Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің публицистикалық еңбектерінің ерекшеліктері

МАЗМҰНЫ
Кіріспе
1.Қазақстандағы ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы әлеуметтік.саяси ахуал және Мәшһүр Жүсіп Көпеев публицистикасы
1.1.Алғашқы қазақ басылымдарында Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің шығармаларының өріс алуы
1.2.Тәжірибелі публицистің шығармаларындағы жаңашылдық
1.3. Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің 1907 жылы Қазаннан жарық көрген публицистикалық еңбектері

2. Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің публицистикалық еңбектерінің ерекшеліктері
2.1.Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің публицистикалық шығармаларына тән шеберлік
2.2.Публицистің тарих, әдебиет, өнер тақырыбын көтеруі

2.3.Ғасыр саңлағының публицистикадағы өзіндік орны
ІІІ. Қорытынды
ІҮ. Пайдаланылған әдебиеттер
КІРІСПЕ
Диплом жұмысының жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыста Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің әр жылдары баспасөз беттерінде түрлі жанрда жарияланған материалдары мен мемлекеттік баспалардан жарық көрген публицистикалық шығармаларының қоғамнан алатын орны айқындалып, өзіндік ерекшеліктері көрсетілуімен қатар, мән-мазмұны да анықталып, тәжірибелік маңызы жан-жақты талданады. Сондай-ақ, зерттеудің алынған соңғы нәтижесі бағаланып, қазіргі кезең үшін қолданбалы маңызы нақтыланады.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ публицистикасының тарихы сонау ХІХ ғасырдың екінші жартысынан – Шоқан, Ыбырай, Абай шығармашылығынан басталады десек, оның дәстүрлі жалғастығының арқауы күні бүгінге дейін үзілмей, қайта жаңа заман үрдісіне сай жаңарып, түрленіп төртінші биліктің мұқалмас қаруына айналып отырғандығы шындық. Осы бір ұлы көштің бірі ХІХ ғасырдың орта тұсында қазақтың ауыз әдебиеті үлгілерін жинақтаған Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің публицистік рухани мұраларын саралап-салмақтау кейінгі ұрпаққа үлгі-өнеге, берері мол дәріс. Сондай-ақ журналистика теориясы мен тәжірибесі зерттелуінің негізгі құрамдас бөлігі – публицист шеберлігі екені анық. Саналы ғұмырын сан салаларға арнаған Мәшһүр Жүсіп Көпеев өзінің әдеби-публицистикалық туындыларымен қазақ әдебиеті мен журналистикасы дамуына сүбелі үлес қосты. Оның публицистикалық шығармаларына берілер баға – оның әдеби-эстетикалық тұлғасы мен шығармашылық даралығын толықтырып, шеберлігінің бет-бейнесін айқындай түседі.
Диплом жұмысының зерттелу деңгейі. Бұған дейін Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің еңбектері зерттеліп келді, әлі де зерттелуде. Сондықтан бұл жұмыс сол зерттеулердің жалғасы. Бүгінгі дипломдық жұмыста Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің публицистикалық шығармаларына талдау жасап, еңбектерінің мәні мен мазмұны және өзіндік ерекшеліктерін зерттеуді қолға алдым. Публицист Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің Қазан қаласында жарық көрген «Хал-ахуал», «Сарыарқа кімдікі?», «Тірлікте көп жасағандықтан көрген бір тамашамыз» тағы басқа да көптеген кітаптарына, қазақ ауыз әдебиеті мен Шығыс дастандарының үлгісінде «Гүлшат-Шеризат», «Ғибратнама», «Шайтанның саудасы», «Баяннама» сыны қисса-дастандарына шолу жасалды. Сондай-ақ ақын-жыраулардың әдеби мұраларын хатқа түсіріп, ұрпаққа үлкен сый қалдырған-ды. Диплом жұмысын зерттеу барысында осы құнды дүниелерге сүйеніп, әрбіреуінің мәні мен маңыздылығын, өзіндік ерекшелігін саралап, публицистің шеберлігін тақырып деңгейіне үйлестірдім.
Мәшһүр Жүсіп Көпеев шығармаларының тақырыбы мен идеясына, жанрлық, көркемдік ерекшеліктеріне ғылыми-теориялық тұрғыда байыпты зерттеу жүргізіледі. Зерттеуші ғалымдар Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің шығармашылығы, оның өнегелі ғұмыры, ғұламаның өмір сүрген кезеңнің бұралаң белестері жайлы психологиялық-философиялық ойлар толғайды, соны деректер мен танымдық сыр-сипаты мол мағлұматтар келтіреді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. «Дала уалаяты газеті», «Ғылым» баспасы, 1992, 1-том, 23 б.
2. Алдабергенов Қ.М., Арын Е.М.., Баткеева Б.Т. «Бір туар дана тұлғалар», Павлодар, 2003-364 б.
3. Байтұрсынов А., Оренбург, / «Қазақ» газеті, 1913, 10 ақпан-2 б.
4. Қазақ әдебиеті: Энциклопедия. – Алматы, 1999, - 750 б.
5. Сүтжанов С. Мәшһүр мұрасы. – Алматы, 1994.- 45 б.
6. Көпеев М.Ж. Туысқан бауырларыма бір насихат. //Айқап.-Алматы,1995.-15б.
7. Сүтжанов С. Мәшһүр-Жүсіп баспасөз бетінде // ПМУ хабаршысы. Павлодар,2005.-123 б.
8. «Дала уалаяты газеті», Алматы, 1992.- 3-том-177 б.
9. Көпеев М-Ж. Ғажайып бір құс заманымызда // Дала уалаяты газеті.-Алматы.-1989.-177 б.
10. Қалижан У. Мәшһүр Жүсіп: Зерттеу. // Алматы, 1998. – 23 б.
11. V Мәшһүр Жүсіп оқулары, «Дала уалаяты газетіндегі Мәшһүр Жүсіп мақалалары», Павлодар, 2006.-178 б.
12. Көпейұлы М.Ж. шығармалары, 9-том, Павлодар, 2006.-366 б.
13. Көпейұлы М.Ж. шығармалары. 2006.-4 том-68 б.
14. Алдабергенов Қ.М. Мәшһүр Жүсіп шығармаларындағы публицистика, /Сарыарқа самалы. 2003, 4-қараша – 4 б.
15. V Мәшһүр Жүсіп оқулары, «Мәшһүр Жүсіп мұрасының жиналуы, зерттелуі, жинақталуы», Палодар, 2006.- 56 б.
16. Көпеев М.Ж. Мәшһүрдің қырық алты жасында сөйлеген сөзі. //Таңдамалы: Алматы, 1990.-1-том-72 б.
17. Дәутов С. М.Ж.Көпеев //Қазақстан мектебі, Алматы, 1990. №2-72 б.
18. Мәшһүр аты қалай аталғандығы туралы. Таңдамалы. Алматы, 1990.-114 б.
19. Әбілев Д.Шежіре болған серігі. /Қазақ әдебиеті, 1983, 26-шілде. – 6 б.
20. Қазақ ССР Энциклопедиясы. 7-том.-540 б.
21. Ақын-жыраулар.- Алматы, 1979.-83 б.
22. Көпеев М.Ж. Таңдамалы, Алматы, 1990, 2-том.- 61 б.
23. Тәжібаев Ә. Имандылыққа үндеген. /Социалистік Қазақстан, 1991, 2 6 қыркүйек, 8 б.
24. Ақышев З. Мәшһүр Жүсіп.Жүсіпбек. / Дауа, 1991, қазан, 5 б.
25. ҚР ҰҒА Орталық ғылыми кітапханасының қолжазбалар қоры. 1170-папка, 216 б.
26. Көпеев М.Ж. Сарыарқаның кімдікі екендікі туралы. Қазан, 1907-1бөлім.-3 б.
27. Пазылов Ә. Жұмбақ жан. / Сарыарқа самалы. 2003. 18 қаңтар.-4 б.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе
1.Қазақстандағы ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы әлеуметтік-саяси ахуал
және Мәшһүр Жүсіп Көпеев публицистикасы
1.1.Алғашқы қазақ басылымдарында Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің шығармаларының
өріс ... ... ... жаңашылдық
1.3. Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің 1907 жылы ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің публицистикалық ... ... ... ... ... тән шеберлік
2.2.Публицистің тарих, әдебиет, өнер тақырыбын көтеруі
2.3.Ғасыр саңлағының публицистикадағы өзіндік орны
ІІІ. Қорытынды
ІҮ. Пайдаланылған әдебиеттер
КІРІСПЕ
Диплом жұмысының жалпы сипаттамасы. Дипломдық ... ... ... әр ... ... ... ... жанрда жарияланған
материалдары мен мемлекеттік баспалардан жарық көрген ... ... ... орны ... өзіндік ерекшеліктері
көрсетілуімен қатар, мән-мазмұны да анықталып, тәжірибелік маңызы жан-жақты
талданады. Сондай-ақ, зерттеудің ... ... ... ... ... үшін қолданбалы маңызы нақтыланады.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ публицистикасының тарихы сонау ХІХ
ғасырдың екінші жартысынан – ... ... Абай ... ... оның ... жалғастығының арқауы күні бүгінге дейін үзілмей, қайта
жаңа ... ... сай ... ... ... биліктің мұқалмас
қаруына айналып отырғандығы шындық. Осы бір ұлы көштің бірі ХІХ ғасырдың
орта тұсында қазақтың ауыз ... ... ... ... ... ... рухани мұраларын саралап-салмақтау кейінгі ұрпаққа
үлгі-өнеге, ... мол ... ... ... теориясы мен
тәжірибесі зерттелуінің ... ... ...... шеберлігі екені
анық. Саналы ғұмырын сан салаларға арнаған ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті мен журналистикасы ... үлес ... Оның ... ... ... баға – ... тұлғасы мен шығармашылық даралығын ... ... ... ... ... ... ... Бұған дейін Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің
еңбектері ... ... әлі де ... ... бұл ... ... ... Бүгінгі дипломдық жұмыста Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің
публицистикалық шығармаларына талдау жасап, ... мәні мен ... ... ... ... ... ... Публицист Мәшһүр Жүсіп
Көпеевтің Қазан қаласында ... ... ... ... ... көп жасағандықтан көрген бір тамашамыз» тағы басқа да ... ... ауыз ... мен ... дастандарының үлгісінде «Гүлшат-
Шеризат», «Ғибратнама», «Шайтанның саудасы», «Баяннама» сыны ... шолу ... ... ... ... ... хатқа
түсіріп, ұрпаққа үлкен сый қалдырған-ды. Диплом жұмысын зерттеу ... ... ... ... ... мәні мен маңыздылығын, өзіндік
ерекшелігін саралап, публицистің шеберлігін тақырып деңгейіне ... ... ... шығармаларының тақырыбы мен идеясына, жанрлық,
көркемдік ерекшеліктеріне ғылыми-теориялық тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығы, оның
өнегелі ғұмыры, ғұламаның өмір сүрген кезеңнің бұралаң белестері жайлы
психологиялық-философиялық ... ... соны ... мен ... сыр-
сипаты мол мағлұматтар келтіреді.
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. Мәшһүр ... ... ... ... ... ... ... пен публицистік пайымдаулар, туындыларындағы түр мен дәстүр
жаңашылдығы, көркемдік, публицистік, философиялық, эстетикалық ... ... – тың ... ... ... ... талап-
шарттарынан, көзқарастардан аулақ, жоғары ... ... ... ... ... ... ... әдістерінің үндестігін
алғаш топшылап, саралауға талпыныс жасалды.
Біріншіден, ... ... ... публицистикалық шығармалырының мән-
мазмұны мен өзіндік ерекшеліктері тұтас күйінде ... ... ... ... мақсат-міндеттері. Бұл дипломдық жұмыстың ... ... ... Көпеевтің публицистикалық шығармаларының өзіндік
ерекшеліктерін ... ... ... ... нәтижесінде, оның
журналистік және публицистік қыр-сырын ашу, сол арқылы ұлттық баспасөз
тарихында ... ... ... ... ... Ал, осы ... негізгі міндеттер мыналар:
1. Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің журналистикаға ... ... ... публицист ретінде қалыптасуына әсер еткен
қоғамдық-саяси, әлеуметтік-тарихи факторларды анықтау.
2. Мәшһүр ... ... ... ... дамуына қосқан
үлесіне баға беру.
3. Мәшһүр ... ... ... ... ... ... ... оның негізгі көтерген
мәселелерінің тақырып ауқымын нақтылау.
4. Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің ... ... ... мән-мазмұны мен бағыт-бағдарларын ашып
көрсету.
5. Мәшһүр Жүсіп ... ... ... ... ... ... дараланатын негізгі
ерекшеліктерін айқындау.
6. Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің ... ... мен ... сипатын талдау.
Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің публицистикалық шығармаларын талдау барысында
көбіне индуктивтік ... яғни ... ... ... жетелейтін зерттеу
жолына басымдық берілді. Қажетті тұстарда салыстырмалы-тарихи әдіс пен
жүйелі талдаудың сыннан өткен қағидаттары ескерілді. ... ... ... ... ... тарихи-танымдық тәсіл, жинақтау, құрылымдық-
логикалық, анализ және ... ... ... ... ... және ... мәнділігі. Мәшекең өзінің
публицистік еңбектерімен оқырмандарының жүрегін жаулап, мақалалар жазып,
қоғамның күн тәртібінде тұрған сан-салалы проблемаларын ... қана ... шешу ... да көрсете білген шығармаларының құндылығы өте жоғары
деп білеміз. Сондықтан бұл зерттеудің деректік ... мен ... ... және ... ... әдебиеті мен мәдениетін болашақ
ұрпаққа рухани мұра ретінде ұсынатын ... ... ... ... ... болса Қазақстанның әдебиеті мен мәдениетін ... ... ... ... ... ... ... материалдарын
тарих, әдебиет, мәдениет, журналистика салалары бойынша арнайы ... ... ... Жүсіп Көпеев публицист, әдебиетші, ауыз әдебиетін
зерделеуші ретінде терең және жүйелі зертеліп, ғылыми тұжырым, дәйектемелер
негізінде талданды.
Диплом жұмысының құрылымы. ... ... ... ... ... ... Ол – ауыз ... зерттеуші, публицист. «М. Ж. Көпеевтің
публицистикалық еңбектерінің мәні мен мазмұны және өзіндік ... ... аты ... ... зерттеу кіріспеден және екі үлкен
тараудан тұрады. Бірінші тарау – «ХІХ ... ... ... ... деп аталады, ол«Алғашқы қазақ ... ... ... ... өріс алуы», «Тәжірибелі публицистің
шығармаларындағы жаңашылдық», ... ... ... 1907 жылы ... ... публицистикалық еңбектері» деген тармақшалардан құралған.
Екінші ... ... ... ... ... ... деп ... ол «Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің публицистикалық
шығармаларына тән шеберлік», «Публицистің тарих, әдебиет, өнер ... ... ... ... өзіндік орны» сынды үш
тармақшалардан, қорытынды мен Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің шығармаларының барлық
кезеңіне қатысты ... ... ... ... ... мен сыни ... ... жасалды.
І.ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы әлеуметтік-саяси ахуалы
1.1.Алғашқы қазақ басылымдарында Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің шығармаларының
өріс алуы
Қазақ публицистикасы жаңа түр, жаңа ... жаңа ... ... алып ... ... кез – ХІХ ғасырдың екінші жартысы болып саналады. Яғни бұл
кезде қазақ баспасөзінің алғашқы қарлығаштары – ... ... ... ... ... шыға ... Қос ... қазақ мерзімді
баспасөз тарихынан елеулі орын алатыны ақиқат. Аталмыш ... ... ... бір ... хал-ахуалын, тұрмыс-жағдайын бейнелген
бірден бір басылымдар. Оларда жарияланған материалдардың ... ... ... мен ... ... ... бастауы.
«Түркістан уалаяты» мен «Дала уалаятының» газеттері қоғамдық-саяси,
арнаулы, салалық, тақырыптық тағы ... ... ... өз ... ... ... ... алуан түрлі аудиторияны
әлеуметтік-саяси және арнаулы хабарлармен қамтамасыз етті. Қоғам ... ... ... ... әлеуметтік-саяси,
рухани-идеологиялық дамуы жөнінде мағлұмат беріп, жұртшылықтың қоғамдық
пікірін, көзқарасын қалыптастырды. Жазба журналистика мерзімді ... ... ... өркендеуіне байланысты буржуазиялық ... ... ... экономикалық, идеологиялық күресі өрлеген дәуірде
дами бастады. Қазақ журналистикасы соңғы 10 ... ... ... ... демократиялық журналистикаға ауысуға бет ... ... ... мемлекет пен билік арасына дәнекер
болатындығымен де ерекшеленеді. ... ... ... құндылықтарды
көпке насихаттайтындығымен, плюрализмге кең өріс ашатындығымен және ұлттық
мүдде, елдің тұтастығы үшін күресетіндігімен де маңызды. Бүгінде ... сүру қиын ... ... ... ... Күнделікті қажеттілікке
айналған ол, онсыз республикамызда ғана емес, бүкіл ... ... ... біле ... ... ... кешегіден мүлдем өзгеше. Бір
сарынды материалдармен тыңдаушысын, көрерменін, оқырманын алдарқатып келген
кеңес журналистикасы ... ... Ал оның ... оқиға-көріністерге толы,
өмір құбылыстарына обьективті баға беріп, қоғамдық пікірді қалыптастырып,
ұлтты ұйытатын, бірлікке, ... ... ... бұқаралық ақпарат
құралдары басты.
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстанның Ресейге түгелдей ... ... ... ... мәдени дамуына әр алуан сипаттағы
өзгерістер ала ... Бұл ... ... ... правоның
жойылып, бірқатар буржуазиялық реформалардың қабылданып, а ... ... жая ... ... ... ... ... Қазақстанда да
каптиализмнің нышандары ... ... ... жаңа ... тез ... оны ... ... үшін патша үкіметі қазақ даласын бірыңғай
басқару жүйесіне ... ... ... ... екі әдіспен жүргізіліп, бірі
– басқарудың жаңа жүйесін ... ал, ... ... ... ... ... еді. Бұд ... белгілі ғалым М.Мырзахметов: «Екінші
Александр патшаның 1865 жылғы 5 ... ... ... ... ... ... аударылды. Оның бірі – қазақтың бәрін билеп-төстеудің
жаңа жүйесін жасап, яғни яғни ... ... деп ... ... 1867 ... ... нақты түрде енгізу мақсаты көзделеді. Екіншіден, қазақтарды
келешекте православия дініне ендіруде бар мүмкіншіліктерін қарастыру ... ... ... түпкі мақсатын меңзейді» [1] деп көрсеткен
болатын. Алайда, Ресейдегі крепостниктік правоның жойылуы елдегі ... ... жоқ. ... ... назарын революциялық қозғалыстан
алыстату мақсатында бірқатар шаралар қолданды. Солардың бірі – ... ... ХІХ ... 60 ... ... ... ... Ресейден
шаруаларды жаппай қоныс аударта бастады. Патша ... ... ... «Заң ... бекітіп, көшпелі қазақтардың бұрыннан қоныстанып
келе жатқан жерлерін ... ... жер деп ... ... ... ... қазақтың кең байтақ даласының ең шұрайлы жерлері кесіп
берілді. Және ол заң жүзінде ... жер ... ... ... өтті. Сөйтіп, патша үкіметі қазақ даласында орыстандыру ... ... Бір ... ... ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың ... ... ... ... ең бір елеулі кезең болды. Бұл – Ресейде
революция дауылдары өршіген, халықтың басына сан қилы ... ... ... ... ... ... мен ... ірі-ірі оқиғалардың
жаңғырығы қазақ даласына жетіп жатты. Бұл сол ... ... ... ... ... тапты. Сол себепті де бұны сол тұстағы тарихи-әлеуметтік
жағдайлармен тығыз ... алып ... жөн. ХІХ ... ... ... ... ... экономикасы мен шаруашылығы ғана емес,
мәдениеті мен әдебиеті де ... ... ... ... ... ... ... күшейе түсті. Елдің оқу, білімге ынтасы артты.
Елді мекендерде оқу-ағарту ісі жанданып, мектептер ашыла ... Егер ... аяқ ... ... ... ... ғана ... мектебі болса,
жаңа ғасырдың басында жалпы білім беретін оқу орындарының саны бес жүзге
жетті. Қазан төңкерісіне ... ... ... ... ... екі ... жүргізілді: бірі – мұсылманша, екіншісі – орысша. Діни-мұсылманша
оқу қазақ ... ... ... Қазақстан Ресейге қосылмай тұрған кезінде-
ақ бар болатын. Екі дәуір аралығында, яғни ХІХ ... ... мен ... ... ... жаңа, төте оқу – ... оқуы ... ... ... ... оқу Бұқара, Қазан жанындағы мұсылманша
оқытудың үлгісі бойынша ... қос ... ұлт ... халықтық проблемаларды күн
тәртібіне қою, жұртты ағарту, прогреске бастау ниетімен ... ...... ... толқынын көргендер қатысты. Бірақ осылардың
өзі жалпы халық, ұлт атынан сөйледі, мәселені таптық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... бой ұрды. Патша өкіметінің
Қазақ ... ... ... ... ... отарлау саясаты
мемлекеттік ... ... ... қамтығаны құпия емес. Сол сұрқия
саясаттың бір бағыты – ... ... ... ... ... журналист
халықтың сирек сөзін бұйырған несібедей теріп ... ұмыт ... ... ... өңін ... өмірге әкеледі. Сөйтіп әдеби тіліміздің
тіл байлығының дамуына, баюына тамшыдай ... да өз ... ... де, ХІХ ... соңы мен ХХ ... басындағы отаршылдық пиғылдағы
газет-журналдар туралы ешқандай еңбек жазылмаған деген пікір тумаса керек.
Көрнекті ғалым Х.Бекхожиннің «Дала ... ... - ... ... деген кандидаттық диссертация мен ... ... ... атты ... ... ... сыналып, сол еңбектері
үшін авторлар қуғындалды. Қ.Бекхожиннің бұл жазып қалдырғанынан ... ... ... не ... ... ... енді оның ... мұрасынан қазақтың мерзімді баспасөздің де пайда болуына бірден бір
себеп тағы осы Қазақстанның ... ... ... екен. Орыс
халқының озат мәдениетінің игі әсерімен Шоқан Уәлиханов, Ыбырай ... ... ... ... ... ... ... сөйтіп ХІХ ғасырдың
бас кезінде және екінші жартысында қазақ ... ... ... шыға
бастады десе, енді бір жерде қазақ совет баспасөзі ұлы Октябрь социалистік
революциясы арқасында дүниеге ... Ол ... ... үшін ... ұлтшылдардың баспасөз органдарына қарсы күресте шынығып,
дамыды. Жұмыс барысында елдегі ... ... ... ... ... ... ... публицистикалық мақалалар мен хаттар
пайдаланылды.
Қазіргі қазақ баспасөзі қоғамымызда болып жатқан оқиғалардың ... ... ... ... дер ... көтеріп, қоғамдық пікір туғыза
отырып, сол проблемалардың дұрыс шешілуіне мұрындық болып отырғаны белгілі.
Қазақ баспасөзі ... ... ... және ... ... ... рөл ... Әсіресе, ұлттық тіл және жер, еліміз
тәуелсіздігінің идеясын насихаттау, ... ... ... ... ... ... ... қызметін ерекше айтуға болады. Бүгінгі таңда
қазақ баспасөзінің ... ... ... ... бірі -
республикамыздағы мәдениет ... ... мен ... басқа да тақырыптарға тоқталар болсақ, мәселен, ... ... ... және ... ... ... ... Тауман Амандосов өз зерттеулерінде: «Түркістан уалаяты» (1870-
1882), «Дала уалаяты» (1888-1902), «Торғай газеті» (1895-1910) ... ... ... (1911-1915) қазақтың ... ... ... және ... ... әсер етті. Бұл газеттер
мен журналдарда істеген прогрессивті ... ... ... ана
тіліміздегі публицистика жанрларының пайда болуы, оның ... ... ... ... - деп атап көрсетті. Осы кезде Қазақстанда баспасөз
ісі де қолға алынып, жандана бастады. ХІХ ... ... ... ... ... шығып тұрған болса, ХХ ғасырдың алғашқы жылдарында қазақ
тілінде алты газет-журнал шықты. ... ... ... ХІХ ... 100 шақты кітап басылса, ХХ ғасырдың басында /1900-1917 жылдары/ 300-
ге жуық кітап басылды. Бірақ бұл дерек ... ... ... ... ... жатқан ақтандақтар аталған көптеген арыстарымыздың еңбектері
енбеген еді. Міне, ... ... үшін ... ... ... ... толы ... дүниеге келген халқымыздың біртуар ұлдарының бірі
– Мәшһүр-Жүсіп Көпеев еді. М.Ж.Көпев өз ... ... ... терең ой жібере отырып, ол ... ... ... ... ... үнемі ортаға салып отырған.
Ұлттық баспасөзіміздің алғашқы ...... ... ... мен
«Айқап» журналында оның мақалалары мен суреттемелері шықты.
Баспасөз қызметі ... ... ... оның ... ... жоғын
жоқтайтын құқылы, қоғамдық, мемлекеттің қозғаушы күші. Бүкіл әлемдік
баспасөз болмысының табиғаты ... ісі ... ... жатыр, әрі
елдің формациялық қоғамының дамуына қарай баспасөз қызметі де ... ... ... ... ... өткен тарихын, ұлттың дәстүрін
баспасөз сақтап отырса, оның келешегінің өмір ... де ... ... ... ... ... ... ісі қолға алынбайынша оқып-білу
танымы жетілмейтіндігін де сөз еткен. Бұл ... ... ... ... Ал ... ... ... тарихына келсек, кешегісі ... ... ... тарихын байқауға мүмкіндігіміз бар сияқты.
Қазақстан ... ... ... ... ... да ... халқының өмірінде прогресшіл рөл атқарған «Дала уалаятының
газеті» мен «Айқап» ... ... ... ... ... ... қызмет еткен көзі ашық көкірегі ояу азаматтардың ... ... ... ... ... – Баян ... ... Мәшһүр Жүсіп
Көпеев, Сәдуақас Шорманов, Қорабай Жапановтар да өз үлесін ... ... ... олардың аталған басылымдардағы қызметі мен еңбектеріне
тоқталумен жалғастырсақ. «Дала уалатының газеті» мен ... ... ... мақалалардың авторы ақын, фольклорист, ағартушы,
қайраткер Мәшһүр Жүсіп Көпеев еңбектері бүгінде ... ... ... ... ... ... мол мұрасының (зерттеушілердің есептеуінше,
25-30 том) бірнеше томдық таңдамалысы шығып, ақын туындылары ... жиі ... ... те, М. ... Ә. ... М. ... ... Кенжебаев, Ы. Дүйсенбаев, т.б. сынды белгілі ... ... ... ... ... шығармаларын, әсіресе фольклор үлгілерін
ерекше бағалаған болатын. ... М. ... “Өз ... ... басы ашық үлгілерді жазып алып, біздің дәуірімізге жеткізген еңбек
Мәшһүрде мол екенін естен шығармау керек. Сондықтан қазақ ауыз ... ... ... ... бір ... историяграфия бөлімінде Мәшһүрдің ол
түрдегі еңбегіне әр дайым орынды баға ... ...... ... ... фольклористік қызметіне берілген тұңғыш үлкен баға болды.
Соңғы жылдары ақын өмір мен шығармашылығын ... ... ... және оның ұрпақтары ат салысуда. Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің қалдырып
кеткен мол мұрасы, әсіресе ... ... ... ... жазылған
жазбалары бойынша біршама ғылыми еңбектер жазылды. «Дала уалаяты ... ... ... ... ... ... таралған ұлттық
баспаның тұңғыш қарлығыштарының бірі ретінде танылады. Сол ... ... шыға ... ел ... ... ... ... қоса,
сол кездегі ғалымдар, ақын-жазушылар ... ... ... ... да ... ... Мұрағат материалы ретінде сақталған бұл газетті
осы заман оқырманына жеткізуде Ү.Суханбердинаның ... атап өту ... ... ... ... ... төрт том ... қып құрастырып, 1992
жылы «Ғылым» баспасынан шығарды. Өзінің бағдарламасына сәйкес газет ресми
түрде ... ... ... ... ... істерін жариялайтын басылым болды. Сол кездегі басқа ... ... ... газеті» де ресми және ресми емес ... ... ... ... ... пайдалы, ғылымға, білімге қатысты
мақалалар жариялады. Бұл газет ... ... ... ресми басылым
болғанымен, бостандықты, теңдікті көксеген еді.
«Ұлттық баспасөзіміздің қарлығаштарының бірі – ... ... ... ... ... ... өткен ғасырдағы мәдени өміріндегі елеулі оқиға
болды» [3]. Онда ... ... ... ... әр ... тұрмыс-тіршілігі, күрделі жағдайлар мен оқиғалар толық, ... ... ... ұлы өзгерістер, халық өмірінің жеке-
жеке ... ... рет осы ... ... ... ... әдебиет пен
мәдениеттің негізін қалауға көмектесті. ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ
ғасырдың басында ... ... ... ... ... ... ... көзі ашық, көкірегі ояу азаматтары, зиялылары, қоғам
қайраткерлері, ақын-жазушылары баспасөз арқылы қазақ елін ... ... ... ... ... патша үкіметі саясатының
түпкі мақсатын түсіндіруге тырысты. Солардың ішінен ... ... ... ... де аз болған жоқ. Мәшһүр-Жүсіп ... ... ... ... ... Торайғыров, Қошмұхаммед
Кемеңгеров, Сәбит Дөнентаев сияқты жерлес қаламгерлеріміз ... ... ... ... ... зор ... ... Соның ішінде ұлт
зиялыларының бірі Мәшһүр-Жүсіп ... орны бір төбе еді. Ол ... ... ... пікірін қалыптастыруда ел өміріне белсенді
араласып, өз ... ... ... ... ... ... ... мұн-
мұқтаждарын өтеуге өз үлесін қосуға тырысқандардың бірі ... ... ... ... ... еліміздің тарихи зерттеу ғылымында баға
жетпес ұлттық мұра ретінде өте маңызды дерек көзіне айналып отыр. ... ... ... ... ... ... халқымыздың дәстүрі,
тұрмыс-тіршілігі, тарихы жөнінде мәлімет беретін жан-жақты зерттелуді қажет
етеді. ... ... ... ... мақала жіберіп тұрған зиялы
жерлестеріміздің арасында ... ... орны мен рөлі ... ... ... ... ... шығармашылық өнері, ерекше
ой-пікірлерімен бағыт-бағдары «Дала уалаяты газетіндегі» мәліметтерде айқын
көрініс ... ... ... ... ... ... ... байланысты ғалымның оннан аса ... ... ... ... ... ... ... 1889-1894 жылдары аралығында
жазған мақалаларын жариялады.
1.2.Тәжірибелі публицистің шығармаларындағы жаңашылдық
Мәшһүр сол туындыларында өз кезеңінен әлеуметтік, саяси және ... ... әр ... мәселелер (дін, саясат, көңіл-күй, шаруашылық,
жаратылыстану, мектеп және т.б.) ... сөз ... қана ... ... кесек те келелі ойлар түйіндейді. ... оның ... ... ... аударарлық. Ол замандастарына шаруашылық өмірге байланысты
ақыл-кеңестер бере отырып, ... ... ... сын ... ... өмір ... кезеңі әлеуметтік сілкінулер мен
жаңаруларға толы дәуір еді. Әрқилы қайшылығы мол тарихи-саяси жағдайды аса
күрделі ... ... ... ... ... өрісі жете
бермейтіні белгілі. Солардың ішінен суырылып ... ... ... ... ... талап-тілекті дұрыс таразылай білген Мәшһүр-Жүсіп секілді
қайраткерлер демократтық бағыттағы әдебиетті өркендетуге, өз шығармаларында
халықтың арманы мен тілегін, ... мен ... ... ... ... ... ұмтылды. Бұл ретте алмағайып кезеңдегі ниеті таза,
мақсаты айқын қаламгерлердің қай-қайсысы болсын дәуір талабын жіті ... ... ... ... ... ... Замана алға тартқан
күрделі де көкейкесті мәселелердің шешімін ... ... көзі ... ояу ... ... ... ... құбылыстары мен қоғамдық-
әлеуметтік тіршіліктің алуан саласын рухани-көркемдік електен өткізіп, өз
туындыларының өзегіне айналдырды.
Міне, ... ... ... ... ... М.Ж.Көпейұлы
шығармашылығы көп қырлы. Осы жайында филология ғылымдарының кандидаты
С.Сүтжанов: «Оның ... мен ... ... – жеке адам ... ... ... жеке байланысы, соған орай туындайтын алуан проблемалар.
Бұл орайда, қаламгердің өз кезінің саналы, ... ... озық ... орны ... [4]. Оның ... ... төл туындыларда өз кезеңі
үшін өзекті мәселелерді көтеруі, атап ... ел ... ... ... ... мен ... әкімдерінің келеңсіздіктерін
әшкерлеп, халықты оятуға, ұлттық мәдениет пен өнерді көтеруге шақыруы
парасаттылығын, озық ... ... Оның ...... ... ... көрген мақалалары және Қазан ... ... ... ... ... ... ... теңсіздік, әділетсіздік,
зорлық-зомбылық Мәшһүр-Жүсіп туындыларынан айрықша орын алды. ... ... ... ... ... ... ... қайғы-
қасіретін көреміз. Ол халықтың ғылым-білімнен шет қалмауын, өнерлі болуын,
алдыңғы қатарлы ел болуын тіледі. Патша саясатының қара ... ... ... ауыртпалықты жақтарын әшкерелейді.
М.Ж.Көпеевтің қайраткер ретіндегі қалыптасу кезеңінде «Дала ... ... орны ... Бұл ... ... оның ... ... мақалалары, өлеңдерімен қатар қазақтың билері мен шешендерінің
сөздері жарияланған. Ең алдымен публицистің төл ... ... ... ... 1889 жылы “Дала уалаяты газетінің” әдеби
қосымшасында жарияланған белгілі “Қарға мен лашын” аңыз ... ... көп ... ... ... қарға мен “көрінген құстың желкесін қиып
тастай ... ... ... ... ... ... ... көрген лашын
“сол қарғаға тимей, көшіп қонып жақындасып жүреді”. Ал қарға ... өзі ... ... ... қоса күнін көріп жүріп, бір
күні өзін ... ... ... ... ... ... ... алданып қалады. Мұның бұл ызасына шыдай алмаған лашын ... ... ... ... ... ... қарға бар дүниесінен, жалған
достарынан айырылып қалады. Көпеев бұл шағын ертегісімен дүниеге үйір болу,
дүние ... ... ... ... біреудің маңдай терімен келген
байлықтың түптің түбінде жақсылыққа әкелмейтінін анық ... ... ... ... ... ... боқтығы басына пәле болды. Неге
десең – оның жинаған боқтығы болмағанда ... да оған ... еді және ... құстар да қасына жиылып желіктірмес еді”. “Дала уалаяты газетінің”
1889 жылдың 6-7 сандарындағы әдеби қосымшасында ... ... һәм ... атты ... адам ... ... ... берген тоғыз жыл ... ... ... өзге мақұлықтардың ғұмырынан 70 жыл сұрағаны
жайында айтылған. ... ... ... ... жаратып болған соң, көкті уа
жерді жаратушы адамды һәм ғана мақұлықтарды өз ... ... бір ... ... беруге, дүниеде тұрған мезгілде һәм әр
қайсысына белгілі ғұмыр беруге,- деп ... [5]. ... есек ... ... ... ... біреуің машақат көріп, ... үй ... ... ... деп, әрқайсысына 40-50 жастан ғұмыр береді”. Ал
маймылға: “балаларға ермек боласың һәм үлкен кісілерге ойын ... ... жыл ... ... ... ... азапқа толы болғанына наразы
болған олар жаратушыдан, тым ... ... кешу ... ... сұрайды.
Мұны пайдаланғысы келген адам есектің азайтқан 20 жылын, иттің 20 ... 30 ... ... өмір сүру ... бір ... ... алады.
Сөйтіп, 30 жыл бойы жас жігіт болып уайымсыз дәурен ... ... ... ... 20 жылын ауыр еңбекпен түрлі шаруа қылып қиналады.
Одан кейінгі 20 жылын өз үйі мен ... ... итше ... болса соған
айқайлап һәм сүйек жұтудан таймайды”. Ал, ... ... соң ... белі ... әркімге маймылша ермек ойын болады».
Бұл аңыз ертегісін Көпеевтің “Ноғай хикаясы” атты ... ... ... ... көрінеді. Өйткені, 1901 жылы “Дала уалаяты
газетінің” 45 ... өзі ... ... ... ... мен
сюжет желісі өте ұқсас келеді. Автордың “Адам һәм оның ғұмыры” атты аңыз -
ертегісі 1970 жылы ... ... ... ... ... ... ... жылғы 18 санында М.Ж.Көпеевтің «Ғажайып бір құс заманымызда» [6] атты
мақалалары жарық көрген. Бұл мақалада қазақ ... ... ... ... ... өнер ...... Қазақтардың бүркітті қолда
ұстауы, баптауы жайында қызықты мәліметтер келтірілген. Жәрмеңкелерде қазақ
бүркіті көрушілерді алып ... ... ... ...... нақты фактіге құрылған. Мақаланы Павлодар уезі, Ақкелін
еліндегі Т.М.Шормановтың ... ... ... ... ... өнердің
қырларына бойлап кетеді. Аңшылық тек өнер емес, кәсіп, табыс көзі. Егер
бүркіт алған ... ... ... ... тұрақты сатып отырса,
қазаққа біраз пайда түсетіндігін айтады. Алайда «... оның бұл ... ... ... ... иә ... таза біле ... ... қазақ
халқы бүркітті пайда үшін салмайды, қызығына құмарланып, сол үшін машық
қылып ұстайды». М.Ж.Көпеев ... ... ... қазақтың ежелден келе
жатқан аңшылық ... ... бірі ... оны жалғастыру
қажеттігін айтады. Бұл ... ата ... ... ... жалғастыру
қажеттігіне үндейтіндігінен құнды. «Дала уалаяты газетінің» 1890 жылғы 14-
санында жарияланған «Жақсы молда» атты мақаласында ... ... ... ... ... ... жазады. Халыққа үлгі көрсететін билеушілер
қандай болу керек? «Егер билеп тұрған ұлық ... ... ... халық та
соған еліктеп жақсылыққа тырысады. Егер ұлық ... ... ... ... ... ... Халық басшысынан ғибрат алады», - дейді. Мәшһүр
Жүсіптің мақалада айтпақ негізгі ойы – халықтың ... ... ... ... ... ұлықтарға байланыстылығы. Бұл мақаладағы сол кездегі билеу
жүйесін талдап ... ... жоқ. ... ... ... ... Әдетте, Мәшһүр Жүсіп мақалаларында айтпақ болған ... ... ... ... ... және қорытынды тұжырым жасалатын. Ал,
«Жақсы ... атты ... не ... не ... ... ... жоқ. ... тақырыбы «Жақсы молда» деп қойылғанмен, оқыған
кезде оның мазмұнына сәйкес еместігін аңғарасыз. ... ... ... ... ... ... ... халықтың шешендік сөздері,
фольклор үлгілерінен мол мәліметтер ... Осы ... ... ... ... ауыз ... жинаумен шұғылданған кезеңіне
сәйкес келеді. XIX ғасырдың соңғы ширегінде қазақ елінің тұрмыс-жағдайын,
тыныс-тіршілігін, ... оның ... мен ... ... ... ... ... отырған тұңғыш қазақ газеттерінің бірі «Дала
уалаяты» ... ... ... ... о ... газетті шығарушы да,
бақылаушы да Дала генерал-губернаторы болғандықтан, онда белгілі мөлшерде
патша үкіметінің жергілікті ... ... елге ... ... ... әрі насихатталып отырса, екінші жағынан, ... ... ... ... мал ... ... ... мектеп ісі, дәрігерлік жәрдем, қазақтың ұлттық тілі мен ... ... ... ... ... ... ... де басылып
отырғандығын есте сақтаған жөн. ... ... бұл ... ... қазақ
әдебиеті тарихы мен фольклорына қатысты ... ... ... елге ... ... Газеттің бұл саладағы материалдары қазақ
фольклортану ғылымына қосылған қомақты үлес болды. Белгілі ... ... ... ... ... ... уалаяты» газеті 15 жыл
ішінде, шамамен 704 рет ... ... 331 ... ... ... ... ішінде қазақ халық поэзиясының үлгілерімен қатар ... ... ... фин, ... т.б. халықтарының ертегілері, мысалдары,
нақыл сөздері бар» [7]. Ал, бұл мол ... ел ... ... ... жариялаушы кімдер дегенде: бірі – жинаушы-тілші ретінде
бағаланса, екіншілері – мәтінге ... ... сол ... ... ой-
түсінігін ортаға ниеттенген адамдар еңбегі деуге болады. Бұлардың арасында
арнайы білімі бар маман-этнограф, тілші-түрколог, ... ... ... ... ... ... ... қатар Мәшһүр-Жүсіп жазғандары да газет беттерінде жиі басылып
жүрді. Оның қазақ даласын көп аралағаны, фольклор мен әдеби мұра ... ... ... Осы орайда Мәшһүр-Жүсіптің тек жинаушы ғана емес,
сонымен бірге ... ... т.б. ... ... және ол ... пікір
түюді де қоса атқарған. Сонымен бірге ... ... ... да, ... ... да ... ... ескеру керек.
Жоғарыда аталған ғалымдардың көбі өзге ұлт ... ... ... ... фольклорына деген көзқарастарының басым бағыты – танымдық
сипатта жүргендігін де ... Ал, ... ... ... ... ... өз ... тұңғыш тума, ұлттық фольклорист-
ғалымы болуы көп нәрсені аңғартады. Яғни ... ... өзге ұлт ... қарағанда жетік білуінің өзі ел арасынан фольклорды жиыстыру
қызметін жеңілдететіні сөзсіз. Екіншіден, Мәшһүр-Жүсіп ... ... ... ... т.б. ... білгендіктен де қазақ елінің
біртұтас ұлт болып қалыптасу үшін; ... ... ... ... не ... екенін басшылыққа алып отырған. Негізінен, осы ... ... ... ... ... Мәшһүр-Жүсіп материалдарын үш
салаға бөле құрастырған. Бірі - өзінің ... ... мен ...... өз ... қоғамда болып жатқан тарихи өзгерістерге
деген өзіндік көзқарастары мен ой ... ... ... ... ... ... ... қатыстырылады («Баянауылдан хабар»,
«Баянауылдан хат» т.б. тәрізді) – бәрі ... 14 ... Ең ... төл ... ... Мұндай туындылардың қатарына 1889
жылы «Дала уалаяты газетінің» әдеби қосымшасында жарияланған белгілі «Қарға
мен лашын» аңыз ... ... ... көп ... ... алған қарға мен
«көрінген құстың желкесін қиып тастай беретін» лашын жайында. Қарғаның
үйіліп ... ... ... лашын «сол қарғаға тимей, көшіп-қонып
жақындасып жүреді». Ал қарға болса, ... өзі ... ... қоса күнін көре жүріп, бір күні өзін лашыннан артық санап,
маңайына жиналған әртүрлі ... ... ... ... ... ... шыдай алмаған лашын «аспаннан бір келіп ... ... ... ... бар дүниесінен, жалған достарынан айырылып қалады. Мәшһүр-
Жүсіп Көпеев бұл шағын ертегісімен дүниеге үйір ... ... ... ... ... ... ... терімен келген байлықтың түптің
түбінде жақсылыққа әкелмейтінін анық ... ... ... ... ... ... боқтығы басына пәле болды. Неге десең – оның
жинаған ... ... ... да оған ... еді және де ... ... ... жиылып желіктірмес еді» [8]. Осы орайда айтарымыз, ... ... ... «Дала уалаяты газеті» материалдары жеке өз ... ... 4 ... ... болып жарыққа шықты. Бір өкініштісі
мұнда Мәшекеңнің біраз еңбектері белгілі бір ... ... ... тек
1996 жылы шыққан. «Дала уалаяты газетіндегі» материалдардың библиографиялық
көрсеткішінде аталып өтеді. Мәселен, ... ... ... ... ... атты ... 1890 жылы №23 санында жарыққа шыққан деп
көрсетіледі. Ал, бертінгі ... ... тек ... 632 бетінде ғана
түсініктеме ретінде 1890 жылғының 20 санында ... деп, ... ... де ... танытады. Және де соңғы жинақта
түсініктемесі ғана берілсе де, толық мәтіні жоқ. ... ... ... 4 ... жинаққа енбей қалған Мәшһүр-Жүсіптің өз туындылары,
әңгімелері, мақалалары, ел аузынан ... ... ... ... де
баршылық.
Мәшһүр-Жүсіптің «Баянауылдан» атты мақаласында 12 Итемген-Мамай деген
көлдердің, Олжабай сөресі, Шорман тамы, ... ... ... ... жерлердің тарихнамасы айтылады. Мұндай жер тарихына байланысты
берілген түсініктемелер белгілі орыс фольклорист-ғалымдары ... ... ... ... ... ... А.Ф.Писемский еңбегінде бар
екендігін ғалым З.И.Власова ... ал ... ... ... ... ... ... фольклортанушы ғалым
Г.Н.Потаниннің де еңбектерінде бар. Жинақтап айтсақ, ... ... мал ... ... ... адамдар арасында
айтыс, тартыс өршуі, ел бірлігі, тыныштығы кететіні, әр үйден алынатын алым-
салықтың кімдерге қаншалық ... ... бал ... ... ... ... елге ғылымның тигізер әсері, әйел адамды
оқытудың мәні – бәрі де ... Бұл ... ... ... де ... көрсетеді. Мұндай деректерді білген фольклорист
Ә.Диваевтың да көптеп жинағаны белгілі. Деректер келтіре ... үгіт ... ... жеткізу Ә.Диваевтың да, ... де ... ... ... ... ... Енді ... газет
бетінде жариялаған материалдарының үшінші саласы – фольклорлық нұсқаларға
тоқталайық. Оның ішінде түрлі аңыздар, ... ... ... бар. ... бұл ... ... негізінде Мәшһүр-Жүсіптің
фольклорды – жастарға үлгі-өнеге, насихат, ... ... ... түп ... деп ... көреміз. Мәселен, «Тұрмыс жайында болған
хабарлар» атты еңбегінің кіріспесіндегі Мәшһүр-Жүсіп алдымен ... ... ... ... газетке деген ілтипат, ризашылық білдірсе, соңынан
қазақ жастарына үлгі-өнеге боларлық іс-әрекетімен көзге түскен Кіші ... ... би ... ... ... басынан өткен бір оқиғасына көңіл
бөлгізеді. Онда бас кесір - еріншектіктен, ортаншы кесір – ... ... ... ... үшін ... кәсіп іздеу, еңбек ету, т.б.
сияқты жолдарды іздестіру керектігін паш етеді. Мәшекең өз ... ... ... ... ... дана ... ... ұштастырады. Мәшһүр Жүсіп Көпеев халық әдебиеті үлгілерін жариялауға
ұсынғанда, тек кездейсоқ қолға ... бере ... ... ... елге
пайдасы тиер деген, халықты ұйқысынан оятар деген, қоршаған ортаға ең
қажетті ... ... ... Олар ... ақын ... ұрпаққа айтар ойларын да жеткізіп отырған. Мәселен, ... оның ... ... ... бір ... арақ ... ... Бағдат халифін түзу жолға түсіру үшін, арақ шыныларын
сындыруы, ел ... ... ... оны ... ... ... аңғарылады. Мәшекең белгілі бір рудың тарихын, оның ... бір ... ... яғни тарихи мәні бар фактілерді беруді жеке
алмай, оны да өз замандастарына үлгі, насихат айтуға мысал етіп ... ... ... ... әңгімесінде өзінің ақылдылығымен,
еңбекқорлығымен, тапсырған іске тиянақтылығымен, адамдығымен ... ... ... ... ... ... қызын алуы, мұратына жетуі айтылады.
Мәшһүр-Жүсіп Көпеев «Дала уалаяты» ... 1890 ... 6-7 ... ... ... ... кәсібі мен шаруасы, мәдени өмірі, әдет-ғұрпы,
оқу-ағарту ісінің барысы, ... ... ... ... ... ... «Баянауылдан» деп берілген. Мәшһүр-Жүсіп ... бір ... ... ... ... әр ... психологиясының
алуандығын ойластырғаны аңғарылады. Ол тұста газет оқырмандары аз, ... ... ... жүріп, одан-бұдан ақпарат, әңгіме тыңдағыш
әдеттерін жақсы білетін Мәшһүр-Жүсіп Ресей патшасының Жарлығымен 1882 ... ... үш ... ... ... Семей, Жетісу «Дала уалаяты»
құрылғаны туралы хабардың аңқау, сенгіш қазақтарға да тегіс ... ... ... Дала ... ... ... – қалың елге ежелден
белгілі. Өйткені қазақ елінің табиғаты аса ... ... ... ... ... ... ... оқыған азаматтарымен де сол тұстың өзінде
көпке танымал болатын. ... ... ... ... ... көзіне түсіп, көптің назарын тартатынына үмітті болған. Бұл –
Мәшһүр-Жүсіптің шығармашылық қабілетінің ... ... ... ... Баянауыл – барлық дәуірде Баянауыл. Көлемді
мақала Баянауыл жерінің тарихынан бастау ... ... ... ұстанған
бағыты мен көздеген мақсаты – ежелден адам тіршілігің ... ... оның ... әр азам құқылы екендігін қалың қауымға ұғындыру
болатын. Ол мұның құндылығын ... ... хан ... ... Шоң ... ... жері ... деген халқының жайлауы екен. ... Қарағайлы
шоқының қасында ... ... ... (Ерейменнің Ақмолаға қараған
жағында), Олжабай сөресі, Едіге сөресі, Шорман ... ... ... көлі ... ... ...... сол жерлерін мекен
қылып жүргенде өткен жақсылардың аты бұл жерлерінің бәрін Керей, Қанжығалы
қыстау қылып кеткен соң ... ... ... ... » [9], - деп ... одан әрі ... етіп ... білген. Табиғаты ерекше жер Баянауыл
өңіріндегі осындай оқиғаға байланысты Өлеңті ... ... ... ... ... Хусайн мырзаның жер аламын, ал Өлеңті жағынан
Кәрібай мырза жайлау жерін бермеймін дейтін таласы бойынша өрілген сюжеттің
шарықтау шегі ... ... ... ... ... ... келіп екі
жаққа да насихат айтып, ұзын сөздің қысқасы Хусайн мырза айтқан сөзіне
жетіп, ... ... төрт ... жер алуына жеткізеді», деп әсерлі
етіп баяндайды.
Тәуелсіздік арқасында кейінгі кезде тарихымыздағы қолдан ... яғни ... ... ... тани ... ... ... – кейінгі кеңес дәуіріндегі теріс идеология салдарынан «бейтарап
бағыт ұстағаны» үшін ... ... ... ... ағартушы, қайраткер
Мәшһүр Жүсіп Көпеев еңбектерінің бүгінде жан-жақты зерттелуі. Соңғы ... мол ... ... ... ... шығып, ақын
туындылары баспасөз бетінде жиі жариялануда. Ақын өлеңдері, мақалалары мен
суреттемелері ұлттық баспасөзіміздің қарлығаштары ... ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеуші, белгілі
ғалым, тарих ғылымдарының докторы Қ.Алдабергенов «Бір туар дара ... ... ... ... ... қайраткер ретіндегі қалыптасу
кезеңінде «Дала уалаятының ... ... орны ... екендігіне бас
назар аударады.
1.3. Мәшһүр Жүсіп ... 1907 жылы ... ... көрген
публицистикалық еңбектері
Дипломдық жұмыстың өн бойында біздер Мәшһүр-Жүсіп Көпеевтің баспасөз
беттерінде жарық көрген бірталай ... ... ... талдап сараптан өткіздік. Өзіндік ерекшеліктеріне баға бердік.
Мәшһүр-Жүсіп ... ... ... бір сәт те ... ... түсіп
көрмеген, бір жағынан жазып, екінші жағынан өнер-ғылым ... ... ... жүріп, Қазан төңкерісіне дейін 1907 жылы бір жылдың ... ... ... жарық көрген, олар: «Тірлікте көп жасағандықтан көрген бір
тамшымыз» және ... ... ... «Хал-ахуал». Бұл
шығармаларында ол өзінің саяси-әлеуметтік көзқарастарын білдіреді. Жалпы,
1905-1906 жылдары – М.Ж.Көпеев ... ... ... ... ... Бұл ... жазған шығармалары тегісінен қазақ ... ... ... ... болып келеді. Оның
шығармаларындағы басты ... – жер ... ұлт ... Енді ... көп ... ... бір ... және «Сарыарқаның кімдікі
екендігі» атты публицистикалық еңбектеріне толығырақ тоқталып өтейік. Бұл
екі кітаптағы өлеңдердің мазмұны ... ... де XX ... ... ... халқының қоғамдық-саяси, шаруашылық өмірі жазылған.
«Тірлікте көп жасағандықтан көрген бір тамшымыз» ... ... ... ... ... – мұндағы бір бөлім қара сөзбен
жазылған. Өлеңдерінің негізгі ...... ... ... ... ... Ресейдегі саяси-шаруашылық өзгерістердің ... ... ... ... ... ... саяси өмірі мен
әкімшілік-басқару құрылымы, ұлттық психологиясы жан-жақты ашып көрсетілген.
Мәселен, «Тірлікте көп жасағандықтан ... бір ... ... 6 ... тұрады. Бірінші өлең 9 бөлімнен құралған. Екінші өлең тақырыбы
«Қара өлең», «Қазақтың қылып жүрген жұмысы», «3 рет сөз» (13 ... ... ... ... ... бір...». Қазақ оқығандары үшін сол
кездің басты мәселесі – отаршылдықты жою еді. Сол ... ... ... ... деп ... ... ... жарық таңыңды атыр,
Болар ек, атса таңың біз де батыр.
Қазаққа құлақ пен көз болған ерлер,
Тұтқында білесіз бе, ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіптің айтып отырған ерлері кімдер еді? Патша
езушілеріне қарсы үн көтерген адамдар ... ... ... да ... ... ... ... шығып, ұлт мүддесін көздегендерді патша
чиновниктері қызметтен ... ... ... ... ... ... ... жерінде де болған. Сталиндік репрессия, кейінгі тоқырау
жылдары тұсында ... ... ... ... көріп, баспасөз
бетінен орын ала алмады. Сөйтіп олардың есімдері архивтерде шаң басып жатып
қалды. Сондай басты ... бірі – ... ... ... ... ол туралы «Сәлем хат» өлеңінде былай келтіреді:
Қарадан хан боп өткен бабаң Поштай,
Қолына жұрт билігін туған ұстай.
Халқына бақташы боп ... ... ағып ... қыран құстай.
Поштаймен қатар шығып Шоң мен Шорман,
Сонда бір түзу ... ... ... ... ... еді көп ... болған қорған [11].
Сөйтіп, Мәшһүр Жүсіп қазақ қоғамының жан айқайын ... ... ... ... ... ... ... құр мансапқа таласып жүргенде, ел
мен жерді орыстар басып алып, қоныстанып жатқандығын айтты. Ол қазақтың ата
қонысының қолдан кете ... ... ... ... ... ... арқылы түзетуге болады деп ... ... ... ... екі ... көрінеді. Соның екінші тобы – қара сөзбен
жазылған публицистикалық шығармалары. ... ... ... ... ... қара сөз үлгісімен жазылған. Бұл тарауды С.Дәуітов
еңбектің кіріспе бөліміне жатқызған. Бірақ, зерттеушілердің пікірінше, ... ... ... жеке бір ... ... ... бұл ... ауқымды
мәселелер көтеріліп, өзіндік ой-тұжырымдар қорытындыланған. Тақырып аясы ... ... осы ... әңгімесі» деп аталынуы да кіріспеден өзгеше. Осы
бөлімде ... ... көп ... ... Бұл екі сала ... толықтырып, суреттелетін құбылыстар мен оқиғалар мағыналық тұрғыдан
үндесіп, тарихи-публицистикалық ... ... ... Бұл ... ... басты назар аударып отырған қоғамдық-саяси мәселелері
көтерілген. Соған әлеуметтік ... ... ... ... оқиғаны
баяндау желісі өзгеше. Жай ғана ... ... ... мәселені
философиялық оймен, тарихи деректер тұрғысынан баяндайды. Шығарма шешендік
тілмен жазылғандықтан, оқырман ... ... ... «Күн ... ... күн шығысы – ұзын аққан Ертіс, оңтүстігі – Жетісу ... ...... ... Сол төрт судың арасы заман қадымда Дешті
Қыпшақ атанған қыпшақ жұртының қонысы еді. Сол ... ... екі ру ... ... көп пе, ... көп пе» ... мақал болған себебі сол...»
[12], - деп басталады.
Осы сөздерді түйсіну барысында әр адамның көз ... ... ... ... елестейді. Кітапта Сарыарқаның келбеті – дала табиғаты
суреттелген. Төрт ... ... ... ойы – ... ... ... батыс-шығыс шекараларының мызғымай, ата-бабалардан ауысып,
ежелден келе жатқандығы. Даланы иленбек болған шет ... ... ... ... ... ... мен ... өз орнында қолдануы арқылы білдіреді. Жалпы шекара мәселесі,
туындай қалған жағдайда, Мәшһүр ... ... ... жөн. ... олардың шығармаларына бізге беймәлім жер-су аттары
молынан ұшырасады. Әрі, тың ... ... ... ... ... ... ... шынайы таныту кез-келген ақын-
жазушының үлгісіне тие бермес. Ал, М.Ж.Көпейұлы өр қалам иесі ... ... ... ... ... тап босып, дер кезінде үн қата білді.
Қоғамдағы нақты жағдайлар мен өзгерістерді көзімен ... ... ... ... ... дүрбелеңі мол кезіндегі халқының көкейтесті
мәселелерін батыл көтеріп, мұң-мұқтажын, мүддесін ашық айтты. ... ... ... атты ... ... ... айырылып,
патшаның отаршылдық талауына түскенін жазады. Алдымен қазақтың кең жер, ата-
қонысы жайында, бұдан арғы 500-600 жылғы қазақ тарихынан ... ...... ... ... бері ... мекендеп, туып-өсіп келе
жатқан жері. Арқадағы жер ... ... ... ... ... – Баян сұлу»
жырымен байланыстырады. Бұл жер – Қытайдың, Жоңғар қалмақтарын Орта Азия
хандығының шабуылынан сан рет ... алып ... осы жер үшін ... ... ... ... ... батырлары қанын төгіп еді дейді. «Бұл ... ... ... ... ие ... жоқ. Ақ ... ұшымен, ақ білектің күшімен»
- кешегі Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, ... ... ... ... ... ... қара ... батысып, шыбын
жанын нысанаға байлап, оққа ұшып, қорғаған ... еді. ... не ... ... ... ... алып ... деп қырылды. Сол себепті
бұл Сарыарқа біздің қазаққа атасының құны болып, олжа ... еді. ... қан ... алған Сарыарқа таланып жатыр, патша оны тартып алып,
переселендерге беріп жатыр, деп күйінген Мәшһүр Жүсіп ... ... ... ... ... ... патшасының қол астына қарау тарихына тоқталады.
Қазақстан Ресей патшалығына қараған кездегі ... ... үшін ... айтады. Патшаның қол астына қарамай, жерді, қонысты аман сақтау
жөнінде басшылық еткендер Кенесары, Наурызбай еді. Олар ... ... деп ... ... ... ... Наурызбайдың бұл сөзін
қазақтың сатқынды феодалдарын қостамады, шоң билер, ... ... ... ... ... ең ... ... Баянауыл,
Көкшетау сияқты жерлерге қала салуға ұлықсат берді. Міне, осы күні ... сол кең ... ... ... ие бола ... отыр, күн сайын кедейленіп
бара жатыр. Оның ... елді ... ... ... талап, зорлап
қырып барады» [13], - деп ... ... ... ... жер ... ... қоныстан қысым көру ... кең ... ... ... Бұл мәселенің халықтың азаттық, Отан, ел үшін күресімен, күнбе-
күнгі ... ... ... ... ... проблема екенін
баяндайды. ХІХ ғасырдың 30-40 жылдарында ... ... ... ... ... ... қарсы көтерілісі өзінің тәуелсіздігі,
әсері, Отаны үшін күрес екенін ашық айтады. Халықтың шұрайлы жерінен, ... ... ел ... ... ... ... салып, егін еккенін ашына айтады. Сол кездегі жер ауып ... ... ... көп жаңалықтың енгенін атап айтқанда, ел ішінде егін
салу, бір ... ... ... ... ... оқу-ағарту мен
мәдени істердің көпшілік қауымға бірте-бірте тарай бастағанын ашық ... бұл ... сол ... ... ... жайы, жер атаулары елдің ішкі-
сыртқы жағдайын ашып көрсетеді.
Бір сөзбен айтқанда ... ... ... ... ... ғылым үшін маңызы зор екені анық. Жазбагердің «Сарыарқаның
кімдікі екендігі» кітабына енген «Қазақ ... осы ... ... ... сол кез үшін мәні зор ... ... ... құнды. Олар
мыналар: қазақ мүддесін қолдау үшін Думаға депутат сайлау мәселесі; саяси
көзқарасына ... ... ... ... патша өкілдерінің зорлық-
зомбылықтарын әшкерелеу, қысымға қарсы бірігіп күреспей, жоғарыдағыларға
бас ұрып көне ... ... ... ... ел мұқтажына жан
ауыртпай, қара басының қамын көздейтініндерді сөзбен түйреу, әділдік ... ... ... үлгі ету тағы ... да мәселе арқау болады.
1905 жылы енді қазаққа бір кеңшілік болғалы тұр, ... ... ... ... ... ... ... 17 октябрь манифесін шығарады
деп ақын үлкен үмітте болады. Бізге енді кеңшілік ... ... ... осы ... ... ... жүр ... деген наныммен:
Сөз шықты біздің қазақ баласына,
Петрбор келіңіз деп ... ... ... келе жатыр,
Сахараның көшіп жүрген даласына [14], - дейді.
Шынында, 17 ... ... жаңа ... ... ... үміт күтеді. 1905 жылы оқиғасы қазақ халқының ... тиіп ... ... ... ... қимыл тудырды. Дума сайлауын бетке ұстаған
құрылтайлар, ... ... ... сайын болып, онда көптеген саяси
талаптар ұсынылды. Бұл жайнда Мәшекең:
Патшаның құзырына ... ... ... ... жүйрік білгіш адам.
Дін мен жалғыз жер емес ... ... ... ... ... онда ... дін, жер және ұлт ... теңдік идеясы
туралы ұлықтарға арыздар жіберілген. 1906 жылы сол ... көбі жер ... ... жаңа ... ... ұлттық интеллегенциясының өкілдері еді. Өз ... ... ... жете ... ақын ... ... ... кемітіп қорламасын,
Көзімізді бақырайтып ұрламасын,
Баламызды билетсін өзімізге,
Оқысын деп орысша ... ... ... ... ... қолдан кеткен жер мен судың ... пен ... ... ... ... ... талап етеді. Сөйтіп
халықтың талап-тілектері орындалмай, Мәшһүр ел үмітінің ... ... ... ... ... алдау екенін ұғынып, патшадан, оның
үкіметінен бастап барлық әкімдеріне деген халықтың дұшпаны ... ... ... түсіне бастайды.
Болыңдар көтермекші жарысқанға,
Дұшпанмен жағаласқан, алысқанға.
Бір тиын онан құны кемімейді,
Салғанмен қанша кісен арыстанға [17].
Мұнда ақын ... ... ... арыстанға теңей келіп,
халықты батыл саяси ... ... ... түбі – ... ... ... ... екендігін қатты бейнелейді. Халықтар түрмесі болған патшалық
тәртіпке ... бұл ... ... Ең көне ... бірі – ... «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырындағы кейіпкерлердің тұрмыс-
тіршілігін Мәшһүр Жүсіп ... ... ... ... ... ... деп айтуымызға болады. Автордың өзі бұған: «өлеңнің ... ... ... оба» деген екі төбе – Қарабай, Сарыбай деген екі ... ... ... ... Бұл ... де ... байлары. Сол Сарыбайдың жалғыз қызы
Баян ... ... жері – ... ... Бұл ... атының Баянауыл
қойылған себебі ... ... ... Сол ... ... ... қалған жері «Қарқаралы-Қазылық» аталған. Домбырасы мен ... ... ... жері ... атанған. Сандығы түсіп қалған
жер «Алтын сандық - Ақшатау» атанған. Аттарының ... ... ... жер
«Жауырбоғы» атанған. Қайыр, бұл сапар қазағы жер аты – бәрі ... ... ... - деп ... ... ... ... тәсілімен жазылған. Сөз болатын объекті – Сарыарқа
даласы, қазақ халқы. Әңгіме Дешті Қыпшақ ... ... ... ... ... қалмақтармен болған шайқастарда баяндаумен
жалғасады. Одан әрі нақты оқиғаларға ... ... ... ... ... ... аттарының шығу тегі түсінікті тілмен
жазылған. Бұрынғы заманда болған оқиғаларға Мәшһүр ... ... ... Бұл ... ... жер-су аттарына байланысты фактілер жиналып,
аңыз-әңгіме түрінде берілген. Оқиғалардың тізбегі ... ... ... ... ... ... ой шашырамай, оқырман тез қабылдайды. Қай
оқиғаны баяндаса да Мәшһүрдің айтпақ болған негізгі идеясы – ... ... ... ... ... ... күресі, халық патриотизмі.
Мәшекеңнің қай публицистикалық мақаласын алсақ та осы идея ... ... ... ... Хиуа хандықтарына қарсы азапты,
ұзақ жылға созылған ... да ... ұлт ... ... ...... жерін жау қолында қалдырмау ұраны. Бұл ұранмен ... ... ... мерт ... ... ... не үшін қырылды? Кейінгі үрім-
бұтағына жер-су алып беремін деп қырылды. Жалғыз ... ... ... жер-
суға таласып көп қазақ қырғын тапты. Сол себепті бұл Сарыарқа ... ... құны ... олжа ... еді. ... ... қалмаса
«атаңның құны бар ма еді» дейді ғой. Сондай-ақ, ... құны ... ... ... ... ... ... ішім күйіп өлсем де ойымнан
кетер емес. Баянауыл тауын қалмақтан еріксіз ... ... мен ... ... өлді де, ... қалды. Жасыбай асуының алдында ... ... ... ... өзі Аяз ... деген асуға қарсы қыстап еді.
Дүние деген, шіркін, көшпелі екен. Қазақтың тұлпар ... ту ... ... олжа салған ең алдында мұжықтың ... ... ... ... ... ... ереймен тауы – Олжабайдың өлген жері.
Содан бір сөз. Ата-бабасының қаны қойдың қанындай ... алып ... ... ... ... ... төге-төге қаңғып кете берді» [19].
Бұдан кейінгі сөз болар оқиға – XIX ғасырдың орта ... ... үшін ... ... ... орыс ... Әр кезеңнің батырлары өз халқын аман ... үшін жан ... бара ... ... ... құрылымының бүтіндігі
соншалық, әрбір сөйлемнің ара-жігі ажыратылмайды, барлығы бір түйінге ... Оны мына бір ... ... ... аңғартуымызға болады:
«Біздің Сарыарқадағы қазаққа: «қазақ бізге бағын, бізге қара», - деп ақ
патшадан жарлық алып ... деп Иван ... ... ... ... саған
қарамайды, маған қарайды деп ол екеуінен басқа қазақтың өз ішінен ... ... ... Олар:
Бағынба қазақ орысқа,
Бағынсаң қазақ орысқа.
Осы бастан амандас,
Сарыарқа деген қонысқа, -
деп ұрандады.
Осы замандағы ... ... ... де ... ... ... және ... елшісімен сөйлеспеді. Жерімізге тимесең, солдат
алмасаң, саған ... деп, ... бар деп, ақ ... өз ... ... [20], ... ол ... шығармасында.
Мәшһүр Жүсіп Көпеев қазақ халқының Ресей империясына қарауын ... ... ... ... ... ... жан-жақты суреттеген.
Сол кездегі екі ... ... екі топ ... тартыс орыс
ұлықтарының пайдасына шешілді. Олар бос ... жер деп ... ... Бұл ... XIX ... қоғамдық-саяси жағдайын дұрыс ... ... ... ... Ол бұл ... отты екпіні мен жоғары
эмоционалдығынан көрінеді. Бұл орайда: «Осы күнде байқап қарасақ, ... ... жоқ. Ол ... жоқ десек, қазақ жерін қала ... ... ... ... ... деп ... ... жерлерді ат
қойып, учаске деп ала берді. Қазақ жерін өзі тастап кете ... неше ... ... ақша ... ... ... ... үшін сатылып, кедей болды.
Бүйтіп сатып жеп қалайша күн көреміз деп ... ... ... еді. ... күн ... ... ... мұжық келіп егініне лайықты етіп алды.
Қазақ ұлтын қорлаудың шегіне жеткен түрі осы. Бұл ... да осы ... ... ... Қазақты қонысынан аударғаны,
ел билейтін азаматтарына билік бермеуі, малын тартып алуы ... ... ... ... ... ... өлтіруге кірісті. Отаршылдықтың ең
жабайы әдісі – халықты аяусыз қыру. Қазақтың басына да осы ауыр күн келді.
Туғанын мұжық ... соң ... ... ... ... ... мәжбүр
болды. Қазақ жоғары әкімдерге арыздана алмайды. Себебі, оның құқы ... ... ... ... ... ... Бұл – Ресей империясының
жергілікті халық құқығын аяққа басқан, отаршылдық ... ... ... ... өзі ... ... қиянатты ашына жаза отырып, Ресей
бұғауына бекер түстік деп күйінеді. Әділетпен, ел ... ... ... ... Ол ... «қой ... ... жұмыртқалаған заман болды»
[21], - деп аңсайды.
Мәшһүр Жүсіп Көпеев отарлық саясаттың қазақ ... ... ел ... ... тигізгенін жазады. Орыс отаршылары халықты құлдыққа ұстау
үшін, әдейі бұрынғы ел билеу ... ... ... болыстық билеу
жүйесін кіргізді. Орыс чиновниктері надан, ... ... ... ... ... Елде сөйтіп қазақ ұрпағы аза бастады. Елде надан, жалқау,
өсекші, жағымпаз адамдардың ... ... ... ... ғасыр басындағы
азып-тозған халін Мәшекең көрсете білді. Мәшһүр Жүсіп Көпеев ... ... ... әр ... әр түрлі пікірлердеің болғаны рас.
Алайда, оның кестелі өлеңдері мен келісті ойларын, халық ауыз ... ... ... ... ... емес.
Зерттеуші ғалым - Мәшһүр Жүсіп Көпеев туралы алғаш мақала «Қазақ
әдебиеті» газетінің №2, 5 ... 1940 жылы ... ... ... ... ... Әлкей Марғұлан берген-ді. Оның Мәшһүр өмірбаяны мен
творчествосын жетік ... сол ... ... де ... ... оның ... ... атағына тәнті болған ғалым өзінің аталмыш
еңбегінде ақынның шыққан ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге, Көпейұлы діни ортада тәрбиеленгендіктен
«діншіл молдалардың әсерінен жуық ... шыға ... деп, ... діни сарынның орын алу себебінің сырын да ашып айтады. Бір
айта кететін жайт, зерттеушінің Мәшекеңнің ... ... ... ... ... ... ... физика, геология, астрономия ғылымдарынан
хабары болған деуі шындыққа әбден жанасады. Себебі, ол ... ... ... әр ... ... ... ... берерлік ой-тұжырымдардың
жиі кездесетіні бұған толық дәлел.
Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлының шығармашылығына ықыласпен ден қойған ... ... ... ... тарихының білгір маманы, ғалым – Бейсенбай
Кенжебаев. Ол өзінің «Қазақ ... ХХ ... ... ... атты ... ... ... бағыттағы
ақындардың бірі ретінде қарап, негізінен оның Қазанда жарық көрген үш
кітабына ... ... сөз ... ... ... ақынның
шығармаларында өз кезеңі үшін өзекті ... ... ... өнерге, мәдениетті, іргелі ел болуға шақыруын жоғары ... ... ... ... ... шығармаларға тоқталып, мысал
келтіре отырып, өз ой-толғамдарын ортаға салады. Әдебиет ... ... ... да 1959 жылы ... ... маңызы айырықша болды. Бұл конференцияда қазақ әдебиетінің
келелі мәселелерін ... ... ... ... ... ... ... болып келе жатқан проблемалардың бетін ашып алуға ықпал
етті. М.Ж.Көпеевтің әдеби бай ... ... ... ... І.Жарылғапов
болсын, не басқа баяндамашылар Е.Ысмайлов, Ә.Қоңыратбаев, ... ... ... ... оның ... ... халық ауыз әдебиеті жинаудағы еңбегін аса зор бағалады.
Ұлы ғұлама жайлы М.Әуезов ... ұзақ ... ... да ... ... ... Соны ескеру қажет еді. Ол кейде
патшалықты жақтаса, кейде халықтық ... ... 1905 жылы ... үміт етіп сөйлеген кезі де бар. Бұл тарихтық заңды ... ... ... ... жоқ» [22], деп баға ... ... ... болсақ, бұл конференция ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасыр
басындағы ... ... ... шығармашылығын танып-білуге аз
да болса жол ашты. Солардың бірі – М.Ж.Көпеев еді. Ол тірісінде репрессияға
ұшырамаса да, оның ... ... көп ... ... ... әсіресе,
«Социалистік Қазақстан» газетінде 1952-1953 жылдары жарық көрген қос мақала
мен осы мақалаларға орай шыққан партия қаулысы ... әсер ... ... ... «панисламист» деген ат тағылды. Міне, сондықтан да бұл
маслихат М.Ж.Көпеевтің толық ақтамаса да, оның ... ... ... бірден-бір себепші болды.
Осы орайда Ә.Жиреншин «Қазақ кітаптары тарихынан» атты зерттеу
кітабында ... ... өмір ... ... ... ... ... Ғалым әр жинақтың туынды-кітаптарына ортақ ой-
тұжырымдарын ортаға ... Ол ... ... ... ел ... өнер-
білімге жетілу, оқып-тоқу арқылы жетуге болады деген пікірдегі, яғни ... ... ... ... ақын деп ... ... ... халқына саяси-әлеуметтік бостандықты талап еткен ХХ ... ... ... ... ... ... да оны ... саяси қудалауға алып, кітаптарын зиянды деп тапқан. Ә.Жиреншиннің
Көпеевтің творчествосына ... ... ... ол ... ... кітаптарын бастырған Хусаиновтар баспаханасына айып салып,
өкімет орындарының авторы саяси ... ... ... ... ... 1974 ... №3 санында «Мәшһүр Жүсіп Көпеевт мұралары
хақында» атты көлемді мақала жарияланды. Жазған – филология ғылымдарының
докторы ... ... ... ... ... Республикасы Ұлттық
Ғылым Академиясының архивындағы мағлұматтарға» сүйене отырып, М.Ж.Көпеевтің
өмірбаянынан көптеген бағалы деректер берген. ... ол ... ... ... мен ... саудасы» атты шығармаларына
талдау жасап, ... ... ойын дөп ... айтады. М.Бөжеев өз ... ... ... ... мол ... бүгінгі таңда әлі де болса терең
зерттеп, ... әрі әділ ... ... ... [23], - деп ой ... ... 40 ... аса уақыт өткеннен кейін басқа да ... ... ... сыңар жақ, теріс ... ... ... ... деп ... ... ... соңғы кездері Мәшһүртану
ісі қолға алынып, арнайы ғылыми еңбектер жазыла бастады. Айта ... ... ... ... М.Ж.Көпеевтің кітаптарын бастырған Хұсайыновтар
баспаханасына айып салып, өкімет орындары Мәшһүр-Жүсіпті саяси ... ... ... ... жөніндегі комитет архивінің құжаттары толық
дәлел. «Юсуф ... ... осы ... ... «Настоящее желание
казахов» / «Хал-ахуал»/ кітаптары ... Ал, ... ... ... бір ... атты ... кітапшасын қылмысты
заңының 129-статьясының 6-бабына сай қылмыс шығарма деп табады. Комитет бұл
кітапқа арест салады. Авторын ... ... заң ... ... ... ... да, М.Ж.Көпеев халқына саяси-әлеуметтік бостандықты талап еткен
ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... Ол ... арқылы патша өкіметінің саяси саясатына қарсы наразылық
білдірушілердің бірі ... ... қан ... ... ... қазақ халқының қоғамдық және ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде сол кездегі
қазақ елінің тұрмыс жайы, патша әкімдерінің қалың бұқараға көрсеткен зорлық-
зомбылығы, халықтың ... ... ... ... 17 ... тағы ... сөз болады. Сонымен қатар, ол ... ... ... орыс патшасының бодандығына өтуін орны толмас қате деп есептеді.
Және би-болыс, ауылнай сияқты елдің атқа ... ... ... отырып, осы
кесел-кемшіліктеріне түп негізін қазақ қоғамындағы патша ... ... ... Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің публицистикалық еңбектерінің ерекшеліктері
2.1. Мәшһүр ... ... ... ... тән ... Жүсіп Көпеев «Дала уалаяты газетінің» 1890 жылғы 7 сандарында
қазақ елінің тұрмыс-жағдайы, кәсібі мен шаруасы, ... ... ... ... барысы, жалпы тәрбие жөніндегі пікірлерін жариялан екен.
Мақаланың ... ... деп ... ... тақырыпты бір
сөзбен, Баянауылдың атымен алуында әр оқырман психологиясының алуандығын
ойластырғаны аңғарылады. Ол тұста ... ... аз, ... ... ... жүріп, одан-бұдан ақпарат, әңгіме тыңдағыш әдеттерін жақсы
білетін Мәшһүр ... ... ... ... ... 1822 ... 12-майда
үш облысты біріктіріп Ақмола, Семей, Жетісу Дала уалаяты құрылғаны туралы
хабардың аңқау, сенгіш, қазақтарға да ... ... ... ... ... ... ... да тегіс мәлім болғанын ескерген. ... ... ... ... елге ... ... Өйткені, қазақ
елінің табиғаты аса сұлу, ауасы жұпар Баянауыл жері ... ... ... ... де сол ... ... ... танымал болатын.
Сондықтан, автор мақаланың тақырыбы хат танитындардың көзіне түсіп, ... ... ... ... Бұл ... ... қабілетінің
мықтылығынан, журналистік шеберлігінен шыққан үрдіс.
Қазақ елінде үш жүздің басын біріктіріп тұрған Тәуке заманынан кейін әр
елдегі сұлтандар бас-басына хан ... ... ... ... жер дауы
көбейіп, Ресей бодандығына өткен тұста ... ... болу ... жер
дауын одан әрі өршіте түсуі ел болашағын қиындататынын сезіну Мәшһүр Жүсіп
сияқты тұлғаларды қатты толғандырғаны осы ... ... ... ... Көпеев қазақ елінде Ресей патшасының ... ... ... ... ... ... дәстүрлі шаруашылығында күрт өзгеріс
жасауына орай ел-жұртының ортасындағы ... ... ... ... ... ... ... баспасөз қызметін ұтымды пайдаланған.
Соның нәтижесінде өзінің шығармашылық қабілетін журналистік шеберлікке
ұластырған. Бұл ... ...... ... ... табиғаттың
құнарынан айрыласың, қоғамтанымның әлсіз болса, ел мен жердің қаһарына
ұшырайсың ... өзі ... ... ... оқырмандар назарына
ұсынады. Өйткені, ол мақаланы жазу мақсатын аса тиянақтап, ... ... оның ... көз жеткізген. Мұны: « ...1889 жылда бірінші
октябрьде жәрмеңке болып Баянауылда, сонда ... ... ... ... байлармен теңдікке жеткізіп, алым-шығынды байларға
тараттырсын деген жарлықты естіртуі бойынша Ақбеттау елінің ел ... ... ... байынын нашары көп болған себептен, бір
ауылнайдан 60 үйді ... ... - ... ... ақпаратымен
дәлелдеуге болады. Автор ел ішіндегі ізгілікке бастар істің түпкілікті
нәтижесін ... ... ... ... деп ... ... лауазымды
патша чиновнигінің отарлау саясатының бірінші қадамында ел-жұрт сеніміне
кіру үшін ... ... ... ... кіру үшін ... ... ... дер кезінде пайдалануға ниеті зор екендігіне риза
болып, бұл оң ... ... ... ... ұсынған.
Мәселенің қоғамдық, саяси мәнін мәнін ашуы мақаланың ... ... бұл ... ... ... журналист қоғамдық
қатынастың көпшілікке айқын болатын кезеңді күтпеуі керек дейтін ... сай ... тұр. Олай ... Мәшһүр Жүсіп Көпеев ... ... ... ой ... ... және ... амалдарын үнемі
қарастырып отырған, мұндай үрдіс оны журналистік функционалдық қажеттіке
жеткізген деген ... ... Ал ... ... ... журналистиканың теориясы мен методологиясы жасалатынын қазіргі
заманғы зерттеушілер дәлелдеп отыр. Мәшһүр ... ...... ... шеберлікті мықты меңгеруге жеткізген, өз
тұсындағы ... ... ... топ бастаған, арқалы алаш азаматтрының
бірі. Аталған ... ... оның ... ... ... арқылы қарапайым, жалпы оқырманға ұғынықты баяндауға бейімділігі
байқалады. ... « ... ... бір ... ... ... ... Сол сарт өзі бір нашар жарлы екен..Манағы бала үйіне келген ... ... ... ... не ... не ... екен?», - деді. Бала
айтты: «Түйенің басы бір ділдә, ең ... ... түйе бір ... аспайды»
- деді. Сарт айтты: « О, түйе қалай ... ... Осы ма ... дегенің?»,
- деп басын шайқайды...Біраз замандар өтіп, манағы сарт ... ... ... Бір күні ... бала көшеге тағы шығыпты. Тамашадан қайтып
келген соң және тұрып әкесі сұрады: «Балам, базарда не ... не ... - ... ... ... ... « Әке, ... түйе қымбат екен», -
деді. Сонда әкесі айтты деді: « Балам, түйенің басы не ... ... ... - ... Баласы айтады: «Түйенің басы қырық ділдә, ең аяғын қырық
ділдәдән сатып ... Мен ... ... қымбат болғанын көргенім жоқ».
Сарт сарқ-сарқ ... ... ... ... не ... түйе ... ... жерде қалсын дейсің бе? Бұл не деген арзаншылық, қырық ділдә
деген шіркін түйеге со да ... баға боп па?», - ... Бала ... ... жауап қайырды: «... Мұның мәнісіне түсіне алмадым ғой», - ... ... ... ... « ... сол бір ділдә болған күнде ... бір ... де жоқ ... ... бір ... түгіл бір теңге десе де
бізге ... еді. ... ... бұ күнде қырық ділдә демек түгіл жүз
ділдә десе ... Мен ... түйе ... да ... ... ... ... болған соң маған бүгінде жүз ділдә десе де арзандай» - ... ... ... автор салынған салықты бай өтей алады деген ... ... ... баға ... тұратынын, соған орай ... ... өнім ... кешеуілдетпей, инфляцияға ұрындырмай дер
кезінде өндірудің, сатудың тиімділігін түсіндіреді. Оқиғаны дерек пен дәйек
орамында баяндап, өз ... ... ... бір ... заңдылығын тану деңгейінде көрсетуінен Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің
парасаты айқындала түседі.
Мақалада қазақтың: « Бір мақтанса табылады, жоқ ... ... ... мақалын қолдана отырып, бұл мәністі ел-жұртының ... ... ... ... ... ... жіті бақылап, байыптауның
нәтижесінде тіршілікке тиімді ... ... ... ... Сол тұстағы қоғамдық құрылыстың бодандыққа қызмет ... оны ... жөн ... ... мазмұндардан Мәшһүр Жүсіп
Көпеевтің саяси, ... ... ... ... ... Оның
жазған мақалалары қоғамтануда логикаға сүйеніп, эмпирикалық және теориялық
танымдардың ара-қатынасын ажыратып, ақиқатқа ... ... ... ... ... ... Ойлаудың ойлау объектісінен, атап
айтқанда, көру, есту арқылы ... ... ... ... ... ... өз ойын ... үшін Баянауылдағы А.Ф.Сорокин
деген бай жатақтардың жайбарақаттығын пайдаланып, сауда арқылы ... ... құр ... ... ... ұзаққа бармайтынын біліп,
оның әзденудің арқасында қол ... ... қол ... туралы
баяндайды. Осы орайда автор: «... Егерде сонан ... ... ... һәм осындай тауларда араның көп жиылып жүретұғын жеріне омарта
жасап, бал жинап алса, аяқ астынан оңай ... бір ... ... еді, ... - ... ... ... Осылайша қазақтарды жаңа кәсіп үйренуге
шақырады. Бұр ретте ел-жұрт қаперіне дана қазақтың: «Дүние ... ... ... ... ... ... қолға ұстаған мұздай», - деген
мақалын ұсынады. Өзімізден бұрынғылардың, үлкендердің өмірлік тәжірибесін
ұмытпайық ... ... ... ... ... білмегенді қайдан білсем
дейтін жамағатты еріксіз ойға, іске ... ... өнер ... ... орнын екерше мұқияттайды. Мәселен, «Өнер сол мұсылманша
болсын, ... ... ... ... ... қылу. Әр нәрсе ғылыммен болғанды
айтады. ...Неге десең, ғылым пайғамбардан – ... ... - ... ... ... уәс-сәләм өзінің хадисінде: «Ғылымның өлгені – ... ... ... ... зая ... - ... ... хадистері, алмат «Жазушы» баспасы, 1994 ... ... ... айтайын дегені мал жұт болса, қырылады, ... ... ал, жаңа ... ... қол ... ... ... қоғамдағы
барлық қиыншылыққа құйма құлаққа жеткізу екендігі айқын. Оның осы ойы мен
мұраты ... ... 1890 ... 8-ші ... ... ... жұрт асқан қазақ қайда?
Шару менен жұрт асқан болған байда.
Көшпес кент, ұшпас ... ... ... жай ... егін ... ... өлең ... өрнектелген. Осындай мәліметтерді оқып ... ... ... ... қалпында шебер жеткізгендігін айқын
көреміз. Құндылықтың табиғи негізі ... ... ... ... ... тынысын сезген замандастары Мәшһүр Жүсіпті тыңдауға, оқуға
кейінігі ұрпақтар да оны ... ... ... ... ... ... ... қоғамтанымдық тұжырымдарға қарағанда Мәшекең халық
аңыздарын терең пайымдаудан, діннің ғылымдық негізін зерделеуден туындаған
өзінің өміртанымдық фәлсәфасын оқырмандарына ... ... ... ... ... деп айта ... Бұл ойын пысықтау үшін автор білім алуда,
ғылымды меңгеруде еркектің де, әйелдің де ... ... ... ... адам өз халықының ділін ... ... ... ... ... үлес қосатындығы туралы ой, аталған мақаланың
арқауы болған. Автор: « Адамның ... ... ... ... ... ... - дейді. Осы түйін – автордың ... ... ... ашу ... ... Қазақтың: «Ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі», «
Ұлың өссе ұлы жақсымен ауыл бол», ... ... ... ... ... «Анасын көріп, қызын ал, аяғын көріп асын іш», ... ... ... ... көрген тамырдың атын алма, тайын ал», «Адал сүт ... ... ... ... мінез сол бағытымен кетеді», «Қатынды бастан, баланы
жастан», - дейтін ... ... ... ... ... бала тәрбиесінде ортаның рөлін ерекше ... ... ... ... ... орнығуына барынша пейіл қоюдың пайдасын айшықты баяндаған.
Жоғары мәдениетті халық атануда қазақ ділінің жан-жақтылығы ... ... ... ... ... арқылы жеке тұлғаның
сезімін оятып, санасын тереңдетудің мәні жан-жақты қамтылған. Мәшекең елдің
елдігін ... ... ... ... байытуға қоғамдық қатынасты
реттеуге қабылетті жеке тұлғаның іс-әрекеттерінде ... ... ... ... ... ... педагогикалық
амалдарды қолданудың технологиясын пайымды көрсете білген. Мәшһүр Жүсіп
Көпеевтің журналистік ... ... ... ... ... ... ... көтеріп отырған тақырыпқа анағұрым сәйкес
келетін рационализаторлық (төте әдісті және ережелік) ... ... ... ... ... ... тұрады. Оның мақалаларын
оқығанда қоғамтануда өзіңді өзін бағамдауда ақпараттың аса ... да ... ... ол ... ... ... ... Табиғаттағы және қоғамдағы барлық құбылыстардың белгілі болу
себептері мен ... ... ... ... ... ... ықпалы. Сөйтіп, тақырыптан ауытқымай ақпаратты ұғынықты бұлтарасыз
беріп, оқиғаны ақиқаттау, сәкестендіру шеберлігіне ... өмір ... ... ... ... бәрі ... елі Ресейдің
бодандық қыспағын бастан кешіп жүргенімен, бұл елдің ағартушылық жоғары
дәрежісінен үйренудің пайдасын жете ... ... ... ... уалаяты газеті», «Айқап», «Қазақ» және басқа газеттерде жарияланған
мақалаларында мемлекеттік саясатқа бағамдап қарап, мемлекеттік тұрғыда іс-
қимыл ... ... ... ... ... оған бейімделу ішкі сезімінің
экзистенциальді ... ... - ... ... ... өтуде лайықты өмір сүрудің мәнін ажыратып, жіктеуде әр ... өсу ... ... ... болғанда тұлғалардың білімі мен іс-
тәжірибелеріне сүйеніп, алдымен ... ... ... ... жету ... өтеу деп ... ... Жүсіп Көпеевтің
мақалаларында фактілерді сұрыптау, аргументтерді анықтау, мазмұндау, оларды
оқырман назарына ... ... ... ... ... ... ... плюрализмі айқын көрінеді.
2.2.Публицистің тарих, әдебиет, өнер тақырыбын көтеруі
Мәшһүр Жүсіп Көпеев ... ... ... ... ... – білім
пайдасы да оның мақалаларында ашық көрсетіледі. Публицист «ғылымсыз болған
нәрсенің пайдасы жоқ – дей ... - Мал ... ... таусыла бастайды,
ғылым жұмсай бастасаң артылып үсті-үстіне көбейе береді. Мал ... ... ... Әркімге бір беруге қимайды. Ғылымды болған кісі ... ... ... жаһтунда болады. Малы көп кісінің қияметте сұралуы,
тергелуі көп болады. ... ... сол ... үлкен пайда келтіріп, неше
таршылықтан ... - деп, ... ... ... ... пайдасын тайға таңба басқандай анық жеткізеді. Сол сияқты автор бұл
мақаласында қыз баланы оқыту мәселесін кеңінен талқылайды. Ер ... ... есе ... ... әйел ... ... он есе қажеттігін айта отырып, оның
себептерін де ... жөн ... ... ... ... әйел «ерін жақсы
сыйлап, күтіп, оған таза қызмет қылудың мәнісін ... Һәм өз ... ... ... ... сол ... жақсы әдеппен үйретеді. Автор,
әсіресе ананың бала тәрбиесіндегі маңыздылығына баса көңіл бөледі. Себебін
былай анықтайды: ... ... ма ... анадан» деп. Бұған қарағанда, ... ... онан ... бала жа ... ... Ана бір ... ғылымсыз,
меңіреу болған соң онан туған бала не қылып оңсын». Автордың бұл пікірі
орыс ... ... ... ... ... не ... ... күннің көзі, ананың ақ сүтінан алынған қасиет» деген ... ... анық ... ... қатар, М.Ж.Көпеев шығармаларында отбасын құру, жар таңдау
мәселесіне тоқтала ... ... ер ... ... қыз айттыру дәстүрін
лайықсыз көреді. Жанұядағы ұрыс-талас, ... ... ... ... ... еріксіз қосқан қазақтың салт-дәстүрінде жатыр дейді. Сондықтан ер
бала болсын, қыз бала болсын әбден ер ... соң ... ... ... ... ... Автордың мұндай позициясынан оның прогрессивті,
жаңашыл ойларын байқатты. Әйел, жар таңдауда да оның сыртқы келбетіне ... мен ... ... ... аяқ ... жүрісіне, қылығына, әдебіне,
аузынан шыққан сөзіне ... ... деп ... береді. Мақала соңында
автор жарды дұрыс таңдау, сүйгеніне қосылу мәселелері, сайып ... ... ... ... ... қатысты деген тұжырымға келеді. «Мұның бәрін
айтқандағы масатымыз сол, баланың жақсы тумағын басынан ойлау керек ... ... ... ... құру, бала тәрбиелеуге қатысты ой-
тұжырымдары бүгінгі ... ... ... ... өзінің ұстаздық
жолмен жинақтаған мол тәжірибесін де ... ... ... ... атты ... ол: «Ақымақтық тізгіні – құлағы, ақылдық тізгіні –
көңілі. Қатықтай қатып, сүттей ұйып жүре ... ... не ... ... қанағат қылмай, ғақылына салып, көңілінен дауалауына тоқтайды».
Мерзімді баспсөз ... ... бір ... ... сол ... ... оқу ... – «жадитті» қуаттайды. Осы үлгіде жазылған кітаптардың
кеңінен тарауына белсене кіріседі. ... ... өз ... ... және мәдени әр алуан мәселелер (дін, саясат, көңіл-күй,
шаруашылық, жаратылыстану, мектеп және т.б.) төңірегінде сөз ... ... ... жайлы кесек те келелі ойлар ... Ол ... ... ... ... бере ... бірқатар қоғамдық
құбылыстарға сын көзімен қарайды. Мәселен, қазақ жерінде қоныстанған орыс
шаруаларының іскерлігін, тапшылығын алға ... ... ... ... ... ... алмайтындарын сынайды: «Кейбір, қазақ байлары, - деп
жазады Көпеев, - егіндікке жарамды шұрайлы ... ... ... ... ... ... олар өз жерлерін мерзімді уақытқа
басқаға беруден бас тартады» деп қозғайды. Мәшһүр Жүсіп ... енді ... ... мал шаруашылығын ұтымды әдіспен жүргізе білуге шақырады.
Байлардың өз малдарын өзі ... ... қол ... ... өткізуіне реніш білдіреді. Бұл ойын автор басылымның 1891 жылғы 20-
нөмірінде ... ... ... болған хабарлар» атты мақаласында
жалғастырады». Мақалада автор 1891 жылғы қыстың ұзақ ... ... мал ... мен аштыққа әкелгендігін тілге тиек ете келе, ... ... ... ... ... ... егін салмайсыз,
зиян болар ма еді, егерде өздеріңіз көп сатып алып қойсаңыздар ... көп ... жылы һәм қыс ... жылы ... бейшараларға тиісті бағамен
сатсаңыз...Сонда өздеріңіз де тоқ һәм кедей бейшаралар да тоқ еді. ... ... ... ... ал ... Сол ... басқа
сандығыңызда жатып шіруге тақалған ақшаға. Егерде де ... ... ... ... биылғы қыста жуан созылып,
жеңіліне үзілмес еді». ... ... ... ... ... ... негізінде жарияланған.
Оның шығармашылығының елеулі салаларының бірі - өз кезегінің көкейтесті
мәселелерін көтерген ... ... Ол – ... ... белсенді авторларының бірі болған. Қорыта айтқанда, Мәшһүр Жүсіп
Көпеев өзі өмір сүрген күрделі дәуірдің шындығын өз туындыларында тап ... ... Бұл ... оның ... шынайы көрініс тапты. Ақын
сол кездегі қазақ даласының қоғамдық-саяси және ...... жіті ... ... ол өз туындылары арқылы өз кезегіндегі қазақ
өмірінің бет-бейнесін көрсете алды. Ал, ... ... көп ... және оның ... өзі көзі ... ... ... түрлі
түсініктемелер бере отырып жариялауы – бәрі Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының
фольклор саласындағы ... сан ... ... ... ... ... ... шығармаларының басты тақырыбы – жер ... ... ... ... осы күнгі әңгімесі» деген ... 1905 ... үміт ... ... жылы ... саясатында патшаның
манифесінің бос сөз болып қалғанын сынаған ... ... ... ... Жүсіп
Көпеев болды. 1880 жылдан бастап Мәшһүр-Жүсіп баспа бетіне танымдық, саяси,
тұрмыстық мақалалар жаза бастайды. Оның ... ... ... ... 1887 жылдан Бұқар, Ташкент қалаларында шығатын
газеттерде және 1911 жылдан бастап ... ... шыға ... ... ... ой ... ... пайымдаулары барлық қоршаған орта,
дін, діл, өлім,өмір, махаббат, халықтың білім алу мен ... ... ... ... ... ... арқауына айналған.
Бүкіл жаратылысқа махаббат көзімен қарау, адамды сүю, Алланы сүю, қоршаған
ортаға және отанға, жерге деген құрметосылармен ... ... кешу ... ... ... ... Шаруашылықты дұрыс пайдалана білуге
үгіттеп, еңбекті ғылыммен ұштастыруға ақыл-кеңес береді. Қазақ поэзиясына
жаңа ... ... ақын ... ... алар ... ... ... бұлағы болған түркі элемінің, шығыс поэзиясының
ықпалы да, қазақ ауыз ... озық ... де ақын ... ... ... ... әсер еткен арналар болмақ.
Өз заманында Мәшекеңнің өткір тілді мақалалары мен ... ... ... ... ... Шәкәрім Құдайбердиев,
Рақымжан ... ... ... ... Әлжанов, Мейрам
Жанайдаров, Барлыбек ... ... ... ... ... ... Айманов, Бодаубек Райымбеков, Дүйсембай Тұранов, Жөке
Сақтайұлы Тұранов, Садуақас Мұсаұлы Шорманов, ... ... би, ... Әміре Нөгербековтердің туындыларымен қатар басылып жүрді. Олардың
барлығы дерлік соз уақытытң өзекті ... ... ... елең
еткізген ХҮІІІ ғасырдың бірінші жартысынан бастау алған Ресейдің отарлау
саясаты XIX ғасыр-дың екінші ... ... ... кеңінен етек жайып,
белең ала бастауы өз еңбектеріне арқау болып, ... бұл ... ... ... гасырдың бірінші жартысында Ақмола және Семей
облыстарының далалық аймақтарында көшіп-қонып жүрген қырғыз және ... ... үшін ... оң ... ... ... ... Железинск, Жәміш (1717 ж.), Семей (1718 ж.), Өскемда. Бұл бекіністер
арасында 1720 ... 7 ... ... ... ... ... ... Үлбі. Бекіністер мен форпостар үшін гарнизондық
солдаттармен қоса ... ... ... ... ... ерекше
штаты бөлінді. 1745 жылы 24 жаңа бекіністер қосылған /3/. XIX - ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырыла
бастады. Бастапқы кезде қазақ жеріне ... ... ... ... соң, ... балаларына сабақ беріп, мекеме кеңселерінде қызмет
атқарды. Шұрайлы жерді тартып алу, ... ... мал ... ... жүріп-тұруға тиым салу, қару қолдануы бейбіт елдің берекесін
алған еді. Осының барлығы Мәшекеңнің ... ... орын ... ... қазақ елінің тек жерін ғана алып қоймай, рухани ... ... ... ... Ол ... яғни ... саясат
еді. Қазақ даласында орыс мектеп-терін ашьш, ел ішіне миссионерлер ... ... ... балаларды жинап, оларды шо-қындыру кеңінен етек алды. Осы
тұрғыда Мәшһүр Жүсіп Көпеевте қарап қалмай:
Арзан боп ... құны ... ... ... ... да ... ... тіл білгенді жулдыз қылып,
Жоқ қылды шариғатгың құрмет- сыйын, [25]-десе,
Нарманбет «Патшаның тағы бір пәлитекесі» деген өлеңінде:
Діннің көрсең маңайын,
Қалмактан жаман талайың.
Сендерге жаңа дін ... ... ... деп ... әкімдерінің халықты алдап-арбап сатып алғандығын әшкерелейді.
Бұдан біз ақындардың қоғамдағы позициясын айқын ... ... ... ... ... ояна ... Мәшһүр Жүсіп жастайынан ағартушылыққа
көңіл бөліп, отаршылдықты, ұлттық ... ... бұл ... ... ... ұрынғанынын түсінгендіктен жастарды өнер-білім
үйренуге шакырды.
Тарихта қазақтың ... ... ... күн ... ... десе ... Аттың жалы, түйенің қомында жаугершілік тірлігі өнердің бір
түрі: ғылым - білімін меңгеруге мұр-ша бермеді. Бұл ... ... ... қалған мынандай үлгілі сөзді де келтіреді: «батыр деген бір
барақ ит, екі қатынның бірі ... би ... ақ ... ілуде бірақ қатын
табады». Әрине, бұл қағиданың алғашқы бөлігі сол заманның әлеуметгік өмір
сүру қатынастарына тікелей ... еді. ... ... ... ... ... ... Бұл көзқарас, заман - «білекті бірді, білімді мыңды
жығады» деген қағидасына негізделген ... Әр бір ... ... сана мен ... ... Ол үшін әр ... ... білген жөн. Қазақ қызының тәрбиесі мен әйел ... және ... ... Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің де еңбектерінен орын тапқаны
ақиқат.
2.3. Ғасыр саңлағының публицистикадағы ... ... ... ішінде публицистикаға тұңғыш анықтаманы ... ... ... ... атты ... ... ... көсемсөз деген қазақ сөзімен төркіндестіреді. Шын мәнінде
публицистика әлеуметтік, ... ... мәні бар ... ... ... ... ... сол кезеңдегі басты міндеттерді аңғартып,
саяси-әлеуметтік оқиғалардың сыр-сипатын ашып береді. ... ... ... ... бір ... тарихын сол күннің, сол ... ... ... ... ... жасайды. Ол
қоғамдық мәселелерді сырттай емес, ... ... ... ... ... дегеніміз – заман тарихы, ... ... ... ... ... да ... ... рухани бейнесі, жанды
көрінісі. Публицистика – бұл бәрінен де бұрын шығармашылық процесс. ... ... ... көбеюімен бірге ... ... ... ... жаңа ... ... Бұл ... кеңестік кезеңнің саясаты, орыс ... ... әсер ... ... ... ... пінішдік, жанрлық
жаңашылдық белгілер айқын көрініс бере бастады. Кеңестік дәуірдің 20-шы, 30-
шы жылдарындағы қазақ публицистикасы жаңа даму ... ... Бұл ... ... ... ... саяси өзгерістер, экономикалық
мәселелер, рухани жайттар шығарма ... ... ... ... де ... айнасынан ақиқат көрініс тапты. 60-70-ші
жылдарындағы қазақ ... ... ... ... түсті. Бұл әсіресе
сол кездері мол жазылған публицистикалық лепті мақалалар мен ... ... ... Осы ... ... сөз ... академик
С.Қирабаев: «Қазақтың көркем әңгімелерімен ... ... ... ой
толғанысы, өмірді бейнелі жолмен тануға ұмтылған публицистика да ... ... ... - деп атап ... Десек те, 60-70-ші жылдарда
жарық көрген шығармаларындағы әсіреқызыл, жасанды суреттеу, асыра мақтау,
мадақтау, жалаң ұраншылдық ... ... ... ... де ... ... бүгінгі ұрпақтың керегіне жарата білу – келешегі бар
өркениетті елдердің ғана үлесіне тиетін жәйт. Біз ... ... ... ... бара ... ... Қазақ елі үшін ояну дәуірі енді
ғана басталды. Қазақ халқының тарихи санасын қайтадан ... ... ... ... ... ... Ол үшін ... тарихымызды қоспасыз
түгел білуіміз керек. Төңірегімізді түгендеуде, жоғалтқанымызды іздеуде
қолға ... көп ... бірі – ана ... ... ... ... жинау, олардың бетінде басылған, шашырап жүрген дүниелерімізді
халқымыздың игілігіне жарату болып ... ... ... қазақ
публицистикасының бастаулары, фольклордағы және көне түркі ... ... ... ... ... ... кеңестік дәуірдегі және ... ... ... ... негізгі тарауларда айтылған ойлар мен пікірлер
қорытындыланған. ... ... ... рет кең ... тұтас зерттеу
нысанына айналды. Сонымен публицистика – белгілі бір уақыт пен ... ... ... дәуір үні. Өткен кезеңдерде қандай қоғамдық-саяси
ахуал болғандығын, халық жағдайын, әлеуметтік өзгерістер мен шаруашылық
бағыттарын сол ... ... ... ... ... және ... ... жарияланған публицистика арқылы білеміз. Мәшһүр Жүсіп Көпеев ... ... ... ... ... меңгеруге жеткізген,
өз тұсындағы зиялы қауымның ішіндегі топ бастаған, арқалы алаш азаматтрының
бірі. Аталған мақаланы оқығанда оның ... ... ... ... ... жалпы оқырманға ұғынықты баяндауға бейімділігі
байқалады.
Академик Әлкей Марғұланның Мәшһүрдің өмірбаяны мен творчествосын жетік
білуі сол өлкеде ... ... ... оның ... атағына тәнті болған ғалым өзінің аталмыш еңбегінде ақынның шыққан
тегі, өскен ... ... ... мол ... ... Сонымен
бірге, Мәшһүр Жүсіп Көпеев діни ортада тәрбиеленгендіктен ... ... жуық ... шыға ... деп, ақын шығармаларында діни
сарынның орын алу себебінің сырын да ашып айтады. Бір айта кететін ... ... ... ... ... халқының тарихын, философиясын жақсы
білген, химия, физика, ... ... ... ... ... ол қалдырған көп мұраның ішінде әр алуан ... ... ... ой-тұжырымдардың жиі кездесетіні бұған толық дәлел. Мәшекең
шығармашылығына ықыласпен ден қойған және орынды ... ... ... ... маманы, ғалым – Бейсенбай Кенжебаев. Ол өзінің «Қазақ
халқының ХХ ... ... ... жазушылары» атты еңбегінде Мәшһүр
Жүсіп ... ... ... ... бірі ... ... оның Қазанда жарық көрген үш кітабына жеке-жеке тоқталып,
сөз етеді. Ғалым аталмыш ақынның ... өз ... үшін ... ... ... ... өнерге, мәдениетті, іргелі ел
болуға шақыруын жоғары бағалады. Сонымен қатар, жинақтарға енген ... ... ... ... ... өз ... ... М.Ж.Көпеев халқына саяси-әлеуметтік бостандықты талап ету жолында
ХІХ ғасырдың ... ... ... ... өзіндік орнын тьапқан
шоқтығы биік білім иесі. Патша өкіметінің саясатына қарсы ... бірі ... ... қан ... өкіметтің жендеттерінен
қаймықпай, қазақ халқының қоғамдық және мәдени ... ... ... ... ... ... еңбектерінде сол кездегі
қазақ елінің тұрмыс жайы, патша әкімдерінің ... ... ... зорлық-
зомбылығы, халықтың жер-суынан айырылып, ... ... сөз ... ашынғандығын туған туындылар. Ол осы еңбектері арқылы қазақ
қоғамындағы қарапайым өмірді аңсайды. Қазақ халқының қоғамдық- ... ... ... ... ... молая беруіне едәуір әсер
етті. Саяси экономикалық мәселелермен қатар, оқу-ағарту ісінің ... ... ... ... мен ... өмірі жайында
бірқыдыру құнды мақалалар, хабарлар жариялады. Қазақтың тұңғыш ғалымы Шоқан
Уәлихановтың, қазақтың ... ... Абай ... ... ... ... Алтынсариннің, ғалым, тарихшы, жазушылар – Мәшһүр Жүсіп
Көпеев пен Шәкәрім Құдайбердиевтің, қоғам ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігін, тағдыр тауқыметінің қилы
кезеңдерін анық көре аламыз. Публицист заман сауалын қоя отырып, ... ... ... ... ... ... әр сөзінде
мән-маңыз бар. «Шығатын шығынына қарамаңдар. Мал, ... ... ... ... ... көпті көрген ақыл иесінің өсиетін айтады. Ал ... мен ойлы ... дәл осы ... ... еді. ... ... ... қана қоймайды, нағыз публицистика іс-қимыл,
әрекетке бастайды, - ... ... ... дәл осындай мысалдарға
айтылса қажет. ... ... ... ... ... ... ... бірнеше мәрте көтерді. Ол жер-жерді аралап, ел аузынан ескі
әдебиет үлгілерін ... Оны құр ... ... ... ... ... ... өңдеп жазып, газет бетінде жарияланған. Бұл ... ... мәні өз ... жойған емес.
Қорыта айтқанда, Мәшһүр Жүсіп Көпеев өзі өмір сүрген күрделі дәуірдің
шындығын өз ... тап ... ... ... Бұл ... оның
шығармаларында шынайы көрініс тапты. Ақын сол кездегі қазақ даласының
қоғамдық-саяси және әлеуметтік – ... ... жіті ... ... өз ... ... өз ... қазақ өмірінің бет-бейнесін көрсете
алды. Ал, әдебиет үлгілерін көп мөлшерде жинауы және оның біразын өзі ... ... ... түрлі түсініктемелер бере отырып жариялауы – бәрі
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының фольклор ... ... сан ... ... дәлелдейді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Өткен дәуірдегі таңдаулы публицистердің тәжірибесін зерттеп, зерделей
отырып, біздің жергілікті ... ... ... ... ... әрі қарай демократияландыру және адамгершілік
ұрығын себуге ықпал ете алады. Бүгінгі ақпарат ағынының үздіксіз ... ... ... ... жоғары парасаттылық деңгейі ... ... пен ... ... ... ... оған ... беріп,
жан-жақты талап етеді. Бұрыңғы теориялық ... мен ... ... даму ... ... көзқарас – бүгінгі күн
талабы биігінен қарап бағалайтын күнді тудырып отыр. Сондықтан, бұқаралық
ақпарат ... ... рөлі ... ... ... ... ... бұзып-жарып, жаңа әлеуметтік-саяси көзқарас орнықтырып
жатқан ... ол ... да ... ... ала ... ... бірге,
мемлекеттің өткен тарихына, оны ішінде баспасөз ... жаңа ... оған ... ... ... ... идеологиялық негіздерден құтылуға
үйретеді. Өткендегі оқиғаларға түсіністікпен қарауымыз, сабақтастықты
сақатауымыз ... ... ... жинаған білім-тәжірибелерін
кәдеге жаратау ләзім. «Әрбір кейінгі ұрпақ өз жолын алдыңғы ... ... ... ... үйренеді, жаманынан жиренеді. Өзінің
алдына қойылған міндеттерге сай, әр кезең өткендегінің қайсібір ... ... ... ... ... ... Өйткені, суреткер - өз
заманының перзенті. ... үні, ... ... ... ... еңбек етіп, әдебиет майданына араласқан ... ... ... ... көптеген мақалалар жазды. Оның шеберлік тәжірибесін үйрену,
жалпы әрбір шебер публицистің шеберлік тәсілін, оқырманға ойын ... ... тілі мен ... ... ... оқып-білу –
публицистиканың теориялық-әдістемелік деңгейін көтеруге ... ... ... ... «... ...... арасындағы
әлеуметтік, қарым-қатынастардың көрінісі деген сөз, яғни ... ... ... ... және ... тағы басқа
құбылыстарын, өмір фактілерін ...... ... - деп, ... []. Қазіргі уақытқа дейін қазақ публицистерінің еңбектері
зерттеліп келеді. ... те, ... ... табиғаты, оны
қалыптасу, даму арналары кең ауқымда алынып, зерттелмеуде. Оған ... ... ... қоғам кезінде ғылымның басқа салаларындағы сияқты
маркстік-лениндік әдістеме публицистиканы тар ... ... ... берді. Ал алғашқы газет-журналдардағы публицистикаға бір жақты
баға берілді, ондағы көрнекті ... ... ... Кейін
тәуелсіздікке жеткеннен кейін жеке публицистер шығармашылығы туралы
зерттеулер ... тар ... ... аса ... ... ... ... Жүсіп Көпеевтің ұлағатты істерінің
бағалары қағаз бетіне түсіріліп, публицист, журналистің әр ... ... ... мен ... пайдаланылды. Сондай-ақ, Мәшһүр ... ... мен ... ... публицистік қызметі
жайында жазған аға буындардың әр жылдары жазған ой-пікірлеріне арқа
сүйендік. Оның ... ... мен ... ... ... ғылыми-теориялық тұрғыда байыпты зерттеу жүргізілді. Ал
біздің еңбегіміз негізінен Мәшһүр Жүсіп ... ... ... ... ... ... ... көпке онша
мәлім емес қырларын ашуға бағытталған.
Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің шығармашылық лабораториясының ерекшеліктері ... ... ... үшін ізденуші ретінде Мәшһүр Жүсіп Көпеев
публицистикасының ... ... және ... да ... ... ерекшеліктерін ашып көрсету және оның ... ... даму ... ... жөн санадым. Мәшһүр
Жүсіп Көпеевтің публицистикасының поэзиялық, шығармаларының арақатынасын,
бірлігін тәржімалап, ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін зерттеп, зерделеуді
мақсат тұттым. Оның әрбір ... ... ... ... ретінде
тақылдатып баяндамай, қатардағы бір көрермен секілді алған әсері мен
сезінген ... ... ... оның ... ... бір ... байқауға болады. Көкейінен орын алған көкейтесті
мәселелер жайында тың ойлар айта білген публицист - Мәшһүр ... ... ... ... тән ... ... келешек ұрпаққа аға
буынның еселі еңбегін ... ... ... ... ... ... түсінемін.
Белгілі ғылыми проблеманы зерттеуде танымдық әдістердің маңызы өте зор.
Публицист Мәшһүр Жүсіп ... ... ... зерттеудің
өзектілігіның маңызы айқындалды. Мәшекең қоғам өміріндегі кез-келген
әлеуметтік, саяси мәселелер ... ... ... ... ... жарық көрген шығармалар жинағы, әдебиет және журналистика теориясы
мен ... ... ... ... ... С.Қирабаев, Қ.Бекхожин,
Б.Кенжебаев, Т.Қожакеев, Ш.Елеукенов, Н.Омашев, Д.Ысқақовтардың еңбектері
негізге алынды.
Белгілі ғылыми проблеманы зерттеуде танымдық әдістердің маңызы өте ... ... ... ... ... мен тоқайластыру, топшылау,
салыстыру, тарихилық әдісі, жүйлендіру, мәліметтерді өндеу ... ... ... ... ... ... творчестволық
мұрасын зерттеуде салыстыру әдісін қолдану қажеттігі туды. ... ... қана ... мен ... сан ... ... олардың
ішінен ең керектісін, ерекшесін ... ... ... мүмкінідк
әпереді. Ал тарихилық әдіс Мәшһүр ... ... ... көзқарасының
қалыптасуы мен дамуындағы кезеңдерді ашуға көмектесті. Жалпы, публицист
болып қалыптасуға қажетті шарттардың бойына ... мен оның ... ... ... дербестігі, шығармашылық даралығы ... ... да ... басқалармен байланысын анықтап,
мәселені бүгінгі күн талабы тұрғысынан зерделеу үшін тарихилық ... тура ... ... ... ... ... ... көзқарасының қалыптасуы мен
дамуындағы кезеңдерді ашуға көмектесті. Мәселен, өз ... ... ... оның шығармашылығына қалай әсер етті, Мәшһүр Жүсіп Көпеев
публицистикалық ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің публицист ... ... ... ... ... ... Бұл ... жұмысты қазақ
әдебиеті мен журналистикасы, баспасөзінің тарихы, әдебиет мәселелерінің
жазылу жөнінде жоғары оқу орындарында ... ... ... ... болады.
Әдебиет, журналистика және жеке тұлғалар туралы жазған құнды дүниелері
мен эсселері, естеліктері мен портреттері, дәуір және ... ... ... жайындағы толғаныстарынан әдебиет майданында елеулі
үлес ... ... ... Ол әр ... ... ... ... шығармаларға талдау жасағанда, өз дәуірінің ... ... ... де ... ... ... ... көрсетеді. Сонымен қатар оның әр ... ... ... ... ... деген көзқарасын, эстетикалық талғамын
қалыптастыруға үлес қоса ... ... ... ... ... ... ... жаза бастаған талапкерлерге үйретері мол.
Мәшһүр Жүсіп Көпеев – шыншыл, принципшіл, сыршыл публицист. Зерттеу
жұмысымды ... ... ... Жүсіп Көпеевтің публицистік қырлары ұлттық
баспасөз ... ... ... шоқтығы биік. Дипломдық зерттеу жұмысты
қорытындылай келе, Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің жүріп өткен шығармашылық жолының
әрбір ... ... ... ... көз ... Ақиқат
өмірдің айнасы, шындық оқиғалар шежіресі бола ... ... ... Көпеевтің
тұтас публицистикалық шығармашылығы туралы ой ... ... ... ... ... ... мақсат тұттық. Ол ізденістеріміз Мәшһүртану
арнасына қосылса еңбегімнің жаңғаны деп білемін.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. «Дала уалаяты газеті», «Ғылым» баспасы, 1992, ... 23 ... ... Қ.М., Арын Е.М.., ... Б.Т. «Бір туар дана тұлғалар»,
Павлодар, 2003-364 б.
3. Байтұрсынов А., Оренбург, / «Қазақ» газеті, 1913, 10 ақпан-2 б.
4. Қазақ әдебиеті: Энциклопедия. – ... 1999, - 750 ... ... С. ... ...... 1994.- 45 ... Көпеев М.Ж. Туысқан бауырларыма бір насихат. //Айқап.-Алматы,1995.-
15б.
7. Сүтжанов С. Мәшһүр-Жүсіп баспасөз бетінде // ПМУ хабаршысы.
Павлодар,2005.-123 б.
8. «Дала уалаяты ... ... 1992.- ... ... ... М-Ж. Ғажайып бір құс заманымызда // Дала ... ... ... ... У. ... ... Зерттеу. // Алматы, 1998. – 23 б.
11. V ... ... ... ... ... ... ... Жүсіп
мақалалары», Павлодар, 2006.-178 б.
12. Көпейұлы М.Ж. шығармалары, 9-том, Павлодар, 2006.-366 б.
13. Көпейұлы М.Ж. шығармалары. 2006.-4 ... ... ... Қ.М. ... Жүсіп шығармаларындағы публицистика,
/Сарыарқа самалы. 2003, 4-қараша – 4 б.
15. V ... ... ... ... ... мұрасының жиналуы, зерттелуі,
жинақталуы», Палодар, 2006.- 56 б.
16. Көпеев М.Ж. Мәшһүрдің қырық алты ... ... ... //Таңдамалы:
Алматы, 1990.-1-том-72 б.
17. Дәутов С. М.Ж.Көпеев //Қазақстан мектебі, Алматы, 1990. №2-72 б.
18. Мәшһүр аты қалай аталғандығы туралы. ... ... ... ... ... ... ... серігі. /Қазақ әдебиеті, 1983, 26-шілде. – 6
б.
20. Қазақ ССР Энциклопедиясы. 7-том.-540 б.
21. Ақын-жыраулар.- Алматы, 1979.-83 б.
22. ... М.Ж. ... ... 1990, ... 61 ... ... Ә. Имандылыққа үндеген. /Социалистік Қазақстан, 1991, 2 6
қыркүйек, 8 б.
24. Ақышев З. Мәшһүр ... / ... 1991, ... 5 ... ҚР ҰҒА ... ... кітапханасының қолжазбалар қоры. 1170-папка,
216 б.
26. Көпеев М.Ж. Сарыарқаның кімдікі екендікі туралы. Қазан, 1907-1бөлім.-
3 б.
27. ... Ә. ... жан. / ... ... 2003. 18 ... б.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Жүсіп – Зылиха» дастаны32 бет
Абай еңбектерінің негізінде ана тілі оқу сабағында оқушылардың құлықтық тәрбиесін қалыптастыру50 бет
Алаш көсемдерінің құнды публицистикалық мұралары23 бет
Ағылшын тілінің публицистикалық және баспасөз тілі33 бет
Ақын, прозашы, драмашы, сыншы, публицист, аудармашы – Жүсіпбек Аймауытов6 бет
В. фон Гумбольдтың және Ф.де Соссюрдің лингвистикалық еңбектерінің маңызы6 бет
В.фон гумбольдтың және ф.де соссюрдің лингвистикалық еңбектерінің маңызы4 бет
В.фон Гумбольдтың және Ф.де Соссюрдің лингвистикалық еңбектерінің маңызы жайлы4 бет
Ж.Аймауытовтың психологиялық еңбектерінің мәні13 бет
Жазушы Жүсіпбек Аймауытовтың ‟Ақбілек” романы тіліндегі фразеологиялық ерекшелігі6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь