Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы

Жоспары:

І.Кіріспе

І.1 Абай мен Акифтің өмірі

II.Негізгі бөлім.

ІІ1 Абай мен Акифтің шығармашылығындағы тақырыптық ұқсастықтары.

ІІ.2 Абай мен Акиф шығармашылығындағы дін мәселесінің сипатталуы.

Қорытынды.

Қолданылған әдебиеттер
І. Кіріспе

Қазақстан Республикасы ғасырлар тоғысында дербес мемлекетке айналды. Мемлекеттің саяси, әлеуметтік және экономикалық жүйесі әлемдік өркениет жүйесінде құрылды. Ғаламдану мен интеграция заманындағы бүгінгі өркениеттің аса бағалы көп сипаттарының ішінде Қазақстанның басқа мемлекеттермен тығыз байланыста болатын бағдары бар. Сол себепті ана тілімен қоса көп тілді жеткілікті дәрежеде меңгеру және білім мен ғылымның барлық саласында білікті болу біздің жаңарған қоғамымыздың көрсеткіші, алға қарай даму сатысындағы қажетті құбылыс болмақ.
Қазақстан Республикасы демократиялық реформаларға, адамның қандай ұлтқа жататынына қарамастан, оның құқықтары мен бостандығын таниды, тіліне ,этникалық немесе нәсілдік белгісіне қарап кемсітуге жол бермейді.
Түркия мен Қазақстан бауырлас екі ел. Түркия географиялық тұрғысынан да әлемде теңдесі жоқ. Оның бір жағы Азияда, бір жағы Еуропада. Түркия ғасырлар ішінде үш дінді - христиандықтың, иудейліктің және исламияттың басын қосқан ел. Қазақстан болса түріктердің ата мекенін найзаның ұшымен, білектің күшімен, білімнің қуатымен аман-есен қорғап қалған ел. Мың өліп, мың тірілген ел. Көне түріктердің салт-дәстүрін, мәдениетін өте жақсы сақтаған ел. Тарихтың түрліше кешулерінде екі бауырлас халық ұзақ ғасыр бойынша бір-бірімен бет көрісе алмаса да, бірін-бірі сағынышпен еске алып өткен. Ешқашан бір-бірін ұмытпаған. Қазақтың ардагер ақыны Мағжан Жұмабай Анатолы түріктерінің азаттық соғысына демеу беріп, «Алыстағы Бауырыма» деген жыр толғауын жазса, бір бөлім қазақтар 1950-шы жылдары Шығыс Түркістаннан ауа көшіп Анатолыға келгенде түріктер барлық көмегін бауырларынан аямаған. Осындай бауырластық дәлелдер өте көп.
Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін екі елдің қарым-қатынасы өте жақсы өреде, тез қарқынмен дамыды. Екі ел қарым-қатынастарының дамуында Елбасылардың үлесі орасан зор болды. Қазақстанның тұңғыш Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Түркияның ескі Елбасы Тұрғыт Өзал, Сүлейман Демирелден бастап, қазіргі Елбасы Абдуллах Гүлге дейінгі елбасыларының бәрімен қою байланыс ішінде болып отырды. Осы аяда үлкен жобаларға қол таңбасын қалдырды
Пайдаланған әдебиеттер
1.М.Әуезов. Абай Құнанбаев.Алматы, «Санат», 1995;
2.Н.Ғабдуллин. Абай тағылымы. Алматы, «Жазушы»,1986;
3.Қ.Әлқожаев. Абай және Ислам діні:Абайдың Ислам дініне көзқарасы // Ақиқат.-1998.- №8.-б.79-80;
4.А.Крымский. Арабская литература в очерках и образцах, М.,1911;
5.Ф.Корш. Древнейший народных стих турецких племен, СПБ, 1909;
6. WWW.GOOGLE.KZ
        
        Жоспары:
І.Кіріспе
І.1 Абай мен Акифтің өмірі
II.Негізгі бөлім.
ІІ1 Абай мен Акифтің шығармашылығындағы ... ... Абай мен Акиф ... дін ... сипатталуы.
Қорытынды.
Қолданылған әдебиеттер
І. Кіріспе
Қазақстан Республикасы ғасырлар тоғысында дербес мемлекетке айналды.
Мемлекеттің ... ... және ... ... ... ... құрылды. Ғаламдану мен интеграция заманындағы бүгінгі өркениеттің
аса бағалы көп сипаттарының ішінде Қазақстанның басқа мемлекеттермен тығыз
байланыста болатын ... бар. Сол ... ана ... қоса көп ... ... ... және ... мен ғылымның барлық саласында
білікті болу біздің жаңарған қоғамымыздың көрсеткіші, алға қарай даму
сатысындағы қажетті құбылыс болмақ.
Қазақстан Республикасы демократиялық реформаларға, ... ... ... қарамастан, оның құқықтары мен бостандығын таниды, тіліне
,этникалық немесе нәсілдік белгісіне ... ... жол ... мен ... ... екі ел. ... географиялық тұрғысынан
да әлемде теңдесі жоқ. Оның бір жағы Азияда, бір жағы ... ... ... үш ... - ... иудейліктің және исламияттың
басын қосқан ел. Қазақстан болса түріктердің ата мекенін найзаның ұшымен,
білектің күшімен, білімнің қуатымен аман-есен қорғап ... ел. Мың ... ... ел. Көне ... ... мәдениетін өте жақсы
сақтаған ел. Тарихтың түрліше кешулерінде екі бауырлас халық ұзақ ғасыр
бойынша бір-бірімен бет көрісе алмаса да, бірін-бірі сағынышпен еске ... ... ... ... Қазақтың ардагер ақыны Мағжан Жұмабай
Анатолы түріктерінің азаттық соғысына демеу беріп, «Алыстағы Бауырыма»
деген жыр толғауын жазса, бір бөлім қазақтар ... ... ... ауа ... ... ... түріктер барлық көмегін
бауырларынан аямаған. Осындай бауырластық дәлелдер өте көп.
Қазақстан тәуелсіздігін ... ... екі ... ... өте ... тез ... ... Екі ел қарым-қатынастарының дамуында
Елбасылардың үлесі орасан зор болды. ... ... ... ... ... ескі ... ... Өзал, Сүлейман Демирелден бастап,
қазіргі Елбасы ... ... ... елбасыларының бәрімен қою байланыс
ішінде болып отырды. Осы аяда үлкен жобаларға қол ... ... Абай мен ... ... ұлы ... Абай ... Құнанбаев 1845жылы бұрынғы Семей
облысы, Абай ауданы, Шыңғыс тауының етегінде туған.Шыққан ортасы – ... ... ... ел ... болған.Әкесі Құнанбай кезінде болыс,
аға сұлтандық қызметтер атқарған.Ал, атасы Өскенбай, арғы атасы Ырғызбай -
өз заманының атақты ...... ... ... ... ... ... Ысмағұлдеген жеті бала туған.Соладың ішінде Абай жас кезінен-ақ
ерекше көзге түсіп, келешегінен үлкен үміт ... ... ... ... ... Абай жас кезінен өлең, әңгімеге әуес ... ... ... ... Зере ... ... ... естіген ертегі-
аңыздар – Абай сусындаған халық әдебиетінің алғашқы үлгілері.
Кішірек кезінде ауыл молдасынан аздап ... ... ... ... ... ... оқуға жібереді.Әуелі ол Ғабул-Жаппардың, кейін Ахмет-
Ризаның медресесінде ... ақын ... ... шәкірттерден
анағұрлым үздік оқыған.Мектепте жүргізілетін дін сабағын жеңіл меңгеріп,
араб, ... ... ... бос ... ... оқуға, өз бетімен ізденуге
жұмсайды.Шығыстың классик ... ... ... ... ... дастан қиссаларымен Абай осы кезде танысқан.Балалық
шағындағы өлең жазамын деген талабын:
Фзули, Шәмси, Сәйхали,
Науаи, Сағди, Фирдоуси,
Хожа Хафиз-бу ... бер я ... ... ... Шығыс ақынына сиынудан бастауы да Абайдың оларға деген сол кездегі
ынтасын ... діни ... ... ... араб,
парсы, түркі тілдерін игеру арқылы шығыс ... ... ... ... аса зор ... соңғы жылдарында Абай, мұсылманша оқумен қатар, ... ... ... үш ... орысша да оқыған.Бұл – Абайдың ... өз ... ... ... ... негіз болған.
Он үш жасында Абайды әкесі Құнанбай оқудан шығарып, өз ... ... ел ... ... баули бастайды.Ел басқару қызметінде өз орнымды басар
ұлым осы ғой деген дәмемен ... әр ... жол ... ... ... ... білімді, саналы, ойлы жас Абайдың ел ... ... ... ... ... тұрмыс-салтын терең танып білуіне жол
ашады.Әкесіне ере жүріп, ол сол кездегі ... ... сөз ... билікке керек қазақтың ескі сөз, жөн-
жобасын, мақалдап, тақпақтай айту үлгілерін зерттейді.Бұл жол ... ... ескі көп ... ... ... ... елдің, зарын, мұңын, әкімдер қиянатынан көрген зәбірді,
ел ақындарының атқамінерлер жайындағы сынын көп ... бір ... ... орыс ... ... бар Абай ... ... келе, ақыл-ойы толысып,көзге түсе бастайды.Балалықпен ерте
қоштасып, ел ... ерте ... ол ... ... ... қиянаттарын, шаруасы шайқалып жүдеген кедей шаруаларды, барымта-
бақталастықты, содан туған лаң-пәлелерді ... ... ел ... ... ... ... ... бәрі Абайға әке ... ... ... ... ... жол ... ... аңғартады.
Мехмет Акиф 1873 жылы ... орта ша ... ...... ......... көпті көрген
кісі.Әкесі ерте тұрып, Акифті, қарындасы Нуриені жуындырып, Нуриенің шашын
өз қолымен тарап, тамағын ішкізіп, өзі мектепке ... ... ... yaşça ellibeş ... zinde fakat saç sakal ziyadece ak.”
деген өлеңінде әкесін аққұба, 55 жастағы ақ сақалды деп суреттейді.
Ал анасы ... ...... ... қызы.Акиф өз анасы туралы:
“Annem çok âbid (ibadetine düşkün) bir hanımdı. Babam da öyle. Her
ikisinin de dinî ... vardı. ... verdiği zevkleri ... анасын да, әкесін де құрмет тұтатынын, ... ... ... ... ... ... ... оң екенін де осы әңгімелерінде
айтып кетеді.
Атақты ойшыл, ақын Сезай Каракоч Акиф туралы былай ... ... ... ... адамдар.Ақын кішкентайынан ата-анасының
тәрбиесінде болып, олардан өзіне ... ... үлгі етіп ... ... ... идеал етіп алды және осы қасиеттері
оны ақындық жолға сілтеді.Әкесінің батыр, ... ... ... ... үлгі-өнеге болды.Акифтің туған Фатих қаласы Стамбұлдың ішіндегі ең
керемет жерлердің бірі.Әкесі Акифті 8 жасында ... ... ... ақын «Fatih ... өлеңінде жазып кетеді.Фатих мешіті – Түрік
мәдениетінің өлмес бір қазынасы.Ақын өз өмірінің ... осы ... ... жерінің қоғамдық өміріне араласа ... ... ... әр адам өз ... ... ... ынтымақтастықты,
қайырымдылықты, еңбексүйгіштікті, сонымен қатар,
бәсекелестіктің, жауапкершіліксіздіктің, атаққұмарлықтың алдын алуды
үйренді.
Мехмет Акиф 6 ... ... ... оқып ... ... ... өмір сүреді.Оның отбасы да дінге жақын болғандықтан, оның бар
өмірі Ислам дінімен байланысты болды. Акифтің ең ... ... ... ... ... бұл ... ... ең алғаш оқып, оның ... ... ... ... ... оқып ... кезде
жазады.Акифтің осыдан ... ... өмір жолы ... ... ... өзіне бір рух, күш алғандай болады.Ақын ... ... және өзін ... ... не кем ... ... тағы ... қасиеті, ол ешқашан мақтаншақтық, өркөкіректік дегенді білмеді ... ... ... ... ... ... деп ... ең алғаш рет 4 жасында оқып-жазуды үйренді.Бірақ ... ... ... ... мектептен бастайды.Ол оқуынан кейін Фатих ... орта оқу ... ... одан әрі жетілдіреді.Ақын әкесінен араб
тіліе, бір мұғалімнен парсы ... ... ... тілін оқып,
үйренді.Оның өлеңге деген құштарлығы мен ... да осы ... ... ... ... бітірген соң, Мюлькие қаласындағы шенеуніктер
дайындайтын жоғары оқу орнына түседі.Акиф Мюлькиеде оқып жүргенде, әкесінен
айырылады.Әкесінің ... ... ол ... ... байланысты
Мюлькиедегі жоғары оқу орнын тастауға мәжбүр болады.Ол оқуын тастағаннан
кейін 1889 жылы ... ... мал ... ... ... ... үздік оқып аяқтап шығады.Ақын 1898 жылы Топхане-Амире ... ... қызы ... ... ... ... ... маманы бойынша
Анадолы, Балкан, Албания жерлерінде қызмет ... ... ... ... 1907жылы ауыл шаруашылық мектебінде сабақ береді.1908 жылы Дурульфунун
қаласында түрік әдебиеті пәнінің мұғалімі қызметін атқарады.
Акиф ... 1913 жылы ... және ... ... ... Түркия парламентінде депутат болып сайланады. «Бірлік және ... ... ... араб ... ... ... ... ұлтшылдық идеясының ұстанымына қарсы болып, бұл жұмысын тастап
кетеді.Ақынның ойынша, ұлтшылдық – қоғамның бүлігі.Ақын 1923 жылы ... ... ... ... дейін сонда болып, сол жерде қызмет
етеді.1925-1935 жылдары Каирде түрік әдебиеті сабағынан дәріс ... ақын ... ... тіліне аударумен айналысады.Ширазлы Хафыз
Шадидың ықпалымен Құрандағы аяттардың мағынасын түсіндірді,Ақын ... ... ... ... аз ... түсініп, 1936 жылы тамызда
өзінің туған өлкесі Стамбұлға қайтып оралады.1936 жылы 27 ... ... Абай мен ... ... тақырыптық ұқсастықтары
Қай ақынның болса да шығармаларына тоқталмас бұрын, ... ... ... ... ... ... ... тоқталған
жөн.
"Дүние – үлкен көл, замана – соққан жел, ... ...... ...... ... өлінер, баяғыдай көрінер", - деп кемеңгер
Абай айтқандай, талай су ақты, талай өзгерістер эволюциялық жолмен ... ... де ... Бәрі дағы ... ... үшін де ... жастар үшін де баяғыдай көрінбеуіне кім кепіл? Бүгіндегі сан салалы
экономика ғылымы өз бастауын шын мәнінде XVII— XVIII ... ... ... ... оның ... ... ... мен түрлі мектептері қалыптасты
да, күрт дамыды. Қай ... ... оның ... ойшыл
философтары, ғалымдары өзі сүрген ортада ... ... ... да, оның ... үрдістерін, үдеулерін, категорияларын
жалпыхалықтық
ұғым арқылы беріп отырған. Ұлы Абай да әлеуметтік-экономикалық мәселелерді
өз ... ... ... Ерте ... ... жері көшпелілердің құтты
мекені болып келгені рас. Дүние жүзі ... ... ... ... ... ... ... ғасырдан-ғасырға шығып отырды, не бір
күрт даму, не бір әлеуметтік қайшылық қазақ ... тән емес еді. ... ... ішкі демографиялық өсу, жер тапшылығы және рухани
еркіндік, жауынгерлік дәстүрлер елді ... ... ... ... ХVIII ғ. ... ... ... ортасында өз жалғасын тауып келді.
Ал, енді, ұлы Абай өмір ... – ХІХ ғ. ол ... ... ... басты себеп - қазақ жерінің осы ғасырда Ресейдің нақты отарына айналуы
деп білеміз. Ресей ... ... ... мен ... ... ... ... бұрын-соңды болмаған көлемде шаруаларды қазақ жеріне жаппай
қоныстандыруы қазақ халқының ғасырлар бойы ... ... ... үлкен өзгеріске ұшыратты.Қазақтың солтүстік өлкесіндегі
Ресей әсері алдымен кең ... ... ... ... ... ... және сауданың кесірінен), егіншілік кәсіптің кең таралуы, шөп
шабу, саудаға бейімделуден ... ... ... XІX ... әр жылы ... Ресейге 3 млн. қой, 150 мың жылқы сатқан, осынша
малды Қытай, Бұқара, Хиуа ... ... яғни ... әлі де ... ... бір ... XIX ғ. бірінші жартысында ел ... 10-20 ... бар ... ... болмаған. XIX ғ. екінші жартысында негізгі қоры
орта шаруада болса, ғасырдың соңына қарай аз малдың өзі ... ... аян. ... ... және өзге ... (мұжыққа, орыс-
қазаққа жалдану, жәрмеңке саудасына араласу, өндірісте жұмыс істеу) ... ... ... ... ... ... ... отаршылдығының оң нәтижесі болды ма?", - деген сұрақ
қандай тарихшыны болмасын толғандырмай қоймайды. Қай ел болмасын, отар болу
үлкен бақытсыздық, соның ... ... ... ел үшін ... ... жоқ. ... ел болмасын өз еркіндігін қолынан ... ... ел де, ... дамуынан қол үзбейді, жақсылық пен жамандық оған да
тән. Бас-аяғы 20-30 жылдың ішінде жаңа ... ... сай ... ... ... ХІХ-ХХ ғғ. шектескен кезде осы зиялы қауымның жанқиярлық қызметі мен
қайраты қазақ елін этнос және ... ... ... аман алып қалды.
        Ұлы Абай сол заманда өмір ... ... Акиф ... өмір ... ол өмір ... кездегі әлеуметтік жағдай басқаша болды.
1789-1807 жылдары билік құрған Селим III сұлтан ... рет ... ... тек 1826 жылы ... III сұлтан тұсында ғана жаңа
әскер құрылып, қаржы, ... ... ... прогрестік шаралар жүзеге
асты.Бірақ реформалар ... ... ... ... алмады.Арабияның
едәуір бөлігі Египет бөлігіне көшті.Сербия мен Грекия тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... капиталына
экономикалық тәуелділігі күшейді.Осындай жағдайда 1839 жылы ... ... ол ... ... «Танзимат» деген атпен елдің
қоғамдық-саяси ... ... ... енгізді.Мехмет Акифтің кейбір
өлеңдері осы «Танзимат» реформасынан ... ... ... ісі ... ... ... ... қалыптасуына, танзимат
әдебиетінің пайда болуына жағдай ... жаңа ... ... сыртқы және ішкі саясатында қалыптасқан ішкі және ... ... ... ғасырдың соңында жас түріктер саяси күрес аренасына
шықты.Негізінен офицерлер қауымына сүйенген жас ... 1908 жылы ... ... ... III сұлтанды парламент шақыруға мәжбүр
етті.Бірақ жас түріктердің бірінші ... ... ... ... ... ... ... қызметін жоққа шығарды.1918 жылдың
басында ағылшындар Палестина, француздар Македония майданында ... ... ... бұл ... ... ... ... болды.
Ел астанасы Стамбұл мен одақтастар әскері басып алған ... ... ... ... ... ... ... бітіміне қол
қойылғаннан ... ... ... ... Қара теңізге кіріп, Мосуо,
Анадолы, Измир жері ... ... ... ... қозғалыс
күшейді.Түрік зиялылары, әсіресе әскери Элита өкілдері ел ... ... үшін ... өз ... ... ... ... Мұстафа Кемал
Ататүрік басқарды.1920 жылы 23 сәуірде Анкара ... ... ... ... өзін ... ... бір ... өкімет органы ретінде
жариялап, 1920-1921 жылдары шетел басқыншыларынан ... ... ... ... бір айта ... ... осы Анадолы қаласында болған соғыста
Мехмет Акиф те қатысты. 1923 жылы 29 қазанда ... ... ... ... ... және мәдени саласында реформалар
жүзеге асырылды, шетел концессиялары түгел дерлк жойылып, ұлттық ... ... жол, порт ... ... орындары салынды.
Абай шығармашылығы – әдебиеттің, мәдениеттің ауқымынан анағұрлым асып
кететін ғажайып құбылыс. Кейде ойлап отырсаңыз, Абай біз үшін ақын ... та, ... да, ... да ... ... ... өзіміздің
жанымызға соншама жақын адамымыз, ағайынымыз ба, туысқанымыз ба, ... ... ба, ... бір ... танитын адамымыз сияқты. Сол адаммен талай рет
кездесіп, сөйлескен, сырласқан, талай рет ақылын алғандаймыз, ал кейде не
балалықпен, не ... ... ... Қуансаң да, қиналсаң да
Абайдың алдына барасың. Жар сүйіп, бала сүйіп қуансаң да, жақыныңның
азасына күйіп, қайғырсаң да жаныңнан Абай табылады.
Ақынның қай ... ... та, ... ойы мен ... тән асыл ... (ар, ұят, ... иман,ақыл, білім,ғылым
және т.б) бойына дарыта алмаған ел-жұртын сынаған немесе адами рухты
сіңіріп өсу ... ... ойды оқып ... Бұл ... ... ... ... толмаған шарасыз күйін байқатады адал еңбек, маңдай термен
емес, байларды аңду, оның ... ... ... қадаған көпшілікті
сынға алады. Қазақы тіршіліктегі қайшылықты өмір көшін, сол ... ... ... ... Іс-әрекетте ішкі рухани дүние - «иман
жүзін сай болу ... ... ... «Ғылым» деген сөзді қайталап айта ... адам ... ... және әрбір жігерлі жастың талпынатын арман- ғылым болу
керектігін ... ... ... ... ... ... ... күлуге,-
дейді ол. Сөйтіп, ғылымға берілудің ғалым болудың жолдарын әңгімелейді.
Ғалым болмай немене,
Балалықты ... да ... ... ... ... ... қайда?» деп,
Айтпа, ғылым сүйсеңіз!
Сізге ғылым кім берер,
Жанбай жатып сөнсеңіз.
Дүние де өзі, мал да ... ... ... ... ұмтылған жастарға айтар ақынның айырықша ескертуі бар.
Ол - қандай нәрседен қашық болу, қандай нәрсемен дос болу.
Бес ... ... ... ... асық ... ... десеңіз,
Тілеуің, өмірің алдында,
Оған қайғы жесеңіз.
Өсек, өтірік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал шашпақ –
Бес дұшпанын білсеңіз.
Талап, еңбек, терең ой,
Қанағат, рақым ойлап қой ... асыл іс ... жолы ... жолы.Оны ұстаған адам ескі жолмен жүре алмайды.
Надандарға бой берме,
Шын сөзбенен өлсеңіз,
немесе
Надандықпен кім айтса,
Ондай түпсіз сөзге ерме,-
дегенде, ол ғылым ... ... ... ... ... өзгеше болуын
қалайды.
Абайдың дүниенің дамуы жөніндегі көзқарасында диалектикалық сарын
басым. Ол табиғат ... ... ... ... ... ... ... адамды қоршаған ортаның – табиғаттың ішкі ... ... ... ... деп ... ... ... көптеген шығармаларында қазақ халқының ауыр тұрмысын
және надандығын мінеп-шенеді. Қара ... ... ғана ... яғни ... ... ғана ... рухани қажеттілікті ойламайтын, біреуді
алдап, біреуді арбап күн ... ... ... ... ... көзге түсіп қалуға тырысушыларға Абай мейлінше қарсы ... ... ... адал ... ету деп ... ойлама, ар ойла
Талап қыл артық білуге.
Артық білім кітапта
Ерінбей оқып көруге, -
деп жастарды білім-ғылымды меңгеруге шақырды.
Сол ... ... ... ... білімді шен алу, шекпен кию үшін
пайдаланып, парақорлықпен ... ... ... ... ... жоқ ... пен ... тілмаш, я адвокат.
Болсам деген бәрінде ой,-
деп сөкті. Жастарға халық қамын ойлаған ақын-жазушылар мен ғалымдарды үлгі-
өнеге ... ... ... сөз ... кез болса екен», -дейді.
Тіршіліктің тұтқасы еңбек пен білімже деп ұққан Абай:
Түбінде баянды еңбек егін салған,
Жасынан оқу ... ... ... ... ... ... ... емес,
Өнердің бұдан өзге бәрі жалған.
Ел болу үшін қала салып, отырықшылықта болу керек, ... ... оқу ... алу ... ... ... еңбек пен білімде ғана тұр деп жар
салды. Өнер-білімсіз қоғамның пайдалы азаматы болудың мүмкін емес
екендігін, терең ... ол: ... ... да балаңа орыстың ғылымын
үйрет… өнер де, ғылымда орыста тұр. Орыстың ... ...... ... білгенге дүние арзанға түседі»,-деп озық мәдениеттіорыс халқын өнеге
етті.
«Ақыл – ардың сақтаушысы» деп қарап, адамгершілік мәселелерін жоғары
бағалап, ар тазалығы үшін ... ... ұлы ... ... ұят, ... ... талап,
Бұларды керек қылмас ешкім қалап…
Терей ой, терең ғылым іздемейді
Өтірік пен өсекті жүндей сабап, -
деп кейбір жастардың ... ... ... ... Абай қазақ қоғамындағы
жас ұрпақтарды тәрбиелеуге байланысты ... ... ... ойын ... ... ... «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін»
т.б.) айқын білдіреді. Ол халықтың ... ... ... ... пен ... ... ... етуі, жалқаулыққа, ымырашылдыққа қарсы
күрес жүргізуі қажет екендігін көрсетеді, ... орыс ... ... ... Мұндай күрделі міндеттерді шешудің ... ... Абай ... ... сөзінде» жалпыға бірдей білім беру
талабын ұсынып, қыздар да ... ... алу ... деп ... ағартушы өз айналасын қоршаған әділетсіздік қазақ халқын аздырып бара
жатқанын, жас ұрпақты тәрбиелеуге теріс ... ... ... ... ... адамгершілікке тәрбиелеуге ерекше ... ... ... ... тиісті жоғары адамгершілік қасиеттер ретінде
туған елге ... ... пен ... табандылық пен ... пен ... ... ... ... ... ... өмірге ұмтылушылық т.б. атап айтты. 1886 жылғы ... ... ... ойладық, ұлғайды арман,
Шошимын кейінгі жас балалардан.
Терін сатпай, телміріп көзін сатып,
Теп-тегіс жұрттың бәрі болды аларман,-
деп өз кезіндегі жастардың осындай жағымсыз ... н ... ... ... ... еңбексіз бос өткізетіндерді, еріншектерді, өсекшілдерді,
адамгершілік қасиетке ұмтылмайтындарды мейлінше жек ... ... ... сыйдаң жігіт елде мол-ақ,
Бәрі де шаруаға келеді олақ.
Сырын түзер ... жоқ, ... ... ... – қу ... – сымпыс шолақ-
деп,күйзеле жазады ұлы ақын.
Гуманист – ақын Абайдың ХІХ ғ.орта шенінде халқымыздың бойындағы жағымсыз
қасиеттерді қатты сынға ала отырып, айтқан ... ... ... бүгін де маңызды, күн тәртібінен түспей отырғандығын атап
өткіміз келеді. Абайдың айтқан ойлары бүгінгі Мақатаев сияқты
ақындарымыздың ойларымен үндесіп ... ... ... махабатты айтсын, адамның ары мен арманын айтсын,
жан түршіген міні мен арамза мінез-қылығын айтсын, қазақтың ақиық ақыны
Мұқағали ағынан жарылып айтады, әрбір өлең ... ... ... ... жан ... көреміз, адам бойында әлі де арылып болмаған сұмдық пен
сараңдылықтан жериміз, жамандықтан түршіге түңілеміз. Сондықтан да ол:
Мамсапқорлардың қасынан
Шықпайтындарға ашынам !
Жалданып өскен ... ... ... ғана бас ... бе, Отан ... ... ... !
Ашынам-дағы тасынам
Құнымды несін жасырам, - деп адам бойындағы ... ... ... ашына
сынға алды. Мұқағали айтқандай, осы жағымсыз қылықтар да бүгін де арамызда
бой көрсетіп қалады.
Түрік ақыны ... ... ... адалдық,
отансүйгіштік, әділдік,тәуелсіздік тақырыбын сөз етсе, енді бір өлеңдерінде
адамның бойындағы ... ... ... ... сияқты
жаман қасиеттері туралы айтады.Ақын өзі өмір сүрген ортасы, халқы, ... да ... ... ... Енді ... өлеңдеріндегі осы
тақырыптарды жинақтай келе, басты екі тақырыпқа бөліп қарастырамыз.Ол:
Ислам және ... ... ... өлеңдеріндегі халық тақырыбына
тоқталайық.Ақынның өлеңдеріндегі халық деген ... ... бұл ... ... қана ... ғылым,білім, өнер туралы айтуымыз шарт.Өйткені ақын
осы тақырыптағы өлеңдердің барлығын халқы үшін жазды.
Ақын ... ... ... қиын ... ... ... ... қуанды.Өйткені ақынның өмір сүрген жылдарында Түркия
жоғарыда ... ... ... ... ... ... Бір ... түрік халқының жағдайы қиын болды.Сондай кездерде Акиф:
Bırakın matemi yahu! Bırakın feryadı
Ağlamak fayda etseydi babam kalkard
дейді. Қайғыра бергеннен ... жоқ, ... де ... алда деп, үмітін
үздірмейді.
Ақынның халық тақырыбындағы кейбір өлеңдерінде халқының надандығы
туралы сөз ... ... milletin başına ... umumunu birden ... iş değil ... ақын өз ... ... надандығы Ислам дінінің кері ... ... ... ... ... қате ... Исламнан алшақтап кеткен
халқына:
İnmemiştir hele Kuran, bunu hakkıyle bilin,
Ne ... okunmak, ne de fal bakmak ... ... ... өлім ... өмір діні ... ... дінінің қағидаларын
дұрыс түсінуіне жол ашады.Ақынның осы бір өлең ... ... екі ... да сәйкес келеді: бір жағынан, ихалқы,
халқының надандығы туралы сөз етсе, екінші жағынан Ислам діні, ... ... ... ... ... дінін және оның қағидаларын түсіну үшін
адамға білімнің қажет ... ... ... ... тек дінді түсіну үшін
емес, сонымен қатар, елдің бірлігін аман сақтауда да асқан білімділік ... ... бұл ... мына бір өлең жолдарынан аңғаруға болады:
Sahipsiz olan memleketin batması haktır
Sen sahip olursan bu vatan ... ... ... ... ... тек ... адам ғана оның ... оны аман сақтап қалады дейді.
Ақын білім, өнер, мәдениеттің дамуына көп мән берген.Ол технология
жөнінде өз ойларында: «Біз ... ... ... ... үлгі ... солардың деңгейіндей қылып көтеруіміз керек. Бірақ ... ... ... жол ... ... ... ол ... қоғамына
кері әсерін тигізеді» дейді.
Акиф өз халқының ғылым мен техникада артта қалып келе жатқанын көріп,
Батысты, соның ішінде, Жапонияны сөз ... ... ... Жапония алда
келе жатқанын мақтан тұтады.1900 жылдардың басында техник мен ... ... ... келе ... ... өлеңдерінде «Батыстың ғылымы,
Батыстың өнері» деген сөздерді көп қолданады:
Alınız ilmini Garb’ın, alınız ... hem de ... son ... kaabil değil artık yaşamak ... ... yok ... ve ilmin; yalnız
немесе
Garb’ın eşyası eğer kıymeti hâizse yürür
Moda şeklinde gelen seyyie gümrükte ... ... мен ... ... ... екеніне көңіл бөліп, ерекше
екпін түсіреді. Акиф рухани құндылыққа және мәдениетімізге көп ... ... ... doğru" ya ... alıp ... idrakine ... İslâm'ı"
..............................................................
Ya açar bakarız Nazm-ı Celil'in yaprağına,
" Yü üfler geçeriz bir ölünün toprağına,
İnmemiştir hele Kuran, bunu hakkıyla ... ... okunmak, ne de fal bakmak ... жолдарында Құран Кәрім принциптерін біздің өмірімізбен байланысты
етіп алады. Жазған өлеңдерінде ... мен ... ... қалған
мұсылмандарын оятады.
O Buhârâ, o mübârek, o muazzam toprak;
Zilletin koynuna girmiş uyuyor müstağrak!
İbn-i Sînâları yüzlerce doğurmuş iklîm
Tek çocuk vermiyor ... ilmin, ne ... ... ақын ... ... орталығы болған қалалардың сол ... ... ... ... ... «Ол ... ... ғылымды бағаламады
.Өзіміздің ішімізде тұрақтылықты ... ... ... ... ... мән бермеу және жемқорлық болған жерде ғылым болмайды,
ғылым ... ... Акиф ... шын ... түріктің халық ақыны. Кейбір ақындар
шығармаларындарында өздері жайлы немесе өмірі ... сөз ... ... Акиф
шығармаларында ол жоқ.Оның тек діні, халқы, отаны, туған жері, ... ... ... ақын мына бір өлең ... туған өлкесін,
туған жерінің ауа-райын, сол туған өлкесінің ... ... ... ... poyraz kışın da ... erir akarız ... geldi mi yaz!
Bahârı görmeyiz ala lâtif olur, derler...
Çiçeklenirmiş ağaçlar, yeşillenirmiş yer.
Demek şu arsada ot bitse nevbahâr ... var gidip ... ... ... dörde ... bizim ... çamur.. İki mevsim tanır ayaklarımız!
Ақынның бұл өлеңінде бір ... ... ... ... ... ауылдың күнделікті, қарапайым тұрмыс-тіршілігін сипаттап жазады.
Акиф өмірде адамның бойындағы төрт қасиетті ең жаман қасиет деп санады.
Олар: мақтаншақтық, ... ... айту және ... ... ол ... ... dedikçe Şeriat, çalışmadın durdun
Onun hesabına birçok hurafe uydurdun
Sonunda bir de ‘tevekkül’ sokuşturup araya
Zavallı dini çevirdin onunla maskaraya!
Яғни, адамның бойындағы ... ... ... ... қасиеттер туралы
айтады. Халқына ондай адамға жат қасиеттерден жиреніп, керісінше ... ... ... ... ... Исламнан
алшақтатады, ерінбей еңбек етіңдер, адал қызмет жасаңдар!» дейді.
Bir bakıma gökler uyanık, yer ... ... uyumak ... осы бір өлең ... тағы да ... туралы сөз қозғайды.Ақынның
ойынша, қоғамды кері тарту себептерінің бірі – еріншектік.
Мехмет ... ... ... және оның ... ... баспасында шыққан 100-ге жуық мақаласы, 50-ге тарта
аудармасы және көптеген ... бар. ... де ... ... ... ... «Тәуелсіздік әнұраны», «Чанаккеледе қаза болғандарға», «Имам ... ... ... ... ... болған соғыс жайлы
Акиф ақындай ешкім суреттеп жазбаған.Ақынның бұл ...... ... орын ... бұл өлең арқылы Түркияның тарихынан хабардар
боламыз. Мехмет Акиф ... ... ... ... поэмалары бар.Атап
айтсақ: «Canan yurdu», «Kocakari ile Omer», «Kufe» және т.б. ... ... ile Omer» ... ... Али ... ... ... шығармаларынан «Seyfi baba», «Bir mersiye», «Bir ariza» сияқты
арнау өлеңдерін де кездестіруге болады.
Ақынның «Istiklal ... ... ... ... бір ... ... ... ортаның әлеуметтік жағдайы туралы сөз етсе, бір жағынан діни
мәселені сөз қылады.Бұл өлең ... ... ... ... кезінде
жазылған.Өлеңде халқына күш беріп, осы өлеңі арқылы халқын ... ... да ... алда деп. ... ... және бұл үмітін
тек Алладан күтеді. 1921 жылы Білім ... ... ... ... ... ... ... ішінен Акифтің өлеңі
таңдалады.Дәл осы жылдың, яғни 1921 жылы Наурыз айының бірінші жиналысында
Білім Министрі ... ... ... ... ... ... үш
рет қайталана оқылады.Өлеңнің әр қайталауы сайын, тыңдаушылар орнынан тұрып
қол шапалақтады.12-наурызда жиналыста Мехмет Акиф жазған осы өлең ... ... ... етіп ... ... композитор Осман Зеки Унгёр жазады.Ақын өмірден өтсе де, жыл сайын
үлкен ... жиын ... ... еске алып ... ... sana ... günler ... belki yarın, belki yarından da yakın."
Ақын өзінің осы өлеңі туралы ... ... ... ... «Мен ... ... пен ... жаздым.Егер иманым болмаса, бұл өлеңдерді
жазар ма едім?! Ішімде не болса, соны ... мен Акиф ... ... ... мен ... талдау жасалына отырып, олардың өлеңдерінде адамгершілік,
шыншылдық, әділдік, ғылым, білім, өнер, ... ... т.б. ... ... бар екендігі анықталды.
Ғылым жолына ұмтылған жастарға айтар екі ақынның ... ... ... жылы Абай «Ғылым таппай мақтанба» өлеңін жазды. Ақын айтқан : өсек,
өтірік, мақтаншақтық, еріншектік, орынсыз мал шашу ... ... ... де бар. Түрік ақыны Акиф те мақтаншақтық, қызғаншақтық, өтірік және
өсек айту сияқты теріс әрекеттерден аулақ ... ... ... ... күні ... ... мәні зор. Ал, Абай мен Акиф айтқан
талап, ... ... ... ... да ... ... тәрбиеге дәл келеді.
ІІ.2 Абай мен Акиф шығармашылығындағы дін мәселесінің сипатталуы.
Дiн — ... ... ... ... ... ... ... Пайғамбар (с.а.с) өзiнiң данышпандығына сүйенiп,
Аллаһтың ақ үнiн жеткiзiп, Ислам дiнiн таратып, әлемдегi ең ықпалды адамға
айналды (Американың физика ғалымы ... ... ... ... ... атты ... Мұхаммед Пайғамбарды (с.а.с) бiрiншi орынға қойған).
Демек, Ислам дiнi бiр қарағанда бiр ... ... ... бiр жағынан шындығында үлкен ғылым. Бұл ғылым өзiнiң
табынтушылық құдiретi арқылы үгiт-насихат айтады. Адамзатқа ары таза
адамгершiлiк, өмiршең үмiт, жарқын болашақ бағыштайды. Осы ... ... ... ... ... ... қарсы тұруымыздың да
қажеттiлiгiн айта кеткен жөн.
Дiндiк еркiндiгiмiз қалпына келген бүгiнгi таңда әлi де
баяғы коммунистiк көзқарастан арыла алмай келе ... ... да аз ... не ... ... ... қоғам болып дiндi өз мәнiнде — Ислам
қағидалары бойынша бiржолата сiңiрiп әкету, ендi ғана ес жиған елге ауыр
тиюi де ... Олай ... жаны мен тәнi ... ... ... тәрбиелеу парызы баршамыздың мойнымыздағы ауыр жүк. Менiңше, ең
әуелi Абайша дiндiк нанымда болу бұл мәселеге толық жауап бередi ... Абай ... ... қазақ елi бiржолата қабылдап кеткен жоқ.
Оның да өзiндiк кедергiсi болды. Бiрақ, уақыт бәрiн ... — Абай ... ... ... ... ... кешегi Құнанбайдың
"аузына сөз салғанымыз" сияқты, ол ешқашан ... ... орыс ... кеткенi
жоқ. Олай болса, Абай дiн мәселесiне қалай ... Оның ... ... мен
танымы қандай болған?
Абай жасаған ХҮIII ғасырдың соңғы жартысы қазақ ... ... ... кең ... ... ... әкесi Құнанбай Өскенбайұлы Мекке,
Мединеге барып хажылық атақ алған, аса беделдi аға ... едi. Бұл ... ... сахарасындағы ақсүйек әулеттерi түгелiмен арнаулы ұстаз
ұсыныс етiп, балаларына дiн оқуын үйрететiн. Оқу жасына жеткеннен ... да өз ... ауыл ... осы дiн ... ... ... ... Абайдың
оқуға деген зеректiгiн байқаған көреген әкесi оны Семей қаласына апарып,
әуелi Ғабдулжаппар деген молданың тәрбиесiне бередi. Бұл ... екi ... ... ... ... бiлiм ... Бұдан
кейiн он жасар Абай бiр басқыш жоғары дәрежедегi оқу орны — мешiт ... ... ... Осы медресе имамы Ахмет Ризаның қарауында үш жылдай
болады. Бұл медресе жүйеден дiн жолын қуған оқу орны болатын. Абай бұл
медресе оқуын да ... ... ... ... ... ... дiнiнiң ереже-
заңдарын, иман шарттарын кезiндегi көп молдадан әрi терең, әрi көп ... ... жас ... айналасындағы күллi тiршiлiкке сын көзбен
қарап, өмiрдiң қатпарлы сырларын бiлумен бiрге бос уақыттарында Низами,
Науаи, Фирдауси ... Орта Азия және ... ... ... ... ой ... өткiздi. Абайдың ендiгi өмiрi өзiнiң жүрек қалауы
бойынша қоғамдық ортада туылып жатқан ... ... ... мен ... қарым-қатынас, қайшылық сынды күрделi дүниенi тануға үңiлдi.
Сөйтiп, оның өмiр ... ... ... идеясы да қалыптаса бастады
Түрік тектес халықтардың қалыптасуына негіз болған тайпалардың
тәңірді танып білгеніне үш мың жылдың ... боп ... деп жүр ... өз жыл ... ... ... ... артқа салсақ, оның XII ғасыры
түрік халықтары үшін ... ... ... екені тағы бар. Тарихи сана-
сезім мен үлттық мүдденің ... ... ... ... алып, ес жия
бастаған бүгінгі кезеңнің ... ... ... оқиға. Соған қарамай ел
тарихын, оның әдебиет, мәдени даму жолдары мен тарихын қайта жазу — ... аса ... ... ... күттірмес зәрулікке жеткені ақиқат.
Әркімнің өз тарихын білуі рухани кемелдіктің негізгі белгісі екені ... ... ... көркем шығармалар көбейіп бара жатыр деп, ... ... ... ретінде басқан түстар да болған. Ал,
шынтуайтына ... сол ... ... ... ... ... шын ... бір сілкінбей қоймайтын тарихи санасының түлей бастауының
белгісі ғана еді. Қай елдің тарихын назар салсаңыз да сол ... ... сөз ... діни ... ... ... ... сан алуан.
Көбіне, бөрі де ... діни ... ... ... сол ... ... ... негіз болып келген.
Әлгінде айтқандай, еліміздің тарихы қайта жазылар ... ... ... ... ... дала ... исламның енуі, оның бұдан
былайғы бүкіл түрмыс, тіршілікке еткен ықпалы (өзімізді ... ... ... ... ... деп айтқанымызбен) тағдырлас, тілдес, туыстас
тайпаларды үлт қылып ... ролі ... ... ... Бүл өз
алдына. Ендігі әңгіме, исламның шығысқа, оның ... түз ... ... ... ... діні о ... ... аңсаған. Ол белгілі
бір ұлттың, тайпаның (рудың), немесе нәсілдің, немесе бүған дейін айтылып
келгендей таптың, немесе ... ... ... ... үшін қызмет
етпейтін дін екені белгілі. Ол кім болса да, тек мүсылмандықтың жолын адал
орындауды ... ... ... ... билеп, ұйымдастыру қабілеті зор
екендігін ескеріп, әр кезден-ақ оны өз ... ... ... айналдырудан ешбір патша (не билеуші) қашқан емес. Бүған дейінгі
зерттеулердің өзінде де ... ... ... ... пікірлерде өр
зерттеушінің өз заманының ... неге ауып ... ... ... болады. Мөселен, кейінгі советтік түстағы
әдебиеттерде дінге таптық тұрғыда, саяси тұрғыда қарау ... ... ... ... ... батыс зерттеушілерінде аздап болса да ... ... ... ... ... бүйрек бұрушылық) болмай
қалған жоқ. Ал, араб, парсы зерттеушілерінің өзінде де ... ... ... кезеңнің үстем көзқарастары белгі беріп отыратыны аңғарылады.
Мейлi қандай ақын, я ... ... ... өз ... ... ... өзiнiң сезiнген, бiлген, қорытқан өмiр логикасын,
философиясын бiртiндеп дәлелдеп отырады. Құдды сол секiлдi Абай ... өз ... өз ... ... ... ашық ... жасырын
түрде ортаға қойып отырды. Абайдың дүниетанымы дегенде оның дiндiк нанымына
көз жiберсек, оның ... ғана тән үнiн ... қиын ... әкесi Құнанбай хажының ықпалына ұшырасын, мейлi дiн оқытқан
молдалардың әсерiн қабылдасын, Абай ең ... ... ... ... ... әрi өзi де ... бiр Аллаһтың" барлығына жүрегiмен табынып
келген. Оның: "Құдай тәбәрәкә уә Тағаланың барлығының үлкен дәлелi — неше
мың жылдан берi әркiм әртүрлi қып ... де, бәрi де бiр ... ... ... ... уә һәм неше мың ... ... бәрi де ғаделет, махаббат
құдайға лайықты дегендiгi" (Абайдың қырық бесiншi сөзi) — деуi мен ... ... өзi де рас, сөзi де ... сөз еш ... ... болмас.
Көп кiтап келдi Алладан, оның төртi,
Алланы танытуға сөз айырмас,—
деуiнiң өзi осы ойымыздың шындығына көз жеткiзедi. Бұл ғана емес, отыз
шақты өлеңiнде ... ... ... ... ... мiнәжат етiп, тануы мен табынуы сол тұстағы күллi
қазақ баласынан әлдеқайда өзгеше әрi озық ... ... ... ... бiр ... ... дiнге табынады, Аллаһты құлай сүейдi. Ендi бiр
қырынан қарасаңыз — дiннiң ғылым екенiн ортаға қойып, өз мәнiнде түсiну
қажеттiгiн ... ... ... ... қарайды. Әсте өлi
түрде құлшылық ету, жалған құдайшылдық көрсетудей көзқарастан көш құлаш
аулақ. Сөзiмiздiң басындағы Абайша дiнге табыну дегенiмiздiң өзi осы
ойымыздың әдiл ... ... аят, ...... ... ... ... келдi арасы.
Қисынымен қызықты болмаса сөз,
Неге айтсын Пайғамбар мен оны Алласы.
Немесе:
Күнi-түнi ойымда бiр-ақ тәңiрi,
Өзiне құмар қылған оның әмiрi — ... тұра тағы да: ... ... те жоқ, дүние де жоқ. Ғылымсыз оқыған
намаз, тұтқан ораза, қылған хаж ешбiр ғибадат орнына бармайды" (Абайдың
оныншы сөзiнен) — деп дiннiң ... де ... ... заңдылығы
болатындығын, ғылымға бағынатындығын, ғылымсыз дiннiң де, дүниенiң де
қараңдығын уағыздайды. Осы тұрғыдан оның:
Кiтапты молда терiс оқыр,
Дағарадай болып сәлдесi.
Малқұмар көңiлi — бек ... кем бе жем жесi, — деп ... да ... ... Бiлiм ... жұрдай, жалған бүркенiш жасаған молданың құлқы үшiн "Құлқуалланы"
қайырған кеспiрiн ащы ... ... ... ... ұят пен ... ... деп ... қазақтың "ұят кiмде болса, иман сонда" дегенiн алға
тартады. Әрi қандай iс ... ... Ол ... тән бола ма, ... ... ... имансыз болса құдайсыз болғаны деген мазмұндармен
дiн жолына қайшы нәрсенiң адамдардың ортақ мүддесiне зияндығын
көрегендiкпен салыстыра ... ... ... ... жазу, сызған сызығында"
дегенге құлай берiлмейдi. Дүниеге материалистерше қарайтын кездерi де көп.
Ол "Жетiншi сөзiнде": "Дүниенiң көрiнген һәм көрiнбеген сырын түгендеп, ... ... ... ... орны ... ... ... "Қырық
үшiншi сөзiнде" дүниенi тануға болады деп қана қоймай, оны бiлу жолдарын,
тану әдiстерiн көрсетедi. Адам өз еркiнен тыс тұрған ... ... ... ... ... ... жете алады деп қарайды. Оның бұл
ойлары:
Алла мықты жаратқан сегiз батыр,
Баяғыдай соғысып әлi жатыр.
Кезек-кезек жығысып жатып-тұрып,
Кiм ... ... ... ... — деп ... құбылысындағы қыс-жаз, күн-
түн, тақ-жұп, жақсылық-жамандықты жұмбаққа айналдыруынан және:
Қара жер ... ... ... iшi ... ... ... жүз мың ... асылы бар,
Солардың ең артығы немене екен? — деп темiрдi жұмбақтауында көрiнiп,
табиғат тылсымдарына үңiлген бiлу құмарлығының дiндi бөгет етпейтiндiгiн
көрсетедi. "Жиырмасыншы сөзiнде": ... бiр ... ... ... өмiрi бiр қалыпты тұрмайды" — деген сөздер айтады. Бұл
айтылғандардан Абайдың дiнге жалаң ... ... оны ... даму ... ... түсiнетiндiгiн көремiз. Осылайша
Абай дiндi ғылымға, адамгершiлiкке, ахлақты мiнез-құлыққа сыйдыра ... ... ... ... ұштастырады. Оның дiндi түсiнуi, бiлуi, игеруi
қаншалықты терең болса, дүниенi, ғылымды, жалпы қоғамның алға басуын
зерттеуi де ... ... Сол ... де ол ... ... деп ... да, "барлығы Аллаһтан" деп мүлиюшiлiкке де, "құдай деген құр
қалмас" деп ... пiс, ... түс" ... қарсы. Ол сонымен бiрге дiнде
терiстелетiн "өтiрiк, өсек, ... ... ... ... ... ... құбылыстарды (былайша айтқанда Мұхаммед Пайғамбардың (с.а.с)
хадисiнiң iзiмен) шенеп, әшкерелеп, одан аулақ ... ... Оның ... ... ... насихаттайды.
Сөйтiп, Абай дiндi түсiндi, оған құрмет еттi, ғылымды маңдай алды орынға
қойды, адамдар арасындағы алуан қайшылықтың қатпарына ... жат ... ... ... Осы ... ... дiн тануды қалыптастырды. Осы орайда
Бейбiт Сапарұлының "Құнанбай қажы" (Алматы, "Ер-Дәулет", 1995 ж.) кiтабынан
мынадай ... ... ... ... ... Абай бес ... намазға жығылып, хажыға баруды
үзiлдi-кесiлдi мұрат тұтпаған. Ислам табиғатын кей мағынасында, рухани
еркiндiкпен қабылдаған. Абай әр аптаның жұма ... ... ұзақ ... ... ... ... ... тағалаға құлшылық жасап, Қасиеттi
Құран аяттарын нәшiне келтiре үздiксiз ... ... ... осы ... ... ... ... былай дейді: «Мен
бұл өлеңді имандылық пен үмітпен жаздым.Егер иманым болмаса, бұл өлеңдерді
жазар ма едім?! Ішімде не болса, соны ... «Fatih ... ... ... ... Babam gelir: “Bu gece,
Sizinle camîe gitsek çocuklar erkence
Giderseniz gelin amma namazda uslu ... ... işte ev, ... alırdı beraber benimle ... durdu mu, naliyle koyverir ... giderdi, ben atık kalınca ... âşıkane koşardım hasırlar üstünde”.
деп, мешітке сегіз жасында барғандығы, онда намазға ... ... ... бір-бірімен қарым-қатынасы туралы сөз етеді.
"Құран-Кәрім" бойынша әрбір мұсылман ... ... ... ... ... ... екенін уағызбен емес, өзінің білімі арқылы
танып, табынуы керек. Бұл "Құранның" ұлы және ең ... ... ... ... хақ екенін ақылыңмен біл»,- ... ... ... бос ... ... ... қару етіп таным арқылы иман
келтір ... Бұл ... сөз ... ... ... ... сақтауға қорықпас жүрек, айналмас көңіл, босанбас буын керек. Яғни
(оқу арқылы таныған) ... бар ... ... жоқ, ... ... арқылы)
иманы бар деуге беріктігі жоқ, я алдағанға, я ... я ... ... ... ... деп, я ... «ақ» деп, ... «шын»
деп ант ететұғын кісіні не дейміз? Аллаһ өзі сақтасын! Әрнешік білмек
керек, ... екі ... ... иман ... деп ... Акиф.
" Doğrudan doğru" ya Kur'an'dan alıp ilhamı,
Asrın idrakine söyletmeliyiz İslâm'ı"
..............................................................
Ya açar bakarız Nazm-ı Celil'in yaprağına,
" Yü üfler geçeriz bir ölünün ... hele Kuran, bunu ... ... ... okunmak, ne de fal bakmak için"
Иман - Акиф үшін жан бостандығының кепілі, ал Құран - өз ... ... ... ... işledikleri yüzünden, bizi helâk eder misin,
Allah’ım?")
Yâ Râb, bu uğursuz gecenin yok mu sabâhı?
Mahşerde mi ... yoksa ... ... Sen bize yangın ... diyoruz... Boğmaya kan gönderiyorsun!
Esmezse eğer bir ezelî nefha, yakında,
Yâ Rab, o cehennemle bu tûfan ... kesilip, kum kesilip Âlem-i ... ... yerlerin ... esnâm!
немесе
Müslümanlık nerde, bizden geçmiş insanlık bile...
Âlem aldatmaksa maksat, aldanan yok, nâfile!
Kaç hakikî ... ... Hep ... bilmem amma, galiba göklerdedir!
İstemem dursun o pâyansız mefâhir bir yana...
Gösterin ecdâda az çok benzeyen bir kan bana!
Ақынның бұл өлең ... мына ... ... ... ... ... қайтар!” , “Мүмкін мен қалдырған дүниеде жақсы ғамал істермін.” т
бар. (100) Му’минун сүресі
«(Әй, Аллаһ) Саған ғана құлшылық қыламыз, әрі Сенен ғана ... ... ... 5-аят).
Акиф нағыз мұсылмандары, нағыз отансүйер қауымға Құрандағы «Аллаһтың
жолына хикметпен және әдемі үгітпен шақыр! ... ең ... ... күрес!
Шынында, сенің Раббың өз жолынан адасқандарды ең жақсы білуші! Ол, тура
жолдағыларды да ең жақсы білуші!» (Құран, 16/125) аяты ... ... ... ... және мұсылмандар арасындағы береке-
бірлікті нығайтушы іс-әрекеттерді ұдайы жасап тұруымыз шарт ... ... мен Акиф ... дін ... ... көптеп
кездеседі.Екі ақынның өлеңдерінде дін мәселесі екі түрлі сипатталса да,
олардың дінге деген көзқарасы бір болды.Олардың өлеңдеріндегі дін
мәселесінің, дін тақырыбының ... ... ...... ... ... жол.
Ya Rab Bu Uğursuz Gecenin Yok Mu Sabahı?
"İçimizdeki beyinsizlerin işledikleri yüzünden, bizi helâk eder misin,
Allah’ım?"
(A’râf  Suresi 155. Ayetin bir ... Râb, bu uğursuz gecenin yok mu ... mi ... yoksa ... istiyoruz... Sen bize yangın veriyorsun!
"Yandık" diyoruz... Boğmaya kan gönderiyorsun!
Esmezse eğer bir ezelî nefha, yakında,
Yâ Rab, o cehennemle bu tûfan ... kesilip, kum kesilip Âlem-i ... ... yerlerin ... esnâm!
Bîzâr edecek, korkuyorum, Cedd-i Hüseyn'i,
En sonra, salîb ormanı görmek Harameyn'i!...
Bin üç yüz otuz beş senedir, arz-ı ... ... ... ... hurûş-âver olurken melekûta?
Sönsün de, İlâhi, şu yanan meş'al-i vahdet,
Teslis ile ... mü bütün âleme ... yüz bu kadar milyonu ... îman
Olsun mu beş on sersemin ilhâdına kurban?
Enfâs-ı habisiyle beş on rûh-u ... mu o parlak yüzü ... ... ayak altında ... mü nihâyet?
Yâ Rab, bu ne hüsrandır, İlâhi, bu ne ... nedir ezmede, ... ... adlin, hani ... ... geziyor dipdiri... Can vermede mâsûm!
Suç başkasınındır da niçin başkası muhkûm?
Lâ yüs'ele binlerce sual olmasa du kurbân;
İnsan bu ... ... ... Beş on kâfirin ... ... uykuya daldık ki: cehennemde uyandık!
Mâdâm ki, ey adl-i İlâhi yakacaktın...
Yaksaydın a mel'unları... Tuttun bizi ... o sefil elleri ... ... cevâmi' yıkılıp hâke serildi!
Kalmışsa eğer bir iki mâbed, o da mürted:
Göğsündeki haç, küfrüne fetvâ-yı müeyyed!
Dul kaldı kadınlar, babasız kaldı ... giryede bin ailenin mâtemi ... kanlı ... ... ... ... yüreğinden gidiyor kan!
İslâm'ı elinden tutacak, kaldıracak yok...
Nâ-hak yere feryâd ediyor: âcize hak ... mi musâb ... bunca ... ... Yok musun ey adl-i İlâhî!
MÜSLÜMANLIK NERDE BİZDEN GEÇMİŞ ... ... ... derdini kendine ... onlardan değildir” (Hadîs-i Şerif)
 Müslümanlık nerde, bizden geçmiş insanlık bile...
Âlem aldatmaksa maksat, aldanan yok, nâfile!
Kaç hakikî ... ... Hep ... bilmem amma, galiba ... dursun o ... mefâhir bir ... ecdâda az çok benzeyen bir kan bana!
İsterim sizlerde görmek ırkınızdan yâdigâr!
Çok değil ancak! Necip evlâda lâyık tek ... şayet, ... bir ... ... kansız mıydı – Hâşâ – kahraman ... ... ... müydü herkes ayrılık sevdâsına?
Benzeyip şîrâzesiz bir mushafın eczâsına,
Hiç görülmüş müydü olsun kayd-ı vahdet târumâr?
Böyle olmuş muydu millet can evinden ... ... ... mıydı kardeş ... adet miydi, bî-pervâ, yemek insan leşi?
Irzımızdır çiğnenen, evlâdımızdır doğranan!
Hey sıkılmaz! Ağlamazsan, bâri gülmekten ... denen ... olsaydı halkın ... bugün ... sarhoş ... uzaklardan bakar, dalgın görürmüş merkebi,
Saldırırmış ansızın yaydan boşanmış ok gibi.
Lâkin aşk olsun ki, ... da ... ... ... gelen, yahut ... köstebek!
Kâr sayarmış bir tutam ot fazla olsun yutmayı...
Hasmı, derken, çullanmışlar yutmadan son lokmayı!..
Bir hakikattir bu, şaşmaz, bildiğin üslûba sok:
Hâlimiz merkeple kurdun aynı, asla farkı ... tuttu ... biz boğaz ... bakın: Hâlâ mı hâlâ ihtiras ... ... Bir parça olsun arlanın:
Vakit çoktan geldi, hem ... ... ... nâkûs-ı izmihlâliniz...
Öyle bir buhrâna sapmıştır ki, zirâ haliniz:
Zevke dalmak şöyle dursun, vaktiniz yok ... zîra ... olduk bütün bir ... gökte yüz binlerce ervâh, ... ... naşa benzer kavm için durmak haram!
Kahraman ecdâdımızdan sizde bir kan yok ... ... ... pek korkulur!
İstanbul
Қортынды
Қазақстан тәуелсіздік алғалы бері дәстүрлі және дәстүрлі емес
діндердің көптеген уағызшылары үгіт-насихат жұмыстарын жүзеге асырып
келеді. Бүгінгі күні Қазақстанда 46 діни ... ... ... ... ... дініміз исламнан тыс 45 конфессия тағы бар деген сөз. Еліміз
зайырлы, құқықтық және демократиялық мемлекет. Бізде діни ... және ... ... бар. ... ... ... елге келген
миссионерлердің діни үгіт-насихат жасауына рұқсат етілген. Азаматтар заңда
көрсетілген ережелерді сақтай отырып, діни бірлестіктер құра алады,
ғибадатханалар аша алады.
Басқа ... мен ... ... діни ... ... күресудің ең басты жолы, тіпті басты шарты – алдымен хақ
жолды, яғни ислам дінін, оның бұрмаланбаған, ... ... ... саф ... ... Нағыз исламды білу үшін біз мұсылмандар
қасиетті Құран ... ... ... ... ... тақуа иелері үшін
үгіт һәм ескертуші! Іштеріңде оны жалған ... бар ... ... ... ... ... үшін ... Және ол, нағыз шындықты
қамтыйтын білік! Ендеше, сен Ұлы Раббыңның атымен ... ... ... елімізде ислам атын жамылып, әр түрлі үгіт ... ... ... бар. ... бір сыпырасы саяси мақсатты көздейтін
топтар болса, енді біреулері экономикалық мүдделер төңірегінде
ұйымдастырылған. Қазақстанымыздың жер асты һәм жер үсті ... ... ... сыртқы күштер тарапынан арнайы ұйымдастырылған және ислам
үмметінің ішіне келбетін ... ... ... ... ... ... ... бар екенін ескерелік. Олардың жалған уағыздарына инанып
кетушілер қаншама десеңізші! Бір нәрсені нақтылы түсініп алуға мәжбүрміз:
Қазақстанның тәуелсіздігінің сақталуы, еліміздің аман, жеріміздің ... ... ... ... ... байланысты. Жас мемлекеттің
керегесін керісіп, уығын қадасқан бүгінгі ұрпақ ұлттық бірлік пен
татулықтың үлгісін көрсетуі керек. Ал, ... ... ... ... ... тәуелді. 
Исламмен сусындап, мұсылманшылықтан есейген Абай мен Акифтің дiннен
айрыла алмауы әбден ... ... ... ұлы ... Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы мен түріктің халық
ақыны Мехмет Акиф Эрсой өз дәуірлеріне дейінгі дүние данышпандарының
даналық мәйегін толық ... ... ... ... ... ... ... сіңірген, сол қасиеттері арқылы адамзат санасының
дамуына үлес ... дара ... ... ... ... қасиетті Құранды негіз
еткені белгілі. Ол Құран Кәрімді жақсы біліп, рухани нәрін өздерінің бойына
толық қабылдай білген. Бұл – ... ... ... ... ... қадамы исламның негізгі кағидаларын өз бойларына сіңіріп, оларды
өмір тәртібі, күнделікті тұрмыс ... ... ... үйренеді. Ол
үшін алғашқы сәтінен бастап қасиетті Құранды жадына сақтап, оны толығымен
зерттейді. Сопылардың көпшілігі қасиетті Құранды ... ... ... ... ... Бұл рухани жетілуге керекті алғашқы шарт қана.
"Шариғаттан" өтіп "Тарихатқа" жеткенде адам алған білімін бойына сіңіріп,
оны өзінің мінезіне, өзіндік қасиетіне айналдырады. ... ... ... ... үздіксіз тәжірибе, жаттығулар жасай отырып Хақпен байланыс
орнатады, ол байланысты әрі қарай жетілдірсе, тек сонда ғана өмірдің
негізгі ... Түп ... ... жетеді. Сондықтан өмірдің негізгі
мақсатына жеткізетін деңгейді сопылар "Хақиқат" деп атайды.     Ақындардың
ілімі бойынша: әлем өмірінің мақсаты — өзін ... ... ... Кім ... да бір ... ... өзінің керегіне жарату үшін
жасайтыны тәрізді, Жаратушы да әлемді жаратқанда тек өз ризалығы үшін
жаратты. Себебі, Ол мәңгі, сондықтан Оның ... ... жоқ, ... ... Оның ... ... ешкім де, яғни басқа Жаратушы да жоқ. Өз
тілегімен, ләззат алу үшін, Жаратушы рухани ... ... ... ... өздеріне берілген аздаған еркіндікті дұрыс пайдалана алмай,
өздерінің міндетін ұмытып, Жаратушының тілегін емес, өздерін
қанағаттандырғысы келді. Бұл — білместік. ... ... ... ... ... ... ... Ол фәни болмысты жаратты да,
Жаратушыны ұмытып, өздерін ләззаттандырғысы келген жандарды әркімнің
қалауына қарай өз несібесімен бақи әлемнен, яғни рухани өмірден ... яғни ... ... ... Бұл ... әлем ... үшін жазасын өтейтін абақты тәрізді. Осыдан фәни өмірдегі
барлығымыз да Жаратушының ... ... ... ... ... ... мейірімді болғандықтан, бұл материалдық әлемде Ол
ешкімді де жіберген қателіктері үшін жазаламайды. Жаратушы тек қана
материалдық әлемнің заңдылығын ғана жасады, ал оны ... не ... ... ... өмірдің әділет (қарымта) заңы бойынша әркім өмірдің
рақатын, не болмаса ... ... ... – әдебиеттің, мәдениеттің ауқымынан анағұрлым асып
кететін ғажайып құбылыс. Кейде ойлап отырсаңыз, Абай біз үшін ақын ... та, ... да, ... да ... ... ... өзіміздің
жанымызға соншама жақын адамымыз, ағайынымыз ба, туысқанымыз ба, ағамыз ба,
атамыз ба, әйтеуір бір жақсы ... ... ... Сол ... ... рет
кездесіп, сөйлескен, сырласқан, талай рет ақылын алғандаймыз, ал кейде не
балалықпен, не ... ... ... ... да, қиналсаң да
Абайдың алдына барасың. Жар сүйіп, бала ... ... да, ... ... ... да ... Абай ... сарқылмас мұрасы қазақ ... ғана ... ... ... ... ... те ... Оның даналығы – үлкен ірі ... ... ... ... ... тән ... ... қағидаларын
арқау етуі. Сөйтіп, жаны таза, пәк, эстетикалық талғамы жоғары ... ... алғы ... ... ... жан ... шеберлікке қол
жеткізу
Абайдың дiндiк нанымы мен танымы тек Абай сынды ұлы ойшылға ғана тән, ... ... тән, Абай ... ... тән. Ол — ... Абай ... ... дiнтану ғылымы болмақ.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адам өмірінің мәні21 бет
Орыс, қазақ ғалымдарының қазақ этногинезін зерттеу тарихы11 бет
«Ана тілі» газетінде термин мәселесінің жазылуы64 бет
«Егемен Қазақстан» газетіндегі білім реформасы мәселесінің насихатталуы53 бет
«Қазақстан мен ресейдегі көші қон мәселесінің бақ тағы көрінісі»69 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Адам құқығы мәселесінің халықаралық қатынастарға тигізер әсері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь