-черновик еместігін таза варианты
жоқтығы дәлелдейді. ... ... өз ... жазылып жеткен
автограф емес, өзгелер көшірген текстер және ол ... ... ... ... ... ... ... де ескерсек, «Қара
сөздерді» автор өзі үшін емес, өзгелер үшін ... ... Мұны ... ... ... де бар. ... сияқты, ақынның «Қара сөз-дері»
де қолжазба түрінде тарағанын білеміз. «Қалай да соңғы 10—15 жыл ... осы ... жаңа ... ... ... кейде өлеңнен де көп уақыт
бөледі. Бұл кездерде Абай сөзін қадірлі кәріп, әрбір ... жаңа ... ... ... ел ... ... сөздер» шыға бастағанда, мұны
өлеңнен кем көрмейтін болады» (М, Әуезов).
Әсемдік пен ... ... ... т.б. ... ... ... ғана ... Бұл жерде поэзия мен проза
текстерінің әрқайсысының өздеріне ... тән ... ... ... екенін естен шығармау керек. Прозада бірыңғай мүшелерді, бірыңғай
бағыныңкы сөйлемдерді жиірек келтірудің және ... ... ... жеке-жеке көмкерудің стильдік уәжі ... Абай ... осы ... көзге түседі: Мысалы: Іш-пек, жемек, ... ... ... құшпақ, сүймек, мал жимақ, мансап іздемек, айлалы
болмақ, алданбастық — бұл ... ... де ... бар ... ... ... тұлғалануы жағынан біртектес болып ... да -мақ ... ... ... есімдер).
Абайдың "Дүние - үлкен көл, заман -соққан жел, алдыңғы толқын — ... ...... ... ... баяғыдай көрінер" деген сөзінде
бірнеше ұғымдар теңдестіріліп, бір-біріне ... етіп ... ... Қара ... ... ... типтеріне қарай жеке-
жеке жіктеп, олметафоралардың орыс ... ... ... Қара ... Он ... сөзінде:
«Бай барын бағып, кедей жоғын іздеп, ел секілденіп талапқа, тілеуге
кірісер еді»-деген сөйлемде «барын –бағып, ... ... [24,108 б] ... жай ... ... ... бұл метафоралардың орыс тіліне
аудармасы:
Он бы и рад трудиться ... ... к ... и ... ... бы ... тем, что имеет, а ... не ... ... и веры,
добивался бы того, чего ему не хватает[25, 289 стр].
Оныншы ... ... ... қызық, жаманы–күйік» деген метафоралы
үзінді келтірілген.
Бұл жай метафоралардың орыстіліндегі аудармасы «Хороший ребенок-в
радость, плохой-в тягость» деп ... осы ... ... : ... асырасын десең о да –бір
бос сөз» ... ... «бос сөз» ... жай метафоралар қолданылған. Бұл
сөзді орыс ... Ю. ... ... аударған:
Ты хочешь, чтобы он кормил тебя, когда ты одряхлеешь? И это пустое.
Осы ... ... жай ... тағы біреуі қолданылған. Мысалы,
«пәленшенің баласы сені сыртыңнан сатып ... деп, тірі ... ... ... ... осы ма ... тәлімің? Осы баладан қайыр күтесің бе?. Бұл
сөйлемдегі «жат мінез» метафорасын орыс ... ... ... деп
аударылған (Кузнецов аудармасы бойынша) [26,290 стр].
Он төртінші ... ... ... ... . Рақымдылық,
мейірбандылық, әртүрлі істе адам баласын өз ... деп, ... ... да ... игі еді демек, бұлар - жүрек ісі. Асықтық та - жүректің
ісі. Бұл ... ... жай ... ... атап ... олар:
1. «өз бауырым»
2. «жүрек ісі»
Алғашқы метафоралар метафоралардың ІІ-типіне, яғни «м» ... ... жай ... типі ... ... [27, 120 б].
Бұл сөйлемнің орыс тіліндегі аудармасы: ... ... ... ... за родного брата, желая ему благ, которые бы пожелал себе —
все это ... ... [28, 292 ... ... ... ... ... осы он төртінші сөзден тағы да
кездестіруімізге болады. ... Тіл ... ... ... жалған
шықпайды. Амалдың тілін алса, жүрек ұмыт қалады.
Мұндағы метафоралар:
1. «жүректің айтқаны»;
2. «амалдың тілі».
Бұл метафоралардың алғашқысы және ... де ... ... ... Бұл метафоралардың оырс тіліндегі аудармасы: Язык,
повинуясь сердцу, не солжет. ... ... о ... ... осы он ... ... ... соңында итше ере бермей»
деген үзінді кездестіреміз. Бұл үзіндіде «итше ере бермей» ... ... ... ... Орыс ... аудармасы: «а не плестись
за талпой жалким псом» [29, 125 б].
Он төртінші сөзінде ... ... және ... ... деген
шендестіру метафоралары кездестіреміз. Бұл метафораларды Ю. Кузнецов былай
аударған: «обыкновенное, , «вольче сердце» делінген.
Осы он төртінші ... ... ... кездеседі:
Қазақ та адам баласы ғой, көбі ақылсыздығынан азбайды, ақылдың сөзін
ұғып ... ... ... ... ... жоқтығынан азады.
Білімді білсе де, ... ... ... ұстамай кетеді.
Жаманшылыққа бір елігіп кеткен соң, бойын жиып алып кетерлік қайрат қазақта
кем болады.
Бұл сөйлемдегі ... ... ... атап ... ... ... ... жігер, қайрат».
Алғашқы метафоралар жалғаулар арқылы жасалынған ... ... ... ... ... кіреді. Орыс тіліндегі аудармасына назар
аудараайық:
Многие из них сходят с пути ... не от ... ... а от того,
что не имеют в сердце мужества и стойкости, чтобы принять советы умного ... ... ... сөз
Мына сөйлемге назар аударсақ: Сонда есті адам, орынды іске ... ... екен ... ... ... құлақ, ойланса көңіл
сүйсінгендей болады екен.
Жоғарыда көрсетілген сөйлемде кездесетін ... ... ... ... ... ... ... орыс тіліндегі
аудармасы ретінде: «падуют сердце» ... ... ... ... он ... ... ... өткізіп» деген метафора кездеседі.
Бұл ... ... ... ... ал орыс ... ... Ю. ... аудармасы бойынша бұл метафораны тікелей аудармасын
көрсетпеген [30, 150 б].
Он бесінші сөздегі мынадай сөйлемге қарайық:
Әрбір ... ... ... көп ... ... ... ... қараушылардың көзін ашып, «ананы-мынаны» дегізіп, бойды
сынататұғын нәрсе екен. Сол ... есті ... ... есі ... ... жібермей, бойын сынатпай жүріп ізденеді екен.
Мұндағы метафоралар:
1. «ақылдың көзі»;
2. «ақылды қолдан жібермей».
Екеуі де ... ... ... жатады.
Он сегізінші сөзінде «көңіліне қуат тұтып» ... жай ... ... ... ... ... ... үшін бәрінің ғайыбын көреді, баянсызын біледі, көңілі бұрынғыдан
да суый ... ... ... ... ... жалғаулық метафоралар типіне
жатқызылады. Ал Ю. ... орыс ... ... бұл ... ... ... Ол: Рано или ... обнаружив порочность,
бессмысленность всего, он разочаровывается и охладевает.
Жиырма екінші сөзінде: «Ырыс баққан дау ... ... ... ... ... Бұл ... метафора типіне жатып, орыстіліне, сол
тілдің ... ... ... ... ... ... раздоров»деген
мақалымен алмастырылып, аударылған [31,170 б].
Жиырма үшінші сөзінде мынадай үзінділер келтірілген:
Айтады: құдай пәленшеден ... о да ... деп жүр ғой, ... біз ... ... бірі ... бе, оған қарағанда мен таза кісі
емеспін бе? - деп.
Мұндағы ... ... ... ... ... ... метафорасы типіне жатса, кейінгісі жай метафоралар
типінен жасалынған. Орыстіліндегі аудармасы:
«Сохрани нас ... от ... Ведь и он ... ... ... с ним мы — люди совсем чистые, совсем светлые».
Жиырма төртінші сөзінде: «кірпік ... ... ... ... Бұл балау типіндегі жасалынған ... ... ... «не ... и ... моргнуть» деп аударылған.
Жиырма бесінші сөзінде: «көкірек көзің ашылады» деген балау метафорасы
кездеседі. Орыс тіліне « ... нам ... на миг» деп ... [32, ... ... ... кездесетін метафоралар төмендегідей:
1. «есі шығып»;
2. «биттей нәрсені»;
3. жере кірендей».
Алғашқысы жай метафора, ... ... ... ... болып
табылады. Орыс тіліне аудармалары:
-рад до безумия»;
-ал «биттей нәрсені» ... ... ... повод» деп
аударған(Ю. Кузнецов аудармасы бойынша).
Абайдың жиырма сегізінші ... ... ... ... екінші
типке жататын метафора кездеседі. Аудармасы ретінде «честно трудится» ... ... ... ... мынадай үзінділер кездестіреміз:
Және де әрбір рас іс ақылдан қорықпаса керек. Жә, біз енді ... ... ... ... ... бар ... иман ... дегені қайда
қалады? «Мені таныған ақылменен таныр» дегені қайда қалады? Дініміздің бір
жасырын тұрған жалғаны жоқ болса, ақылды, оны ... ... ... ... Ақыл ... соң, ... өзі неден болады. Әуелі ... ... ... ... не ... ... метафоралар:
1. «ақылдан қорықпаса»;
2. «ақыл тоқтамаған»;
3. «ақылды еркіне жіберу».
Ортаңғысы ғана жай ... ... ... ... ... балау
метафоралары типіне кіреді. Орыс тіліне аудармасы:
Если не дать свободу разуму, то как быть с истиной: «Да ... ... ... Если ... в ... религии изъян, то как
запретить разумному думать о нем? На чем бы основывалась религия, не ... Чего ... ... ... без ... ... сөзде кездесетін метафоралар:
1. «көзін сатып»-екінші типтегі метафора;
2. «қалауын тапса қар жанады»-жай метафорала.
Отыз бірінші сөзде кездесетін мына үзінділерге назар ... ... ... төрт түрлі себеп бар: әуелі - ... ... ... ... екінші — сол нәрсені естігенде я көргенде
ғибрәтлану керек, ... ... ... ұғу керек; үшінші — ... ... ... ... қайтарып ойланып, көңілге ... ... - ой ... ... ... болу керек [33, 206 б].
Мұнда «көкірегі байлаулы» -екінші ... ... ... және «ой
кеселі» жай типке жататын метафоралар кездеседі. Аудармасы:
Существует четыре причины, ... ... и ... ... ... ... и быть ... слушать советы умных людей со вниманием и открытым сердцем,
с готовностью и желанием уяснить смысл ... ... ... ... про себя эти ... ... их в ... следует избегать вредных свойств ума.
Отыз екінші сөзінде мынадай үзінді келтірілген «ала мейір, ... Бұл ... жай ... ... Б. ... оры тіліне былайаударылған: С ... она и ... ... ... назар аударайық:
Бесінші - осы сөздің он тоғызыншы ... ... ақыл ... төрт   нәрсе   бар.   Содан   қашық   болу   керек.   Соның ... ... ... бір ... бар, ... ... ... бек сақ бол,
әсіресе, әуелі - құданың, екінші - халықтың, үшінші - дәулеттің, ... ... ... - ақылдың, ардың -бәрінің дұшпаны. Ол бар жерде  бұлар
болмайды.
Алтыншы - ғылымды, ақылды сақтайтұғын ... ... ... ... ... бұзылмасын! Көрсеқызарлықпен, жеңілдікпен, я біреудің орынсыз сөзіне,
я бір кез келген қызыққа шайқалып қала берсең, мінездің беріктігі бұзылады
[34, 213 ... ... ... ... жай ... ... дұшпаны»-балау метафорасы;
3. «мінездің беріктігі»-балау метафоасы.
Орыс тіліне аудармасы:
В-пятых, в девятнадцатом Слове ... о ... ... ума, ... них тот, что ... ... праздностью
ума. Душа моя, заклинаю, остерегайся этого зла! Оно губительно и для ... для ... и для ... и для ... Оно — враг ... Но там, ... ... этому недостатку нет места.
В-шестых, сосуд, хранящий ум и ...... ... Воспитывай
свой характер!
Абайдың Қара сөздерінің 35-сөзінде «іші еріп» деген жай метафора ... ... ... ... ... ... «адамшылыққа кесел қылық-мұндағы «кесел қылық» метафорасы-жай
типтегі матефора.
2. «қолың тимей»-жай типтегі метафора.
Отыз жетінші сөзде.
Көңілдегі көрікті ой ауыздан шыққанда өңі ... ни ... ... ... ... ... ... она тускнеет
[35, 310 б].
.
Мұндағы –«көрікті ой» -жай метафора.
Қайратсыз ашу - ... ... - ... ... - ... кто трудится для своего блага, уподобляется животному, которое
пасется только для себя; того, кто ... ... ... ... метит своей любовью.
Мұндағы- қайратсыз ашу-жай метафора;
Тұрлаусыз ғашық-жай метафора.
Отыз сегізінші сөзінде: «жүрегімнің қуаты» деген ... тип ... ... ... ... ... және ... жасалу
типіне тоқталайық:
1. «адамдығын бұзбау»-2-ші типтегі метафора;
2. «жарым адам»-жай метафора;
3. «жарым молда»-жай метафора;
4. «жарым мұсылман»-жай метафора.
Қырқыншы сөз.
Мына сөйлемдерге назар аударыңыз.
Нәпсісін ... ... ... ... ... ... ... билеп,
мақтанға еріп, пәле шығарған кісі мықты атанатұғыны несі?
Қазақтың шын сөзге нанбай, құлақ та қоймай, тыңдауға қолы да ... ... ... ... ... бар ... судай ақса да, соны әбден
естіп ұқпай тынбай тұғыны қалай?
Мұндағы метафоралар:
1. «құлақ ... ... ... ... ... ... ... метафорасы.
Орыс тіліне аудармасы:
Почему людей сдержанных, живущих мирно, называют безвольными, а тех,
кто распущен, хвастлив, ... ... ... ... не ... ... ... не находят для этого времени,
но будут охотно внимать ... и ... ... и не ... не ... до ... хоть все дела их ... прахом? [36, 321 б].
Қырық бірінші сөз.
Мына үзінділерге назар аударайық.
Етінен өткен, сүйегіне жеткен, атадан мирас алған, ... ... ... ... адамшылықтан кетірген.
Мұндағы:
1. «етінен өткен»-2-ші типтегі метафора;
2. «сүйегіне текені»- 2-ші типтегі метафора;
3. «анна сүтімен біткен»- 2-ші ... ... ... доставшееся от отцов, впитавшееся с молоком матери, пройдя
сквозь мясо, достигло костей и убило в нем человечность.
Қырық екінші сөзде: ... ... ... ... ... ... ... сөзде кездесетін метафоралар:
1. «мақтаншақ жүрек»- жай метафора;
2. «жүректің айнасы»-балау метафорасы.
Қырық төртінші сөз.
«Малдының беті ... ... ... «беті жарық» метафорасы жасалу
ерекшелігіне ... 2-ші ... ... ... метафора «көкірегі ... ... ... тұр.
5-ші Қара сөзде былай делінген:
Көкірек толған қайғы кісінің өзіне де билетпейді, ... ... ... я ... жас ... ағады, я тілден сөз ... ... «Ә, ... жас ... ... қыла гөр!» деп тілек тілегенін
өзім көрдім. ... - жас ... гөрі өзі есті кісі ... ... ... қайғылы кісі болғансығаны [37, 347 б].
Сондай-ақ осы 5-ші сөзінде мынадай метафора үлгілері келтірілген.
«Мал - адамның ... ... ... беті - ... ... беті -
шарық», «Ер азығы мен бөрі азығы жолда», «Ердің малы ... ... ... ... ... ... қолым - береген», «Мал тапқан ердің
жазығы жоқ», «Байдан үмітсіз - ... ... ... ... ... ... «Қайраны жоқ көлден без, қайыры жоқ елден без» деген осындай сөздері
көп, есепсіз толып жатыр.
7-ші Қара сөзінде кездесетінметафоралар:
Көкіректе сәуле жоқ, ... ... жоқ. Құр ... көрген біздің
хайуан малдан неміз артық? Қайта, бала күнімізде ... ... ... те,
білмесек те, білсек екен деген адамның баласы екенбіз. Енді осы ... да ... ... ... ... деп ... Біз ... біз де білеміз деп ... ... ... ... ... күре ... адырайтып кетеміз.
8-ші Қара сөзінде кездесетін метафоралар:
Енді ұры-залым, сұм-сұрқия ... де ... қой ... ... күнін де көре алмай жүр. Аналар ... ... ... ғылым, ақылды не ... Және де ... ... ... ... «Бізді не қыласың, ана сөзді ұғарлықтарға айт!»
дейді. Оның өзгеменен ісі жоқ, ана ... ... ... ... ойында
ешбір қайғысы, мұңы болмаса керек.
10-Қара сөзіндегі метафоралар:
Біреулер құдайдан бала тілейді. Ол баланы не ... ... ... ... ... ... оқысын дейді, қартайған күнімде асырасын
дейді. ... ... бар ма? ... ... ... ... не сөз? Өзіңнен
қалған дүние иесіз қалар дейсің бе? Қалған дүниенің қамын сен ... ... Өліп бара ... ... ... айтқаның ба? Өзгеге қимайтұғын
сенің не қылған артықша ... бар еді? ... ... - ... ... -
күйік, не түрлі боларын біліп сұрадың? Дүниеде өзіңнің көрген қорлығың аз
болды ма? Өзіңнің қылған иттігің аз ... ма? Енді бір бала ... оны ... ... оған да ... ... ... неге құмар болдың?
Артымнан балам құран оқысын десең, тірлікте өзіңнің жақсылық қылған
кісің көп ... кім ... ... Егер жаманшылықты көп қылған болсаң,
балаңның оқыған құраны сені неге ... ... ... ... ... соң ... ... кәсіп қылып бере ала ма? Ахирет үшін бала
тілегенің - ... ... ... ... Егерде ержетсін десең, ... ... ... ... бала ... туа ма ... ... сендей әке, сенің еліңдей ел асырап өсірмек пе екен? [38, 210 б].
Ал енді қарасөздердің орыс ... ... ... келсек, алдымен
Мәскеуде, Алматыда жарық көрген жинақтарда "Назидания" деп басылып жүрген
текске тоқталған жөн. Бұл ... ... ... Бір ... ғана ... ... Алдымен атап айтуға тиісті бір жай-бұнда
қырық төрт сөз ... ... де, ең ... ... ... ... ... қара сөздердің үлкен бір бөлігі ... ... ... өз ... Абайдың дүниетанымын түсіну үшін аса үлкен мәні
бар, дінге, ғылымға көзқарастары ... ... қара сөзі ... ... Ал ... қара сөздерде түпнұсқадан алшақ ... ... ... ... Мұның себебі мұндағы аудармалар подстрочникке, ... ... ... тәржімаланғандықтан болар. Және жалпы стилі
орыс тілінде ұтымды болғанымен Абайдың стиліне, ойлау, сөйлеу, сөз ... ... ... орыс ... ... ... мүлде ауысып
кететіні көзге түседі. Тіпті мағынасы бұзылған ... ... де ... ... Бірінші сөздегі "Нет, я не знаю как им править" деген сөйлем Абайда
жоқ. Абай ел ... ... деп ... жоқ, «елге бағуым жоқ» деп отыр.
Одан әрі "Без народа нет и ... ... де ... жоқ, бұл ... ... ... кісі де аз ... мағынада айтылған.
2-сөздің басындағы "Не любят народы друг-друга" деген ... ... Абай "мен бала ... ... деп ... ... күлгенді естуші
едім, енді қарасам олар бізден артық" дейді емес ... "Но ... ... ... Или они ...... у меня и язык не поворачивается, чтобы ... ... ... ... ... ... ... Абай тағдыр (судьба) туралы емес, Құдайды
алдауға болмайды деген және ақылды ... ... ... ... ... ... ... қылып айтатын сөздерге ... ... ... отыр.
17-сөздегі "Без меня нельзя получить прибыль, без меня нельзя ... ... ... ... ... ... ұғым ретінде,
жақсылық пен жамандық деген кең мағынада айтылған.
29-сөздегі Абай келтірген ... ... арлы ... ... ... ... ол мақалды қатты сынап, "Ардан кеткен соң, тірі жүргені құрысын"
деген өз сөзі біріктіріліп, бір ... ... ... ... ... ... Абай ... болсаң, арлы болма" деген
дұрыс емес дей отырып, бұл мақалды ар-ұяттан без деп тура түсінбей, басқаша
түсінуге болатынын да ... ... ... ... жалға жүргенде жанынды
қинап, еңбекпен мал тап деген сөз болса, ол — ар кететін іс ... ... осы ... ... ... ... жүруге де, қандай жұмыс болса
да істеуге арланба деген мағынада да айтуға болатынын атап өтеді. Бірақ
кедей ... ... ... да ... ... ... дұрыс емес дейді.
Бұл пікірді Абай өз ... де ... ... Тағы сол ... "Ата-анадан мал тәтті, алтын үйден жан тәтті"
деген мақалды екі ... ... екі ... етіп ... ... ... де "Нет ... в другой пословице" деген.
7. 31-сөздің аяғында "Отведи от себя ... ... ... ... ... "Ой ... ... я бір қайғыға салыну, я бір нәрсеге құмарлық болу ... ... ... ... ... сами не ... деген сөздер мүлде орынсыз,
Абайдың "өзі алдағыш бола тұра" деуінің мағынасына мүлде ... ... ... ... ... тағы екі нұсқасы бар екені белгілі.
Біреуі "Слова назидания" — ... ... ... жеке ... болып,
1970 жылы басылып шықгы. Екіншісі Р.Сейсенбаев пен ... ... 1990 жылы ... ... ... ... ... Бұл екі нұсқаның екеуі де түпнұсқаға жақындау, әсіресе соңғысы
қазақша ... ... ... орыс тілінде сақтай алған.
С.Санбаев аудармасы еркіндеу. Алайда, ... ... ... ... қазақша сөздің мағынасына сәйкес, әсерлі еітіп ... ... ... Осы екі ... авторлары да Абайдың қара сөздерін орыс тіліне
аударуға бірталай үлес қосқан дей аламыз, ... екі ... ... ... осал ... ... ... Алдымен "Слова назидания" аталған
нұсқадан бірнеше ғана ... ... "Не по делу суди ... а по его ... ... ... сәйкес келмейді. "Іс білмес, кісі білер" деген мақалдың мәнісін
Абай "ісің түзулігінен жетпессің, кісіңнің амалшы, ... ... сөз" деп ... Аудармада соны дәл жеткізіп айта алмаған.
15-сөздегі "Мал - ... ... еті" ... ... ... скот
дороже жизни" деп аударылуы сәтсіз шыққан. "Байдан ... ... ... "Кто не ... ... тот ... и от ... аударулуы да келіссіз. Мәселе байды сыйлауда емес, одан істеген
еңбегіне тиісті ақыны ... деп сену ... ... ... ... ... бар: "Қазақ ойлайды: бірлік ат ортақ, ас ортақ,
киім ортақ, дәулет ортақ болса екен дейді". Аудармасында: "Казахи полагают,
что единство - это ... ... ... ... ... Мұндағы
общность имени деген әрине, қате. Абай мінетін аттың ... ... ... ... беріп отырсаң атасы басқа да бірлік ... ... ... ... жоқ па. ... ... дегеннің бұл жердегі айтылған ойға
ешбір жанасымы жоқ.
14-сөзде "Даже торопливость идет от ... ... қате ... ... ... ... ғашықгық, махаббат қой. "Асықтық та ... ісі" ... ... ... ... ... ... от сердца"
дегендей болса керек.
15-сөзде "Ақылды кісі мен ... ... ... ... бір ... ... ... Мұны: "Разница между умными и ... ... мне ... ... для ... противоречивого"
деп аудару, әрине, орынсыз өңдеушілік. Ықшамды, ... ойды ... ... ... ... ... ... Осы сөйлемдегі
"Соблазн губит человека" деген сөйлем түпнұсқада жоқ. ... ... ... ... дәл осы ... ... слов" деп аталған нұсқадан да бірнеше мысалмен ғана шектелеміз.
10-сөздің аудармасындағы "Растратив, ... тем, что у него ... ... ... алсақ, осындағы "водились денежки" деген сөз
тіркесі Абай заманына, ол ... мал ... ... ... ... ... ... "Маған да баяғыда мал бітіп еді деп мақтанады"
дегенді бүйтіп өңдеу жарасып ... ... ... ... - вот ... ... деген
сөйлем түпнұсқадағы мағынаны өңдеп, күшейтіп ... Абай ... ... ... екі ... ... ұрлық десе, ол аз болғандай, ұрлықты елдің
негізгі ... ... деп ... ... ... ... ... не будем терпеть произвол ... ... над нами ... ... ... тем, что у
русских нет разумного, справедливого и ... для всех ... ... ... түсінбегендік көрініп тұр. ... ... ... ... ... законы болмаса, законсыз қорлығына көнбес едік"
делінген. Осындағы ... ... ... "законы жоқ" деп түсіну, әрине,
қате, ол "законына ғана ... ... ал одан ... ... ... ... едік ... мән беретіні қазақ тілін білетін адамға ап-айқын
ғой.
39-сөздегі: "Жол қуған қазынаға жолығар" дегеннің "Кто ищет верного
пути, ... к ... ... ... де негізсіз. "Өзіне ар тұтқан
жаттан зар тұтады" дегенді "кому ... ... ... ... ... деп ...... мағынасын түсінбегендік. Бұл
жердегі "өзі" деген сөз "жақыны" деген мағынаны береді. Жақынының ... ... ... ар ... ... бірікпесе, жаттан қорлық
көресің" деген мағынада айтылған ... ... ... келгенде үйіндегі малының бәрін де айдап
келіп, өз үйіне кісі келгенде бар ... ... ... жіберетұғыны қалай"
делсінсе, орысша тексте осының " Другые в гости идут с ... ... ... к ним ... гости, угоняют из аула весь скот. Почему?" - деп
аудару, әрине, қазақша сөздің астарын түсінбегендік[40, 310 ... Абай ... ... ... ... ... ... жеттік пе, басқа жұртқа таныта алдық па дегенде ойға
алдымен оралатын ... — ақын ... орыс ... ... ... сол аудармалардың сапасы көңіл толарлық па деген сауалдар. Өйткені
қырғыз, қазақ, өзбек сияқты жақын тілдер болмаса, басқа ... және ... Абай ... орыс тілі ... ... келе ... ... 1970 жылы белорус, армян, молдав тілдерінде, шет тілдерден ағылшын
және араб тілінде басылып шыққан Абай ... ... ... ... ... ... ... дайындалды. Ал оны былай
қойғанда Абайды орыс ... ... ... ғана ... орыс ... басқа халықтардың да өкілдері десек мұндай оқырмандар аса көп екені
түсінікті ғой. Олай болса, мәселенің маңызды екенін ... ... ... те емес. Абай шығармаларының орыс тіліне аударылу жайы ... ... көбі ... ... Абай ... орыс ... қазақшасымен салыстырып бағалаған мақалалар, жекелеген зерттеулер
де болды. Алайда, Абайды орыс тіліне аудару ісі мәз емес ... ... ... жиі ... да, нақгылы талдаулар негізінде осы мәселеге
жеткілікті дәрежеде жұртшылықгың назарын аудара алдық демесек керек. Осыдан
бір ... ... ... Пушкин, Лермонтов, Крылов сияқгы классик ақындарын
қазақ тілінде еркін ... ... өз ... әлі ... ... ... бар ... көркемдік қуатымен толық жеткізілмей келе
жатқаны, әрине, үлкен ... Осы ... орын алу ... аз ... олар ... та ... Мысалы, қазақ тілін білмейтін ақындардың
аударып келгені және солардың өздері де ... ақ ... ... ... өз ... ... не ... алып, өзінше аударып
келгені — осының ... ... ... ... ... ... енді Абай шығармаларын аударғандағы ... ... ... ... ... тоқталайық.
Абайдың барлық өлеңдерінде теңеу, метафора, әсерлеу іспеттес тәсілдер
кеңінен қолданылған. Мысалы мына өлең шумағына назар аударайық:
Әсемпаз болма әр ... ... ... ... ... дүниеге
Кетігін тап та, бар қалан!
Осы өлең қатарын Г. ... ... ... ... ... ... ... найди.
И ты ведь-крипич в мироздании
Найди в нем зазор и опредались! [42, 43 б]
Бұл қатарлар түгел ... ... ... бірден байқалады. «Кетік»-
адамның өз жолыболса, «кірпіш»-өз ... ... ... ... ... ... тұр. Бұл ... өлеңді тікелей сөзбе-сөз
аударылғандығы байқалады. Менің ... өлең ... ... қалу ... ... ... ... разборчив в пути своем,
Если ты талантлив –гордись
И надежным лишь кирпичом
В стену строящуйся ложись
Осы өлең шумағын М. ... ... ... қоса ... ... ... праздной красатой,
Талант –от Бога, в нем ищи опору,
Господний замысел открой,
И миру ты придешся впору.
Метафоралы мәнге толы ... ... ... ... аударайық:
Қайрат пен ақыл жолтабар
Қашқанға да, қуғанға.
Әділет, шапқат кімде ... ... ... екеу ... ... ... артың-мұз-
Бара едің қай жаққа?
Алғашқы қатардағы «қарат пен ақыл жол ... атты ... ... Роджественский аудармаларына тоқталайық. Ол ... ... ... ... ... ашуға тырысқан. Көпшілік аудармашылар ... ... ... ... ... «рухтану» сезімдерін
ала алмаймыз, сондай-ақ метафоралы сөздердің орындары ауысып кеткен [43, 70-
80 ... ... ...... ... ... спешит.
Воля с разумом их ведут.
Справедливость-вот свет душ.
Если воля, ум живет.
Добраты же и правды нет,-
Впереди огонь, ... ... ... не уйти от ... ... ... мен ... сөздер мен метафоралардың орнын
жоғалтпай және Абай өлеңдеріне тән ... ... ... ... ... төмендегідей аудару қаже деп есептеймін.
И пылкий разум ... ... ... ... ... и ... ... вежды.
Пусть справедливость и любовь
На долю выпадут казаха-
Куда б судьба не повела,
С табой ... рука ... ... үш қатарда дидактизм мен аккордты элеенттер
күшейтілген [44, 389 б].
Абайдың келесі керемет ... ... ... ... ... Бұл өлеңнің
екінші мына шумағы метафораларға толы (метафоралар белгіленген):
Тәуекел мен батыр ... ... ... ... –ақ ... ... ... айла етіп
Оянбай, қайран жүрегім
Ұялмай қал жым жырт!
Бұл қатарды С. Тлеубаев өлеңге «Бушующие, как огонь...» ... ат ... ... и ... ... в ... острый язык,
Сражались между собой,
Не жаленя друг друга.
Не проснулся темный люд,
Не стыдясь, в неведении!
Өлеңнің мәні ... ... өз ... ... ... ... қолданылатын ұйқас жоқ. Өлеңде ұйқаспен ... ... ... ... Вс. ... ... ... помыслев пыл
Превратил мой язык в копье,
Чтоб в бою он сил не щадил
И явил искусство свое.
Но по-прежднему спит ... ... его не ... шумақтары дұрыс, мәнді аударылғанымен метафоралар жойылып немесе
азайғандығын байқаймыз.
Сондай-ақ ұйқасты аударыған бұл өлең ... ... ... сөздермен адмастырылған [46, 330 б].
Осы өлең шумағын былай аудару дұрыс деп есептеймін.
Лукивный ум и мысли ... ... ... ... ... ... жало языка-
Скрестили в битве два клинка.
Но не проснулся темный люд,
В невежестве позорный ... ... ... ... тіл» ... ... орнына «язык-как
ураган» деген сөзбен алмастырылып, аударылған [47, 400 б].
Абайдың «Жүректе қайран болмасы» ... ... өте ... ... ... ойды кім ... сәуле қонбаса,
Хайуаншы жүріп күнелтпек.
Осы бірінші қатырларынан бастап метафораларға толы, аудамасына назар
аударайық. Мысалы С. Тлеубаев бұл өлең ... ... ... ... сақтап аудраған. Бірақ өлең ұйқаспаған.
Когда нет в сердце стойкости,
Кто возбудит спящие ... уму не ... ... ... как ... [48, 18 ... Ю. ... сөзбен метафораларды сақтап, ұйқастырып ... ... ... ... ... ... ... в сердце нет воли, ничто
Не разбудит уснувщую мысль.
Коли ... нет в ... ... тебе ... ... өлең шумағын былай аударған дұрыс деп есептеймін.
Коль сердце вялое в груди,
Кто мысли сонные пробудит?
Коль свет ума не озарил,
Как у ... дни ... [49, 22 ... ... Абайшығармаларын орыстіліне аударудағы кездесетін қателіктерге
жалпы шолу жасайық. Абайдың 1954 жылы ... ... ... ... ... (А. ... ... сочинений в одном томе. ГИХЛ,
Москва, 1954, 407 стр.), ... тек ... ғана ... аса ... көреміз. Осы жинақты одан бұрын және кейін жарық ... ... 1945, 1951, 1970 ... ... кейбір
өлендерді екі не үш ақынның аударғанын байқаймыз. Алайда, Абай өлеңдерінің
басым көршілігінің ... ... ... ... қайталап басылып
келеді. Соларлың қай-қайсысы да ... ... ... ... толы ... неше ... басылған екен. Кейбір аудармашы
ақындар ... орыс ... ... ... ... ... ... Былайша қарағанда мағынасы түзу, көркемдіктен де құр ... ... ... Бірақ, сондай аудармалар мүлде жеткіліксіз және
солардың өзінде алшақ, ағат кеткен жерлер ... Ең ... ... ... ... ... аудармалары түгелдей алғанда ұлы ақынның ... ... сол ... ... ... бар ... толық
мәнінде жеткізе алмайды. Алдымен, сол тәуір аударылған өлендерге қайсысы
десек(метафоралы сөздер ... 405 ... ... ... ... үшін"
("Не для забавы я слагаю стих" - Д.Бродский),
"Жазғытұрым қалмайды қыстың сызы"
("Весна — как ... ... ... ... — П.Шубин),
"Жастықтың оты қайдасың"
(В ту пору юности огонь — В.Звягинцева),
"Жастықгың оты жалындап"
("О, порывдуши огневой" — В.Рождественский),
"Талай сөз мұнан ... көп ... ... ... слов ... до этих пор" — ... ... жұбана ма майлы ас жемей"
(Голодное брюхо чем хочешь набей — ... сұлу қыз ... хан ... у хана жила — ... ... емес ермек" [51, 487 б]
(Не для забавы по кругу бегут — А. Глоба) — міне ... ... бір он, яки ... шақгы өленді ғана атаған ... ... ... ... деуге мүлде ауыз бармай отырған өлеңдер бұлардан әлденеше
есе көп екенін айтпасақта түсінікті ғой. Ал ... ... көп ... ... орашолақ, қазақша түпнұсқаның мағынасын дәл, толық жеткізіп
бере алмайтын сөздер онан да көп. Түгел ... ... беру ... ... ... ... болу үшін ... жүгінелік.
Біз біраз өлеңнің аудармасын Абай шығармаларының 1954 ... ... ... ... соч. в ... ... ... М., 1954, 407 стр.)
бойынша алып қарастырмақпыз. Кейбір аудармалардың ... ... да ... ... олар ... ғана, негізінен осы кітаптағы ... ... ... ... ойын ... ... ... дорог смех, а не шутовство" — аударған А.Гатов)
Осы өлеңдегі:
Сөз ... ... ... ... ... сөзін өз қалынша деген жолдар
Есть и такой, кто понимает слово,
Но истолкует к выгоде своей, — деп ... к ... ... яғни, сөзді өз пайдасына қарай бұрып түсінеді
деген Абайдың өлеңінде мүлде жоқ, ... ... тұр. ... ... дам ... ... ... бесед.
Друг-другу проявите уважение,
Которого у нас обычно нет,
— деген шумақты алсақ, ... ... ... те ... ... ... "дам совет" (ақыл беремін) деп айтылмайды. Және «сыйласу»
құрметтеу деген бізде болмайтын нәрсе" (уважение, которого у нас ... ... ... сөз ... жоқ, ... ... ... да жок, Абай
«біреуді көркі бар деп жақсы көрме» дей отырып:
Күнде көрген бір беттен ... ... ... ... ... ... — дейді.
Осы сөздерде қаншалықты терең мағына жатыр. Ал аудармашы:
Кому лицо подруги верной ... ... ... ... босқа лағып, орынсыз ақылгөйлікке
салынады[53., 492 б].
2, "Ғылым таппай мақтанба"
("Пока не знаешь молчи" — аударған М.Петровых) аудармада Абай ... ... ... тура жеткізілмей, бұрмаланған, насихат-кеңес
түрінде айтылған сөздерді кейде жалпылама, жадағай сөзге айналып солғын,
әсерсіз шыққан[54, 22 б]. ... беде ... ... пошлость нагло груба,
Тем легче с нею борьба...
Для робких правда страшна...
Душа невежды мертва,
Пусть без мысли слова, — деген сияқты ... ... ... ... ... шамалы. Сонда қазақша түпнұсқадағы бірталай орамды
ойды ... ... ... жаңағы жапсырма, ... ... ... қалғаны аңғарылмай ма? [55,25 б]
Ал енді мына үзіндіге ... ... ... жив ... ... движется век.
Лишь знание-светок сердце
Лишенный учеников
Ученый — горький вдовец
Осы жолдарды аудармашы қайдан алғанын бірден таба қою да оңай ... ... бір ... осы ... ... ... сөзді де кездестіргенбіз). Соған қарап, бұл Абайдың:
Дүние де өзі, мал да өзі,
Ғылымға ... ... ... ... ... деуге
болады. Бірақ Абайдың "Дүние де өзі" дегені әлем ... ... ... ... ... зат, ... (достаток) деген мағынада айтылғанын
аудармашы ... ... өмір жоқ ... ... ... ... [56,27 ... ведая в какую цель
Сумеет спрятаться, когда
Схватит дом огонь и дым ... ... ... шыққанын табу қиын-ақ.
Бұл тұста қазақша текст былай келеді:
Қайдан ғана біледі
Ауыр менен ... ... ... ... ... жері тым ... кетіп, түгел алғанда
мағынасы қазақшаға қарама-қайшы емес пе?
"Жігіт сөзі" (Айттым сәлем, ... ... ... аударған П.Шубин. Орысша тексте жылуы жоқ,
жылтыр сөздер ... ... ... ... ... маңайламайды.
Мысалы:
Твой образ — он давно воспет...
Пусть я стану нищ и сед...
Ты в сердце у меня живешь,
Во сне ... как ... ... ... ... письмом к себе маня" аударған
П.Шубин) қазақшадан алшақ кетуі ... ... ... да кем ... ... айтпағанда:
Уж лучше сразу отрави, —
Потухнет жар в моей ...... тым ... ... ... ... ... қыз әдеппен, сыпайы ғана:
Үйір қылма бойыңа,
Шыны жақсы көрмесең —
Өлеңнің соңғы ... ... ...... үш ... ... сөзі екені белгілі,
аудармада:
Обдумала я свой ответ свой, — деп басталып, ... ол да ... ... етіп ... аяқ" ...... ... елдің осы аудармасының сәтті шыққан жерлері де аз емес, алайда
түпнұсқадан ауытқып алшақ кеткен ... да ... [57, ... ... ойда ... соң айтпа сөз, — деген жолдар:
Если мысль слепа или ... ... себе ты ... свой ... — деп ... әрине, түсінбегендіктің
салдары. Абай егер тыңдаушыдан надан болып ... көз, ... ... оған айтқан сөз зая кетеді деп отыр ғой. Ал аудармада егер ... ... ... ... өзі ... ... ... басқаша пікірді
алға тартады [58, 281 б].
Осы мысалдардан, талдаулардан-ақ аудармаларға тән ... ... ... ... аңғардық дей аламыз [59, 400].
Сөздердің, жеке сөйлемдердің мағынасын дәл ... ... ... ... жеткізе алмау, кейде тіпті түпнұсқадан алшақтап, сөз қосарлауға
әуестенушілік орын алатынын байқадық. Әсіресе жоқ жерден ... ... ... ... ... тән емес, орынсыз ... ... ... ... жиі ... ... өлең шумағының, сөйлемдердің
мағынасы жалпы дұрыс берілген ... ... ... ... сөздердің
өңі қашып, ажары солғын тартып, ақынның ... ойы ... ... жеңіл
түрде жеткізілетіні бар. Тебіреніп, терең сезіммен ... ... ... қайдағы бір жадағай, жауыр болған сөздермен беріледі де, ... ... ... ... әр ... ... ... ұлы ақынның өзіне шейінгі
әдебиеттердегі поэтик тілдердің бар үлгілерін толық меңгеріп, әртүрлі өмір
құбылыстарын суреттеуде оны өз ... ... ... көрсетеді, бұл -
бір. Екінші, осы үлгілерді меңгере отырып, Абайдың өзінің де ... жаңа ... аз ... бұл - екі.
Әрине тілде болмаған жаңа сөздермен әдеби тілді байыту -  қандай ... ... тыс ... Өйткені қандай ұлы ақын болмасын, бүкіл халықтан
асып түсіп, жалғыз өзі тіл жасауы мүмкін емес. Ондай ақынды ... ... ... ұлы ... өзі ... жаңа ... сол ұлттың жалпы
тілімен салыстырғанда, дарияға тамған тамшыдай ғана деуге болады. Қай ... ... ... ... ... әзір тіліне кез келеді де,
шашылып жатқан бай қазынаны маржанша тізіп, қиюын тауып қалап, тот ... ... ... ... жан, ... нәр ... жаңа ... шығарады. Ұлы ақындар әдебиет тілін дамытты, байытты, жаңа сөз, жаңаша
сөйлем, образдар кіргізді дегенде, біз осыны ... ... осы ... ... ... ... ... жасауда еңбегінің өте зор екендігін
поэтик тілдердің әрқайсысынан да көруге болады. Соның бірі - ... ... ... ... тіл қорына қосқан жаңа метафорасы да аз
емес. Әрі құнды. Сөздерін ... өз тіл ... алса да, ... ... ... шебер, беретін мазмұндары терең, жаңа ... ұғым ... ... бір ... ... ... ... балауы жағынан алғанда -
метафора. Бірақ «қыс пен жазды», «от пен майды», «қырғауыл мен ... мен ... ... ... ... ... екі нәрсені бір-біріне
қарсыма-қарсы қоюшылық жағынан - шендестіру.
Ақын айтайын деген ойын, сөз жоқ, ... ... ... Әйтсе де,
ойын жинақы, жанды етіп беру үшін шендестіруді де қоса қолданады.
Міне, осы жағынан алғанда, Абайдың метафоралары кейде ... ой, ... ... кейде көңіл-күйін беруге лайықталынады. Олардың әрқайсысына
жеке тоқтап, талдау - айрықша өз ... ... ... де, ... Абайдың айтайын деген ой-пікіріне қарай сөз таңдауларының ... ... ... көп ... - өз ... ... жақтарын
шенеп, мысқылдай отырып түземек, кейінгі ұрпақтарды жамандық ... ... ... ... ... ... ... Абайдың
өзіне тән тіл қоданыстары бар. Біз бұл мәселелерге кейін жеке тоқталамыз.
Қорыта келгенде, ауыз әдебиеті, ... ... ... ... бар үлгілерін Абай толық меңгеріп, өз өлеңдерінде олардың әр
түрін де ... ... ... ... сөз ... ... жасап, қазақтың әдеби тіліне толып жатқан жаңа метафоралар
кіргізді.
Метафораның ұлғайған түрлерінің кейбіреулерін өзінің ... ... ... ... ... ... жеткізді. Метафора мен эпитет,
антитеза мен метафоралардың ... ... ... тамаша-тамаша
үлгілерін қалдырды. Айтайын деген ой-пікіріне лайықты сөз ... әр ... ... болып, қалай тізілуі керек, оларды метафорада қалай
қолданудың өнегелерін көрсетті.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. ... Н. Абай ... сөз. – ... Рауан, 1995. – 15 б.
2. Абай Құнанбаев: Библиографиялық көрсеткіш (екі тілде). - Алматы: ҚР-
ның Ұлттық кітапханасы, 1995. - 302 ... ... А. ... бас ақыны // Абай. - 1992. - №3. - 23 - 28 ... ... М. ... ... // ... 7 - ... - ... 1996. - 39-
58 б.
5. Әуезов М. О. Абайдың туысы мен ... // ... - 2003. - №3.– 28 - ... Бэйхай Су. Қазақтың ұлы ақыны – Абай // Абай. - 2003. - №1. - 1 - 4 ... ... С., ... С. Ұлы ақын ... және ... рухани келбеті
// Семей таңы. - 1994. - 4 ... ... М.О. ... ... шығармалар жинағы. Т.1. Алматы: Жазушы,
1985. –  496 б.
9. Мырзахметұлы М. Абай және ...... ... 1994. – 208 ... ... Ө. Абай және ... – Алматы: ҚазМУ. – 1995. – 344 б.
11. Абай. Шығармаларының екі томдық ... ...... ... ... ... мен ... – 1995. –  336 б.
12. Абай. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. – Алматы: Жазушы. –  Т.
2: Өлеңдер мен ... ... Қара ... –  1995. – 380 ...   ... С. ... ақтаңдақ беттері. – Алматы: Білім, 1995.
– 288 б.
14. Ысмағұлов Ж. Абай: Ақындық тағылымы. – Алматы:  ... 1994. – 280 ... Абай ... ... ... мақалалар мен зерттеулер.
Құраст: Н.Ғабдуллин. – Алматы: Жазушы, 1986. – 432 ... ... Қ. ... тіліндегі зерттеулер. – Алматы, 1966. – 125 б.
17. Сыздық Р. Сөздер сөйлейді. – ... : ... 2004. – 232 ... ... Р. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы: Санат, 1995. – 206 б.
19. Кенжебаев Б. ... ... ... ... ... Жинақ:
Абайдық өмірі мен творчествосы. Алматы 1998 ж., 205 б
20. Әбілқасимов Б. XIX ғ. II жартысындағы қазақ әдеби тілі. 1982. ... ... X. ... қара ... 1956, 150
22. Сыздыкова Р. Абай шығармаларынын тілі. Алматы. 1968, 305-310 бб
23. Абай. Қара сөздер. Книга ... ... Ю. ... Семей., 2007.,
81-85 бб
24. Сонда., 108 б
25. Сонда., 289 б
26. Бұл да ... 290 ... ... 120 ... ... 292 б
29. Сонда., 125 б
30. Сонда., 150 б
31. ... 170 ... ... 301 ... ... 206 б
34. Сонда., 213 б
35. Сонда., 310 б
36. Сонда., 321 б
37. Сонда., 347 б
38. Сонда., 210 б
39. ... 278 ... ... 310 б
41.Матезиус В. Язык и стиль // ... ... ... -Москва:
Прогресс, 1967. -523 с.
42. Абай. Я человек –загадка. (составил Г. ... ... ... 43 ... ... 70-80 ... Сонда., 389 б
45. Виноградов В.В. Стилистика. Теория поэтической речи. ... ... -255 ... ... 330 ... Бұл да ... 400 б
48. Абай Кунанбаев. Безветренной ночью луна( Десять стихтоворений). Семей.,
1992 г., 18 стр
49. Сонда., 22 ... ... Я ... ... ... Г. ... ... «Аударма»
баспаханасы. , 405 б
51. Сонда., 487 ... ... 490 ... Бұл да сонда., 492 б
54. Абай Кунанбаев. Безветренной ночью луна( Десять ... ... г.,22 ... Сонда., 25 б
56. Сонда.,
57. Винокур Г.О. О задачах истории языка // ... В.А. ... ХIХ и ХХ ... в ... и извлечениях. Часть II . ... ... 1960. -281 ... ... Л.В. О ... ... ... и эксперимента в ... ... В.А. ... ... XIX и XX ... в ... и ... II . -Москва: Высшая школа, 1960. - 281с.
59. Гумбольдт В. Избранные труды по ... ... ... 1984. ... Уорф С. ... ... Наука, 1934. -357 с.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 6 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аналитикалық химия пәнінен дәрістер жинағы59 бет
Аралас жермен тұйық тандырғыштың қарсылыған есептеу7 бет
Ақша тауары туралы34 бет
Ақша туралы дәріс16 бет
Мырыштың күкірт қышқылында еру кинетикасына, кейбір электртерістілігі жағары металдардың әсері12 бет
Қоғамдық дамуда металл ақша, оның басқа да ақша формаларына өзгеру себептері44 бет
Ағылшын және қазақ тілінде тағамдық метафоралардың лингвомәдени аспектісін зерттеу69 бет
Б.Cоқпақбаев шығармалары72 бет
Көркем шығармалардағы эпитет, теңеу, метафоралардың қолданылуы10 бет
Көркем шығармалардағы эпитет, теңеу, метафоралардың қолданылуы, жасалу түрлерін мысалдар арқылы көрсету6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь