Қазіргі қазақ тіліндегі атаулы сөйлемдер

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
1 Сөйлем және жай сөйлемдердің теориялық және әдіснамалық
негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.1 Сөйлем туралы түсінік. Сөйлемге тән белгілер, сөйлемнің
айтылу мақсатына қарай түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Жай сөйлем және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Қазақ тіліндегі жай сөйлемдерді виртуализациялау ... ... ... ... ... ... ..
2 Қазіргі қазақ тіліндегі атаулы сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1 Атаулы сөйлем. Оның өзіндік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2 Қазақ тілі грамматикасы оқулығы бойынша атаулы сөйлемнің
жасалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.3 Қазіргі қазақ тіліндегі атаулы сөйлемдердің мағыналық.
құрылымдық негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3 Атаулы сөйлемдерді оқытудың қазіргі қазақтіліндегі мәселелері мен тәжірибелік негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.1 Атаулы сөйлемдерді қолданудағы басқа да ғалымдардың пікірлері
3.2 Атаулы сөйлемдерді оқытудың озық тәжірибелік үлгілері ... ... ... ...
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

5

5
14
23
35
35

40

45

49
49
52
62
64
Кіріспе

Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілді меңгеру жөнінде жүргізіліп жатқан іс-шараларына байланысты өзге тілді меңгерудің ғылыми теориялары мен әдіс-тәсілдерін, тіл меңгерудің психологиялық, әлеуметтік, теориялық тұжырымдарын жасау тіл мамандары үшін өзекті мәселелердің біріне айналып отыр. Сондай-ақ, Қазақстанның халықаралық аренаға шығуымен байланысты елдің экономикалық және әлеуметтік мәселелерімен қоса мәдениеті мен тілін үйренуге деген құлшыныс ел ішінде де, шетел өкілдері арасында да көптеп артуда. Осыған байланысты қазақ тілін екінші тіл немесе шет тілі ретінде меңгеру саласында жаңа теориялық-практикалық бағыттар қалыптастыру аса қажет.
Атаулы сөйлем — жай сөйлемнің түрі. Ойға қатысты бір ғана атауыш сөзден немесе сөз тіркесінен арнаулы интонациясы арқылы логик. ыңғайда құралып, баяндау мазмұны мәтінге қатысты айқындалатын бір құрамды сөйлем. А. с. мағынасы жағынан: а) заттың, құбылыстың, болмыстың ақиқаттығын бейнелей атап көрсетеді: Айдала. Көлдің биік қабағы... Күн батып барады (С. Мұқанов); ә) ақиқатты эмоциялы-сезімдік ыңғайда атап көрсетеді: Шіркіннің күлкісі!.. (Б. Майлин). А. с. зат есімнен, сонымен бірге заттанған сан есімнен (Екі. Нашар оқитындарға таңылар белгісі — осы), сын есімнен (Шыжыған ыстық. Күйіп тұр.), есімдіктен (Сол. Еркіннің дәл өзі.), есімше, қимыл есімдерінен де жасалады. Құрамы жағынан жалаң, жайылма, дара, күрделі болады: Үскірік. Аяз. Тұлданаған күн. Ауыл. Үй саны жиырма шақты (Б. Майлин). Оқымай кеткір! Көзі ашық қой, жөн сілтейді ғой десем, жаудың табанына салып бермек (Б. Майлин). А.с. көркем әдебиетте ойды ықшам да бейнелі етіп, кейіпкер мінезін аша түсу үшін қолданылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Бүгінгі таңдағыҚазақстанның әлемдік білім кеңістігіне енуге деген мүдделілігі осы салада халықаралық әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан озық деп танылған оқыту модельдерін өз мүмкіндігімізге сай үйлестіре қолдану үшін заман талабына лайық отандық білім беру стратегиясы мен тактикасын жаңалаудың қажеттілігін арттырып отыр. Өйткені «ұлттың бәсекелестік қабілеті, бірінші кезекте, оның білімділік деңгейімен айқындалады. Әлемдік білім кеңістігіне толығымен кірігу білім беру жүйесін халықаралық деңгейге көтеруді талап ететіні сөзсіз» [1]. Бұл үздіксіз білім беру жүйесінің аса бір маңызды буыны болып саналатын жоғары оқу орындарындағы оқыту үдерісін де түбегейлі жетілдіруді қажет етеді. Себебі жоғары білім дамуының негізгі қозғаушы күші болса, білімді де білікті маман – еліміздің ертеңін, жарқын келешегін құрушылар.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.Атаулы сөйлемдерге қатысты ғылыми ізденістер уақыт өткен сайын жаңарып, жаңғырып, толығып, дамып келеді. Зерттелген сайын оның жаңа өрістерінің де кеңейе түсуі бұл мәселенің өміршеңдігін танытады. Атаулы сөйлемдер теориясын алғаш негіздеген ғалымдар С.Аманжолов, Р.Әмір,Ж.Ибраимова болатын. Олар жай сөйлемнің синтаксисінің сипатын дәл анықтап, оның құрылымын зерттеді.

Зерттеудің мақсаты – қазіргі қазақ тіліндегі атаулы сөйлемді, оның ерекшелігін, мағыналық-құрылымдық негізінің теориясы мен тәжірибесін ұарастыру болып табылады.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
− Сөйлем туралы түсінік. Сөйлемге тән белгілер, сөйлемнің айтылу мақсатына қарай түрлерін сипаттау;
− Жай сөйлем және оның түрлеріне тоқталу;
− Атаулы сөйлем түсінігін ашу және оның өзіндік ерекшеліктеріне тоұталу;
− Қазақ тілі грамматикасы оқулығы бойынша атаулы сөйлемнің жасалуын талдау;
− Қазіргі қазақ тіліндегі атаулы сөйлемдердің мағыналық-құрылымдық негізін қарастыру;
− Атаулы сөйлемдерді қолданудағы басқа да ғалымдардың пікірлеріне тоқталу;
− Атаулы сөйлемдерді оқытудың озық тәжірибелік үлгілерін келтіру.
Зерттеу көздері– қазіргі қазақ тіліндегі атаулы сөйлемдер және оның жасалу әдістемесі.
Зерттеу тәсілдері. Зерттеу барысында талдау, салыстыру, жинақтау, сипаттау әдістері қолданылды. Сол сияқты жүйелеу, сұрыптау, талдау зерттеу жұмысының әдіс-тәсілдері ретінде қолданылды. Зерттеу барысында алға қойған мақсат-міндеттерді шешу үшін дәстүрлі ғылыми сипаттама, салыстырмалы, мән мәтіндік талдау әдістері қолданылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1 Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. А. 1972
2 Сайрамбаев Т. Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі. А. 1991. – 106-130 б.
3 Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. Астана, 2006. – б.
4 Қазақ грамматикасы. Астана, 2002. –627-686 б.
5 Қазақ тілінің грамматикасы. А., 1967.
6 Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. А.,2003. – 51- 110 б.
7 Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. А., Санат. 2003. –219-228 б.
8 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. А. 1992. –296-300 б.
9 Жұбанов Қ. Қаза тілі жөніндегі зерттеулер. А. 1999. –214-220 б.
10 Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы.А. 1994. –160-174 б.
11 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. –А.,Мектеп, 1978. –395-400- б.
12 Әбілқаев А. Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлемнің түрлері. 1963.
13 Мадина Ғ. Қазіргі қазақ тіліндегі жақсыз сөйлемдер. 1959.
14 Мұсабекова Ф. Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлем пунктуациясының негіздері. 1959.
15 Күлкенова О. Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлем синтаксисі. 1988.
16 Төлегенов О. Қазіргі қазақ тіліндегі жалпы модальді және мақсат мәнді жай сөйлем типтері. 1968.
17 Сәдуақасов Ж. Қазіргі қазақ тіліндегі бір құрамды сөйлемдер. 1996.
18 С.Аманжолов «Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы». – Алматы, «Санат», 1994 жыл.
19 «Қазақ тілінің грамматикасы» 2-том, синтаксис. – Алматы, Тіл білімі институты, 1967 жыл.
20 Р.Әмір, Ж.Әмірова «Жай сөйлем синтаксисі». – Алматы, ҚазҰТУ, 2003 жыл.
21 Ж.Ибраимова «Қазақ тіліндегі мүшеленбейтін сөйлемдер», автореферат. – Қарағанды, 2008 жыл.
22 «Қазақ тілі» энциклопедиясы, бас редакторы - Ә.Қайдар. – Алматы , «IDK-TIPO» редакциялық-баспа орталығы, 1998 жыл.
23 Т.Сайрамбаев. Б.Сағындықұлы «Синтаксис мәселері». – Алматы, «Қазақ университеті», 2008 жыл.
24 С.М.Исаевтың қазақ тілін оқыту әдістемесіне қосқан үлесі // «Профессор С.М.Исаев: Қазақ тіл білімі мен әдебиеттанудың теориялық және әдістемелік мәселелері»: халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы:ҚазМемҚызПИ, 2008. – 108-114 б.
25 Профессор С.М.Исаевтың сөз тіркесі туралы ой-пікірлері // «С.М.Исаев.
26 Ғалым. Ғылым. Ғұмыр» атты мақалалар жинағы. – Алматы: Кие, 2008. – 539-541б.
27 М.Балақаевтың танымдық ой-пікірлері // «Рухани-ғылыми мұра»: республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: ҚазҰПУ, 2008. – 130-134 б.
28 Қазақ тілін коммуникативтік-танымдық әдіс арқылы оқыту // «Жоғары мектеп жүйесінде көп тілді білім беру: Өзекті мәселелері мен болашағы» халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. –Астана- Қарағанды, 2008. – 446-449 б.
29 Қазақ тілін инновациялық оқыту - білім беру ісінің болашағы // «Жалпыбілімдік 12 жылдық білім беру жүйесіндегі оқытудың үштілділік мәселелері»: республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Семей, 2008. – 110-113 б.
        
        Атаулы сөйлемдер
ДИПЛОМдық жұмыс
Мазмұны
Кіріспе.........................................................................................................
3
1 Сөйлем және жай сөйлемдердің теориялық және әдіснамалық
негіздері.....................................................................................................
1.1 Сөйлем туралы түсінік. Сөйлемге тән белгілер, сөйлемнің ... ... ... ... Жай ... және оның түрлері............................................................
1.3 Қазақ тіліндегі жай сөйлемдерді виртуализациялау..........................
2 Қазіргі қазақ тіліндегі атаулы сөйлемдер...............................................
2.1 Атаулы сөйлем. Оның ... ... ... тілі ... ... ... ... сөйлемнің
жасалуы..................................................................................................
2.3 Қазіргі қазақ тіліндегі атаулы сөйлемдердің мағыналық-
құрылымдық негізі.................................................................................
3 ... ... ... ... ... мәселелері мен тәжірибелік негізі.................................................................................
3.1 Атаулы сөйлемдерді қолданудағы басқа да ... ... ... ... ... озық ... ... әдебиеттер тізімі...............................................................
5
5
14
23
35
35
40
45
49
49
52
62
64
Кіріспе
Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілді меңгеру жөнінде жүргізіліп ... ... ... өзге ... ... ... ... мен әдіс-тәсілдерін, тіл меңгерудің психологиялық, әлеуметтік, теориялық тұжырымдарын ... тіл ... үшін ... ... ... ... ... Сондай-ақ, Қазақстанның халықаралық аренаға шығуымен байланысты елдің экономикалық және әлеуметтік мәселелерімен қоса ... мен ... ... деген құлшыныс ел ішінде де, шетел өкілдері арасында да көптеп артуда. Осыған байланысты қазақ тілін екінші тіл ... шет тілі ... ... ... жаңа ... бағыттар қалыптастыру аса қажет.
Атаулы сөйлем -- жай сөйлемнің түрі. Ойға қатысты бір ғана атауыш сөзден немесе сөз ... ... ... ... ... ... ... баяндау мазмұны мәтінге қатысты айқындалатын бір құрамды сөйлем. А. с. мағынасы ... а) ... ... ... ... ... атап ... Айдала. Көлдің биік қабағы... Күн батып барады (С. Мұқанов); ә) ... ... ... атап ... Шіркіннің күлкісі!.. (Б. Майлин). А. с. зат есімнен, сонымен бірге заттанған сан есімнен (Екі. Нашар ... ... ... -- осы), сын ... ... ыстық. Күйіп тұр.), есімдіктен (Сол. Еркіннің дәл өзі.), есімше, қимыл ... де ... ... ... ... ... дара, күрделі болады: Үскірік. Аяз. Тұлданаған күн. Ауыл. Үй саны ... ... (Б. ... ... ... Көзі ашық қой, жөн ... ғой десем, жаудың табанына салып бермек (Б. Майлин). А.с. көркем әдебиетте ойды ықшам да ... ... ... мінезін аша түсу үшін қолданылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Бүгінгі таңдағыҚазақстанның әлемдік білім кеңістігіне енуге деген ... осы ... ... ... және ... тұрғыдан озық деп танылған оқыту модельдерін өз мүмкіндігімізге сай үйлестіре қолдану үшін заман талабына лайық ... ... беру ... мен ... ... ... арттырып отыр. Өйткені [1]. Бұл үздіксіз білім беру жүйесінің аса бір маңызды буыны болып саналатын ... оқу ... ... үдерісін де түбегейлі жетілдіруді қажет етеді. Себебі жоғары білім дамуының негізгі қозғаушы күші болса, білімді де ... ... - ... ертеңін, жарқын келешегін құрушылар.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.Атаулы сөйлемдерге қатысты ... ... ... ... сайын жаңарып, жаңғырып, толығып, дамып келеді. Зерттелген сайын оның жаңа өрістерінің де ... ... бұл ... ... танытады. Атаулы сөйлемдер теориясын алғаш негіздеген ғалымдар С.Аманжолов, Р.Әмір,Ж.Ибраимова болатын. Олар жай ... ... ... дәл ... оның құрылымын зерттеді.
Зерттеудің мақсаты - қазіргі қазақ тіліндегі атаулы сөйлемді, оның ... ... ... ... мен ... ... болып табылады.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
* Сөйлем туралы түсінік. Сөйлемге тән ... ... ... ... қарай түрлерін сипаттау;
* Жай сөйлем және оның түрлеріне тоқталу;
* Атаулы сөйлем ... ашу және оның ... ... ... ... тілі ... оқулығы бойынша атаулы сөйлемнің жасалуын талдау;
* Қазіргі ... ... ... ... ... ... қарастыру;
* Атаулы сөйлемдерді қолданудағы басқа да ғалымдардың пікірлеріне тоқталу;
* Атаулы сөйлемдерді оқытудың озық ... ... ... ... - ... қазақ тіліндегі атаулы сөйлемдер және оның жасалу әдістемесі.
Зерттеу тәсілдері. Зерттеу барысында талдау, салыстыру, жинақтау, сипаттау әдістері қолданылды. Сол сияқты жүйелеу, ... ... ... ... ... ... ... Зерттеу барысында алға қойған мақсат-міндеттерді шешу үшін дәстүрлі ғылыми сипаттама, салыстырмалы, мән мәтіндік талдау әдістері қолданылады.
Зерттеудің ... - ... ... ... ... ... жұмысының болжамы: егер гуманитарлық бөлімнің өзгетілді дәрісханаларында қазақ тілі пәнін меңгертуде жобалай оқыту технологиясы кредиттік оқу жүйесінің ... ... ... ... ... жобалай оқыту технологиясының түрлері студенттің жеке тұлғалық құзыреттіліктерін қалыптастыруға бағытталса, пәннің әлеуметтік қызметіне сай ... ... ... ... ... ... ... тірек етіп алынса, онда мемлекеттік тілді оқытудың білім сапасы мен ... ... ... ... ... ізденіс жасау мен шығармашылық дағдыларын жетілдірудің мүмкіндігі молаяр еді, өйткені жобалай оқыту технологиясы бүгінгі уақыт ... ... ... қабілетті дара тұлғаны қалыптастыруға оң ықпал ете ... аса ... ... жүйе болып табылады.
Зерттеудің әдіснамалық негіздері отандық және шетелдік ғалымдардың педагогикалық және оқыту технологияларына қатысты жасаған ... ... ... ... жаңа ... білім беру талабымен үндестігін негіздеген қағидаларын саралаудан, жобалай оқыту технологиясының студенттің дара тұлғалық қабілеттерін жетілдірудегі артықшылықтарын дәйектеген ... ... ... ... ... кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған ... ... ... практикалық қолданымы:Оқытудың жаңа жүйесі арқылы бағыт - бағдар бере отырып, өздіктерінен жұмыс ... ой - ... ... ... ... шығаруға машықтандыру.
Сөйлем тілдегі басты единицалардың бірі. Ол фонема, сөз, сөз тіркестерінің айырмашылықтары, сөйлем толық коммуникативтік қызмет ... сөз, сөз ... ... ... шындық болмыстың қандай да бір бөлшегі туралы хабар береді. Тек сөйлемде ғана тіл қарым-қатынас ретінде толық қызмет атқарады.
Сөз ... ... ... ... ... мен атаулары бірлікте тұрған күрделі единица Сөз тілде коммуникативтік мағына бергендіктен, тілдік қарым -- ... ... ... тек бір ... ... ... жазушылардың табиғат көркемдігін бейнелеу үшін қолданатыны ерекше стилдік тәсіл. Сондықтан бұл сөйлемдер ... ... ... ... алмайды деуге толық негіз бар. Мысалы, айдала көлдің биік қабығы, әлсіз жел. Күн бұлыттанып барады. Бұл ... ... ... ... ... емес. Номинативтік мағына беріп отыр. Тек қалған сөйлемдер мен ... ... ... ... ғана ... ... ... Сонымен сөз тілді коммуникативті қызметте емес, коммуникативті ... ... ... ... ... құралғанда ғана өз қызметін атқара алады. Сонымен тіліміздегі, ең ірі единицалардың бірі, сөйлем сөздерден сөз тіркесі құралып, тиянақты ойды ... ... және жай ... ... ... негіздері
1.1 Сөйлем туралы түсінік. Сөйлемге тән белгілер, Сөйлемнің айтылу ... ... ... - ... ... ... негізінде қалыптасқан синтаксистік бірлік, адамдардың қарым-қатынас жасауы үшін жұмсалатын тілдік ... ... ... сөз ... ... ... қасиетімен ерекшеленеді. Сөздер мен сөз тіркестері сөйлем құраудың материалы, оның құрамдас бөлшегі болып табылады. Сөйлем предикаттық қатынасты, модальдылықты, біршама аяқталған ойды ... және оның ... ... болады. Предикативтілік сөйлемнің барлығына тән, ал модальдылық әр сөйлемде түрліше көрініс табады, айтушының ... ... ... ... және ... ... арқылы жүзеге асады, объективті және субъективті болып бөлінеді. Ал интонация сөйлем мүшелеріне қатысты көрініс ... ішкі ... сай ... отырады. Сөйлемнің мағыналық, құрылымдық ерекшелігін білдіреді. Интонацияның құбылуына сөздердің орын ... ... ... ... ... қыстырмалар, қаратпалар, т.б. себеп болады. Жақ категориясы да ... ... ... ... Сөйлемнің құрамы, құрылысы, мағынасы әр түрлі келеді.
Синтаксистің нысаны ретінде сөйлем мен сөз тіркесі өзіндік белгілерімен ерекшеленсе де, кей ... ... пен ... сандық, жақтық жағынан қиыса байланысуы оларға тән ортақ белгілерді танытады.
Сөйлемдер:
* айтылу мақсатына қарай ... ... ... ...
* ... ... жай және құрмалас;
* Баяндаудың шындыққа қатысы жағынан болымды және болымсыз;
* ... ... ... ... ... ... және жайылма;
* Баяндауыштарының қай сөз табына қатысты келуіне орай ... және ... ... ... ... ... және жақсыз;
* Субъект мәнінің ерекшелігі жағынан белгісіз жақты, жалпылама жақты;
* Сондай-ақ сөйлем мүшелеріне жіктелмейтіндігі ... ... ... ... Бұл сияқты сөйлемдердің түрлері көп тілге ортақ болғанымен, олардың өздеріне тән синтаксистік ерекшеліктері бар.
Сурет 1. Сөйлемнің әртүрлі белгілері бойынша жіктелуі
Сөйлем ... - ... ... ... ... айтқан ой. Сөйлегенде, жазғанда кім де болса ойын айтады. Ойын айтуға тиісті сөздерді алады да, олардың ... ... ... ... ... ... қиындастырады. Қыры келетін сөздер тұрған күйінде алса да, қиындаса алады. Қыры келмейтін ... ... үшін ... өзгертіп қиюын келтіреміз.Мысалы, Елдің малы далада, біткен жаны жалада, көбі жатыр қалада деген сөйлемнің бәрі өзгертіліп тұр, яғни жалғаулар арқылы ... ... ... ... ... бәрі ... бола ... айтушының ойын тыңдаушы ұғарлық дәрежеде түсінікті болып айтылған сөздер ғана сөйлем болады. Сондықтан сөйлемнің жаны - ... басы ... ... ... ,- ... ... ... білдірілген ой аяқталған түгел ой болуы да, ... шала ой ... да ... Ойды бір сөзбен де, бірнеше сөзбен де түгел білдіруге болады. Қыс. Күн боран. Жердің үстін жапқын қар, - ... қыс ... ... сөздің өзі де түгел бір ойды білдіріп тұр.
Аяқталған ойды білдіретін бір я бірнеше сөзді ... ... ... ... түрлері болады, қандай бөлшектері болады, ол бөлшектерден сөйлем қалай құралады? - міне грамматиканың осыларды ... бір ... бар. ... бұл ... ... жүйесі немесе синтаксис дейміз.
С.Аманжолов: Сөйлем дегеніміз - сөз ... ... яғни ... мүшелерінің қарым-қатынасын көрсететін, сөйтіп барып, тиянақты ойды білдіретін категория.
Орта мектепте: ... бір ойды ... ... тобын сөйлем" - дейді. Негізінде, бұл дұрыс, бірақ өте ... ... ... ... ... ... ... тобы деген жеткіліксіз, оны сөздердің қарым-қатынасына, сөздердің грамматикалық байланысына бағындырып беру керек. Сондықтан сөйлем дегеніміз белгілі бір тиянақты ойды ... ... ... бар, ... ... байланысы бар сөздер деуіміз керек. Бұл да жеткілікті емес. Сөз бен сөздің қарым-қатынасы дегеніміз жай ... ғана ... ... ... дегеніміз сөйлем мен сөйлемнің (құрмалас сөйлемге, диалогты сөйлемге қатынасты) қарым-қатынасы да енеді.
Сөйлем - сөз бен ... ... мен ... іс пен ... ой мен ... ... ... белгілі бір ойды білдіреді десек, сөйлемді дұрыс түсінген болар едік.
"Тиянақты ой" дегеніміз относительді нәрсе ғана. Өйткені ойдың қыры көп. ... ... мен ... ... ... жағынан байланысты. Кейде алғы, кейде артқы сөйлем өздігінен тиянақты болмайды, бірін-бірі толықтырады, кейде екеуінің бірлігі бір я ... ... ... ... бір ойды ... Олай болса, тиянақтылықтың да шегі бар екендігінде дау жоқ. ...Ой өте кең ... олай ... ... бір ... абсалют тиянақтап қалады деуге болмайды, тек относительді тиянақты ... ... ... ... ... бір ... субъектінің бір жағын ғана көрсетеді.
Әмір Р., Әмірова Ж: ... - ... ... яғни ... ... ... информация беру үшін жұмсалатын тұлға. Сөз, СТ өз беттерімен қызмет атқара алмайды.
Жеке сөз де СТ тәрізді ... ... ... да ... тән ... ... ... коммуникативтік тұлға - сөйлемдің сапаға ие бола алады. Осыдан шығатын қорытынды - ... ... тән ... ... бар, ... ... бар ... Сөйлемді сөйлем ететін, сөйлемнің грамматикалық формасын құрайтын мыналар: Сөйлем бі, екі сөзден, тіпті ... ... де ... береді. Сөйлем пікірді, яғни болмыстағы заттардың өзара қатынасын білдіру үшін жұмсалады. Бастауыш-баяндауыштың қатынасы ... деп ... ... ... - ... ... ... белгісі. Сөздер бірі бастауыш, екіншісі баяндауыш болып предикативтік қатынасқа түскенде ғана сөйлем сапасына ие болады.
Екіншісі - жақтық ... ... ... әр уақыт үш жақтың қатысуын ескеріп құрылады.
Үшіншісі - рай формалары. Бұл ... ... ... ... ... жанасымдылығын білдіретін форма.
Аханов К.: Сөйлемге тән белгілер:
* Сөйлем - коммуникативтік қызметімен, яғни шындық болмыстыңбір ... ... ... беретін қызметімен сипатталатын синтаксистік единица.
* Сөздің де, СТ-нің де қызметі номинативтік қызмет болса,сөйлемнің қызметі - ... ... ... ... - ... ... Бұл - сөйлемге тән құрылым.
4.Сөйлемге тән ... бірі - ... ... ... ... ... белгісі жағынан да ажыратылады. Түн. Вокзал. Қаптаған ... ... ... категориясы, синтаксистік жақ және рай категорияларымен және осы категорияларды білдіретін құралдардың жүйесімен сипатталады. ... ... ... ... ... ол ... ... қосқан аты ат-ақ екен! (395)
Ж.Жақыпов:
Сөйлемнің түрлері.
* Сөйлемнің айтылу мақсатына қарай ... ... ... ... ... ... қарай сөйлем төрт түрлі болады.
* Сұраулы сөйлем. Сұраулы сөйлем деліп жауап сұралғанда айтылатын сөйлем аталады. Мысал: Сен тамақ іштің бе? Үйде кім ... ... ... ... ... ... аталатын адам көңіл күйі, жан жайымен сөйлегенде, ... жан ... не ... ... ... ... ... күйінгенде, қуанғанда айтылатын сөйлемдер. Бұлар айтылғанда жай айтылмай, лепті үнмен айтылады. Сондықтан ... ... деп ... ... Уф, ... Бітті қаным! Шықты жаным!
* Тілекті сөйлем. Нәрсенің болғанын, істің істелгенін көңіл тілеген ... ... ... ... ... деп ... Балалар, оұуға бар, жатпа қарап! Көңіл тілегі түрлі айтылады: 1) бұйрық түрде, 2) өтініш ... 3) үгіт ... ... 4. Жай ... ... ... Жай сөйлем. Сұраусыз, лепсіз, тілексіз айтылған сөйлемдердің бәрі жай сөйлем ... ... Ат ... келеді, ер мұрынды келеді.
Қ.Жұбанов: Сөйлем түрлі сазбен ... ... ... айтылатына қарай сөйлем үш түрлі болады. 1. Хабар сазды сөйлем. 2.Сұрау сазды сөйлем. 3. Леп ... ... ... ... сөйлем. Болған, болып жатқан немесе болашақ оұиғалардың жайын хабарлай ... ... ... ... сазды болады. Жаз шықты. Күн жылы.
* Сұрау сазды сөйлем. Бір нәрсе жайынан сұрала сөйленген болса, сөйлем сұрау сазды болады. ... ... ... құм ... Леп ... сөйлем. Бір нәрсеге таңдана, опына, біреуге өтіне, бұйыра, ашулана, құана сөйленген немесе хабар өте көтеріңкі я өте ... ... ... болса, сөйлем леп сазды болады. Тілек, ұран сөйлемдер де леп сазды сөйлемдерге қосылады. Апырай, мына бір ... ... ... ... ... ... баяндауышына қарай жіктеледі. Себебі - бастауыштың ең бірінші көрінісі баяндауыш. ХС 8 түрлі:
1.Қимыл хабарлы, 2. Сын ... 3.Сан ... ... ... ... хабарлы. 6.Анықтама хабарлы. 7.Себеп хабарлы. 8.тақырып хабарлы.
Әмір Р. Хабарды, информацияны баяндау үшін жұмсалатын конструкциялар хабарлы сөйлем деп аталады. Бұл ... ... ... белгілері мыналар:
1.Баяндаыштары, негізінен, ашық рай формалы етістіктен жасалады.
2.Өзіне тән интонациясы болады.
Сұраулы сөйлемдер. Қазақ тілінде негізінде не ... ... не ... ... үстеуге айналған сөздер қосылса ,ана сұраулы сөйлем болады.
Қазақ ... Бір ... ... ... алу үшін ... ... ... сқөйлемдерді СС дейміз. СС-ді қызметіне қарай былайша ... ... ... ... ... желі ... ... тақырып әңгімелеудің бастапқы кезеңінде жұмсалады. Негізгі сұрақты білдіретін сөйлемдер сұраулы сөздердің (кім, не, ... ... ... па, пе) ... ... сұраұты білдіретін сөйлемдер. Бұл топқа негізгі сұраққа жауап алу үстінде қосымша қойылған сұрақты білдіретін сұраулы сөйлемдер жатады. - Бұл ... бас ... ... ... ... екен?
* Бұған Ілияс дайын тұр.
* Сен өзің ше? - жетек сұрақ.
Жетек сұрақ әр уақытта негізгі сұраққа арқа сүйеп ... Бұл ... ... де ... ... ... бұрын ше?
3.Анықтаушы сұрақты білдіретін сөйлемдер. Бұлар ІІ жақтың сөзін анықтап алу үшін ... ... ... Анықтаушы сұрақ көбіне алдыңғы репликаның лексикасын қайталап тұрады. ө Бұл кісілер қай елдікі? - Сабынкөлдікі. - ... - Иә, ... ... ... ... ... бөлінуі.
А) Ашық сұрақты білдіретін сұраулы сөйлемдер. Бұл ... ... ... ... ... ... ... болып, сұрақ жалпы, ашық түрде қойылады. Сондықтан іздеулі мүшенің орнына кім, не, қайда, қашан, қандай, не істеді деген сұрақ ... ... ... ... білдіретін сөйлемдер субъектінің іздеулі екенін білдіретін сөйлемдер, предикативтік іс-әрекеттің, ... ... ... ... зат ... іздеулі екенін білдіретін сөйлемдер болып бөлінеді.
Ә) Альтернативтік сұрақты білдіретін СС. Альтернативтік сұрақта іздеуге із, жоба ... ... ... іс аталады. Бұлар баяндауыш мүшенің сұраулы шылауларды үстеуі арқылы жасалады. Осы сөзге тоқтайсың ба, ... ба? ... ... ... ... ... етістіктің орнына жоқ па сөзі қатысады. Тоқтайсың ба, жоқ па? Іздеулі мүше алдымен жалпы сұрақ ... ... де, ... ... оның ... ... ... телулі компонент ретінде жалғастырылады.
Б) Риторикалық сұрақты білдіретін СС. Бұларда ... ... кері ... ... ерекше интонация арқылы құралады. Дауыс ырғағының қатысы жағынан жай ... ... ... ... риторикалық сұрақ ерекше жігермен, екпінмен айтылады. Интонацияның көрінісі ... ... тең ... Бұл ... құрамында өзіне лайықталып құралған баяндауыштық формалар кездеседі: келді емес пе, өтті емес пе, ... жоқ ... бе?
В) ... ... ... ... ... сұраулы сөйлем формасы тыңдаушыны бір іске қосу, жұмсау үшін де ... үй ... ... ... ғой, тағы ... ... жағасың ба? Мұндай сөйлемдер түрткі сұрақты білдіретін сөйлемдер деп аталады. Мұнда тілекті, жұмсауды ізетпен, ... ... ... ... ... ... сөйлемдер сөйлеушінің біреуді іске қосу, жұмсау үшін айтқан пікірін білдіру үшін жұмсалады. Жасалу жолдары:
* Етістіктің жалаң ІІ, Ш жақ ... рай ... ... ... Көп сөзді қайтесің?
* І жаққа қатысты бұйрықты, іс-әрекетке жұмсауды - айын, ейін, айық, ейік формалы етістіктерден жасалған баяндауыштар ... ... ... ... ... үшін ... алсаңызшы түрінде құралған етістіктер баяндауыш болып жұмсалады... онан да шөпті ... ... ... ... ... айту үшін ІІ жақ ... форма деген соң ІІ жақ бұйрық форма болып құралған баяндауыш жұмсалады. Шық деген соң шық!
Бұдан да басқа бұйрықты сөйлемнің жасалу ... ... ... ... ... қоса ... ... лепті сөйлем дейміз. Баяндауыштарының формалары:
* Субъектіге тән сапаны эмоциялы түрде атау үшін айтса айтқандай, мықты десе ... ... ... қызмет етеді.
* Субъектіге тән іс-әрекетті ерекше екпін түсіріп, тұжырып айтуда алғаным алған, айтатыным, айтамын тәрізді ... ... Су жаңа ... осы ... ... ... баяндауыш сын есім - десеңші, етістік десеңші болып құралады: күшті десеңші, алады десеңші!
* ... ... ... ... ... бір түрі ... ... райлы етістік - ба, бе болып құралады: алмасам ба!
* Шартты рай тұлғалы етістіктен жасалған баяндауыш ... ... ... ... үшін ... Оқуды бітірсек!
6.Ауызеі сөйлеу тілінде бір сөздің қайталануынан құралған алмақ түгіл ... ... ... ... ... ... ... ретіндегі лепті сөйлемдер. Тілімізде құрылысы жағынан оұшау келетін, құрамындағы сөздерді мүшелік қатынасқа анық даралауға келмейтін сөйлемдер бар. ... ... ... Ол ол ... ... кісінің ІІжақтың сөзіне байланысты түрлі реакциясын: құптауын, ризалығын, жақтырмауын білдіреді. Тағы көреміз бе? - ... ... бір ... қайталау негізінде құралған сөйлемдер. Осыны айтасың ба? - Айтпағанда!
Синтаксис ғылымының единицасы болып сөз ... ... ... ... синтаксис ғылымы екі тараудан тұрады. Сөз тіркесінің ... ... ... ... ... ... және ... зерттелінеді. Тіл қарым- қатынас жасаудың құралы да, сөйлем қарым -қатынас жасауда кісінің ойын ... ... ... ... ойы әр ... әр қилы ... соларды айту үшін жұмсалатын сөйлемдер. Олардың құрамы да әр түрлі болады. Сөйлем құрамындағы сөздің саны аз болуы, көп ... ой ... ... ... ... ... мағыналарға ие болып, синтаксистік қызмет атқарып тұратын сөздерді сөйлем мүшелері дейміз. Жай сөйлемдер құралдық ... ... ... және ... ... ... ... сөйлем бастауыш пен баяндауыштан не оның біреуінен құралады.
Ал, сөйлем құрамына бастауыш, байндауыштан басқа тұрлаусыз мүшелер не олардың бірі болса, ... ... ... ол ... ... Мысалы: Жел өршелене түсті. -- жалаң. Ызғарлы жел өршелене түсті -- ... ... ... -- жалаң. Теңіздің толқыны кешке таман күшейеді -- жайылма.
Сөйлем құруға ... ... ... ... ... -- ... ... грамматикалық ұйытқысы. Ал тұрлаусыз мүшелер тұрлаулы мүшелердің ... ... не ... соларды, не, бірін- бірі , не, бірін-бірі анықтап толықтап, растап тұрады. ... ... ... беттеген үлкен кеме толқынды теңізді тіліп келеді. Бұл сөйлемнің бастауышы - кеме, баяндаушы- ... ... ... ... ... сол ... маңына біріне-бірі бағынып барып, не тікелей бастауышқа, не баяндауышқа бағынған. ... ... - ... ... ... ... үшке ... құрамының негізі - бастауыш пен баяндауыш болғанымен сөйлем құрамында ... ... ... ... ... синтаксистік қарым-қатынасқа түсетін сөздерді сөйлем мүшесі дейміз.
Тұрлаулы мүшелер. Тұрлаулы мүшелердің синтаксистік қызметі бірдей емес. Әдетте бастауыш ... ... ойға ... болады, ол баяндауыш арқылы айтылған /ойдың/ қимылдың не ... ... ... /иесі/ болады.
Баяндауыш бастауыштың ісін, қимылын, күйін және басқа заттың, сындық сапасын білдіріп, бастауышқа бағынады. Бұл жағынан бастауыштан гөрі баяндауыштың синтаксистік ... ... ... ... ... ... баяндауыштың морфологиялық құрамындағы тұлғалар арқылы белгілі болып дербес тұра береді. Ондайда бастауыш сөйлем ішінде арнайы ашылмай, толымсыз сөйлемдер сирек, онда ... ... ... ... ... ... ... Қазақ тілінің де өзіндік граматикалық-синтаксистік қалыптасқан жүйесі бар. Қазақ тілінің сөйлем жүйесін қарастыратын осы ... сөз ... ... және ... синтаксисінде зерделенеді. Бұл екеуінің арасында табиғи байланыс сақаталған. Сатылы құрылым - ... ... ... ... тіркес, одан әрі іле-шала сырттан болған әсерлі тұтас ойға әкелетін құрылымға түсіреді. Сонда ой сөйлемге ұйытқы болады да, оны ... ... ... ... бәрі ... да ... әрекетке негізделеді.
Оқытушы осы мақсаттылықты граматикалық синтаксистік өлшеммен атайды -- хабарлы сөйлем, сұраулы сөйлем, бұйрықты сөйлем, лепті сөйлем. Қазақ ... ... ... ... ... бар. ... ... да, тілдегі сөйлем жүйесі осы жоғарыдағы құрылымнан асып кете алмайды. Бұлардың орналасуына қарап хабарлы, сұраулы, лепті, бұйрықты сөйлемдерді жай ... ... ... ... ... ... ... қайта бұлар тілдегі сөйлем жүйесіне тірек болады. Осы сөйлемдердің тілде қолданылу аясы бірдей бола ... ... ... ... және оның құрылымы болатынын мына шумақтармен көрсетуге болады.
Бастауыш пен баяндауыш сөйлем құрауға ұйытқы болатын басқа мүшелерді айналасына үйіріп ... бас ... ... ... ... кім?, ... ... жұмсалатын сөздердің көпшілік, тәуелділік жалғауларында жұмсалуына қарай жоғары сұрақтар да сол ... ... ... Бұл сөйлемде бастауыш болар деген сөздерге жалаң күйінде қойылмайды; Баяндауышпен қабаттаса қойылады. ... Ажар ... ... /Кім ... ... Ажар ... ... бтпес /несі бітпес- ертеңі ..../
Зат есімдер мен есімдерден болған бастауыштар.
Сөйлемде ... ... ... сөздер негізінде, зат есімдер болғанымен, олардың барлығының ... болу ... ... ... Бастауыш - субъектінің грамматикалық баламасы. Ол іс істеуші қимыл иесі болғандықтан, сол қызметті өтей ... ... ашып ... ... ... бейім болады. Сондықтан да ондай зат есімдер арнаулы бастауыш болатын сөздер делінеді. Мысалыға, Жарас ағаш екті - деген екті зат есім бар. Ол ... ... екі ... ... ... ... - ... иесі, бастауыш ағаш- қимылдың объектісі, толықтай ауысу Олардың орныны ауыстырғанымен бірінің қызметінде , екіншісі жұмсала алмайды. Оның оның ... ол екі зат ... екі ... ... қызыметін атқаруға бейімділігінде Жарас-арнаулы бастауыш болатынын сөз де, ажыраумалы толықтауыш болатынын ... және ... ... бастауыш болуына мыналар: Мысалы; Мен көрдім ұзын қайық құлағанын /Абай/. Біз ... ... ... ... ... ... ... білдіретін және есімдер ойды ышқамды етіп, сөзбен білдіру керек болғанда, зат есімдер меи қайтарласып, ... дара ... ... ... ... ... Ондай да, сын есімдердің сапасының мағынасы жойылып кетпей, ол әр заттың, әр ... ... ... Сын есімдер әдетте қандай заттың сандық сапсы болып жұмсалатын ... ... ... ... қызыметін атқарып, таралады. Терең - көбінесе ауыз қатесіздік болатын сөз. Сондықтан оны бастауыш қызметінде терең батырады десек алдымен, -деп ... ... ... ... саны ... ... бұл күнде машина, поезд, туралы да, жүйрік деп айтуға болғанымен тақтағын білдіреді деген оны ... ... ат деп ... ... ... ... сапасы синтаксистік қызметте, бір ғана заттың орынына жұмсалмай жалпы мағынада, біртектес көп заттың орынына жұмсалады. Бастауыш ... сын ... кісі ... ... ... ... ... сұлулар біркелкі отыр. Жақсы ісімен жақсы. Бастауыш болатын сын есімдер аз ... көп ... ... ... ... ... сөйлемдерде жиі кездеседі.
Жомарт жоқтығын білдірмес. Батыр бір рет өледі, Қорқақ мың рет өледі.
Сын есімдер тәуелдік көптік жалғауларда ... та, ... ... ... ... жалғаулардағы есімдер бастауыш болғанында, олар әр уақытта, қимыл иесі - кісі - машинада жұмсалады. Егін ... әрі ... де, әр ашық ... ... ... Тәуелдік жалғауда тұрып, бастауыш болған есімдер әр уақытта, зат есім, жұмсалады. Жазуың маған ұнады. Бастауыш етістік, зат есімдерден ... ... ... бастауыш қимылы кісі-кісі кім? He қылған? Орынына /жұмсалады.
Тіліміздегі сөйлемдер ... ... ... -- ... ... Бұларды гұрлаулы, тұрлаусыз мүшелер деп екіге бөліп қарау да орныққан түсінік. Әдетте сөйлем деп айтылатын ойды біршама білдіретін сөздер тіркесінем ... ... ... ... Ал ... ... ... сөйлем мүшесі ыңғайында танимыз. Тілде мұндай сөйлем мүшелерін бес ... ... ... ... ... де, тұрлаусыз мүшелерінің де қалай жасалатыны және олардың құрылысында дара, күрделі мүшелердің болатыны ... ... ... ... ... классификациясын нақтылауды дұрыс санай отырып, әрбір сөйлем мүшесіне қатыстылардың құрылысында үйірлі мүшелердің қай-қайсысы да болатынын және ... ... ... ... ... анықтамалардан ауытқиды.
Бастауыштарда жеке сөзді дара /жалғау/ көп сөзден құралған күрделі де, үйірлі және басқа сөйлем мүшелері сияқты ... ... ... .
* ... ... ... ... екеуміз екі сөзден құралған, Бөкен алғанда ол, өздерінің жеке- жеке мағыналары болған мен олар ... ... ... ... олардың баяндауыштарменбайланыстыра қарап та аңғаруға болады. Тіркескен екі есім, бір жақтыңкөптік мағынада болғандықтан баяндауыш та сол ... ... ... ... Сөйлемдегі канал қазу жұмысы, демек сөздер белгілі мағынаға, тұлғаның тұтастығы бар күрделі бастауыштар.
1.2 Жай сөйлем және оның ... ... -- бір не ... сөз бен сөз ... ... ... бір ғана ойды білдіретін сөйлем. Жай сөйлемнің ... ... -- ... ... өзара бір-бірімен семантикалық бірлікте болады, екпін тұтастығы, ... орын ... ... ... жағынан жай сөйлем бір сөзден де, екі не одан да көп ... де ... А.: ... ... Не ... да ... болдыра, бар қыла сөйлеген сөйлем болымды сөйлем деп аталады. Еділ бойы ... бар, ... ... ... ... жайынан да болса болдырмай, жоқ қыла сөйлеген сөйлем болымсыз сөйлем деп аталады. Жер ... ... от ... ... ... бар ... ... деп аталады. Өлген келмес, өшкен жанбас. Тұрлаулы мүшесінің біреу не екеуі де жоқ болса, ... ... деп ... Ит ... ... ер ... жеріне.
Тұрлаулы мүшелері ғана бар сөйлем жалаң деп аталады. Ел ... ... ... ... ... де бар ... жайылма деп аталады. Ақыл жастан шығады, асыл тастан шығады.
Ж а қ т ы ... ... М., ... Т. ... бастауышы бар не бастауышы ерекше айтылмай, оның қай сөз екенін баяндауышпен ұластыра атау арқылы білуге болатын сөйлем ... ... деп ... ... ... ... ... үшін белгілі жақ жалғауларында не жалғаусыз жақтық мағынада айтылады. ... ... ... ... ... ерекше айтылмай да, оның қай сөз екені айқын болып тұра береді. Ондай жақты сөйлемдердің бастауыштарын түсіріп айту мынадай ... ... ... Ұзақ ойға ... ... ... мағыналық байланыста айтылатын жеке сөйлемдердің бастауышы бірінде болса, екіншісінде қайталанып айтылмай, соған ортақтасып тұра ... ... ... ... ... бірнеше жай сөйлемнің не құрмалас сөйлемнің құрамындағы жай сөйлемдердің бірінің ... ... ... де ... болып ортақтасады. Мысалы: Сүйіндіктерге қарсы Құнанбай бар тобымен келген жоқ. ... бері ... ... ... соң, өз ... көп ... ... қайтарып жіберді. (М.Ә) Құнанбай - ортақ бастауыш.
2. Бастауыштың қай сөз екені баяндауыштыө тұлғадан айқын болып ... ... І-ІІ ... ... сөйлемде ерекше айтылмайды. Қыстауымызға келе жатыр ек. (М.Ә). Біз бастауышын баяндауыш арқылы тауып алуға болады.
Ж а л п ы л а м а ... ... Бас ... белгілі бір жақтық тұлғада тұрғанымен, сөйлем семантикасы ... ... ... ... соған сай іс-әрекет үш жаққа тән боп көрінетін бір ... ... ... ... жақты сөйлем дейміз. Олар мынадай жолдармен жасалады:
* 2-жақтық жіктік жалғауы арқылы: Не үшін ... не ұшін ... не ... ... ... ... жақты сөйлем 1-жақта да жасалады деп есептейтін ғалымдардың пікірінше, мақал-мәтелдер, афоризмдер 1-жақтық жекелік тұлғасында және ... ... ... ... ... мәнге ие болады. Мұнан да жаман кезімде тойға барғанмын.
3. Жалпылама ... ... ... ... ... ... да ... Көре-көре көсем болады...
Б е л г і с і з жақты ... Бас ... ... ... ... іс-әрекеттің иесі белгісіз жақ болатын, тек іс-әрекеттің орындалуы жайында хабар білдіру мақсатын көздейтін бір құрамды сөйлем түрін белгісіз жақты сөйлем ... ... Омбы мен ... ... ... ... ... Ол жақта жылқының етін жемейді. Сөйлемдегі іс-әрекеттің иесі болатын жақ тек ... ... ғана ... бір ... жақ ... түсініледі. (Мүс.)
Ж а қ с ы з с ө й л е м. Бастауышы жоқ, оның орны жоқталмайтын, айтылған ... ... ... үш жаққа бірдей ортақ ұғымда жұмсалатын сөйлемдер жақсыз сөйлемдер деп ... ... ... ... ... - у, мақ жұрнақты тұйық райлы қимыл есімі мен керек сөздерінен құралған баяндауышы бар сөйлем жақсыз болады: Бұл ... тез ... алу ... ... ... ... райлы етістікке, есімше, көсемше тұлғалы етістікке бол етістігі көмекші болу арқылы жақсыз сөйлем жасалады. Мұндай жағдайларды көп ... ... ... кінә ... ... ... септіктегі тұйық рай тұлғалы етістіктен болған күрделі баяндауыштың құрамында ... ... емес сөзі ... арқылы да жақсыз сөйлем жасалады: Сан жүздеген адамнан көшеде аяқ алып жүруге мүмкін емес еді.
* Бірдеңені ... ете ... ... баяндауышты сөйлемнің негізгі сөзі келер шақтық есімше (р, ар, ер) ... одан ... ... - ма, ме ... мен ... - е, ді ... ... та жақсыз сөйлем жасалады. Па, шіркін! Мына атқа мінер ме еді?
* ... ... ... барыс септікті тұйық райлы тұлғалы етістіктен кейін тура келу көмекшісі айтылу арқылы да ... ... ... Сендермен хош айтысуға тура келіп тұр.
* Менің инженер болғым келеді дегенде ілік ... ... мен ... ... ... ... арқылы да жасалады.
Қазақ грамматикасында жақсыз сөйлемді жанама жақты сөйлемдер деп ... о л ы м д ы ... ... ... ... ойға қатысты сөздер кейде түгел айтылып, кейде олардың ... ғана ... ... ... ... соң ... қалған Бөкенші, Борсақтар үндемеді. Мұнда ойға қатысты сөйлем мүшелері түгел айтылған. Сондықтан мұндай сөйлемдер толымды деп ... о л ы м с ы з ... Ойға ... ... түгел айтылмаған олқы сөйлемдер толымсыз болады. Бұл сөз одан әрі өрбіген жоқ. Қай сөз екені белгісіз....
С.Аманжолов: "Біреулер ... ... бес ... ... ... ... ... Ал егер сол бес мүшенің біреуі жоқ ... ... ... ... ... бар. ... бастауыш, баяндауыштың біреуі жоқ болса, толымсыз дейді. Бұл - ең ... ... ... негізгі критерий тұрлаусыз мүшенің болмауына байланысты емес. Негізгі критерий мүшенің ... ... жоқ ... байланысты. Бірақ олардың орны даяр тұрып, тек айтылмай қалып, сұрау ... шыға ... болу ...
А т а у л ы сөйлемдер. Бұл сөйлемдердің құрамында ... ... ... ... ... ... мүшелер жоқ. Сөйлемнің құрамында атау ретінде жұмсалған негізгі, тірек мүше болады. Жаз. Тымырсық ... Осы ... мүше ... ... ... білдіріп, сөйлемнің іргесіне тірек болады.
С.Аманжолов атаулы сөйлемді мағынасына, құрылысына ... 3-ке ... 1. Жай зат ... ... ... 2. ... атау. (көбінесе газет, журнал, кітап аттары). "Қазақ әдебиеті". 3. Әліптемелі атау (суреттеу, зат атауы). Егіс даласы. Қара бұйра жер, көк ... ... ... мағыналы атаулы сөйлемдер. Түн. Шалқыған ай. 2. Эмоция атаулы сөйлемдер Күлуін! ... ... ... ... ... Өркенің өскір!
Б і р н е г і з д і жай сөйлемдер. Сөйлемнің ... ... бірі - ... қатынас сөйлемдегі бас мүшелердің өзара қатынасына негізделетіні белгілі. Сөйлем үнемі екі бас мүшенің грамматикалық қатынасна құрала бермей, предикативтік мағынаны ... ... ... ... бір ғана бас ... ... арқылы да беріле алады. Атпа! Тарт былай!
Бір негізді сөйлемдер деп грамматикалық жағынан бір ғана предикативтік бас мүше ... ... ... бас ... ... қажет етпейтін жай сөйлем түрін айтамыз. Бір ... жай ... ... ... ... ... ... 1) белгілі жақты, 2) жалпылама жақты, 3) белгісіз жақты, 4) жанама (жақсыз) жақты деп ... ... ... жай ... ... негіз мүшелер болғандықтан, олар екі негізді жай сөйлем деп аталады. Күн ... ... ... ү р д е л е н г е н жай ... ... ... ... мазмұны жағынан да күрделі ой туғызады. Бұлар бір-бірінен синтаксистік тәсілдері және іштей құрылыстары жағынан ажыратылады. Ауылдан бүгін ... ... ... ... ... үшін оның үйіне кетті.
Көсемше оралым - бір субъектіге тән ... және ... ... бір сөйлем бойында беруде қолданылатын құрылым. Оралым құрамындағы көсемше екі түрлы қызмет атқарады. Біріншіден, есімді, ... ... ... ... ... тірек сөз орнында тұрса, екіншіден, тиянақсыз формасы арқылы ... ... ... ... ... ... ... Ертеңгі күні он шақты кісі жолдас ертіп, Абай Қарамолаға аттанбақ. ... амал ... ... ... ... қолданылу ыңғайына қарай есімше бірде атрибуттық мәнге ие болса, бірде жай сөйлемнің баяндауышы ретінде жұмсалады. ... ... - ... сөйлемнің тәуелді бөлшегі.Әйгерім Мақұлбайдың өлгенін естігеннен бері, үнсіз жылауда еді. Мезгілдік мәнде құрылған.
Қ ы с т ы р м а ... ... ... ... ... ойға сөйлеушінің қатынасы беріледі, олар модальдықтың лексика-грамматикалық тәсілі болып табылады. Ол қатынас әр қилы болады: сөйлеуші өз айтқанына ... ... ... ... ... ... ... ойына байланысты өкінішін, ренішін, қуанышын т.б. білдіреді.
Қыстырма құрылымдар сөйлем мүшелерімен ... ... ... ... ... ... бола ... сөздер мен сөз тіркестерін мағыналарына қарай мынадай топтарға бөлеміз:
* ... ... ... сезімін білдіретін қыстырмалар: бақытымызға қарай, өкінішке қарай, бір ғажабы т.б.
* Айтылған ойға нануды, ... ... ... ... ... рас, сөз жоқ, ... кім ... т.б.
* Айтылған ойға басұаның не айтушының пікірі тұрғысынан қарағандықты білдіретін қыстырмалар: біздіңше, сіздіңше, біреудің сөзіне қарағанда (қарттардың айтуына қарағанда).
* Айтылған ... ... ... ... ... сөйтіп, не дегенмен, сонымен, біріншіден, бір жағынан т.б.
Қыстырмалар сөйлем тұлғалас та болып келеді.
* Айтылған пікірге тірек, дәлел, әсерлілік өң ... ... ... ... ... дегендей сөзі арқылы телінеді. Мұндай қыстырма ретінде көбінесе мақао-мәтелдер. Елеулі кісінің сөзі енгізіледі. Ер ді ... ... ... ... ... бір тобы ... оқиға барысындағы қимылдың қалайша болудағы себебінің жорамалын білдіріп тұрады. Бұлар ма, ме демеуліктері етістік не есім сөздермен тіркесе қолданылады. Кітаптың ... ... бе, ... ... күткендіктен бе, оның отырысы бұл жолы ұзаққы созылды.
Айтушының көзқарасындағы топшылау. ... кім ... ... ... неге екені белгісіз тәріздес модаль сөздері бар қыстырмалар арқылы ... Неге ... ... Әлібекті үлкен үйге ас алдында ғана шақырды.
3. Енді бір қыстырмалар айтушы адамның не басқа біреудің өзіндің ой-пікірін, бір нәрсе ... ... ... ... ... да бала ... ... Бутковский - орыс армиясының мундиріне жан жүрегімен берілген кісі.
Қыстырынды құрылымдар. Бқлар кұрделенген сөйлемнің бір түрі ... ... Олар ... нақтылаушы, сілтемелік, толықтырушы болып бөлінеді.
Түсіндірмелі қыстырынды құрылымдар негізгі ойға қосымша түсініктеме беріп тұрады. Ендігі жерде әр азамат өзі тұрған ... ... ... ... қыстырынды құрылымдар негізгі сөйлемді нақтылай түсетін, талдаушы мәнді орындайды. Мағжан қазақтың бұрынғы ақындарының (Абай, Ахмет, ... ізін ... ... өнер-білімге шақырды.
Сілтемелік түріне еңбектің авторын, оның атын, шыққан жылын ... ... ... ... ... ... ... сөйлемге қосымша хабарлама береді. Бұл кісінің баяндамасында сүйсінерлік жердер болды (ол есімше және ... ... ... ... ... қалыптасқан тарихи әрі грамматикалық категория дер, тарихи тұрғыда дәлелдейді).
Сөйлем сөз тіркесін қоятынын ... ... ... тілдік материалдық бір тұтас бөлшегі. Біздің басқаға айтатыны деген ойымыз мақсатты болды. (кейде, мысалы).
Сөз - айналадағы обьективтік шындықтың адам басындағы ... ... ... ... ... ... ... граматикалық тобын білдіреді. Ал сөйлем жеке ұғымды синтезі ретіндегі байымдауды хабарлауды сұрауды, модольдікті білдіреді . Әдетте жеке ... ... ... жеке ... ... ... аяқталған ойды білдіруі оның маңыздығы басқа сөйлемдермен қатынасын қарап та анықтайды. Мысалы, Түн, ... ... ... ... ... сөз ... бөлек еденица екенін анықтайтын басты белгілері мыналар:
* Сөйлем біршама аяқталған ойды, модульдікті білдіреді.
* Сөйлем өзара байланысқа, ... ... сөз ... ... Сөйлем бастауыш пен баяндауыштың байланысынан туған преденаттың қатынасты білдіреді.
Оларды негізге ала отырып, мынандай анықтамалар беруге ... ... ... ... аяқталған ойды білдіретін, таяқты сөздер тізбегін сөйлем дейміз. Сөйлемдерді, сөздерді әрқайсысы өзінің лексикалық мағынасы, лайық сөйлем ... ... ... ... ... ... тұрады. Сөйлемнің айтылу мақсаты, сөйлемнің айтылу мақсатына қарай, хабарлы сұраулы, бұйрықты және лепті болып ... ... ... ... ... ... ... айтылған сөйлем хабарлы болады. Асау керек, долданып, бауыр қылып туды.
Хабарлы сөйлемдердің мазмұны ... ... ... ... ... қатысқан сөйлемдердің сөйлем мүшелерінің әсіресе, баяндауыштардың, мағыналық ... ... мен ... ... ... ... қарай хабарлы сөйлемдер, мысалы, болымды болымсыз хабарлы сөйлемдер ... ... бір ... баяу әуенмен айтылады. Мысалы, Таудан төмен қарай сырғып келе жатқан, ... ... ... ... ... ... Бұл сөйлемдегі дауыстың жоғалып, төмендегенін былайша көруімізге болады.
Сұраулы сөйлем. Сөйлем тіл шылаулардың басты тәсілінің бірі. Жүздесіп және басқа амалдар ... ... ... ... ... әр ... мән ... білгісі келгенде, сұраулы сөйлемді, сұраулы түрлерін қолданады.
1. Сұраулы сөйлемдер: -ма, -ме, -па, - пе, -ба, -бе.
Сұраулар шылаулар арқылы ... ... ... ... ... кім?, не?, ... ... кімді? Сияқты сұрау есімдіктері айтылу арқылы сұраулы сөйлем ... ... ... ... ... - олар, - қайтеді ... ... ... ... ... ... сұраулының интонациясыменайтылғанда сөйлем сұраулы болады. Мысалы, сен осы ... ... ... ... -ау, -ой шылаулары мен одағай айтылыпта, сұраулы сөйлем жасалады. Мысалы, сен кіп -- кішкентай ... ... -ше ... ... ... еніу ... сұраулысөйлем жасалады. Мысалы, Ал, Жамал ше? Өзің ше?
Лепті, бұйрықты сөйлемдер. Бұйрықты сөйлемдер біреуді іс істеуге ... ... мен ... Ондай мақсат пен айтылған сөйлемдер жалаң бұйрық ретінде ғана ... ... ... ... ... ... кеңейтіп, тілігін жалынышын т.б. білдіреді. Бұйрықты сөйлем негізінде ауыз екі тілге тән. Көркем ... ... ... ... жиі ұшырайды. Бұйрықты сөйлемдер етістіктің бұйрық және қалау райы арқылы жасалады. Олар сөйлемде баяндауыш болып жасалады да, ... ... ... жолмен айтылады. Бұйрықты сөйлемдердің айтылуы, әуелі оларды қандай мазмұнда жұмсауына қарай, түрліше болады. Егер бұйрықты сөйлем, бұйыру мағынасында қатаң ... ол ... ... ... Егер кеңес. жалыныш, тілек мағынасында жұмсалса, ол бәсең дауыспен айтылады. ... ... ... ... кет!, ... ... тарт ... етістіктің бұйрық райы мен екінші жағында айтылғансөйлемдерді ... ... ... ... ... ... болады. Тарттіліңді!, Жоғал көзіме көрінбей!.
* Баяндауыштары, бұйрық райдың үшінші ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Керімбекмалды тез жайлауға айдасын!.
* Баяндауыштары етістіктің бұйрық райында айтылып, оған бірінші қосымшасы, ... ... ... ... ... ... беру керек. Мысалы, Келші қалқам, менің қасыма отыршы!.Қарағым мына баланы риза ... ... әр ... ... сезімін білдіру үшін, жұмсалатын сөйлемдер лепті болады. Лепті сөйлемдер мағыналары жаңа бар, болуымен қатар, кісінің қуанышы, қорқынышы, таңырқауы, аянышы ... ішкі ... ... ... ... ... ... айту үшін, олардың құрамында көбінесе, одағайлар болады.
1. Сөйлем көтеріңкі дауыспен айтылады. Пай-пай-пай бұл ... жан, қап ... ... ... аяу, ... таңырқау сияқты кісіның көңіл күйін білдіретін сөйлемдердің баяндау үшін құрамында ау, -ей шылаулары ... ... Ол ... ... ... ... рай ... етістік баяндауыштың ... ... ... Мысалы, - деді.
3. Бірдеңені асыра мақтау лепті сөйлемдер және қандай сәнді, қандай тамаша көл.
Болымды және ... ... Адам ... ... ... ойын ... сөйлемді не болымды, не болымсыз етіп қарайды. Мысалы, Бүгін қар жауады -дегенде, бүгін қар жаумайды дегенде де, өз ... ... ... ... ... ... ... сөйлем арқылы жасалады. Және болымдығың қарама-қарсы мағынасын береді. Сөйлемнің болымды ойдың айтудың негізгі формасы да, болымсыз сөйлем. Одан көрі ... ... түрі ... ... -ма, -ме ... ... қызметінде жұмсалдады. Жамандықтар бір тіпті жүрмейді. Болымсыз сөйлем құрауға, болымсыз етістіктердің қайсысы ерекше болады. Мысалы, Өзіміздің ... ғой, ... ... ... қадірлі өнер, өнер алды қызыл тіл деп қазақ бекерге айтпаған. Әр халықтың өзіне лайықты қарым-қатынасы қалыптасқан. Ойлау сөйлем мәдениеті, озық ойлы ... ... ... да, болғаны даусыз. Алайды шешендік өнерді ғылым ретінде біздің жыл ... 5-6 ... ... ... ... ... ... ғылыми түрде, риторика дейді. Риторика ғылымының негізін салушы грек софисті Протогор деп есептеледі. Ғалым шешендік ... ... ... ... ... ... ... жазған. Риторика сендіре білу яғни тыңдаушының санасына, сезіміне және еркіне әсер ету ықпалын жасау. Риторика психология, логика, әсіресе философия ғылымдары мен ... ... ... сөздер үш түрлі болады:
* Кеңесу
* Билік
* Салтанатты сөз. Ал, құрылысы жағынан:
* кіріспе,
* Дайындау
* Қорытынды болып үшке бөлінеді.
Шешендік өнер ең ... ... ... Афинада өмір сүрді. Грецияда кейіннен классикалық шешендік өнер ... ең Рим ... ... өнер ... ақыл ... ... кең ... халықтың демократилық қоғамдары, өсіп өркендей алады. Ежелгі Греция мемлекеті мен Рим Республикасында ... ... ... дәстүрге айналуына, халықтың демократиялық дәстүрлер себеп болған. Россияда қатарлас халықтарға қарағанда, ... аз ... ... өнер ... ... Шын ... орыс шешендігі мен өнері Ломоностовтан басталады. Шешендік өнер дегеніміз, кез -келген нақтылы зат туралы, шебер ... ... және ... басқаларды ол жөнінде өз ойына қайыстыра білу. Осы ұсынылған өнер затын, сөз ... ... ... ... Одан әрі ... ... ... үшін, бес қасиет қажет дейді:
* Табиғидарын.
* Білім.
* Шешендерден үйрену.
* Сөйлеп жаттығу.
* Басқа ғылымдардан да хабардар болу.
Табиғи ... ол жан ... тән ... деп ... ... Жан дарынына ақыл мен ес жатады. Екінші тән дарынына ... ... ұзақ үн, кең ... ... ... ... - ... мынадай анықтама береді. Шығара алатын оларды ұнамды, әрі сенімді етіп айта ... ... ... ... ... дейді. Керекті дарынға ие адам шешен деп аталады. Ғалым шешендік сөздерді, мазмұны мен бағыт - бағдарына ... діни сөз, ... сөз, ... сөз, ... сөз, акадимиялық сөз деп бөледі. Жалпы шешендік өнердің шығуының белгілі бір қоғамның шығуы мен дамуына байланысты екенін ... ... ... ... да растайды. Алайда, шешендік өнердің шығып қалыптасуы қоғамның білгілі бір дамуы сатысымен шешендіктердің шығуы мен олардың ... мен ... Осы ... ... біз ... ... өнерін, тарихта, тарихи аңыздарда, есімдерді, сөздерді сақтаған. Майқы би мен Аяз бидің есімдермен байланыстырамыз. Майқы би ... ... ... ... Шыңығыс ханға кеңесші болған. Сонымен қатар, ол аталы сөз қалған, өз заманың айтулы шешені болған. Неше ғасыр бойы ... ... ... Және Абай мен ... ... Майқы би, нақтылы да, оны қазақ шешендерінің басы халык шешендік сөздерінің атасы деуге ... ... би ... ... ... мен ... жеткен.
Аяз би тарихи аңыздарға қарағанда Майқы Қаратау өлкесінде Аяз Арал теңізінің жағасында өмір сүрген. ... ... ... екінші кезеңі - Асанқайғы мен Жиренше ... ... мен ... Сірә, бұл ұғымда оған дейін би деген атауды атқарып келсе керек. Беклгілі бір ... ... ... ауыз екі сөзімен тыңдаушыларды ауызына қаратып, өзіне тарта білетін, терең ойлы, ... ... ... ... ... Белгілі бір мәселені талқылау кезщінде немесе адамның тапқыр ойымен шебер тілімен ауызша айтқан мазмұнды ... ... ... сөз ... ... ... ... бір ерекшелігі -олар сөздерін жазып дайындамаған. Сөздері ... да ... ... ... ... ... шешендік өнерін 18 ғасырда өркендей түсті. Оның өркендеп қанат жаюына үш ... ... ... ... жағдайда Тәуке хан шашыранды қазақ ... үш ... ... ... олардың басына төреден емес, қарадан шыққан үш биқойды. Хан жанынан елдік маңызды мәселелерді, кеңесіп ақылдасыпотыратын билер кеңесін құрды. Жеті ... ... ... ... ... ... ... халықтың ар -намысыноятатын шешендер керек бола бастаған. Күрестер, ... ... ... ... ... ... керекбола бастаған. Міне, осындай жағдайларда, ел қорғаған ерлігімен ... ... ... ... ... атақты батырлар менқатар, әділ Төле би, Қаз дауысты Қазбек би, Әйтеке би смияқты айтулышешендер шықтын.
* Қазақта, Қазақстаннан біртіндеп ... ... XIX ... ... ... жойылып, сот ісін жүргізетін адамдар жеке басының қасиетіне, байланыста емес, жоғарыдан белгіленіп, ресми ... ... ... ... болғандықтан шешендік өнерге белгілі дәрежеде тежеу түсті.
Ойға жүйрік, тілге шешен ... ... ... ... ... ... шешеуге, тіпті, ресми түрге даулы нәрселерді талқылауға қатыспайтын болды. Дегенмен, ғасырлар бойы қалыптасып қалған, билік дәстүр сонымен бірге ... өнер ... ... ... ... жоқ. ... ру және жеке ... арасындағы қылмыс-дауларға араласып тұрады. Қазақ шешендік өнері XX ... ... ... 1916 жылы ... ... ... азамат соғысы кезінде өркендей түсті. Бұл кездерде, Иманов Әліби Жангелдин сынды халық шешендері Қазақстанда қарулы күрес ... ... ... ... ... ... ... нығайту аквардияшыларға, ұлтшыл, байшылдарға қарсы күрес дәуірінде Рысқұлов, Сәдуақасов, Жанайдаров, Оразов, Исаев секілді шешен партия Совет қайраткерлері шықты. Қазақ ... ... ... себепті Үкімет тұсында басталады. Қазақ шешендері мен ... ... 1930 ... алғаш көңіл бөлініп, пікір айтқан, ақын, С. ... ... ... ... әдебиеті деген кітабында, шешен билердің әлеуметтік қызметтерін шешендік сөздердің ауыз әдебиетінде, алатын орынын анықтап, бірсыпыра нүсқаларын жариялады. Содан кейін, ... ... ... ... берді. Одан кейін арнайы зерттеген ғалым Ә. Мәметова болды. Қазақ халықы шешендік сөздері мен байланысты соның ... ... ... шешендік сөздердің қатығы, қаймағы секілді. Мақал-мәтелдер мен шешендік ... ... ... ... да, ... және ... де ... әдеби, эстетикалық талғамын өсіреді. Тәрбие береді. Қазақ ауыз әдебиетінде шешендік сөздерге жақын жанрлардың бірі -тарихи аңыз әңгімелер. Қазақ тарихи ... ... ... ... ... және ... төңірегінде топталған. Халықтың ақындық, шешендік, өнер мектептері сай дамып келді. Қазқ көркем әдебиетінің қалыптасып дамуына жедел жетуіне жетекші ... ... ... ... Абай мен ... өлең ... шешендік сөздерінің ықпалын, үлгісін табу қиын емес. Ауыз әдебиеттегі аңыз әңгімелер мен шешендік сөз үлгілерін , Қазақ Совет ... ... ... ... , Б. Майлиннің Мүқанов, Мүсірепов шығармаларынан да табамыз. Ақынның жырлары мен шешендік сөздері. Ежелден егіз жанрлар. Мұқановтың , Б. ... , ... , ... ... ... ... жырларының үлгісі мен тарих аңыздардың жаңғыртып, жазылған аңыздардың шығармалар осыларда да, жиі жесір дауларының үлгісі мен ... ... ... ... аз ... ... ... ауыз екі және ішінара жазбаша жеткен әдеби мүралардың ең арғысы Қорқыт, Қожанасыр, Майқы және Аяз би ... аңыз ... ... ... жай сөйлемдерді виртуализациялау
Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілді меңгеру жөнінде жүргізіліп жатқан іс-шараларына ... өзге ... ... ... ... мен ... тіл меңгерудің психологиялық, әлеуметтік, теориялық тұжырымдарын жасау тіл ... үшін ... ... ... ... ... Сондай-ақ Қазақстанның халықаралық аренаға шығуымен байланысты елдің экономикалық және әлеуметтік мәселелерімен қоса мәдениеті мен тілін үйренуге ... ... ел ... де, ... өкілдері арасында да көптеп артуда. Осыған байланысты қазақ тілін екінші тіл ... шет тілі ... ... ... жаңа ... бағыттар қалыптастыру аса қажет.
Біз ұсынып отырған сөйлемнің виртуалды стеммалары тіл меңгерудің жеке бір жағдайындағы мақсаты мен ... ... қана ... сөйлем құрылымына жан-жақты жүргізілетін талдаулар арқасында жалпы қазақ тілі құрылымының жүйесімен танысып, тілдің қарым-қатынас ... ... ... ... көріп, оны қажетіне орай өзгертіп, түрлендіріп жұмсай білуге үйрете алуы іс жүзінде дәлелденіп отыр.
Қазақ тіл білімінде қазақ ... ... ... ... ... ... Қ. ... С. Аманжолов, Н. Сауранбаев, М. Балақаев, Т.Қордабаев, Т. ... Р. ... С.М. ... Х. ... А. Әбілқаев, М.Серғалиев, С. Жиенбаев, Ғ. Әбуханов, Қ. Шәукенов және т.б. ғалымдардың еңбектерінде қарастырылды. Қ. Жұбанов, С. Аманжолов, Т. Қордабаев, М. ... Т. ... Х. ... өз ... ... ... ... құрылымын кестеге түсіріп, модельдеу арқылы сөйлем құраушы компоненттердің сөйлем құрылымындағы орны мен атқаратын қызметін, олардың бір-бірімен синтаксистік ... ... ... ... ... Ж. ... мен Б. Қайыровтың екі құрамды және бір құрамды жай сөйлемдерді модельдеуге, А. Жұбановтың қазақ ... ... ... ... модельдерге арналған ғылыми еңбектері жарық көрді.
Тілді екінші тіл ретінде меңгеру теориясына арналған Қазақстан лингвистикасында Э.Д. Сүлейменова, З.К. Ахметжанова, Л.В. ... Ж.Ә. ... Г.Е. ... И.Г. ... тағы ... көптеген зерттеушілердің еңбектерін атауға болады. Қазақ тілін екінші тіл ... ... ... ... ... тіл ... Н. ... К.Ф. Оразбаева, Р. Рахметова, М.Р. Қондыбаева, Ә.Е. Ағманова, А. Алдашева, З.С. Күзекова, Т.Т. Аяпова, ... Ә. ... Ә. ... Ш. ... сынды зерттеушілерді атауға болады.
Қазақ тілін үйренуді жеңілдетіп, тілдік қарым-қатынас құралы - ... оның ... бір ... ... ... ... ... жай сөйлемдерге дейінгі сөйлем құрылымдарының виртуалды модельдерін жасау және ... ... ... ... ... ... қадамдық алгоритмін құру арқылы қазақ тілін меңгеруді ұсынамыз. ... ... ... алгоритмдеуде инофон (екінші тіл меңгеруші) әрбір жаңа сөзді сөйлем құрамында ... бір ... ... мүше - ... ... ... бастайды. Сөйлемнің виртуалды модельдері мен оны игерудің қадамдық алгоритмі алғашқы күннен бастап-ақ, сөйлем құрылымымен танысып, ... ... ... ... ... ... ... орны мен қызметін түсіне отырып меңгеруге ықпал жасайды.
Сөйлем - күрделі құрылым. Сондықтан тілмен алғаш танысушыларға коммуникативтік ... ... ... ... ... бірқалыпты жүйеге түсірілген виртуалды стеммалардың көмегімен беруді ұсынып отырмыз. Стемма - құрылымдық синтаксистік ... ... ... ... [1, 25 б.]. ... тілін меңгеру мақсатында қазақ тіліндегі жай сөйлемдердің ... ... ... ... Сөйлемнің виртуалды моделі коммуникацияның локутивтік акт, яғни пропозицияда2 сөйлемді формалдыөңдеу кезеңінде пайда болады. Кез келген ... ... ... ... ... ... бар. Егер ... формализациялауда символдар қолданылса, онда виртуалды бейнеленген модельді ... ... [3, 4 б.]. ... виртуалды моделі көзге көрінбейтін, пропозиция кезінде пайда болып, ... ... ... ... яғни ... ... ... біздің ұғымымызда, когнитивтік деңгейдегі виртуалды стеммалардың статикалық схемасы. Модельдеу - ... ... яғни ... ... ... графикалық бейнелену үрдісі. Виртуализациялау - екінші тілді меңгеруге қажетті грамматикалық білімді біртұтас алгоритмделген ... ... ... тіліндегі жай сөйлемдердің виртуалды интегралды стеммасын жасау үрдісі.
1Виртуалды (лат. virtualis) - мүмкін ... ... бір ... көріне алатын.
2Пропозиция - сөйлем мен одан туындайтын құрылыстардың модальды және коммуникативті
парадигмаларына ортақ ... ... ... [2, 299 б.].
Қазіргі кезде кез келген тілдің, оған тән сөйлем құрылымының дәл және формалды берілісін білу үшін ... ... ... [4, 125 ... тіл білімінде құрастырушылар жүйесі құрылымдық лингвистикада пайда болды. Ф. Де Соссюр: , - дей ... ... ... тілді жүйе ретінде бөліп қарастырып, сөйлеуді (речь) сол жүйенің жүзеге асуы деп түсіндірді [5, 15 б.].
Құрылымдық синтаксисте ... екі ... ... ... бірі - тікелей құрастырушылар (НС) моделі, екіншісі - ... ... ... ... ... ... сөйлем ішіндегі синтаксистік
құрылымдардың сатылы қарым-қатынасын тануға көмектесті. 60-шы жылдары тікелей құрастырушылар әдісінің жаңа трансформациялық әдісі ойлап ... ... ... ... сөйлем қандай синтаксистік құрылымдардың көмегімен құралғанын талдау болса, трансформациялық әдісбойынша сөйлем өз ішінде қандай құрылымдық өзгерістер арқылы жасалыптұрғанын ... ... ... ... (генеративная грамматика) (Лат. generative - туындаушы (пораждающая), өзгеріс тудырушы грамматика ... ... ... ... Н. Хомский тіл грамматикасын біртұтас туындаушы механизм деп түсінді. Алғаш дескриптивтік грамматика тілді таңбалар жиынтығы деп қараса, өзгеріс тудырушы ... ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырды [6].
Құрылымдық синтаксисте бағыныңқылар грамматикасына негіз болған Л. Теньердің құрылымдық синтаксисі туындаушы грамматикалар теориясын ... ... ... ... Л. ... құрылымдық синтаксисінің американдық структуралық синтаксистен, яғни конституенттік синтаксистен айырмашылығы - ол сөйлемнің өзінің құрылымын емес, сөйлемді құрайтын ... ... ... ... ... ... төрт түрлі аспектісін белгілейді: структуралық, тізбектік (линейный), категориялық, функционалдық. Құрылымдық аспект сөйлемнің сатылы синтаксистік байланыстарын қарастырады; тізбектік (линейный) аспект ... ... ... ... Бұл екі ... ... пікірінше, структуралық синтаксисте негізгі орынды алады; категориялықаспект сөйлем құрайтын синтаксистік бірліктердің ... (сөз ... ... бейнелейді; функционалдық аспект бұл бірліктерді сөйлемдегі қызметіне қарай сипаттайды; ... ... пен ... ... ... ... ... ғасырдың 30 жылдары қазақ тілі білімінде Қ. Жұбанов, С. Аманжолов сөйлем құрылымының ... мен ... ... ... ... сөйлем мүшелерінің орын тәртібін, олардың бір-бірімен байланысуын, ... ... ... ... ... ... пайдаланады [7; 8].
Алдымен тілді тиімді меңгеру мақсатымен жасалған қазақ ... жай ... ... ... ... ... стеммасы Хомскийдің туындаушы грамматикасы, қазақ тіл білімі синтаксис саласы ... (Қ. ... С. ... Х. ... Т. Қордабаев, М. Балақаев, Т. Сайрамбаев, Ж. Садуақасов, А. Жұбанов) жасаған сөйлем модельдері мен ... ... ... тілі жай ... терең құрылымының виртуалды стеммасын түзуден бастаймыз.
Қазақ тіліндегі сөйлем мүшелерінің орын ... ... ... ... субъектісі сөйлемнің басында, сөйлемнің предикаты сөйлемнің соңында, объектісі өзі меңгерілетін сөзден бұрын орналасып, оларды анықтайтын, пысықтайтын мүшелер сөйлем құраушы ... ... ... ... ... ... ... Бұл компоненттерді бір-бірімен байланыстырып тұратын синтаксистік байланыстар стеммада барлық ... ... ... ... ... Үзік сызық сөйлемнің субъектісі және объектісінің анықтауышпен қабыса байланысқанын, ал екі жақты бағыты бар үзік ... ... ... ... тілінде сапалық және меншікті анықтауыштың болуына байланысты екі түрлі синтаксистік байланыс қатар беріліп отыр), субъекті мен предикат арасындағы екі жақты ... бар ... екі ... ... қиыса байланысқанын, сөйлемнің предикаты мен объектісі арасындағы объектіге бағытталған сызық етістіктің объектіні меңгеретінін білдіреді.
Туындаушы және өзгеріс тудырушы грамматиканың ... ... ... және үстірт құрылымы анықталды.
Етістігі табыс септігін меңгерген сөйлемде, ең алдымен, екі бас ... ... ... ... ... септігіндегі О4 зат есімді компонент еніп, бір тұрлаусыз мүшелі жайылма сөйлемге айналады.
Одан кейінгі кезекте сөйлемнің объектісін анықтайтын сын ... ... ... ... сан есімнен болған анықтауыш мүшені және анықтауышы ілік септігінен болған мүше мен етістікті сипаттайтын ... мүше ... де, ... ... ... ... толымды сөйлемнің виртуалды моделі, үстірт құрылым жасалады. Содан кейін Л. ... ... ... ... ... ... сыртқы, үстірт құрылымын құрастырушы әрбір элементтердің сөйлемде атқаратын қызметіне қарай түйіндерге, яғни ... ... ... ... ... ... ... мен басыңқысы бар субстантивті, адъективті, адвербиалды, етістікті түйіндерге бөліп, олардың сөйлем құрастырудағы орны мен қызметіне талдау жасалады.
Сөйлемдердің терең ... ... ... жай ... ... базалық құрылымы анықталып, өзгермелі компоненттердің көмегімен сөйлемнің үстірт құрылымының виртуалды моделі құралады. Сөйлемнің үстірт құрылымында ... ... ... ... сөйлемнің түрленуінің жүзеге асуы көрсетіледі. Сондай-ақ грамматикалық ... ... ... ... арқылы қазақ тілін меңгеруде жетекші болатын қазақ жай сөйлемінің мүмкін болатын толық бірқалыпқа түсірілген виртаулды интегралды ... ... ... ... 4). ... тіл ... жай ... синтаксисін талдау ғалымдардың еңбегінде үш принциппен жүзеге асырылды: 1) сөйлемді қатынас құралы ретінде зерттеу, бұл коммуникативтік құрылым деп аталады; 2) ... ... ... тұрғысынан сипаттау, бұл формалдық немесе структуралық құрылым деп аталады; 3) сөйлемнің мағыналық, мазмұндық жағынан құрылуы, белгілі бір ... ... ... ... ... Бұл ... ... деп аталады [9 - 11]. Қазіргі кезеңде сөйлем синтаксисінде сөйлемнің осы аталған сипаттарын бірлікте қарастыру нәтижесінде ғалымдар маңызды зерттеулерге қол ... ... ... ... ... әр ... қарастырылуда. Сөйлемнің табиғатын толық меңгеру мақсатында Н.Ю. Шведова, Г.А. Золотова, Н.Д. Арутюнова, В.Г. Гак, В.В. ... Н.Н. ... Ю.Д. ... сөйлемді семантикалық-құрылымдық, Л.А. Турыгина сөйлемді есептегіш құралдар ... ... ... ... И. ... А. ... И.И. ... өз зерттеулерін сөйлемдерді модельдеудің мәселелеріне арнайды. Түркі тілдері бойынша сөйлемнің құрылымдық-мағыналық мәселелері жөнінде ізденістер И.Х. ... ... ... М.З. ... (татар тілі), С.Н. Абдуллаев (ұйғыр тілі) еңбектерінде көрініс тапқан. Бұл зерттеулер сөйлемнің құрылымына сөйлемнің үш басты ... - ... ... ... белгілері тұрғысынан терең талдаулар жүргізумен ерекшеленеді. Барлық зерттеушілер субъект, объект, предикат ... ... ішкі ... ... үшін ... Н.Н. ... сөйлемнің мағыналық мүшелеріне предикат, субъект, объект, атрибут және ... ... ... Ж. ... ... деп атайды.
Сөйлеу - адамдардың бір-бірімен объективті шындықтағы жағдаяттар туралы пікір алысуы болса, тіл ... ... - ... ... тіл ... ... жаңа сөз ... белгіленген орны және қызметі, мағынасы бар синтаксема ретінде үйретіледі. Жүйелі түрде берілетін әрбір синтаксема сөйлемнің ... ... ... ... ... Тіл ... бір ғана негізді қарапайым атаулы сөйлем моделінен басталып, барлық мүшелері толық жайылма жай ... ... ... ... ... ... ... тілі жай сөйлемдерінің стеммасында сөйлем құрайтын компоненттер мен олардың өзара ... ... ... ... және ... ... беру ... олардың арасындағы семантикалық байланыстар да көрсетілген:
- егер құрылымдық тұрғыда сөйлем стеммасында екі сөз арасында үзік ... (А1 n) ... ... ... онда ... тұрғыда сапалық анықтауыш пен анықталушы сөз туралы айтылады;
- егер құрылымдық тұрғыда сөйлем стеммасында екі жақты бағыты бар үзік ... ... n ) ... ... болса, онда семантикалық тұрғыда меншікті анықтауыш пен анықталушы сөз туралы айтылады;
- егер құрылымдық тұрғыда сөйлем стеммасында бір бағытты (Oх V) түзу ... ... ... болса, онда бір сөз екінші сөзді толықтыратыны жайында айтылады;
- егер құрылымдық тұрғыда сөйлем стеммасында үзік сызықпен (Аdv V) ... ... ... онда ... ... ... ... туралы айтылады.
Мұндағы N - зат есімнен, субстантивтенген басқа ... ... ... ... V - етістіктен, етістік орнына жүре алатын есім сөздерден болған сөйлемнің баяндауышы болып табылады. Қазақ тілі ғалымдарының ... ... ... отырып, логика-семантикалық аспект тұрғысынан бастауыш - сөйлемнің діңгегі, ... ... ... ... жеке дара ... та ... құрай алатынын және баяндауыштың сөйлем актанттары мен сирконстанттарын өзіне бағындырып, жан-жағына топтастырып тұратын қасиеті, сондай-ақ қазақ тіліндегі бастауыш пен ... ... ... ... ... бар екені ескеріліп, сөйлемнің (N) субьектісі сөйлемнің (V) предикатымен тең дәрежеде қарастырылды. Сөйлемнің субъектісі мен предикаты ... ... ... екі жақты бағыты бар сызықпен белгіленіп, виртуалды стеммада бір деңгейге орналастырылады.
Тіл меңгеру үрдісін барынша жеңілдету мақсатын көздейтіндіктен, ... ... ... ... көлемдік септіктердің (жатыс, барыс, шығыс) қайда? қайдан? сұрақтарына жауап беріп, сөйлемде толықтауыштық емес, пысықтауыштық ... ... ... ... ... ... қандай қызмет атқарғанына қарамастан, сөздерге жалғанғанда нақты септік тұлғаларында тұратындықтан, ... ... ... ... ... басқа) іс-әрекеттің тек объектісі ретінде қарастырылған. Аталған сөйлем мүшесі тікелей іс-әрекетпен, яғни V - мен ... ... ... ... баяндауыш пен толықтауыш арасындағы объектілік қатынас стеммада О34567 V түрінде көрсетіледі. ... ... ... ... ... сызық басыңқы бағыныңқы мүшені меңгеретінін көрсетеді.
Сөйлемде анықтауыштар мағыналық жағынан сапалық анықтауыш және меншікті анықтауыш деп ... ... ... ... ... қабыса, ал меншікті анықтауыштар анықтайтын сөзбен матаса ... ... ... ... ... жай ... ... стеммаларында анықтауыш А таңбасымен таңбаланды. А1 - ... ... А2(О2) - ... ... ... ... стеммаларда сапалық анықтауыштың синтаксистік байланысы үзік сызықпен, меншікті анықтауыштың синткасистік байланысы екі ... ... ... ... ... екі ... бағыты бар үзік сызықпен бейнеленген.
Сөйлемнің іс-әрекетін пысықтайтын мүше Adv. - adverb деп таңбаланды. Сөйлемнің Adv. ... ... ... ... ... ... және өзі ... мүшемен ешқандай тұлғасыз, тек қатар тұру немесе қатар тұрмай, қашық тұрып-ақ байланыста болатындықтан, стеммада үзік сызықпен көрсетеміз: Adv. V.
Менің қызым ... ... ... сағынды деген сөйлемінің шынайы және виртуалды стеммасынан сөйлем құрылымындағы сөздердің жиынтығы синтаксистік сатылы байланысты қалай құратынын көруге болады. ... ... ... ... ... ... деген элемент менің сөзін өзіне бағындырып тұрса, менің ... сөз ... ... ... ... сөзді бағындырып тұр.
Біз түйін деп басыңқы және бағыныңқы компоненттен тұратын құрылымды айтамыз. Жоғарыда келтірілген мысалдың әжесін ... ... ... әжесін деген сөз сағынды сөзіне бағынып тұрса да, ... ... ... ... тұр. ... бір сөз бір уақытта бір сөзге тәуелді бола тұра, басқа сөзді өзіне бағындыруы мүмкін. Бағыныңқы компонент тек бір ... ... ... ... бірнеше сөзді бағындыра алады. Сөйлем құрылымында осындай жолдармен синтаксистік сатылы байланыс құрылады.
Сонымен қатар сөйлем құрылымында тура немесе жанама түрде ... ... ... ... ... бір сөз болады. Бұл орталық түйін сөз ... ... ... ... табылады.
Ойлы адамға қызық жоқ бұл жалғанда деген сөйлемнің шынайы және ... ... ... 6) ... ... ... ... көруге болады. Бұл модельде , немесе , деген түйіндердің барлығында басыңқы ... V ... ... ... ... ... секілді жан-жағына байлап, топтастырып тұр.
Үшінші таруда сөйлем құрайтын элементтердің функциялары мен категориялары жөнінде айтылады. Сөйлем құрамындағы әр сөз категориялды және ... ... ... ... ... ... сөйлем элементтерінің сөз таптары арқылы айтылуы, функционалды нақышталуы дегеніміз олардың сөйлем мүшелері терминдерімен берілуі.
Сөйлем құрылымы элементтерінің функциясы мен ... ... ... біз Л. ... ... ... [1, 50 б.].
Жалпы категориялар ғылымда ойлау және грамматикалық категориялар болып ... ... ... ... ойлау категориялары жөнінде, сөйлеу немесе айтылым тұрғысында грамматикалық категориялар жөнінде айтуға болады. Ойлау категориялары үрдісінде адамзат санасы шындықты ... ... ... ... танылған шындық тілде көрініс табады [12, 44 б.]. Зерттеуде грамматикалық категориялар ойды ... ... ... ... құрал ретінде қарастырылған.
Атаушы сөздердің ішінде тіл меңгерудің бастапқы кезеңінде қажет болатын зат ... сын ... ... және үстеу сөздерге жеке-жеке тоқталып, грамматикалық материалдар мен грамматикалық ... тіл ... ... ... ... ... тұрғысынан сипатталды. Сондай-ақ қазақ тілін екінші тіл ретінде меңгеруде маңызды саналатын бірнеше ерекшеліктері көрсетілген.
1) Зат ... ... және ... есім болып бөлінуі тіл меңгеруде біріншіден, сөздерді дұрыс жазу үшін қажетті. Қазіргі кезеңде Қазақстан Республикасына қазақ ... ... ... жатқан контингенттер, көбінесе, Қытай, Тайвань, Корея, Жапония сияқты елдерден келген иероглиф таңбасымен жазатын тіл өкілдері. Бұл сияқты тілдерде бас ... ... кіші ... жазу ... қарастырылмайтындықтан, қазақ тіліндегі жалқы есімдер сөйлемнің қай позициясында тұрмасын бас әріппен, жалпы есімдердің сөйлем ... кіші ... ... ... сабақтардан бастап ескеріледі.
2) Зат есімдердің адамзат және ғаламзат болып бөлінуінің тіл меңгеру теориясы тұрғысы бойынша маңызды жақтары бар. ... ... ... ... ... яғни ... қатысты есімдердің бәріне жекеше кім?, көпше кімдер? деген сұрақтар қойылады. Ал ... ... ... бәріне, оның ішінде өлі, тірі табиғат атауларының бәріне жекеше не?, көпше нелер? деген сұрақтар қойылады. Зат есімдердің адамзат, ғаламзат деп ... ... ... бірі осы ... қоюдағы айырмашылыққа байланысты. Орыс тілінде барлық жанды нәрсеге кім?,жансыз нәрсенің ... не? ... ... ... ... ... жіктеліп қолданылса, көркем әдебиетте теңеу әдісі ретінде деген ұғымның ... ... кім? ... ... ... ... Қазақ тілінің жалғамалы қасиеті тілдің көптік, жіктік, тәуелдік, септік категорияларына баса назар аударуды талап ... ... тілі ... ... жүйесін дұрыс түсініп, дұрыс құрап, дұрыс айтудың, таза сөйлеудің бірден-бір шарты - ... ... төрт ... ... ... ... мағыналары мен сөздерге жалғану, сөздер мен қосымшалардың арасындағы байланыс тәртібін жете меңгеру.
4) Сын есімнің синтаксистік қызметі - зат ... сөз ... ... орын ... ... ... байланысып, анықтауыш болу. Сын есім, әсіресе сапалық сын есім етістікпен синтаксистік қатынаста жұмсалғанда, адвербиалдық ... ... ... қызметін атқарады. Қазақ тілін меңгеру тұрғысынан сын есімдерді және басқа анықтауыш қызметін атқарушы сөздерді ... ... ... үшін ... рет ұсынамыз: 1) жиі қолданылатын сапалық және қатыстық сын есімдер; 2) сілтеу ... 3) ... сан ... ... ... ... ... объектісі есептік сан есіммен тіркесіп, анықтауыштық қатынасты білдірсе, онда анықталатын сөзге көптік жалғауы ... 4) ... сан ... Сын ... ... категориясынан күшейтпелі шырайлар: өте, аса, тым, тіпті, ең күшейтпелі ... ... түрі тіл ... ... ... бастап енгізіледі. Ал күшейтпелі буындар арқылы жасалған ... ... т.б. және ... ... ... түрлері берілетін сабақ, оқу деңгейі, сондай-ақ информанттарға байланысты таңдап алынады;
5) Тіл меңгерудің алғашқы ... ... салт және ... ... шақ формасы, шақпен бірге тұйық етістік, жақ, көсемше мен есімшенің кейбір формалары, болымсыздық етістік, етіс формалары (дайын аудармамен меңгеріледі), бұйрық ... ... ... ... ... меңгерудің бастапқы кезеңінде үстеудің тек қашан? және қалай? сұрағына жауап беретін мағыналық топтары алынып отыр. ... ... ... емес ... ... ... құрылымын сандық жағынан, кейбіреулері сапалық жағынан өзгерте алатынын айтады. Сөйлем құрылымын сандық жағынан өзгерте алатын қызмет юнктивтік ... деп ... Олар ... ... бір ... тағы сондай типті ядролық түйіндерді шексіз түрде қоса алады. Сөйлем құруға көмектесетін морфологиялық ... ... ... деп атайды. Қазақ тілінде юнктивтерге жалғаулық шылауларды жатқызуға болады. Қайрат пен ақыл жол табар, қашқанға да ... ... ... ... ... ... ... сөздердің қызметін транслятивтік, ал трансляцияның морфологиялық маркерлерін транслятив-тер (translatifs) деп ... [1, 93 б.]. ... ... ... ... ... ... болғандықтан, негізгі сөзбен жапсарлас, бір ядроның ішінде жұмсалады. Қазақ тілінде транслятивтерге ... ... ... ... ... жетегінде қолданып, оған әртүрлі грамматикалық мағына, рең үстейтін ... ... мен ... ... және о ... өзі ... толық мағыналы сөз таптары аясында қолданылып, сол сөздердің грамматикалық сипаттарын толық қабылдай алатын ... ... мен ... ... ... болады.
Сөйлемнің әртүрлі құрылымдық белгілерінің байланысуының ішкі заңдылықтарын ашу мақсатымен тілді меңгеруді қарапайымдату үшін, жай ... ... ... ... ... ... құрамындағы әрбір толық мағыналы сөздер түйін құрай алады. Л. Теньердің осы ұстанымымен келісе отырып, ... ... ... төрт түрлі сөйлем типі ажыратылған: етістікті (Біз тауда демалдық), субстантивті (Әдемі қызыл гүл), адъективті (Өте ... жас), ... ... жылдам).
Тілдердің басым көпшілігінде сөйлемдердің етістікті түрі кең тараған. Одан кейінгі кезеңде қолданылу ретіне қарай субстантивті, адъективті, адвербиалды сөйлемдер. ... ... сөз ... сөз ... сөзден құралады. Олардың бәрін ұйымдастырушы нәрсе - бір-бірімен синтаксистік байланысқа түсетін түйіндер. Инофон тіл меңгеруді ең ... бір ... ... ... ... да, ... ... күрделенген субстантивті сөйлемдермен, содан кейін етістікті, яғни екі негізді жай ... ... ... ... жай сөйлем, объектімен күрделенген жайылма жай сөйлемдермен жұмыс істеуді үйренеді. Л. Теньердің ... ... ... ... айтылғандай төрт түрлі типке бөліп, оларға терең талдау жүргізу кез келген ... ... ... ... ... ... өту ... тиімді жеңілдіктер жасайды.
Сөйлемдегі негізгі іс-әрекет етістікпен, актанттармен беріледі. Актанттар етістікті тура немесе жанама түрде толықтырып ... ... ... зат ... ... оның ... ... есімдіктерден жасалады. Сирконстанттар іс-әрекеттерді әртүрлі жағынан пысықтап тұрады да, үстеулерден немесе осы мақсатта жұмсалатын басқа да сөз ... ... ... ... ... негізді сөйлемде етістік басқаларды жан-жағына топтастырып негізгі орталық болып тұрады.
Етістіктер әртүрлі мөлшерде актанттармен байланыса алады. Осыған байланысты ... ... бір ... етістік, екі актантты етістік, үш актантты етістік т.с.с. ажыратылады. Бұл жағдайда актант ұғымы валенттілікпен барабар. ... ... ... болуы вербоцентрлік теориямен байланысты болды. Оны ғылымға алғаш енгізген - ... Ол ... үш ... ... ... 1 - ... актант 2 - тура толықтауыш немесе пассив ... ... ... 3 - ... ...
Біз практикалық маңызды ескере отырып, виртуалды модельді ... ... 6 ... ... ... ... ... актант - кез келген зат есім бірінші атау тұлғада тұрып, құрылымдық-семантикалық жақтан сөйлемнің ... ... ... - ... (N) ... ... 5 ... (О34567) - объектілік актанттар қазақ тіліндегі барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктеріне сәйкес келеді. Нөмірі екінші объект (О2) - ілік ... ... ... ... ... анықтауыштық (А2(О2)) қызмет атқарады да, субъектімен немесе объектімен байланысады.
Сөйлемде етістік барлық актантпен бір мезгілде тіркесіп, қолданыла ... Әр ... ... тіркесе алатын актанттар тізімі болады, алайда ол да бір сөйлемде толық қолданылмауы мүмкін. Сөйлемдегі актанттар айтушының ойын ... ... ... ... амалына байланысты іріктеледі. Мұндай кезде айтылмаған актанттардың орны бос қалады. Мысалы, алу етістігі қашан? (Adv.), қайда? (О5), кіммен? (О7), ... (О6), ... (О4), ... ... беретін сөздермен тіркесе алады. Іс жүзінде алу етістігі 4 актантпен тіркесе алады. Ал Мен кітап алдым деген ... тек ... ... пен (О4) - тура объект қана қолданылған. Бұған қарап, біз алу ... тек екі ... ... ... ... ... жасамаймыз. Бұл жағдайды Л. Теньер еркін валенттілік ... деп ... ... ... ... ... мәнінің негізінде міндетті және қосымша актанттарды анықтайды. Бұл - ... ... ... ... ... ... ... актант қызметінде, кімнен? қайдан? сұрағындағы айтылмаған актант факультативті актант болып отыр. Олай болса, айтушы бос орындарды өз ... орай ... ...
Қазақ тіліндегі етістікті толықтырушы элементтің синтаксистік қызметін бір ғана ... ... ... ... ... бір валентті, субъектілі валентті етістік деп айтуға болады: Бала өседі. Жапырақ сарғаяды. Екі ... ... ... адамның көңіл-күйін, сезімін білдіретін сабақты және салт етістіктер: жақсы көру, сүю, ұнату, сағыну, қорқу, сену т.б. жатады. Үш ... ... ... ... ... тура объектілі валенттілік (О4) пен жанама объектілі валенттілікті (О3) иемденеді.
Тіл меңгеру үрдісіндеетістіктердің актанттарды меңгеруін олардың валенттілігінің селекциялыққасиетін толық ... ... әр ... ... ... ... ... актанттардың сұраулары арқылы енгізіледі. Мысалы, алу - ... нені алу? оқу - кім ... ... нені оқу? ... ... ... етістіктердің актанттардың сұраулары арқылы енгізіледі. Мысалы, алу - кімкімнен/қайдан нені алу? оқу - кім қайда кіммен нені оқу? ... ... ... етістіктердің басым көпшілігі тіркесімділік қабілеті жағынан поливалентті болуға бейім болып тұрады. Сондай-ақ бір етістіктің өзінің қолдану контексіне байланысты өзге ... ... ... ...
Сөйлемдегі сирконстанттардың саны әртүрлі немесе мүлде болмауы да ... ... ... ... ... ... ... Мезгіл, себеп сирконстанттар актанттар мен етістіктің алдында, мекен, сын-қимыл, мөлшер, топтау, мақсат сирконстанттар субъекті мен актанттардан ... ... ... ... мүмкін.
Кез келген субстантивті түйін етістікпен синтаксистік байланысқа түспеген жағдайда субстантивті ... ... ... [1, 192 б.]. ... ... ... ... заттанып барып атау тұлғалы мағынаны білдіреді. Тіл меңгерудің алғашқы кезеңін S=N, S= A1N, S= A2(O2)N ... ... ... ... ... ... (Кітап. Сүйкімді қыз.) мен хабар беру мақсатындағы (Қызық оқиға.) атаулы сөйлемдерден бастағанды жөн көреміз.
Адъективті ... - ... ... ... ... Бұл ... ... компоненті болмайды. Басыңқы сын есімнен болса, бағыныңқы үстеуден болады: Өте жақсы. Керемет сұлу! Балаша пәк. Өте көңілді. ... сын есім ... ... атқарып тұр. Адъективті сөйлемдер, әрине, толық аяқталмаған немесе ... ... ... ... ... ... мүмкін. Оның толық мағынасы контексте анықталып отырады. Ең ... ... ... ... отырған коммуниканттар толығымен түсіне алады. Бұл сөйлемдер анонтивте айтылған нәрсенің анықтаушы сөйлем қызметін атқарады.
- Ол ... ... ... ... ... - ... түйіннен жасалған сөйлем. Адвербиалды түйінде басыңқы сыңар да, бағыныңқы ... да ... бола ... Бұл ... ... ... әсіресе, қимыл-сын үстеулер болады да, бағыныңқы сыңарда оның мәнін толықтыра, аша түсу үшін ... ... ... ... ... ... ... тез. Орасан зор. Соншама ақырын. Әдейі астыртын. Ерекше жылдам т.с.с.
Қазақ тілін екінші тіл ... ... ... біз ... ... ... яғни сөйлем құрылымын виртуалды модельдердің көмегімен үйретудің қадамдық алгоритмін төмендегідей құрамыз. Алайда бұл материалды беруде қатып қалған қағида жоқ. ... ... ... қозғалмалы болғандықтан, оны түрліше логикалық дамуын ескере отыра өзгертіп, оқу мақсатына орай ... ... да ...
Кез келген коммуникативтік қарым-қатынас жасаушы өз ойын тиянақты жеткізуде қолданатын құралы - сөйлем. Ол ... акт ... ... ... ... сол ... ... сөйлеу үшін сөйлем компоненттерінің байланыс жүйелерін нақты білуі тиіс. Алгоритмдік әдіс бойынша сөйлем құраушы ... ... өзі ... ... ... екінші бір элементпен құраған түйіндерін жалпы сөйлем құрау үрдісінің реті ескеріле отырып ... ... ... ... ... жай ... құрылымы, ондағы сөйлем құраушы түйіндердің типтері, сөйлем құрамындағы орны мен қызметі тіл меңгерушінің коммуникативтік қарым-қатынасқа түскенде сөйлемдерді еркін ... ... ... ... өз ойын ұғынықты дәрежеде жеткізе алуына көмектеседі.
Кез келген шет ... ... ... оның сөздік қорын меңгерудің қиын емес екендігін аңғаруға ... және ... көбі ... ... ... ... қорқады да. Алайда жаңа тіл меңгерушіге ең қиын соғатын нәрсе - сол тілдің ... және ... ... ... ... ... Тіл ... көмектесетін - нәрсе тіл құрылымының негізгі ұстанымдарын түсіну [13, 5 ... ... ... жаңа сөз белгілі бір коммуникативтік міндетті шешуге қабілетті синткасема ретінде меңгеріледі. ... ... ... ең ... (N) сөз (S) ... тең дәрежеде. Мұндағы N - зат есімнен немесе жіктеу есімдігінен болған, бір сөзден тұратын субстантивті ... ... әрі бір ... ... ... сөйлем (А) анықтауышпен күрделеніп, S = А1N ... S = ... ... ... ... Мұндағы (А) анықтауыш: сын есімнен, есептік және реттік сан есімнен ... ... ... ... ілік ... тұлғалы зат есім және жіктеу есімдігінен болған (А2(О2)) меншікті анықтауыш.
Жай сөйлем құрылымын меңгеруге арналған негізгі алгоритмдік жүйе ... ... ... әр қадам арнайы жаттығулармен бекітіледі. Негізгі алгоритмдік жүйенің келесі қадамы екі негізді жай сөйлемдерді: баяндауышы есім сөзден болған, одан ... ... ... ... жай ... ... ... Баяндауышы есім сөзден болған жай сөйлемдер төмендегідей алгоритмдік жүйемен беріледі:
1) NV модельді жалаң сөйлем, сөйлемнің N - ... ... ... V - ... зат ... ... ... Бұл - кітап. Бұл - студент. Бұл - ... ... ... N ... ... N - ... ... есімдігінен, зат есімнен, V - предикаты сын есім + зат есімнен немесе тәуелдеулі зат ... ... ... Бұл - ... ... Бұл - ... досым, Асан - менің мұғалімім.
3) сөйлемнің N - ... ... ... ... зат ... ілік ... + зат ... V - предикаты зат есім, сын есімнен болған сөйлемдер: Мен студентпін. Менің әкем инженер. Менің отбасым үлкен. ... атым ... ... ... ... Виртуалды стеммасы: N N, А2(О2) N N, А2(О2) N А1; 4) сөйлемнің N - ... ... ... ... адам ... мен ... туыс ... V - предикаты шығыс септігіндегі ел, жер, қала атауларын білдіретін жалқы есімдерден болған сөйлемдер: Мен ... ... ... ... Қазақстаннан. Виртуалды стеммасы: N О6, А2(О2) N О6;
5)сөйлемнің N - ... ... ... ... адам ... мен тәуелдеулі туыс атаулары немесе менің жасым, сенің жасың ... ... ... V - ... бесінші объекті жалғауын қабылдаған сан есімдер немесе зат есімдерден болған сөйлемдер ... Пак Шин Е ... ... ... ... ... ... Мен жиырма бес жастамын.
6) келесі қадамда баяндауышы етістіктерден болған жай сөйлемдермен жұмыс істелінеді. ... ... ... ... шақ ... ... басталады да, оның сөйлемнің Adv. пысықтауыш мүшесімен қабыса байланысу ерекшелігі түсіндіріліп, виртуалды моделі беріледі. ... ... жай ... ... ... ең ... мәселе етістіктің объектілерді меңгеру алгоритмі болып табылады. Сөйлемнің объектілерінің берілу тәртібі: О5 - алгоритмі; О4 - ... О3 - ... О6 - ... О7 - алгоритмі. Әр объектіні ұсыну барысында оның анықтауыш ... ... ... мүшесі мен субъектінің анықтауыш мүшесі ұқсас екені ескеріледі) бірге жай сөйлемнің толық виртуалды стеммасы қоса беріліп отырады. ... ... тіл ... тек қана ... ... ... грамматикалық материалдар мен оның мағыналары қамтылды. Инофонның тіл меңгеруі үшін ... ... ... сөйлемнің құрылымын бірқалыпқа түсірілген виртуалды модельдер бойынша, ондағы сөйлем құрастырушы әрбір түйіндерді жеке-жеке ... ... ... ... ... беру ... Сөйлемнің әрбір жаңа элементі сөйлемнің жалпы құрылымы негізінде алгоритмдеу әдісімен меңгеріледі.
Жұмыстың нәтижелері инофонның қазақ тілін меңгеруінің бастапқы кезеңін жеңілдетіп, ... ... ... ... ... ... база ретінде қалыптасып, кейінгі кезеңдерінде тілді одан әрі ... ... ... ... алады. Сондай-ақ Н. Хомскийдің туындаушы грамматика, трансформациялық грамматика және Л. Теньердің құрылымдық синтаксис теориялары негізінде жасалған, бірқалыпқа түсірілген ... тілі жай ... ... интегралды стеммасы және бұл құрылымдарға жүргізілген синтаксистік талдау алгоритмдері тіл ... ... ... ... ... міндеттерді шешуге, соның ішінде орта және жоғарғы оқу орындарында қазақ ... ... тіл ... шет тілі ... және ... меңгеруде, оқу, қашықтықта оқыту бағдарламаларын, оқу құралдарын жасауда пайдалануға болады.
2 Қазіргі қазақ тіліндегі атаулы сөйлемдер
2.1 Атаулы сөйлем. Оның ... ... ... ... ... ... ғана жасалып, заттың, құбылыстың атын білідіреді. Атаулы сөйлемде ешқашан да баяндауыш болмайды. Егер атаулы сөйлемге баяндауышты ... ... ол ... сөйлем болудан қалады. Атаулы сөйлемде тұрлаусыз мүшелер, оның ішінде әсіресе анықтауыш кездесіп отырады. Ол атаулы сөйлемдегі ойды ісерлендіре, суреттей түседі. ... ... ... ... адам ... мен табиғат бейнесін суреттегенде жиі қолданылады.
Атаулы сөйлемді оқушыларға танытқанда, алдымен оның ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеуге де болады; керісінше, алдымен мысалға сөйлемдер ... ... ... күз. ... ... ... ... түн. Брянскінің ти түмсығы өтпейтін орманы. Алғын ақырын-ақырын басып келе жатқан жас барлаушы. ... ... ... ... фриц тағы .с.с) ... ... фактілерді талдап алып, солардың негізінде оның өзіндік белгілерін, анықмамасын танытуға да ... ... ... қайсысын таңдаса да мұғалімнің еркі.
Оқушыларға атаулы сөйлемнен берік дағды беру үшін ... ... ... ... ... атаулы сөйлемдерді табу; адам портретін жасауда, табиғат көрінісін суреттеуде қолданылған атаулы сөйлемдерді оқыған шығармадан теріп жазу; ойдан ... ... ... ... ... жазу; атаулысөйлемнің құрылысын схемамен көрсету; атаулы сөйлемдерді ендіріп шығарма жазу.
Сол сияқты жазушы
Атаулы сөйлемнің өзіндік белгілері: (сурет 2)
* ... ... ... ... ... қана ... ... сөйлем мезгілді, мекенді және заттың, құбылыстың атын білдіреді.
* ... ... ... ... ықшамдылық, көркемділік нәр береді, сондықтан табиғатты, адам келбетін немесе басқа бір ... ... ... ... ... сөйлемді жиі қолданады.
Атаулы сөйлемге мына анықтама лайық:
Тұрлаулы мүшеден бастауышы ғана бар заттың, құбылыстың атын ... жай ... ... ... ... дейміз.
Атаулы сөйлемді оқушыларға танытқанда, алдымен оның өзіныңөзіндік белгілерін түсіндіріп алып, оларды тілдін фактілермен дәлелдеуге де болады; керісінше, ... ... ... ... ... ... күз. Көзге түртсе көрінбейтін қараңғы түн. Брянскінің ти түмсығы өтпейтін орманы. Алғын ақырын-ақырын басып келе жатқан жас барлаушы. Арқасында ... ... ... фриц тағы .с.с) ... тілдік фактілерді талдап алып, солардың негізінде оның өзіндік белгілерін, анықмамасын танытуға да ... ... ... ... ... да ... еркі.
Сурет 2. Атаулы сөйлем түсінігі және оның өзіндік белгілері
Оқушыларға атаулы ... ... ... беру үшін ... ... ... ... текстен атаулы сөйлемдерді табу; адам портретін жасауда, табиғат көрінісін суреттеуде қолданылған атаулы ... ... ... ... ... ... табиғат көрінісін суреттейтін атаулы сөйлемдер жазу; атаулысөйлемнің құрылысын схемамен көрсету; ... ... ... ... жазу.
Бастауыш - баяндауыш болып қатысқан мүшелері бар сөйлемдер осы құрылысына сай екі негізді сөйлем деп ... ... ... бір ... сөйлем деп аталатындар бар. Солардың бір түрі - ... ... Бұл ... ... ... ... ... өзара қатынасқа түскен мүшелер жоқ. Сөйлемнің құрамында атау ... ... ... ... мүше ... Жаз, Тымырсық ыстық. Атау сөз сөйлемде негізгі, тірек мүше болады. Осы негізгі мүше кұбылыстың, ... ... ... ... ... ... болады. Негізгі мүше ретінде зат есім, есімше (-ған, -ген, -қан, -кен, -тын, -тін формалары), тұйық рай тұлғалы ... ... ... ... осы ... ... бағыныңқылық қатынаста тұратын басқа мүшелер де кіреді: Жаздың ыстығы-ай! Күтпеген жерден жолығуы-ай!
Атаулы сөйлемнің негізгі мүшесі ... сын ... ... ... олар ... ... Осылай болғандықтан олар септік тұлғаға ие бола алады. Негізгі мүше көбіне атау тұлғада тұрады, бірақ сын есім, тұйық егістік негізгі мүше ... ... ... ... ... та ... ... Жаздың ыстығын! Күтпеген жерден келуін!
Атаулы сөйлемдерде бастауыш-баяндауыш болып құралатын предикативтік катынас болмағанмен, предикативтіктің өзі бар. Бұл ... де ... ... ... ол ойды болмысқа шақ, жақ тұрғысынан катыстырып білдіреді. Атаулы сөйлемдерге ... ... ... ... -- ... ... Сөйлемге тән интонация алып, атаулы сөйлем дара тиянакты форма алады. Шақтық мағынасы мағына жағынан жуық ... ... ... ... ... келе ... едім, алдымнан шыға келгені!
Мұнымен катар атаулы сөйлем негізгі мүшесіне еді көмекші етістігін үстеп, шақтық мағынаға өз алдына ие ... да бар: Жаз ... ... ... коммуникативтік мақсаттың қажетімен калыптаскан. Бұл сөйлемдер теніректі, жағдайды үнемді жолмен суреттеу үшін және пікірді ... етіп ... ... ... жұмсалады.
Жұмсалуына қарай атаулы сөйлемдерді үш топқа бөлуге болады:
1. Бейнелеу мағыналы атаулы сөйлемдер. Түн. Шалқыған-ай.
2. ... ... ... ...
3. ... ... ... атаулы сөйлемдер. Қаңғыған неме! Өркенің өскір!
Атаулы сөйлемдер мен екі бас мүшелі сөйлемдер функция жағынан да, ... ... да ... байланысты. Функция жағынан байланысты дейтініміз -- ... , ... мен екі бас ... сөйлемдер мағына жағынан бірдей болып келе береді, бірақ ... ... ... аталғандай қызмет ерекшелігі болады: Мезгіл жаз еді. Ай жарқырап ... -- Жаз. ... ай. ... ... да ... дейтініміз -- көп жағдайда бұл екі структуралық түрдегі сөйлемдерді бір түрден екінші түрге ауыстырып, кұрылысын өзгертуге келеді: Жаз ... -- ... ... ... ... ... -- жайылуы, кеңеюі, морфологиялық тұрпаты -- негізгі мүшенің қай сөз табынан болуына, қай формадағы сөз ... ... ... шыға ... ... ... Сондықтан атаулы сөйлемдерді біз негізгі мүшенің, грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... мүшесі атау тұлғалы зат есімнен болған атаулы сөйлем,
негізгі мүшесі сын есімнен болған атаулы сөйлем, ... ... -ған, -ген, -тын, -тін ... ... ... ... сөйлем,
негізгі мүшесі тұйық етістіктен болған атаулы сөйлем,
негізгі мүшесі табыс септіктегі сөзден (зат, сын есім, ... ... ... ... ... ... мүшесі атау тұлғалы зат есімнен болған атаулы сөйлемдер оқиғаны, бейнені қысқа, панорамды етіп хабарлау үшін жұмсалатыны ілгеріде айтылды.
Соғыс басталар жыл, ... ... ... ... (С. ... ... ... жолға шыға алмай отырмыз.
Сонымен бірге бүл атаулы сөйлемдер ... ... ... атау үшін де ... күлкісі-ай! (Б. М.). Шіркін, осы ауылдыңжастары-ай! Ойын-сауық десе ... ... (С. ... ... мүшесі сын есімнен болған атаулы сөйлемдер субъектіге тән сын, ... ... ... үшін ... ... Ту, ... даланың! -- деді Әдиев (С. Мұрат.). Тіліңмен орақ орғышың-ай сенің! (Ж. Е.).
Негізгі мүше ... сын есім ... ... тұрады. Бұл -- оның субъектілік мағыналы сөзбен (анықтауышпен) байланысуы үшін туған жағдай: ... ... ... ... ... -ғыр, -гір, -қыр, -кір ... ... жасалған сын есімнен болған атаулы сөйлемдер тілеу, сөгіс білдіру амалы болып жұмсалады. Оқымай кеткір! Көзі ашық қой, жөн ... ғой ... ... табанына салып бермек (Б. М.).
Негізгі мүшесі -ған, -ген, -щан, -кен, -тын, -тін ... ... ... ... ... ... туралы пікірді эмоциямен білдіру үшін жұмсалады.
Қүні бойы сарылып үйде ... Жай ... ... ... ... (Б. ... сағына беретінің-ай (Б. М.). Тоба-ай, сенің түсінбейтінің-ай (Б. М.).
Атаулы сөйлем құрайтын есімшелердің түр-түрінін ... ... ... ... мағынасына байланысты.
Негізгі мүшесі тұйық етістіктен болған атаулы сөйлемдер іс-қимылды эмоциямен білдіру үшін жұмсалады.
Тіпа, мынаның шешенсіп сөйлеуі-ай! (Б. М.).
Негізгі мүшесі табыс ... ... (зат ... сын ... есімше) болған атаулы сөйлемдер де пікірді эмоциямен білдіреді. Мына жердің тауын-ай! Жүктің ауырын! Мүләйімсуін! Балаларға ... ... ... ... (М. ... ... атау ... сөзден болған атаулы сөйлем мен табыс септіктегі сөзден болған атаулы сөйлемдердіқ жасалауында үлкен алшақтық жоқ. ... ... -- ... ... ... Бұл ... ... негізгі мүшесі кейде -шы, -ші жұрнағын үстеген күйде жұмсалады. Сұрының жаманыншы!(І.Ж.).
Атаулы сөйлемнің мүшесінің ... -шы, -ші ... ... оның ... ұқсас формаларға еліктеуінен (аналогия заңы) болған.[91-94-б]
Атаулы сөйлемнің өзіндік бес ерекшеліктері
Сурет 3. Атаулы сөйлемнің өзіндік ерекшеліктері
Құрылысы жағынан тұрлаулы мүшеге ... ... ... ... ... болмысты тек атап қана көрсетіп, ол туралы баяндамайтын, өзіне тән айырым интонациясы бар жай ... ... ... ... ... 131-б.] ... Шілде. Жұма күні. Бүгін патша мұрагері келетін күн.Бұл анықтама қазақ тіл білімінде атаулы сөйлемге берілген басты сипаттама болып табылады. ... ... ... ... ... шығу ... яғни ... жағынан алғаш пайда болған сөйлемдер қатарына жатады. Сол себепті де бұл сөйлем мифологиялық объектің ... ... ... ... ... ... сондай-ақ сөйлем мүшелері айқындалып, көбейе бастаған кезде де бір-бірінен ажырамаған. Бұны біз ... ... деп ... ... ... ерекшелігі атаулы сөйлем басқа да жай сөйлемдермен салыстырғанда ешқайсысына ұқсамайды. Нақтырақ айтсақ, оның мағыналық, әрі ... ... ... Мәселен:
а) аталған сөйлем тұрлаулы мүшелерге талданбайды, яғни сөйлемге тірек мүше ... ... ... я ... деп дөп басып айтуға келмейді. Дегенмен атау септігінде ... зат ... ... онда сөзді бастауыш ыңғайындағы тұрлаулы мүше дегендей пікірлер де жоқ ... ... ол тек ... ... ... айтылып жүр.
ә) ең бастысы баяндау қасиеті болмайды. Солай бола тұрса да, сөйлемге сәйкес белгілері жетерлік. Олар:
* интонация,
* оқиғаның,
* құбылыстың шындыққа, ... ... ... ... ... болу үшін мынадай шарттар бар:
* Сөздің не сөз тіркесінің сөз болып отырған оқиғаға, шындық болмысқа қатысы болуы ... ... ... атаулы емес сөйлеммен сабақтас болуы керек;
* Бір негізді сөйлем болуы тиіс;
* Арнаулы коммуникативтік мақсаты ... ... сөз бен ... ... ... ... ... бір сөзден тұратын атаулы сөйлемге қарағанда ой күрделірек болады. Ал сөз ... ... ... сөйлемде бейнелік әсер күшті болады. Бұл төртінші ерекшелігі. Мысалы:
Наурыз.
Наурыз айы.
Наурыз айының басы.
Наурыз айының мерекеге толы бас ... ... ... сөйлемнің бір негізді болып келуі. Бұл сөйлемдер арасында сирек құбылыс, өйткені басқа сөйлемдер көбінесе екі негізді ... ...
2.2 ... тілі ... ... атаулы сөйлемнің жасалуы
Ойды білдірмей, тек соған байланысты заттың, құбылыстың, мезгілдің мерекенің, мекеннің аты аталып көрсетілгендей жай ... ... ... ... ... ... ... сөйлем жеке дара қолданылатындықтан; шартты түрде сөйлем деп ... Оның мәні тек ... ... ... ... арқылы түсініледі. Атаулы сөйлем өз ішінде сөйлем мүшелеріне жіктелмейді. Мысалы: Кеш. Ымырт жабылған кез... Көкшетау маңы. ... ... сұлы ... қасы. Көлшүмектің жағасындағы көк ала қамыс, судыр құрақтар -- айнаның жиегіне салынған әдемі өрнек сияқты (С. Сейфуллин) ... ... 4 ... ... (1 -- 2 -- сөйлемдер: кеш және ымырт жабылған кез) және ... (3 -- 4 -- ... ... маңы және ... ... ... атап қана тұр. ... келесі сөйлемге мезгілдік, мекендік жағынан кіріспе ретінде жұмсалып тұр. Осы мысалдан ... ... ... бір ... де, ... ... де ... береді.
Бір негізді сөйлемдердің бір түрі - атаулы сөйлемдер. Бұл сөйлемдердің құрамында бастауыш, баяндауыш болып өзара ... ... ... болмайды.
Жалпы атаулы сөйлемнің жасалуы жайлы сөз қозғалғанда, оның тірек мүшесіне басты ... ... жөн. Сол ... де ... ... ... сөз қай сөз ... болатындығын анықтау керек.
1. Атаулы сөйлемге тірек мүше болатын сөз көбінесе зат есімнен ... ... ... атау ... зат ... ... ... құра алмайды. Мекен, мезгіл, табиғат болмысы, бұйым атаулары атаулы сөйлем жасауға ... ... ... Хазірет мешіті. Видеозал. Толқыған көңіл. Мүминдер. Бұл мысалдар арқылы конкретті зат атаулары қолданылатынын көре аламыз.
2. Атаулы ... ... сөзі ... ... ... тіркескен көмекші есімнен де болады. Бұл сөйлемдерде көбінесе бүтіннің бөлшегі ғана көрсетіледі. Мысалы: Май айы. Таң ... Ауыл Нұра ... Осы ... ... ... белгілі бір мезгілдің жуық шамасын ғана білдіреді.
3. деген белгісіздік есімдігінен де, матасу арқылы атаулы сөйлем жасалады. ... ... айы еді. Күн әлі ... ... күндердің бірі.
4. ,- деп [2; 133-б.], мынадай мысалдар келтірген: Қыстыгүні. Сақылдаған сары аяз. Бес төсектің иелері бәріміз де қазір үйдеміз.
Сонымен, ... ... ... ... ... үшін, негізінен басшылыққа алатын оқулығымыз академиялық грамматиканы баса ... ... ... ... ... жасалу жолдарынан басқа да жасалу жолы бар ... ... да бар. ... ... ... ... ... жасалу жолдары.
Р.Әміров: ,- дей келе [3; 98-б.], оларды былай бөледі:
1. негізгі ... атау ... зат ... ... ... ... негізгі мүшесі сын есімнен болған атаулы сөйлем;
3. негізгі мүшесі - ған, -ген, -тын, -тін ... ... ... ... сөйлем;
4. негізгі мүшесі тұйық етістіктен болған атаулы сөйлем;
5. негізгі мүшесі табыс септіктегі сөзден (зат, сын есім, есімше, тұйық етістік) болған ... ... 4. ... сөйлемдерді негізгі мүшенің грамматикалық түр-тұрпатына қарай топтастыру
Бұлай ... ... ... ... ... атау негізінде жұмсалған тірек мүше болуы. Келтірген топшалаудың қай-қайсысын алсақ та, осы заңдылыққа сүйенген. ... бас мүше ... ... ... ... тұрып, бірақ тірек мүшеге бағыныңқылық қатынаста тұратын сөздер де қолданылады. Мысалы, Жаздың ыстығы-ай! Күтпеген жерде жолығуы-ай!
Жоғарыда келтірілген жасалу жолдарын саралайтын ... ... ... бір ... ие. ... атау ... зат есімнен жасалған сөйлем өн бойында оқиғаны, бейнені қысқа, панорамды етіп хабарлауды мақсат етеді. Мысалы, Соғыс басталар жыл, ... ... ... ... ... ... ... құбылысты эмоциялы атау үшін қолданылады. Мысалы, Шіркін, осы ауылдың жастары-ай! Ойын-сауық десе жанып ... ... ... ... ... сын ... жасалған атаулы сөйлемдер субъектіге тән сын, сапаны эмоция арқылы білдіру үшін ... ... ... ... ... ... топқа бөлуге болады:
* Негізгі мүшедегі сын есім тәуелдік формада жұмсалып, оның субъектілі мағыналы сөзбен, ... ... ілік ... ... ... ... ... үшін қолданылады. Мысалы, Менің оқығаным-ай! Сенің келгішің-ай!
* ... ... - ғыр, -гір, -қыр, -кір ... ... ... ... ... Мысалы, Қыз болмай кеткір. Көзі жаңа ашылса да, жылтырға құмар.
Атау сөйлемдерде предикативтілік қатынас болмағанмен, предикативтіктің өзі болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... шақ,жақ тұрғысынан қатыстырып білдіреді. Атаулы сөйлемдерге сөйлемге синтаксистік форма беретін-интонация, контекст: қыстың ұзақ ... ... ... ішінде жел гулдеп соғып, ақ боран ұйытқып ойнап тұр (М.Ә.).
Жұмсалуына қарай атаулы сөйлемдерді үшке бөлуге болады: ... 5. ... ... ... ... жіктелуі
Бұндай сөйлемдер тілеу, сөгіс мәнді білдіру амалдары екенін автор орынды ескертеді. Себебі Р.Әміровте атаулы сөйлемдерді ... ... үш ... ... ... ... (Түн. ... эмоциялы мағыналы (Келуін!);
+ тілеу, сөгіс мәнді (Өркенің өскір, алтыным! Желкең қиылғыр!)
Атаулы сөйлемдерді негізі мүшенің грамматикалық түр-тұрпатына қарай:
* Негізгі ... атау ... зат ... ... атаулы сөйлемдер оқиғаны, бейнені қысқа етіп хабарлау үшін жұмсалады.
Айсыз ашық аспан. Жұлдыздар сайрап тұр. Үркер төбеден ауып кетті. Тымырсық аяздағы ... ... ... Жақып күндегі әдетімен колхоз ауылын аралап келеді (Ғ. Мұст.).
* Негізгі мүше сын ... ... ... ... субъектіге тән сын, сапаны білдіру үшін жұмсалады.
* Қайран менің, ақ жеңешем-ай! (Қ.Ж.).
* Негізгі мүшесі -ғар, -гір, -қыр, -кір ... ... ... сын сөйлемнен болған атаулы сөйлемдер тілеу, сөгіс білдіру амалы болып жұмсалады.
Ол бүгін де бір арқа ... есік ... жыға ... , ... ... мүшесі -ған, -ген, -қан, -кен, -тын, тін тұлғалы есімшеден болған атаулы сөйлемдер іс-әрекет туралы пікірді эмоциямен білдіру үшін жұмсалады. ... ... ... ... ... Текстен атаулы сөйлемдерді тауып, өзіндік мағыналық, грамматикалық белгілері мен стильдік мәнін айтыңдар; ... ... (не ... ... айтылмаған толымсыз сөйлем түрлерін тауып, олардың атаулы сөйлемге ұқсастығы бары-жоғаын айқындандар.
Түн. Көзге түртсе көрінбейтін қараңғы(С.М.). ... ... ... көш. ... ... Көш еру боп, ... соң ... енді жай-жапсарды қайта сұрады (С.См.).
Күй күңіреніп кетті. Ақ сақалға кесек-кесек жас тамшылайды. Қос тамшы жас, қасірет жасы. Ер ... ... ... Тастай қараңғы. Қар сабалап жауып, жел ышқынып соғып тұр екен (Ә.Н.) жат жер. Қылшылдаған қыс. Қатпар-қатпар қарлы таулар. Қалың түскен қар ... ... ... ... ... жүзі батпайды-ау, батпайды-ау. (Ә.Н.)
2. анадан туғалы теңізге иек асып келеді. ... ... ... үйге ... ... ... ... киді (Ә.Н.). Түнімен үлкен үйде Қазыбек бидің әңгімесін тыңдап еді ... ... ... ... сар ... келеді (С.С.). қара жерге маңдайын ұрғылай берді. Бір кезде тау құлағандай үстінене езіп, бара ... ауыр ... ... ... Түн ұйқысы қатты. Демалуға жатқан шырт ұйқыда. Жұлдызы бүркек дапаның көзге түртсе ... ... ... ... ... ... ... бейқам қос беймарал ұйқы үстінде (С.С.).
Іс-әрекет жайлы пікірді эмоциямен ... ... ... ... ... ... ...
* Тірек мүшесі - ған, -ген, -тын, -тін тұлғалы есімшеден болған атаулы сөйлемдер ... ... ... Күні бойы ... үйде ... Жай ... гой, ... жазып отырады.
* Дәл сондай мақсатта тұйық етістіктен де болады. Мысалы, Бастықсымақтың менменсіп кетуі-ай!
* Зат есім, сын есім, есімшенің табыс ... ... ... жасалады. Мысалы, Мына жердің тауын-ай! Жүктің ауырын! Мүләйімсуін! Балаларға қорған болып, кісімсіп тұрғанын (М.Әуезов).
Жоғарыда аталған материалдарды ... ... ... бар ... ... Дегенмен бұл сөйлемдер әлі де өз орнына ие бола ... жүр. ... ... ... ... ... т.б.
Ғалым Ж.Ибраимова атты авторефератында Р.Әмірдің ,- деген пікірі мен мысалдарын келтіреді (Жаздың ыстығы-ай! Күтпеген жерден жолығуы-ай!). Осы ... ... ... ... ... ... ... субъект-предикаттық қатынас болса, ол неге атаулы сөйлем болатындығын зерттейді. Мәселен, сияқты сөйлемдерді семантикалық жағынан субъект пен оның ... ... ... ... ... ... ... тең түсетіндігін де айтады. Сондықтан бұндай генитивтерді атаулы ... ... ... ... ... жақсыз сөйлемдер қатарында қарастырғаны жөн деп санайды. Мысалы: Күн суық. - күннің суығын-ай! Ойламаған жерден жел тұрды. - ... ... жел ... ... ... ... ... мүшесі - ған, -ген, -тын, -тін ... ... ... ... байланысты құрылымдар атаулы сөйлемдер болатындығына күмән туындайды.
2.3 Қазіргі қазақ тіліндегі атаулы сөйлемдердің мағыналық-құрылымдық негізі
Бір ... ... ... ... ... ... әр ... синтаксистік құбылысты бір қатарға біріктіріп, зерттеушілердің "мағына" терминін әртүрлі түсінуіне байланысты ... ... Бір ... ... ... ... ең алғашқы ғылыми классификациясын жасаған А.А. Шахматов болды. Класссификацияның негізіне екі түрлі ... ... ... екі ... сөйлемнің тұрлаулы мүшелерінің қызметін ұйымдастырушының синтаксистік қызметінің ұқсастығы және ұйымдастырушының морфологиялық құрылымының тәсілі (қабілеті). А.А.Шахматовтың классификациясын қазіргі ... ... ... да, ... көптігіне байланысты негізгі нысана етіп алады. Ғалымдар бұл ... ішкі ... ... ... ... критерий бірлігі негізге алынбаған[1,19]-деп көрсетеді.
Орыс ғалымы А.М. Пешковский атаулы сөйлемдерге тек ... ... ... ... ... ... беретін бір құрамды есімді конструкцияларды жатқызады. Зерттеушінің пікірінше, тек тұрмыстық мағына "атау септігіне жеке ой, жеке пікір мағынасын бере алады[2,26]-" ... ... ... Ф.К. ... ... ... ... деп тек тұрмыстық емес, әртүрлі мағына- грамматикалық қызмет атқаратын, тұрлаулы мүшесі атау септігінде тұрған барлық бір құрамды сөйлемдерді айтамыз.
Бір ... ... ... құрылымның атаулы қатарының көлемінің шектелуі зерттеушілерді есімді бір құрамды сөйлемдердің ... ... ... грамматикалық айырмашылықтар жоқ деуге дейін барады. Кейбір зерттеушілер грамматикалық негізде классификация мүмкін емес[3,21] - дейді. ... В.П. ... ... ... сөйлемнің логика- мағыналық белгісі негізге алынады. Мұнда бір құрамды есімді құрылымды білдіретін ойына қарай пікірді білдіретін ... және ... ... алмайтын сөйлем деп бөледі. В.П.Шутов сұраулы сөйлем және болжалды сөйлемдерге болжал мәнді модаль сөздермен берілетін бір құрамды сөйлемдерді бір түр ... ... ... ... ... ... ... модаль сөздер атаулы сөйлем құрылымының бөлігі ретінде бағаланады[4,56].
Б.П. Ардентов атаулы сөйлемдерді тілдік қызметі бойынша екі түрге ...
1) ... ... ... ... ... өзін-өзі тану қызметін атқаратын сөйлемдер. Бұл екі топтағы сөйлемдер ... ... ... ... ... ... бейімдігін байқатады, егер сөйлеу деңгейінде тікелей пікір алмасу мақсатына қызмет етсе, басқаларға берілетін хабар айтушының өзі үшін арналған, тілдік ... олар ... ... қолданылады. Тілде олар бірдей, олардың бірдей хабарлау ... ... іске ... ... ... мен ... ... арасындағы қатынас әртүрлі қалыптасқан[5,36].
Атаулы сөйлемдерді мағынасына қарай ... ... ... ... бір ... ... ... грамматикалық (модальділік) мағынасына қарай, екінші біреулер бір құрамды есімді сөйлемдерді ұйымдастырушы бас мүшеге байланысты бөледі:
Модальділік ... ... бір ... ... ... ... Интоннация арқылы атаулы сөйлемдер екі түрлі модальдік мағына береді: Шындық фактының модальділігі және қатынастың ... ... ... ... ... ... мүшесі) ұйымдастырушысына байланысты П.А. Лекант номинативті және генетивті деп бөледі[6,28].
Бір ... ... ... ... ... ... ... мағыналық - грамматикалық, құрылымдық сипаттамасы бұл ... ... ... ... ... ... түсінік бере алмады. Олай болса жоғарыда көрсетілген бір жақтылықты болдырмау үшін, бір ... ... ... әр ... ... құрылымдық, мағыналық негіздері ескерілуі тиіс. Бұдан басқа, ол зат ... атау ... ... ... - ... ... ... зерттеу объектісін толық көлемде қамтуы тиіс.
Бір құрамды есімді сөйлемдерді грамматикалық жағынан топтау тәжірбиесіне сүйенсек, оларға ... ... ... сипаттамасы бұл күрделі синтаксистік құбылыстың табиғатын толық таныта алмады. Бір құрамды есімді сөйлемдерді әр түрлі деңгейде ... оның ... ... ... ... ... Бұдан басқа, ол зат есімнің атау септігі орындайтын құрылымдық-ұйымдастырушы қызметпен шектелмей, зерттеу нысанын толық көлемде қамтуы қажет. Сондықтан қазақ тіліндегі бір ... ... ... атаулы және вокатив сөйлемдер деп екіге бөліп қарастырамыз.
Түркі тілдерін тарихи-салыстырмалы тұрғыда зерттеуші ғалымдардың қайсысы да түркі тілінде есімді (номинативті) сөйлемдер ... ... ... ... ... ... сөйлемдер қалыптасқан құбылыс ретінде қолданылатын көне түркі жазба ескерткіштері арқылы ... Осы ... ... бір ... ... үшін де ... әбден болатынын ғалым Е.Ағмановтың мына сөзінен байқауға ... ... ... ... бас ... ... ... жасалады. Атрибуттық амалдағы компонент жеке тұрғанда сөйлемдік мазмұнның өзегі бола алмайды.
Атаулы сөйлем ... ... ... ... көріністердің, заттардың, түсініктердің ішкі маңызына, жалпы көрінісіне лайық баға ... оны атап ... және ... ... ... ... ... қысқаша болған информацияны құруды көздейді. Атаулы сөйлемнің бұл түрінде тілдік жүйедегі элементтерді үнемдеп қолдану ерекшелігі көрінеді. Екіншіден, суреттеліп отырған ... ... ... ішкі ... әсер ... ... елестер түзейді. Осыған байланысты сөйлемдік мазмұн автордың субъективті сипаттауынан тұрады және олардың шындық екендігін қамтиды. ... ... ... ... ... ... ... оқиғаны және жаратылыс көріністерінің атауын белгілеп, оларды сипаттап көрсететін бір ... ... бір ... ... да оның мағынасы белгі-мәндерден тұрады. Оларды білдіру үшін тілдік жүйедегі элементтердің кез-келгені қатыса бермей, атауы таңдалады.
Атаулы сөйлемдердің құрылымдық негізі көбіне атау ... ... дара зат ... мен зат есімді тіркестер болып келеді. Бұл сөздер сөйлеу ситуациясына ... ... екі бас ... не ... бір бас ... ... ... мағыналық қатынасқа түсіп әрі интонациясы жағынан ұштаса айтылып дербес сөйлем қызметін атқарады. Олардың мазмұны зат, ... ... ... тек ... ... ... ... мәніне негізделеді. Осыған орай, атаулы сөйлемдер мағынасы жағынан оқиға, болмыс туралы баяндауды ... өзге ... ... ... тұрады. Атаулы сөйлемнің предикативтілігі мен модальділігі бірлікте ұштасып, интонациялық-синтаксистік тәсіл аясында айқындалады. Бұл-атау септік тұлғалы зат есім немесе зат есім ... ... ... сөйлеу ситуациясына, басқа сөйлемдер контексіне қарай айрықша синтаксистік қызметте абстракцияланып қолданылу, біртұтас баяндау интонациясымен айтылу өзгешеліктеріне байланысты. Атаулы ... ... ... қазақ тіліндегі деректерге сүйеніп, анықталды.
3 Атаулы сөйледерді оқытудың қазіргі қазақ тіліндегімәселелері мен ... ... ... сөйлемдерді қолданудағы басқа да ғалымдардың пікірлері
Ғалым Ж.Ибраимова атты авторефератында мүшеленбейтін сөйлемдер қатарына атаулы ... ... оған ... талдау жасайды: ,- дей келе[4; 12-б.], мынадай топтарға бөледі:
* қалыпты атаулы сөйлемдер;
* ... ... ... ... ... мен сөз ... Ол өз ... түсінік атаулы;
+ тақырып атаулы деп бөлінеді.
Сурет 6. Атаулы сөйлемдердің саралануы
* Қалыпты ... ... ... ... ... ... - ... 1967 жылы шыққан оқулықтағымен пара-пар.
+ Түсінік атаулы сөйлемнің бір ерекшелігі өзінен кейінгі сөйлемді атап қана қоймай, сонымен ... ... ... ... енгізуімен ерекшеленеді. Бұл сөйлем түрі сонысымен де құнды болып ... ... ... ... ... ... жер бар ма екен?; ... Қайран Шолпан! ... ... ... ... ақын еді. ... ... ... айтылатын болса, қаратпа сөзге де ұқсап кететін жері бар, себебі интонациялық ... ... ... ... ... ... ... не оқырманды мәтін мазмұнымен таныстыру үшін қолданылады деуге ... ... ... ... ақпараттық жүк көтеретін сөйлем болып келеді. Мысалы: Қаңғыбас балалар... Оларды ... кім ... ... Онымен күресудің жолы қайсысы?
Жоғарыда көрсетілген атаулы сөйлемді топтау түрі соңғы жылдардың үлесіне тиген зерттеу жұмыстары негізінде ... ... Ал ... ... көрген пікірлер де жоқ емес.
,- дейді М.Хасенов [5;90-б.]. Сондай-ақ аталған сөйлемге арқау болатын предикаттық негіздерді:
o әрдайым атау септігіндегі (кейде өздігінен ... ... ... ... ... ... ... атаулы сөйлем жасай алмайтын) зат есімдер. Мысалы, Бұйрат. Май ... ... ... ... ... ... ... тұратын көмекші есімдер. Мысалы, Таң алды. Мамыр ... ...
o өзін ... ... не ... ... тұрып, тәуелдік формада қолданылатын белгісіздік есімдігі. Мысалы, Соғыстан кейінгі жылдардың бірі;
o Мезгіл мәнді үстеу, ... сөз ... деп ... ... ... ... ... белгілі бір жанды не жансыз заттың бар екендігін, күйін ... ... ... ... ... жай сөйлемдерден ерекше десек те, оның толымсыз сөйлемдерге ұқсайтын жайлары бар: бірі - ... ... ... ... қай сөз табына жататындығын ажырату шарт. Екіншісі - формалық ұқсастық. Оны мына ... ... ... ... ... ... ... Қашан бардың?
+ Кеше.
Мұндағы соңғы сұрақтың жауабы атаулы сөйлемге ұқсайды. Себебі диалогтық қолданысқа сай ... ... ... сөйлем сөйлеу тіліне сай ықшамдалған.
Атаулы сөйлем мен толымсыз сөйлемдерді айыру белгілері мынадай:
Толымсыз сөйлемнің айтылмаған не жазылмаған тұрлаулы мүшесінің орнын толтыруға ... оның ... жолы ... қою. ... атаулы сөйлемге предикаттық белгі мен субъект мағынасы тірек сөз арқылы беріледі.
Ғалым С.Аманжоловтың атаулы сөйлемге қатысты зерттеуі бұл бір ... ... десе де ... Оның ... көп ... ... ... Мәселен, [2; 130-б.]. Бұл біздің нақты сүйенетін оқулығымыздан келтірілген үзінді болса, ,- деген ... ... ... ... [1; ... ... ... сөйлемдерді жұмсалуына қарай үш топқа бөлсе, С.Аманжолов оларды мағына мен құрылыс жағынан үш топқа бөледі:
* Жай зат атау. Мысалы, ... ... ...
* ... атау ... газет, журнал және кітаптардың аттары). Осы арада тағы бір қайшылық бар. Академиялық грамматикада: ,- деген ... ... бар [2; ... Әліптемелі атау (суреттеу, зат атауы) [1; 171-172-б.]. Мысалы, Егіс даласы. Қара бұйра жер, көк торғын ... Ұлы ... ... күн. ... дала (Ғ.Мұстафин, ). Осы арада топшалауды үшке дейін созбай 1 мен 3 қосуға болушы еді. Себебі жай зат ... ... де ... бар, соңғы пунктіде де дәл сол жағдай қайталанады. Бір ... 3 ... ... ... ... ... мазмұндырақ болып келеді.
Қазақ тіл білімінің туып, қалыптасуы, дамуы бүгінгі кемелденген шағына жетіп, биіктерге көтерілуі оның ірге ... ... ... тілін ғылым ретінде қалыптастырған ардақты есімдермен тығыз байланысты. Қазақ тіл білімінің тарихында оның ғылыми-теориялық негізін ... ... ... орны ... ... қалдырған мол мұрасын арнайы зерттеуді лайық ететін біртуар ғалымның бірі-филология ғылымының докторы, профессор Сәрсен Аманжолов (1903-1958). Қарап ... ... ... ... ... ... диалектикалық даму көзқарастарымен ұштасып отырады. Бұдан тілдің қалпын дамуымен ... ... ... тіл ... әр ... ... қарастырудың ұтымды болатынын байқауға болады.
Тіл біліміндегі сөйлемдер жүйесінің бүгінгі дамуы мен оның өзекті мәселерін танып білуде ... С. ... ... ... атап ... ... ... негізгі грамматикалық сипаттары, жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің ара жігін айқындату, сөйлем мүшелері ... ... ... ... ... ... жаратылысын тану, сөйлемдерді топтастыру мен олардың жіктелу принциптері, сөйлем теорясының даму жолдарына ... ... ... ... ... ... ... мұрасы бүгінгі ұрпақ үшін де ғылыми мәнін жоймаған, ... мәні бар, игі ... мен ... ... ... ... ... жолбасшы болатын дүние деп танимыз. Ғалымның синтаксис теориясы жөніндегі көзқарастарының кейінгі ғылыми және теориялық тұжырымдарға негіз болғанын көрсету, оның ғылыми ... ... ... ... ... салыстыра отырып, жан - жақты талдау оның білімділігін танытады. ... ... ... ... ғалымдардың: ,- деген пікірі орынды. Бұл қазіргі қазақ тіл білімінің өзекті ... бірі ... ... ... сөйлемдерді оқытудың озық тәжірибелік үлгілері
Сабақтың тақырыбы: Жай сөйлем түрлері.
Сабақтың мақсаты: Жай сөйлем жайында ... ... ... жай сөйлем түрлерін ұғындыру. Синтаксистік талдау дағдыларын жетілдіру.
Сабақтың дамытушылық ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда талдау арқылы, оқушыларды еркін сөйлеуге, ойларын ашық ... тіл ... ... ... ... ... Отанын, елін, туған жерін құрметтеуге, адалдық пен ... ... ... ... түрі: Дәстүрлі сабақ
Сабақтың әдіс - тәсілі: Сұрақ - жауап, түсіндіру, топтық ... ... ... ... ... ... : Үлестірмелі парақша, семантикалық карта, сызба - ... , ... ... ... ... ... :
I . ... кезеңі
Оқушылармен сәлемдесу,
Сабаққа қатысымын тексеру.
Сыныптың назарын сабаққа аудару.
II . Үй тапсырмасын сұрау:
Жаңа ... Жай ... ... ... - ... ... ойды білдіретін сөздер тобы.
Мәселен, біз, бейбіт, еңбек, сүй, ел - ... жеке ... ... ... ... - бейбіт еңбекті сүйетін елміз.
Тақтамен жұмыс:
(Плакатқа жазылған жеке сөздерден сөйлем ... ... нені ... ... бен ... ... ажыратуға болады?
Сөз ... ... ... ... қолданылады
Темір, жол, қатынас, жөндеу,кіріс
Тиянақты ойды білдіреді
Темір жол қатынасын жөндеуге кірісті
Көру ... ( ... ... ... ... ... келеді ме? .................................. түзе.
Күн ....................................... болады.
.............................................. сақтау керек.
( сызба - ... ... ... ... ... - бір ғана ... ойды ... сөйлем - кемінде екі не ... ... ... ... ... ... жайылма
Толымды, толымсыз.
Атаулы сөйлем.
(Ережелері мен мысалдар арқылы түсіндіріледі)
Түсінгендерін тексеру ... ... ... ... ... ... атанды.
Түн .
Дабыр - дүбір көбейді.
әр ... ... ... ... :
( Жай ... туралы , түрлері жайында оқушыларға синтаксистік талдау ... ... ... ... ... ... бойынша машықтандыру .
1 . Жай ... ... ... , ... ... ... . ... баяндауыш мүшені табу , сол арқылы ... ... қою .
3 . ... ... ... қойып , анықтау .
4 . Сөйлемде сөздер қандай ... ... ... ... ... ... ... жаттығу орындап , синтасистік талдау жасайды .
Шығармашылық жұмыс :
* Тәуелсіздік дегеніміз не ?
- Ел ... қол ... ?
* ... ... ... ?
Осы сұрақтар төңірегінде жазып өтеді .
* Міне , ... , ... ... ... ... қол жеткіздік . Асыл мұраларымыз бен рухани байлығымыз қайта оралды ... ... (А . ... )
Сабақты бекіту:
Сұрақтар қою арқылы пысықтаймын .
1 . ... ... ... ... ... ... ?
2 . Жай сөйлем дегеніміз не ?
Үйге : 1 . ... ... жай ... ... ... 7 ... ... синтаксистік талдауға беріледі .
2 . Ережені жаттау .
Бағалау : ... ... ... парағын жинап алып ,бағаларын журналға ортақ бағасын қорытып қоямын .
Сабақтың мақсаты: Оқушылардың ... ... ... ... ... арқылы білімдерін бақылау, жинақтау, пысықтау. Өз мамандығын құрметтей білуге үйрету. Ана тілін қастерлеуге, тапқырлыққа, ... ... ... ... сүйе ... тәрбиелеу
Сабақтың өту барысы:
Ұйымдастыру.
Бүгін жыл бойы ... ... ... ... жүргіземіз. Сабақ сайыс түрінде өтеді. (Оқушыларды топқа бөлу )
Топ басшылары тағайындалады. Әр тапсырмадан кейін топты ... ... ... жүргізіледі.
1.Топты таныстыру ( топ атын қорғау)
2. Аламан бәйге (өткен тақырыптарды еске түсіру)
1. Тіл білімі салаларын ата
2. Синтаксис нені ... Сөз ... ... ... ... мүшелері дегеніміз не? Қандай түрге бөлінеді?
5. Сөздердің байланысу ... ... Жай ... ... ... құрылысына қарай түрлерін атаңыз
7. Сабақтастың қай түрі? (мақсат)
8. Бастауышы мүлдем жоқ сөйлем
9. Ілік септігі мен тәуелдік жалғауы арқылы ... ... ... ... ... ... ... атаңыз
3. (ұяшық таңдау 30, 40,50. әр ұяшықта ... ... ...
30. ... ... ... ... білмегенің қанша?
40.Толықтыру тесті
Қабысу дегеніміз .................................байланысу түрі
50. Сабақтас құрмалас ... ... ... ... жұмыстан босағаннан кейін, көңілді кеш ұйымдастыруға кірісті. (мезгіл)
30. Тұрақты сөз ... ... ... аспанға жете ме?
Адамның қай жеріне нан піседі? ... нан ... ... екі ... мен бірі ... да ... да көрінеді
50. Графикалық диктант (салалас құрмаластың жалғаулықтары)
30. ( сыйлық)
40. Айқындауыш мүше түрлерін ата
50. Сәйкестендіру
атаулы сөйлем
Өзінің ... ... ... жүк, ... және маневр жұмыстарын атқаратындар болып табылады.
толымсыз сөйлем
Оның осы колледжде оқығысы ... ... ... ... ... Колледж іші тып-тыныш.
жалаң сөйлем
Пойыздың уақытын бақылап отырады.
жақсыз сөйлем
Жаз. Күн ... ... ... Талдау жұмысы
1-топ. Сөйлемге синтаксистік талдау жасаңыз
Көліктің барлық түрлері бір-бірімен байланысты, себебі ... ... ... ... ... ... ... автомобиль жолдарын салу мен жөндеу жұмыстары Қазақстанның барлық аймақтарында жүргізілуде
Пікірталас (бейнесюжет)
1-топ. ... ... ... Терме (Үнтаспадан термені тыңдай отырып, нақыл сөздерді жазу)
ойыны (Әр топ бір-біріне 5 сұрақ қояды)
Шығармашылық жұмыс (бейнесюжет)
1-топ. Мамандығым-мақтанышым>>
2-топ.
Топ ... ... ... ... ... арқылы кәсіби сөздерге сөйлем құрау)
Жол салу, бағдаршам
Қорытындылау (оқушы өлеңі) .
Бағалау.
Қазақ ... ашық ... ... қазақ тілі сабағында ұлттық бірыңғай тестілеуге даярлау барысында оқушылардың синтаксис туралы білімдерін саралау, ... ... ... Жай сөйлемдер мен құрмалас сөйлемдердің түрлері мен ... ... ... ... ... мақсаты:
Білімділік:
Синтаксис тақырыбы бойынша білімдерін қайталау, жинақтау, талдау.
Тәрбиелік:
Өзіне-өзі сыни тұрғыдан баға беруге дағдыландыру, қазақ халқының театр өнері туралы ... ... ... ... ... ... оқулық, электронды тестермен жұмыс арқылы ойлау, есте сақтау, көру ... ... ... оқулықтар. Интерактивті тақта. Электронды тест. Тұсаукесерлер. Флипчарттар
Пайдаланылатын технология
Денсаулық сақтау технологиясы. Блум ... ... ... ... - ... ... дәлелдеу, сыни түрдегі бағалау
Пәнаралық байланыс:
Орыс тілі. Қазақстан тарихы
* ... ... ... ме? ... ... тақырыбы: Синтаксис. Сабақтас құрмалас сөйлемдердің түрлері мен жасалу жолдары. Қазақ театр өнері. Шәкен Айманов. Сабақтың мақсаты түрлі жаттығулар ... ... ... бірыңғай тесілеуге даярлық барысын орын әрі жалғастыру. Синтаксис тақырыбы бойынша білімдерін қайталау, жинақтау, талдау.
* Ой шақыру
Қазақ тілі
2.1.
* Сабағымызды бастамас ... ой ... ... ... ... ... ... тілі.
* Ендеше осы тіркесі көлемінде ой шақырамыз. Осы тіркесті естігенде қандай ой келеді, ... ... ... ... ... ... тіл
* қазақ халқының ана тілі
* 1989 жылы мемлекеттік тіл мәртебесін алды
* сабақ
* Сабира Туркеновна - ... тілі мен ... ... ... тест тапсыру
* Фонетика, лексика, грамматика
* Түркі тілдері
* Білім саласы
2.2.
Енді осы айтқандарыңды жинақтап, ... ... тілі - ... халқының ана тілі. 1989 жылы мемлекеттік мәртебе алды. Қазақстан ... ... ... деп ... ... тілі ... ... тобына жатады. Қазақ тіліне жақын тілдер: өзбек, қырғыз, қарақалпақ, ноғай, татар, әзербайжан және т.б.. Қазақ ... ... ... ... Н.Т.Сауранбаев, В.В.Бартольд, қазақ тілі білімінің негізін салған - Ахмет Байтұрсынов. Қазақ тілі мұғалімі - Бакирова С.Т.. ... тілі ... ... ... ... ... біз жазамыз, қазақша сөйлесеміз, жаттығулар орындаймыз, ҰБТ-ге дайындаламыз. Қазақ тіл білімі салаларына бөлінеді.
*
+ (Презентация 1 ... ... ...
+ ... ... құралады: Жұмат Шанинге, республиканың, атағы, халық әртісі, берілді, 1931 жылы; сөздерін пайдаланып сөйлем құрау, талдау.
+ Интонациясына қарай ... 1931 жылы ... ... ... ... ... атағы берілді - хабарлы сөйлем;
o Интонациясына қарай түрлендіру: 1931 жылы Жұмат Шанинге республиканың халық ... ... ... ме? - ... ... ... ... сұраулы сөйлем;
o 1931 жылы кімге республиканың халық әртісі атағы берілді? - сұрау есімдігі арқылы ... ... ... 1931 жылы ... ... республиканың халық әртісі атағы берілді? - интонация арқылы жасалған сұраулы сөйлем
o 1931 жылы Жұмат Шанинге республиканың халық ... ... ... - бұйрықты сөйлем;
o Бәрекелді, 1931 жылы Жұмат Шанинге республиканың халық әртісі атағы берілді! - лепті ... ... ... ... құрамына қарай талдау: 1931 жылы Жұмат Шанинге республиканың халық әртісі атағы берілді - жай, ... ... ... ... ... ... ... Атаулы сөйлемдер: Жұмат Шанин.
Халық әртісі.
1931 жыл.
o ... ... ... 1931 жылы ... Шанинге берілді.
Республиканың халық әртісі атағы берілді.
* Біліміңді шыңда
тақырыбы бойынша компьютерлік тестілеу.
* Денсаулық сақтау технологиясы (Презентация 2)
* Электронды ... ... ... ... ... ... жұмыс. - Презентация 3
Шәкен Кенжетайұлы Айманов
Ол қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданында туған. Бала ... ... ... ән ... ... ... ... өлең шығарған. Үлкендер аузынан өнегелі ертегі, аңыз-әңгіме тыңдауға жалықпаған. Шәкен бауырмал, көпшіл, сері мінезді, сауықшыл болып өседі. Мектепте ... ... ... ... рөл ... ... Семей педагогика училищесінде оқып жүріп театр өнерімен әуестенеді.
1933 жылы Ш.Айманов Қазақ драма театрының құрамына алынады. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... сияқты ағаларынан тәлім алған. Қазақ драма театры сахнасында 20 жыл ойнап, қатардағы актерден СССР халық әртісі дәрежесін алған ... ... ... ... ... Қобыланды батыр, тапқыр алпыс айлалы Алдар көсе, Исатай рөлдері оның тамаша талантының айғағы. А.Островский, М.Горький, Н.Погодин пьесалары мен У.Шекспирдің ... ... жылы ... ... ... көрермен қауымын тамсындырған қазақ актері болатын. Шәкеннің қойылымындағы спектаклі 1952 жылы СССР Мемлекеттік сыйлығына ие ... ... жылы ... кино ... ... жемісті еңбек етеді. , , , , , фильмдері ... және ... ... ... қорына енді. Өзі де фильмдерде ойнайды. Ш.Айманов есімін қазақ драма театры мен кино өнерінің көрнекті өкілі ... ... зор ... ... ... ... ... Айманов есімімен аталады.
+ Мәтіндегі сөйлемдерді интонациясына қарай анықтау (хабарлы сөйлемдер);
+ Мәтіндегі зат ... ... ... есімдер;
o Күрделі зат есімдер (қосарланған, қысқарған, біріккен, тіркескен)
+ Сөйлемдерді құрамына қарай анықтау (жай және ... ... Бала ... домбыра ұстап, ән салуға құмар болды, жанынан өлең ... - ... ... ... ... күнінен домбыра ұстап, ән салуға құмар болды - қимыл-сын сабақтас ... ән ... ... ... ... өлең шығарған - интонация арқылы байланысқан ыңғайлас ... ... - ...
* ... ... үйрмесіне қатысып, пьесаларда рөлдер ойнай бастайды (қимыл-сын сабақтас құрмалас).
* Қазақ драма театры сахнасында 20 жыл ... ... ... КСРО ... ... ... алған әйгілі режиссер болды (қимыл-сын сабақтас құрмалас).
* Тапқырлар аялдамасы
Презентация 4 бойынша сұрақ - жауап:
* бірақ, ... ... да, ... де, ... де, алайда, сөйткенмен жалғаулықтарымен қандай салалас қ.с. түрі жасалады - Қарсылықты;
* Себеп-салдар с.қ.с. жалғаулықтары - өйткені, сондықтан, ... сол ... сол ... ... с.қ.с. жалғаулықтары - бірде, біресе, кейде;
* Талғаулысалалас құрмалас сөйлемнің жалғаулықтары - не, немесе, я, яки, әлде, әйтпесе;
* және, әрі, да, де, та, те ... ... қ.с. қай түрі ... - ... ... ... тыныс белгілері - үтір, леп белгісі;
* Сын есімнің сұрағы - қандай?
* Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері - ... ... Жуан ... ... - ... ... ... - той, думан;
* Қосымшаның түрлері - жұрнақ, жалғау;
* Үндестік заңына ... ... - ... Буын ... - ашық, тұйық, бітеу;
* Реттік сан ... ... - -нші, -ншы, ... ... ... ... ... қалай бөлінеді - тура, жанама;
* Етістіктің неше шағы бар? - 3
* Ілік септігі сөйлемнің ... ... ... - ... Бастауышы жоқ сөйлем - жақсыз;
* Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері - толықтауыш, пысықтауыш, анықтауыш;
* Шығыс ... ... - ... ... Қызықты сабақ - қиялға қанат (сабаққа қорытынды)
* Релаксация
* Бағалау
* Үйге тапсырма
Қорытынды
Сөйлем - тілдің грамматикалық ... ... ... ... ... адамдардың қарым-қатынас жасауы үшін жұмсалатын тілдік категория. Сөйлем сөзден, сөз тіркесінен өзіндік коммуникативтік қасиетімен ерекшеленеді. Сөздер мен сөз тіркестері ... ... ... оның ... ... болып табылады. Сөйлем предикаттық қатынасты, модальдылықты, біршама аяқталған ойды білдіреді және оның айтылу интонациясы болады. Предикативтілік сөйлемнің ... тән, ал ... әр ... ... ... ... айтушының қатынасын білдіреді. Модальдылық лексикалық және грамматикалық тәсілдер арқылы жүзеге асады, объективті және субъективті болып ... Ал ... ... ... ... ... ... ішкі элементтерге сай құбылып отырады. Сөйлемнің мағыналық, құрылымдық ерекшелігін білдіреді. Интонацияның құбылуына ... орын ... ... ... ... ... қыстырмалар, қаратпалар, т.б. себеп болады. Жақ категориясы да сөйллемнің негізгі арқауы саналады. Сөйлемнің құрамы, ... ... әр ... ... ... атаулы сөйлем бастауыштан ғана жасалып, заттың, құбылыстың атын білідіреді. Атаулы сөйлемде ешқашан да баяндауыш ... Егер ... ... ... ... ... ол ... сөйлем болудан қалады. Атаулы сөйлемде тұрлаусыз мүшелер, оның ... ... ... ... отырады. Ол атаулы сөйлемдегі ойды ісерлендіре, суреттей түседі. Атаулы сөйлем көркем шығармада адам ... мен ... ... ... жиі ... ... ... оқушыларға танытқанда, алдымен оның өзіныңөзіндік белгілерін түсіндіріп ... ... ... ... ... де ... ... алдымен мысалға сөйлемдер келтіріп, (1942жыл. Қоңыр күз. Көзге түртсе көрінбейтін қараңғы түн. ... ти ... ... ... ... ... басып келе жатқан жас барлаушы. Арқасында аузына орамал тығлған фриц тағы .с.с) ондағы тілдік фактілерді талдап ... ... ... оның ... белгілерін, анықмамасын танытуға да рұқсат етіледі. Мұның қайсысын таңдаса да мұғалімнің еркі.
Оқушыларға атаулы сөйлемнен берік дағды беру үшін ... ... ... дұрыс; текстен атаулы сөйлемдерді табу; адам портретін жасауда, ... ... ... қолданылған атаулы сөйлемдерді оқыған шығармадан теріп жазу; ойдан табиғат көрінісін суреттейтін атаулы сөйлемдер жазу; атаулысөйлемнің құрылысын ... ... ... ... ... шығарма жазу.
Сол сияқты жазушы
Атаулы сөйлемнің өзіндік белгілері: (сурет 2)
* Атаулы сөйлемде тұрлаулы мүшеден бастауыш қана болады.
* Атаулы ... ... ... және заттың, құбылыстың атын білдіреді.
* Атаулы сөйлем жазушы тіліне ықшамдылық, көркемділік нәр береді, сондықтан табиғатты, адам келбетін немесе ... бір ... ... ... ... атаулы сөйлемді жиі қолданады.
Атаулы сөйлемге мына анықтама лайық:
Тұрлаулы мүшеден бастауышы ғана бар заттың, ... атын ... жай ... түрін атаулы сөйлем дейміз.
Атаулы сөйлемді оқушыларға танытқанда, алдымен оның өзіныңөзіндік белгілерін түсіндіріп алып, оларды ... ... ... де ... ... ... мысалға сөйлемдер келтіріп, (1942жыл. Қоңыр күз. Көзге түртсе көрінбейтін қараңғы түн. Брянскінің ти түмсығы өтпейтін орманы. Алғын ақырын-ақырын басып келе ... жас ... ... ... ... ... фриц тағы .с.с) ... тілдік фактілерді талдап алып, солардың негізінде оның өзіндік белгілерін, анықмамасын танытуға да рұқсат етіледі. Мұның қайсысын таңдаса да мұғалімнің еркі. ... ... ... бір түрі - ... ... Бұл ... құрамында бастауыш, баяндауыш болып өзара қатынасқа түсетінмүшелер болмайды. Сөйлемнің құрамында атау ретінде жұмысалған ... ... мүше ... сөз ... ... тірек мүше болады. Осы мүше құбызат есім,сын есім есімше (-ған, -ген, -қан, -кен, -тын, -тін) формалары, тұйық естітк тулғалары жұмсалады. ... ... осы ... ... ... ... ... басқа мүшелер кіреді:
Атау сөйлемдерде предикативтілік қатынас болмағанмен, предикативтіктің өзі болады. Бұл ... ... ... ... ... оқиғаны болмысқа шақ,жақ тұрғысынан қатыстырып білдіреді. Атаулы сөйлемдерге сөйлемге ... ... ... ... ... ұзақ ... Үлкен таудың ішінде жел гулдеп соғып, ақ боран ұйытқып ойнап тұр (М.Ә.).
Жұмсалуына қарай атаулы сөйлемдерді үш бөлуге ...
* ... ... ... ... ... күні. Көк жетіліп, гүл-жапырақ молайған (М.Ә.).
* эмоциялы атаулы сөйлемдер.
-жарықтықтың исі-ай! - деді кемпір шайының жұпарын сөзіп.-Танауымды жарып бара ... ... (Ж.М.)
3) ... ... мағаналы атаулы сөйлемдер.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
* Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. А. 1972
* Сайрамбаев Т. Сөз ... мен жай ... ... А. 1991. - 106-130 ... ... М. ... ... тілі. Астана, 2006. - б.
* Қазақ грамматикасы. Астана, 2002. - 627-686 б.
* Қазақ тілінің грамматикасы. А., ... Әмір Р., ... Ж. Жай ... ... ... - 51- 110 ... Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. А., Санат. 2003. - 219-228 б.
* Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. А. 1992. - 296-300 ... ... Қ. Қаза тілі ... ... А. 1999. - 214-220 ... Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы.А. 1994. - 160-174 б.
* Аханов К. Тіл ... ... - ... 1978. - 395-400- ... ... А. ... қазақ тіліндегі жай сөйлемнің түрлері. 1963.
* Мадина Ғ. Қазіргі қазақ тіліндегі жақсыз сөйлемдер. 1959.
* Мұсабекова Ф. ... ... ... жай ... ... ... 1959.
* Күлкенова О. Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлем ... ... ... О. ... ... ... жалпы модальді және мақсат мәнді жай сөйлем типтері. 1968.
* Сәдуақасов Ж. Қазіргі қазақ тіліндегі бір ... ... ... ... . - ... , 1994 ... 2-том, синтаксис. - Алматы, Тіл білімі ... 1967 жыл.
* ... ... . - ... ... 2003 ... Ж.Ибраимова , автореферат. - Қарағанды, 2008 жыл.
* энциклопедиясы, бас редакторы - Ә.Қайдар. - ... , ... ... 1998 ... ... ... . - ... , 2008 жыл.
* С.М.Исаевтың қазақ тілін оқыту әдістемесіне қосқан үлесі // : халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. - Алматы:ҚазМемҚызПИ, 2008. - 108-114 ... ... ... сөз ... туралы ой-пікірлері // атты мақалалар жинағы. - Алматы: Кие, 2008. - ... ... ... ... // : ... ... ... материалдары. - Алматы: ҚазҰПУ, 2008. - 130-134 б.
* Қазақ тілін коммуникативтік-танымдық әдіс арқылы оқыту // ... ... ... ... - ... ... 2008. - 446-449 б.
* ... ... ... ... - ... беру ісінің болашағы // : республикалық ғылыми-тәжірибелік ... ... - ... 2008. - 110-113 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазiргi қазақ тiлiндегi бір құрамды сөйлемдер32 бет
Атаулы сөйлем11 бет
Атаулы сөйлем, түрлері7 бет
Толымды, толымсыз және атаулы сөйлем3 бет
Газет бетіндегі атаулардың синтаксисі67 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың танымдық қабілеттерін дамытудағы ойын тәжірибесінің маңызы96 бет
Сауат ашу сабақтарына қойылатын негізгі педагогикалық талаптар. «Әліппе» оқулығының негізгі ерекшеліктері. «Әліппенің» құрылысы мен мазмұны8 бет
Стиль нормалары туралы түсінік3 бет
Түркілердің Жужандармен және тағы да басқа монғол, тұнғұс, манчжур тілдес тайпалармен қарым- қатынасы17 бет
Тұрмыстық лексиканың қатысымдық мағынасына ықпал етуші тілдік және тілден тыс факторлар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь