Қазақстанның сейсмологиялық жағдайы

Негізгі бөлім
1. Жер сілкінісінің пайда болу себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.1. Жер сілкінісінің қауіптілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.2. Қазақстанда антисейсмикалық берік құрылыс салу ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
1.3.Қазақстанда жер сілкінуді алдын ала болжау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15
1.4. Қазақстанның сейсмологиялық қорғанысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
Кіріспе
Мақсаты: Сейсмологиялық қауіптілікті анықтаудың, жер сілкінуді алдын ала болжаудың және оның зардаптарын азайтудың әдіснамаларын жасау.
Сeйсмология - (грек.Seismos – тербеліс, жер сілкінісі және логия) - жер сілкінуін және онымен байланысты құбылыстарды зерттейтін ғылым; геофизика бөлімі. XIX ғасырға дейін сейсмология негізінен күшті сілкіністердің жер бетіндегі әсерін сипаттамалы тәсілмен зерттеумен шұғылданған. Теориялық және аспапты сейсмологияның негіздері XIX ғасырдың аяғында қаланған. Бүгінде сейсмологияның сипаттамалық ғылымнан жақсы жетілген өзіндік теориясы, сейсмик, сигналды бөлу, тіркеу және өңдеу әдістері кешені мен өте сезгіш сандық сейсмографтармен жабдықталған әр түрлі (жаһандық, аймақтық және жергілікті) сейсмикалық станцалар торабы бар ғылымның нақты түріне айналып отыр.
Жобаның міндеті – Жер сілкінісінің пайда болу себептері мен шарттарын (жағдайын) географиялық таралуын және геодинамикалық процестермен өзара байланысын айқындау.
Зерттеу обьектісі – сейсмологиялық құбылыс және сейсмикалық қауіптілік.
Қ.Р – дағы сейсмология саласындағы зерттеу орталығы сейсмология институты болып табылады. Оның лабораториялық қорында 60 – тан астам бақылау орындарынан түсетін мәліметтер жиналып, өңделіп, сарапталады.
Зерттеудің мәні – техногендік жер сілкіністерінің адами факторға әсері.
Жердің даму тарихында апат туғызатын (катастрофиялық) табиғи құбылыстардың бірі – жер сілкіну. Оның жойқын күшін адамзат тарихындағы белгілі басқа қатерлі оқиғалардың ешқайсысымен салыстыруға болмайды.
Ерте кезде сақталған тарихи деректер бойынша бар болғаны бірнеше секунд ішінде үлкен бір қаланың немесе кішігірім мемлекеттің түгелдей дерлік жоқ болып кеткендігі белгілі.
Зерттеу әдістері – ғылыми танымдық әдістер: талдау, жинақтау, ой – қорыту, ғылыми рәсімдеу.
Зерттеудің жаңалығы – дүние жүзі елдері бойынша өзекті мәселенің, яғни сейсмологияның ғылыми жұмыс ретінде жүргізілуі.
Зерттеудің дерек көзі – ғылыми әдебиеттер, статистикалық мәліметтер, тезистер.

3
Катастрофиялық ірі жер сілкінулер кезінде жер бетінің бедері көп өзгерістерге ұшырайды; кейбір аудандар (мұхит деңгейінен санағанда) төмен шөгеді (мысалы, Чили жер сілкінуі 1960ж.); кейде құрылықтың немесе теңіз түбінің жоғары көтерілуі (мысалы, 1964ж. Аляскада болған жер сілкінуі кезінде 16 м-ге дейін жоғары көтерілуі) байқалады; өзендердің жолы бөгеліп, жаңа көлдер пайда болады (мысалы, 1911ж. Пайда болған Памердегі Сарез көлі); лайлы – тасты тасқындар сел болып ағады (мысалы, 1949ж. Тәжікстанда Хайт селосының тұрғындары түгелімен селді тасқын астында қалды); мұхит жағалауына жақын аймақтарда (мысалы, Тынық мұхит жағалауында) алып толқындар (цунамдар) пайда болып, орасан зор апатқа ұшыратады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Б.Н.Мариковский, «Животные предсказывают землятресения», Алматы, «Мектеп», 1969ж.
2. А.В.Друмя, Н.В.Шебалин, Землятресение: где, когда, почему? Кишинев – Штиница, 1985ж. 20 бет
3. Н.Тұяқбаев, К.Арыстанов, Б.Әбішев, Алматы, «Білім», 1993ж. 160-190 беттер
4. А.Бүркітбаев, «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы», «Қазақ энциклопедиясының» бас редакциясы, Алматы, 2005ж. 7 том (Н-С), 630-632 беттер
5. В.В.Белоусов, «Геотектоника», Москва, изд. «МГУ», 1976ж.
6. В.Е.Хаин, «Общая геотектоника», Москва, «Недра», 1973ж.
7. В.С.Мильничук, В.С.Арабаджи, «Общая геология», Москва, «Недра», 1979ж.
8. Сапарбаев К., «Геология және гидрогеология», Алматы, «Ана тілі», 1991ж. 192 бет
9. Э.Б.Байбатша, «Тарихи геология», Алматы, КБТУ, 2004ж. 272 бет
10. К.Аманиязов, «Геология», Астана, «Фолиант», 2010ж. 152 бет
11. В.К.Хмеловского, «Геофизика», Москва, КДУ, 2009ж. 320 бет
12. С.Паркер, Б.Уильямс, «Сұрақ және жауап энциклопедиясы», «Алматы кітап», 2009ж. 38-49 беттер
13. С.Бәкірова, «Геология негіздері», Алматы, «Санат», 1995ж. 240 бет
14. Н.Әбдімәлік, «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы», «Қазақ энциклопедиясының» бас редакциясы, Алматы, 2001ж. 3 том (Г-Ж), 667 бет
15. Д.К.Халиков, П.А.Вохрушев, «Білім беру мекемесі басшыларының анықтамалылығы», №1 (13) 2008ж. 53-58 беттер
        
        Мазмұны
Кіріспе..................................................................................................................3
Негізгі бөлім
1. Жер сілкінісінің пайда болу себептері...........................................................5
1.1. Жер сілкінісінің қауіптілігі..........................................................................9
1.2. Қазақстанда антисейсмикалық берік құрылыс салу..................................12
1.3.Қазақстанда жер сілкінуді алдын ала ... ... ... ... ... тізімі...................................................................21
Абстракт
Жобаның мақсаты: Сейсмологиялық қауіптілікті анықтаудың, жер сілкінуді алдын ала болжаудың және оның зардаптарын азайтудың ... ... ... Жер беті ... ... ... әсерінен көбеюі және жобада қарастырылған мәселелердің алатын орны орасан зор. Жоба қазіргі заманғы өзекті мәселелердің бірін зерттеуге бағытталған.
Гипотеза: Егер жер ... ... ... ... ... жауапты орындар олардың өмірлерінің қауіпсіздігіне, яғни сейсмикалық қауіпсіздікке әзір болулары керек.
Жобаның ... Жер ... ... болу ... мен ... (жағдайын) географиялық таралуын және геодинамикалық процестермен өзара байланысын айқындау.
Зерттеудің кезеңдері:
I кезең - ... ... ... ... ... ... ... геология, геофизика, психология) талдау жасалды.
II кезең - ... ... ... ... ... ... негіздеме жасалды. Ғылыми жоба талап бойынша безендірілді.
Зерттеудің нәтижесі мен ... ... ... жер ... ... ... арқылы жердің ішкі құрылысын зерттеуге және ядролық жарылыстарды айыру мақсатында олардың ошақ көрсеткіштерін сараптап, талдауға болады.
ә) Жер сілкінуді жабайы аңдар, ... мен үй ... ерте ... ... ... - ... ... бұл құбылысты болжауға болады.
Кіріспе
Мақсаты: Сейсмологиялық қауіптілікті анықтаудың, жер сілкінуді алдын ала болжаудың және оның зардаптарын азайтудың әдіснамаларын жасау.
Сeйсмология - ... - ... жер ... және логия) - жер сілкінуін және онымен байланысты құбылыстарды зерттейтін ғылым; геофизика бөлімі. XIX ғасырға ... ... ... ... ... жер ... әсерін сипаттамалы тәсілмен зерттеумен шұғылданған. Теориялық және аспапты сейсмологияның негіздері XIX ғасырдың аяғында қаланған. Бүгінде сейсмологияның сипаттамалық ғылымнан ... ... ... ... ... ... ... тіркеу және өңдеу әдістері кешені мен өте сезгіш сандық сейсмографтармен жабдықталған әр ... ... ... және жергілікті) сейсмикалық станцалар торабы бар ғылымның ... ... ... ... ... - Жер ... пайда болу себептері мен шарттарын (жағдайын) географиялық ... және ... ... өзара байланысын айқындау.
Зерттеу обьектісі - сейсмологиялық құбылыс және сейсмикалық қауіптілік.
Қ.Р - дағы сейсмология ... ... ... ... ... болып табылады. Оның лабораториялық қорында 60 - тан астам ... ... ... мәліметтер жиналып, өңделіп, сарапталады.
Зерттеудің мәні - техногендік жер сілкіністерінің адами ... ... даму ... апат туғызатын (катастрофиялық) табиғи құбылыстардың бірі - жер сілкіну. Оның жойқын күшін адамзат ... ... ... ... оқиғалардың ешқайсысымен салыстыруға болмайды.
Ерте кезде сақталған тарихи деректер бойынша бар болғаны бірнеше секунд ішінде үлкен бір ... ... ... ... ... ... жоқ болып кеткендігі белгілі.
Зерттеу әдістері - ғылыми танымдық әдістер: талдау, жинақтау, ой - ... ... ... ... - ... жүзі ... ... өзекті мәселенің, яғни сейсмологияның ғылыми жұмыс ретінде жүргізілуі.
Зерттеудің дерек көзі - ... ... ... ... ... ірі жер ... кезінде жер бетінің бедері көп өзгерістерге ұшырайды; кейбір аудандар (мұхит деңгейінен ... ... ... (мысалы, Чили жер сілкінуі 1960ж.); кейде құрылықтың немесе теңіз түбінің жоғары көтерілуі (мысалы, 1964ж. Аляскада болған жер сілкінуі ... 16 м-ге ... ... ... байқалады; өзендердің жолы бөгеліп, жаңа көлдер пайда болады (мысалы, 1911ж. Пайда болған Памердегі Сарез көлі); лайлы - ... ... сел ... ... (мысалы, 1949ж. Тәжікстанда Хайт селосының тұрғындары түгелімен селді тасқын астында қалды); мұхит жағалауына жақын аймақтарда (мысалы, Тынық мұхит жағалауында) алып ... ... ... ... ... зор апатқа ұшыратады.
4
Негізгі бөлім
* Жер сілкінісінің пайда болу себептері
Жер сілкінер алдында жануарлар мен мазасызданып, ерекше ... ... ... бері белгілі. Адамдар талай рет жер сілкіну алдында үй жануарларының тұрғын жерін тастай қашып, далаға қарай ұмытылатынын және ... ... ... ... ... болған. Көптеген адамдар өздерінің иттерінің арқасында жер сілкіну апатынан аман қалғандарын жазып қалдырған. Мұндай ... айта ... өте көп. ... бұл ... ... ұзақ ... бойы сейсмолог мамандардың назарынан тыс қалып келді. Дегенмен бұл мәселеге Қытайдың ... ... ... (1975) ерекше оқиғадан соң көңіл бөліне бастады. Жер сілкінуге дейін (6 сағ. ... ... ... үй ... ... ... ал жыландар мен кесірткелердің індерінен безіп, жер бетін қаптап кетуінің ... ... Бұл ... халықты дер кезінде сақтандырып, апаттан аман сақтап қалды. Осы оқиғадан кейін, зерттеу жұмыстарымен айналысатын ғалымдар саны көбейе ... ... ... ... ... ... атты кітабында балықтар мен суда өмір сүретін бақа - шаяндардың мінез құлықтарының жер сілкіну алдында ... ... ... ... де ... ... (геофизик А.А.Никоновтың жинаған деректері бойынша) соңғы 200 жыл ... 20 рет ... ... ... Бұл мәліметтер бойынша, жер асты дүмпуінің алғашқы хабаршылар қатарына, ең алдымен иттердің, ... ... ... жылқылар мен сиырлардың сезімталдығын атауға болады. [1]
Қазақстанның жалпы ауданы 450 мың шаршы километр болатын аймағында жерсiлкiну қауiптiлiгi бар. Бұл ... ... ... ... ... 40 %-ға жуық ... по - ... орналасқан, 6 миллиондай халық тұрады, 27 қала және 400-ден астам елдi мекендер орналасқан.
Жер сілкінісі - ... ... Олар - ... ... пайда болуы мүмкін. Жер сілкінісінің ошағы жер ... ... ... ... ... бірігулер, жарылулар, ортаюлар секілді тез өзгерістер жер сілкінісінің ... болу ... ... Әрбір жер сілкінісі кезінде осы жарылыс нәтижесінде жер қойнауында жинақталған энергияның бір бөлігі сыртқа шығарылады. Жер ... ... ... ... ... ... ... толқындар көлемді(жер денесіне таралады) және үстінгі беттегі (жердің ... ... ... ... 2 ... болады. Көлемді толқындар жердің үстіңгі қабатындағы толқындарға қарағанда шапшаң жүреді және де жер сілкінісінің
болғандығын хабарлайтындай бақылау нүктесінде ... ... ... ... үстіңгі қабатындағы толқындар бірнеше секунд кеш
5
болады. Олар әдетте келесі қатты соққыны ... ... ... ... ... ... және ... өңірлерiнде орналасқан. Мұндай қауіпті аймақтар қатарына Қызылорда обылысының оңтүстік аудандары, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы, Шығыс Қазақстан облыстары жатады. Осы ... ... ... 100 жыл ... күшi 6 ... жоғары жүзден астам, 8 баллдан жоғары оншақты, 9 баллдан жоғары үш сiлкiнiс болды. Кейінгі кезде бұл ... ... ... ... ... шаруашылығына айтарлықтай зиян келтірген бірнеше жерасты дүмпулері болып өтті (2003 ... 7 ... ... ... Луговое жерсілкінісі, 1990 жылы Шығыс Қазақстан облысындағы 8-баллдық Зайсан, 1993 жылғы Талдықорған аймағындағы 7 ... ... ... ... ... ... орта ... сілкіністер). Бұл кең байтақ еліміздің оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарында жерсілкіну қауіптілігі жоғары екендігінің дәлелі.
Маңғыстау және Атырау аймағы ресми карталар мен ... ... ... төмен аудандар қатарына жатады. Дегенмен, кейiнгi кез - дерде жүргізілген зерттеулер, бұл аймақта да жерсiлкiну қауiптiлiгi шынайы екендiгi анықталып отыр. ... ... ... ... тән ... бар, ... байланысты олардың қауiптiлiк деңгейлерi де әр түрлi. Ең сейсмикалық қауіпті аймақтар қатарына Алматы қаласы аймағы (ғылыми тілде Солтүстiк Тянь-Шань ... ... ... ... ... белгiлi 1887 жылғы 9 маусымдағы 9-10 баллдық Верный сiлкiнiсi, 1889 жылы 12 шiлдедегi 10-11 баллдық Шелек ... 1911 жылы 4 ... 10-11 ... ... ... 1978 жылы 25 ... 8-9 баллдық Жаланаш сiлкiнiсi, 1990 жылы 12 қарашадағы 8 баллдық Байсорын сiлкiнiсi осы ... ... ... ... жағдайда пайда болу тегіне қарай 3 - ке бөлінеді:
* Жанартаулық 2. Денудациялық 3. ... жер ... - ... ... ... ... атқылаған кезде магманың қозғалу күшінің әсерінен магманы өткізетін каналдар қабырғасының дірілдеуінен жер қабығының баяу тербелісі.
(1-сурет)
Денудациялық жер ... - ... ... тау ... ... шатқалдарға құлауынан, жер асты қуыстары мен карст үңгірлерінің опырылуынан және ірі жылжымалардың ықпалынан туындайды. (2-сурет)
Тектоникалық жер ... - ... ... ... ... қозғалысқа келгенде, жер қойнауында ұзақ уақыт бойы жинақталған механикалық ... ... ... ... босанып шығуына
байланысты болады. (3-сурет)
6
1 - сурет. 2 - ... ... жер ... ... жер сілкіну
3 - сурет.
Тектоникалық жер сілкіну
Тектоникалық жер сілкіну - литосфераның жекелеген ... ... ... келгенде, жер қойнауында ұзақ уақыт бойы жинақталған механикалық энергияның қысқа мерзімде шұғыл ... ... ... ... ... бетінің сілкінісі тек табиғи тектоникалық қозғалыстар әсерінен ғана ... ... ... ... де ... Кейінгі кезде бірсыпыра
7
ірі жер беті сілкіністері осы ауданда жүргізіліп жатқан күрделі ... ... ... ... ... ... ... байланысты екендігі анықталып отыр. (4 - ... ... ... ... ... ... ... деп атайды. Олар адамзаттың белсенді істері салдарынан сол геологиялық шағын ортаға түсірілген ауқымды техногендік әсердің ... ... ... ... салдарынан жер қойнауының тектоникалық тепе-теңдігі бұзылып, жер сілкінуі пайда болады. Бұған мысал 1976-1984 жылдары үш дүркін көршілес Өзбекстан ... ... 9-10 ... ... атаулы апаттар, осы жерде қарқынды игеріліп жатқан газ кен орнына, 1995 жылға Оңтүстік Сахалинде ... 9 ... ... ... сол аудандағы мұнай кен орнын қарқында игерудің салдарынан екендігі анықталып отыр. Мұндай техногендік апаттар ірі су ... ... ... ... ... ... жұмыстарынан да болады.
4 - сурет.
Жасанды жер сілкінісінің болашақта пайда болуының бір көрінісі
Осы болған оқиғаларды ... ... ... ... ... ... ... отыр: мұнай-газ кен орнын қарқынды игеруді басталғаннан кейін яғни сол ортаға түсірілген техногендік әсерден бірнеше жылдар ... ... ... ... өткеннен кейін, сол ауданның жағдайының өзгерісі айтарлықтай деңгейге жетіп, техногендік немесе жасанды жер ... ... ... Мұндай құбылыс көп уақыт бойы игеріліп келе жатқан барлық мұнай-газ кен орындарына тән, ... тек қана ... ... ... байланысты: бір жерде ерте немесе кеш болуы мүмкін.
Міне, осы келтірілген мағлұматтар мамандардың ойынша, Каспий маңы аймағының ... ... аса ... ... талап етеді. Өйткені, жылдан-жылға мұнай өндіру көлемінің өсуі, аймақтың қойнауындағы айтарлықтай өзгерістер тудыруы ықтимал.
8
1.1. Жер сілкінісінің қауіптілігі
Жер сілкінісі кенеттен ... ... және ... ... ... Жер сілкінісі - бұл жер қыртысында немесе мантияның үстіңгі бөлігінде ... ... ... ... ... ... ... және елеулі ауытқу түрінде үлкен қашықтыққа таралатын жер асты дүмпуі мен жер асты қозғалысы. Жер қыртысының траекториялық қозғалысын тудыратын жер ... өте ... ... ... Жер ... ... үйлер, жолдар, көпірлер, каналдар тоғандар мен басқа да ғимараттар, су құбырлары, канализация, электр беру ... зиян ... ... ... Тау ... тау ... ... үрей билейді.
Жер сілкінісінің жойқын күшінің әсерінен болатын апаттар көпшілікке мәлім. Өйткені Қазақстанның 450 мың ... ... ... жер ... қаупі бар. Бұл аумақта 6 млн. халық тұрады. 27 қала, 400 ден астам елді мекен бар. ... ... ... жуық ... ... осы ... шоғырланған.
Жер сілкінісінің қауіптілігін ешқандай басқа апатты жағдайлармен салыстыруға келмейді, себебі жер сілкінісі болған жағдайда түгел бір ... ... сол елді ... жоқ болып кетуі мүмкін. Сонымен қатар үлкен моральдық - материалдық шығынға әкеліп ... ... ... ... ... сол ... болатын жер сілкінісінің балдық күшіне байланысты болады. (5 - ... ... ТМД ... ... XII балдық макросейсмикалық кестенің негізгі мазмұны мына төмендегідей:
1 балл. Жер сілкінісі сезілмейді. Тербелістің үдемелілігі ... ... ... төмен болады, жер қабатындағы сілкіністі тек сейсмографтар байқап тіркейді. 2 балл. Сәл ғана сезілетін жер сілкінісі. ... ... ... ... ... жоғарғы қабаттарда болатын жекелеген адамдап ғана сезеді. 3 балл. Әлсіз жер сілкінісі. Үй ... ... ... 50% ... ашық ... ... кейбіреулері ғана жер сілкінісін сезеді. 4 балл. Елеулі жер сілкінісі. Ғимараттардың ішіндегі көп адамдар сезеді, ал ашық ... аз ғана ... ... ... ... ... оянып кетеді, бірақ оларды қорқыныш сезімі білемейді. Теңселу сезіледі,ол жүріп бара жатқан айыр жүк машинасы тудырған солқылдауға ұқсас болады.
5 ... ... ... ... Жер ... ... ішіндегі барлық адамдар, ашық далада көптеген адамдар сезеді. Ұйықтап жатқандар тегіс оянады. Кейбіреулері ғимараттан ... ... ... ... бастайды. Ілулі тұрған заттар қатты шайқалады.
6 балл. Қорқу. Жер сілкінісін барлық адамдар ... Көп ... ... ... ... шығады. Үй жануарлары да қора-қопсыдан шығып кетеді. Тербеліс жүруге кедергі келтіреді. Ғимарат қозғалысқа ұшырап, босаңсиды.
9
7 балл. Ғимараттардың ... ... ... бойын үрей қорқыныш билеп-үй жайлардан жүгіріп шығады, кейбір адамдар үшін аяқпен тұру қиындайды. Көптеген темір ... ... ... ... зақымдану болады. Ірі блокты ғимарратар мен кірпіштен салынған үйлердің қабырғаларында шамалы ... ... ... ... ... ... бір ... құлай бастайды.
8 балл. Ғимараттардың қатты ... ... пен үрей ... ... ... ағаш бұтақтары сына бастайды. Ауыр жиһаздар жылжып, кейде құлайды. Саманнан және саз балшықтан тұрғызылған ... ... мен ... қирайды. Кірпіш үйлердің көпшілігінде түтін тартатын трубалар құлап, қабырғаларда саңылаулар ... ... ... ... ... ... ... бөліктердің кейбіреулерінде қирап-бүліну байқалады
9 балл. Ғимараттардың жаппай зақымдануы. Жаппай үрей,адамдардың көпшілігі аяғымен тұра алмай,құлайды. Жануарлар азан-қазан, сергелдеңге түседі. Кірпіш және ірі ... ... ... ... ... ішкі қабырғалары құлайды, ғимарратардың жеке бөліктері бүлініп қирайды. 10 балл. Ғимараттың жаппай қирап-бүлінуі.көптеген ... ... ... және ... ... ғимараттардың жеке бөліктері қирап құлайды. Көпір, бөгеттер едәуір зақымдалады. Темір жол рельстері мен жер астындағы трубалар майысып, ... ...
11 ... ... ... ... темір жол және автомобиль жолдарының көпірлері, жер асты трубалары, тас ... ... ... Жер ... тіке ... және ... кең ... саңылау түрінде елеулі өзгеріске ұшырайды. Таулар қайта-қайта опырылып ... 12 ... Жер ... ... Жер бетіндегі және жер астындағы барлық құрылыстар іс жүзінде күшті бүлінеді ... ... Жаңа ... ... болып, өзендер бағытын, саласын өзгертеді. Үлкен аймақтарда ... ... ... ... жер ... ... энергиясын көрсете алмайды. Ол тек дүмпудің жер бетіне жеткендегі ... ғана ... ... ... жер сілкіну әрекеттерін зерттеу барысында, оның қарқындылығын анықтаумен қатар, бастапқы энергия ... ... ... да ... Ол үшін жер сілкіну ошағынан әр түрлі қашықтықта тіркелген сейсмограммаларды ... жан - ... ... ... ... тербеліс болмасын оның энергиясы тербеліс жылдамдығының квадратына тура болатыны белгілі. Жер ... ... ... үшін жер асты ... ... ... периодтылығын, тербеліс уақытын дәл білу керек. Бұл параметрлердің шамасы сейсмограммалар арқылы анықталады.
10
Магнитуда мөлшері сейсмограммада жазылған толқынның амплитудасы мен периодын ... ... ... ... ... ... ... он есе артқанда, жер сілкіну магнитудасы бір өлшемге артады. Магнитудалық шкала оның негізін салған Американ сейсмологы ... ... ... ... деп те ... Бұл ... бойынша тарихта белгілі ең күшті жойқын жер сілкінісінің магнитудасы М-8,9.
11
1.2. Қазақстанда антисейсмикалық берік құрылыс салу
Болашақ ... күні ... ... ... ... ... ... оның жойқын күшіне мейлінше әзір болу - бұл зілзала зардабын барынша азайтудың тікелей жолы.
Қазіргі кезде елімізде ... ... ... ... дамуы барлығымызға белгілі. Бірақ сол құрылыс саласының болашақта болатын апаттық жағдайларға шыдайтындығына ешкім кепіл бере алмайды. Себебі құрылыс жұмысының ... ... ... бастаған сәттен бастап оның жер сілкінісіне байланысты арнаулы ... ... яғни ол ... белгілі бір балдық шкалаға сәйкес салынуы, жер төленің астында арнаулы орынның болуы және ол ... ... ... ... ... ... (комплексті) проблема, оны шешу үшін оған байланысты әрбір бағытта жан-жақты зерттеулер жүргізілуі қажет. Біріншіден, ... ... ... ... ... ... яғни ... аудандау жұмысының сапасы жоғары болу керек. Екіншіден, келешек ықтималды зілзала апатына төзімді құрылыс жоспарлап, оны ... ... ... ... ... апаттан сақтану шаралары туралы сауаттылықты арттыру. Міне осы ... ... іс ... өз ... тапса ғана проблеманы шешіледі деп айтуға болады. Енді осы мәселелерге қысқаша тоқталайық.
Сейсмикалық аудандау дегеніміз болашақ зілзала апаты болатын аудандарды ... ... ... ... ... ... ең жоғары күшін анықтау. Бұл мәселе әр түрлі ғылыми-практикалық әдістермен жүргізіліп, олардың нәтижелерін жан-жақты талдау арқасында, арнайы сейсмикалық аудандау ... ... ... ... сындардан өткеннен кейін бекітіліп, зілзала апаты болатын аудандарда құрылыс жұмыстарын ... ... ... ретінде пайдаланылады. Осы картаға сүйене отырып, әрбір елді мекен үшін болашақ ... ... ... ... анықталып, жобалаушылар тұрғын үйлер мен ғимараттар сол күшке төзетін етіп жоспарлайды. ... да ... мен ... үшін бұл ... - ... құжат.
Өкінішке орай, сейсмикалық аудандау картасының әлде де болса кемшіліктері бар. Кейінгі кезде болған ... ... ... ... көрсетілген ықтималды күштен жоғары болып, халық шаруашылығына қыруар зиян келтірді. Сондықтан да сейсмикалық ... ... сол ... ... ... ... көрсететіндей етіп жасау - сейсмолог мамандардың басты міндеттерінің бірі.
Қазақстанның ресми сейсмикалық аудандау картасының ... түрі 2003 жылы ... Ол ... ... ... мен ... үшін ... стандарттың құрамдас бір бөлігі. Қазақстанның сейсмикалық қауіпті аудандарында жүргізілетін жобалау және құрылыс ... осы ... ... ... ... келешекте жерсілкіну туралы жаңа деректердің қосылуына және біздің зілзала апаты құпиясын зерттеуде қол жеткен табыстарымыз бен ... ... ... сейсмикалық аудандау картасы жылдан-жылға толықтырылып, болашақ сілкіністер ... және ... дәл ... ... ... ... күмән жоқ.
Сейсмикалық берік (зілзала апатына төзімді) құрылыс салу - зілзала
12
апаты бар ... ... үшін зор ... бар ... ... 30-40 ... ... болған зілзала апаттарының зардаптарын зерттеу нәтижесінде, егер тұрғын үй, ғимараттар немесе ... ... ... сілкініс күшіне лайықталып (сәйкестеліп) салынған болса, онда олардың апатты сілкініс кезінде төтеп ... ... ... ... қирап бүлінген үйлердің негізгі себебі, бұл ауданда жерсілкінуі қауіптілік деңгейі дұрыс анықталмай, құрылыстардың ... ... ... жобаланбай, құрылыс сапасының төмен болуында. Айта кететін ... ... өте ... аудандарда (9 балдық және онан жоғары белдемдер) саман немесе қам кірпіштен салынған үйлер толығымен тоқтатылып, ал 7 және 8 ... ... олар ... ... ... ... ... құрылыс салу - құрылыс жұмыстарына қосымша қаражат қажет етеді. Орташа есеппен 7 балдық жер ... ... бар ... құрылыс жұмысы шамамен 4-5 пайызға, 8 балдық - 8 пайызға, 9 ... - 12-15 ... ... ... адам ... ... қойғанда, зілзала апатынан қираған немесе қатты бүлінген құрылысты қалпына келтіруден бұл қосымша қаражаттың әлдеқайда аз ... ... ... қаласы сейсмологиялық тұрғыдан айрықша қала. Біріншіден, ол өз тарихында үш рет зілзала апатынан зардап шегiп, екi рет (1887, 1911 жж) ... ... ... қала аумағындағы 9 баллдық белдемдер (сейсмикалық микроаудандау картасы бойынша) құрылыс жүргізуге қолайлы деп ... ... одан кіші ... жоқ. ... ерекшелік әлемдік сейсмологиялық практикада сирек кездеседі. Үшіншіден, қала аумағы тектоникалық жарылымдармен кескіленіп, ... ... ... қала ... жербеті топырағы (грунт) физика-механикалық қасиеттерімен бірнеше бөлікке бөлінеді, олардың арасында құрылыс жұмыстарын жүргізуге өте қолайсыздары бар.
Міне, осы аталған ерекшеліктер, қала ... ... ... ... ... барысында өте көтеріңкі назарды талап етеді.
Қалада 1887-1911 жылдары болған ... ... 100 ... ... өтті. Жоғарыда келтірілгендей, апатты жерсілкінулердің қайталану мерзімі 80-200 жылдар аралығын еске алсақ, апаттың қайталану ықтималдығы жоғары ... ... жөн. ... қосымша, Солтүстік Тянь-Шань сейсмикалық аймағының қазірге геодинамикалық жағдай да ... ... ... ... ... ... сейсмологиялық жағдайы мамандарды үрейлендіруде. Оның үш трлі себебі бар: біріншіден, қаланың сейсмикалық микроаудандау ... 1983 жылы ... одан бері ... ... бар, ол оқырман қауымға түсінікті болар. Бұл карта бүгінгі қарқынды салынып жатқан құрылыстың сейсмикалық қауіпсіздігін, ал салынған ... ... ... ... қамтамасыз ете алмайды. Қалаға бүгінгі сейсмикалық жағдайды сипаттайтын жаңа сейсмикалық микроаудандау картасы ауадай қажет. Тек қана сейсмикалық ... ... ... ықтималды жер сілкінісі әсерінен қала аумағындағы инжерлік-геологиялық қасиеттері белгілі (микроаудандау жұмысын жүргізу барысында анықталады) әрбір грунтта ... ... ... ... ... Бұл ... ... рет әр түрлі деңгейде көтерілгенмен, әлі де болса шешімін таба алмай жүр.
Екіншіден, қала аумағындағы аса қауіпті 10 ... ... және ... ... ... ешбір құрылыс жұмысын жүргізуге болмайды. Мұндай тыйым Кеңес үкіметі кезінде болған, қазірде ешбір дәлелсіз алынып тасталған. ... ... қала ... көп қабатты зәулім ғимараттар көптеп салынуда, олардың орналасуы әр жерде әр түрлі. Ал, бұл ... ... ... емес әсер етеді, яғни қала аумағы шытырлап тұр (). Ал, бұл болса келешекте ықтималды ... ... ... ... ... ... ірі ... өздері кішігірім техногендік сілкіністер ошағын тудыруы ықтимал, мұндай оқиғалар әлемдік практикада кездескен.
Міне, сүйікті ... ... ... ... ... қысқаша осылай!
14
1.3. Қазақстанда жер сілкінуді алдын ала болжау
Болашақта болуы ықтимал зілзала апатының орнын, күшін және дәл уақытын күні бұрын ... - ... ... ... ... ... бұл ... көтеріңкі назары да түсінікті-ақ. Өйткені, болжаудың ең басты міндеті - адам ... ... ... ... ... болашақ зілзала апатын қысқа мерзімде нақты болжау ... өз ... таба ... отыр. Сондықтан да бұл мәселе бүгінгі таңда ғылыми ізденістер дәрежесінде қалып отыр. Әрине, бұл - ... ... ... ... аз, ... ... керек деген сөз емес. Керісінше, аталған салаға болымды өзгерістер ... үшін ... ... ... көп ... тәжрибелік жұмыстар жүргізу керек. Ол үшін қаражат және үкімет тарапынан ауқымды қолдау қажет.
Жер сілкінісін қысқа мерзімде болжаудың ең басты ... оған өте ... ... қойылуында. Мәселен, болашақ сілкіністің орны, күші және уақыты аса жоғары дәлдікпен анықталуы қажет. Олай ... ... ... ... ... ... үшін мұндай болжам қыруар экономикалық шығын әкелуі мүмкін. Ел арасында үрей мен ... ... ... және ... ... ... ...
Әдете, кішігірім жерсілкінуі сезілгеннен кейін, немесе баспасөз бетінде әуесқой болжаушылардың хабарларынан кейін (мұндай хабарлар кейде баспасөз бетінде ... ... ... ... мақсаты - өз атағын шығарып, үкіметтен қаражат алу) бұқара халық арасында үрей туып, алып-қашпа сөздер ... ... ... көпшілік қауым ресми хабарға қарағанда осындай алып-қашпа сөзге көбірек сенеді. Осының бәрі әлеуметтік жағдайды шиеленістіруі ықтимал. Мұндай жағдайды болдырмаудың ... жолы - сол ... ... ... ... ... мағлұматты БАҚ арқылы тұрғын халыққа жеткізу. Мұндай қызмет жерсілкіну қауіптілігі жоғары ... ... ... ... ... бұл ... ... тән табыстары да аз емес. Мәселен, жер сiлкiнiстерiн жан-жақты зерттеу нәтижесiнде, олардың алдында байқалатын әр ... ... бар ... ... отыр. Бүгінде олардың әрбіреуінің жерсiлкiнуiн алдын-ала нақты болжаудағы орны ... ... ... ... ... ... бір ... қайталану мүмкіндігі зерттелуде: 9 - баллдық апатты сiлкiнiстер үшiн оның ... ... 80 ... 200 ... ... созылатыны белгілі болып отыр.
Әзірше, бұл салада жалған ... мен ... ...... ... ... Оның ең ... екi себебi бар: бiрiншiден, сiлiкiнiс ошағы дайындалып жатқан жер қойнауы (тереңдiгi 10 км және онан ... адам ... тыс ... ... ... ... ... процесстерді тікелей бақылау мүмкін емес.
Екiншiден, жер қойнауында жүрiп жатқан тектоникалық процесстер (жер сiлкiнiсiнiң негiзгi себептерi) өте баяу ... олар ... тiптi ... ... ... ... Аталмыш қиыншылықтар зілзала апатын алдын-ала болжау проблемасын шешу ... ... ... ... ... жер ... алдын ала анықтау әзірге мүмкін болмай отыр. Оның басты себебі, әр ауданда сейсмикалық орталықтардың ... ... ... қазіргі таңда елімізде сейсмологтарды дайындайтын бір де бір оқу орны жоқ ... Ал ... ... бар жас ... бұл институт қаржылай қанағаттандыра алмайды. Мұндағы ғалымдардың дені ... ... ... Сондықтан олар жас маман даярлағысы келеді. Сондай ... ... ... жана жабдыктармен жарактандырса, халыққа жер сілкінісі жөнінде дәйекті болжам беруге әзір.
16
1.4. Қазақстанның сейсмологиялық қорғанысы
Қазіргі кезде сейсмологтардың алдында ... зор ... жер ... ... ... ... алдын ала сақтандыра білу болып табылады. Жер сілкіну апатына қарсы тұруда қолдан келетін шаралардың бірі, жоғарыда айтылғандай, сейсмикалық аудандастыру карталарын ... ... ... ... - жер ... ... алдын ала болжау мақсатында жүргізілетін зерттеу жұмыстарының алғашқы кезеңі деуге болады. Аудандастыру карталарын жасау жұмыстары ... ... 1968 - ... ... ... ... дүмпу күші 7 баллдан жоғары қауіпті аймақтар айқындалды.
Сейсмикалық болжам жасау - ... ... іс. ... қысқа мерзімді болжаулар апат мөлшерін азайтуға, адамдарды күні бұрын ескі үйлерден ... ... ... ... ... материалдарын, техника, азық - түлік, дәрі - дәрме қорын әзірлеуге мүмкіндік берген болар еді. ... ... ... ... ... ... - өте жауапты іс, өйткені, өндіріс орындарының жұмыстарын ... ... ... ... ... ... және т.б. толып жатқан талаптар қойылады. Сондықтан қысқа мерзімді болжам ... ... ... ... ... Ал ... үкімет орындары сенімді информация негізінде жақындап келе жатқан апаттан адамдарды қорғап қалу мақсатында шұғыл шешім қабылдап, ұйымдастыру жұмыстарын жүзеге ... ... ... қысқа мерзімді болжамдар жасау ісінде азды - көпті тәжірибе бар. Мысалы, Тәжікстанда ... (1989) жер ... ... жақындап келе жатқан апат жайында дер кезінде алдын ала ... ... ... орай ... ... ... сақтану шараларын дер кезінде ұйымдастыра алмағандықтан, ғалымдардың бұл болжамы аяқсыз қалды деуге болады. Соның салдарынан көптеген адамдар зардап шегіп, құрылыс ... ... Бұл ... ... ... ... үшін, жалпы жер сілкінуден сақтану шараларын дер кезінде жүзеге ... ... ... заң ... осы ... жұмсалатын қаржы жөніндегі және т.б. толып жатқан мәселелерді шешу қажет. Алайда бұл мәселелер әзірке ... ... ... ... ... ... жасау проблемасы әлі де болса сепйсмикалық зерттеу әдістерін жүргізуді қажет ... ... ... ... ... ... ... ауыртпалығы тұрғын халықтың жаттығу дәрежесі мен әр адамның зілзала апатынан сақтану шараларын білу деңгейіне тікелей ... ... ... ... жөн. Көше ... ... адам өміріне қауіптілігі көпшілікке белгілі. Тек қана арнаулы ережелермен танысып, оларды сөзсіз орындау ғана, сол қауіптілікті барынша азайтуға
17
көмектеседі. Нақ осы ... ... ... ... ... ... ... одан сақтану шаралымен толық таныс болу өте маңызды шарттардың бірі. Бұл ... ... ... ... ... министрлігінің бастауымен бірнеше жаднамалар жарық көрді. Әлемдегі ең қауіпті аймақтардың бірі ... ... ... ... ... ... ... ондаған миллион доллар қаражат, тұрғын халықты оқып-үйретуге және жаттығу жұмыстарын ұйымдастыруға жұмсайтын көрінеді. Бұл шаралардың нәтижесі айдан анық ... ... 1923 ... ... ... кейін 1995 жылғы Кобе сілкінісіне дейінгі аралықта зілзала зардабынан бұл ... 16727 адам қаза ... ... 96 ... яғни 16017 адам ... жылдарда болған сілкіністер әсерінен қаза болса, тек 4 пайызы ғана кейінгі 1955-1990 жылдары болған зілзала ... ... ... ... Бұл ... ... осы ... шешуде мемлекеттік дәрежеде аса көңіл бөлінуінің дәлелі болады.
Қазақстан жер сілкінісіне моральдық тұрғыдан дайын емес ... ... бар. ... ... ... ... ... көруге болады.
Сауалнама
1. Жер сілкінісі қауіпті ме?
А) иә Ә) жоқ
96% - иә 4% - жоқ
2. ... не ... ... білемін Ә) білмеймін
9% - білемін 91% - білмеймін
3. Халықтың сейсмологиялық сауаттылығына өз ... өте ... Ә) ... ... В) ... - ... 33% - ... 65% - ... Жер ... ... ... ... ... білесізбе?
А) білемін Ә) білмеймін
4% - білемін 96% - ...
5. ... ... сауаттылығын қалай арттыру ... деп ... ... немесе оқу орындарында курстар жүргізілуі қажет деп
Ә) әдіснамалық кітапшалар ... ... ... ... ... 2 - 3 рет жер ... болған жағдайдағы қауіпсіздік шарасы туралы ... ... тұру ... деп
38% - А 32% - Ә 30% - ... Жер ... ... үшінне істеу керек?
А) жер асты пайдалы қазбаларын тиімді пайдалану керек
Ә) табиғи ... ... ... керек
Б) антисейсмикалық берік құрылыстар салу керек
24% - А 58% - Ә 18% - ... осы ... ... жаза ... ... болашағы үшін мынадай мәселелерді кеңінен қарастыру керек деген ... ... ... ... және ... ... әрекетінен пайда болады. Табиғи жер сілкінісі ол ... ... ... ... табылады. Ал жасанды жер сілкінісі ол адамдардың әрекетінен пайда болады.
Жер сілкінулер көбінесе жасанды факторлардың әсерінен болады. ... ... ... жер асты ... ... бай мемлекет болғандықтан, жер сілкіністерінің негізгі себепшісі осы пайдалы қазбаларды игеруден туады. Сол арқылы жер асты ойылымдары пайда болады да, оны тек қана ... ... ... ... ... Бірақ та, бұл әдісті қолданбағанымызбен, керекті нәтижелерге қол жеткізе алмаймыз. Өйткені бұл тәсілдер жер асты үңгірлерін ... ... ... алмайды, дәлірек айтсақ, бастапқы қалпына келмейді.
Өз елімізден қарапайым мсыал келтірейік, ... ... ... ... ... ... өзінде жер асты кенін қомағайлана алып, жер ... ... ... қайғылы апаттың жағдайдың орын алғаны есімізде. Осылай кен орындарына жақын орналасқан ... елді - ... және ... тұрғындарының қоныс аударуына тура келді. Міне осы жағдайларға қарай отырып, мемлекетіміз жер асты ... ... ... ... ... ... жер асты ... болашақта халқымызға тигізетін әсерлерін ойлауымыз керек.
Қазақстанның сейсмология институты Қазақстан бойынша жылына 7 мыңнан астам жер сілкінісін тіркесе, 2 ... жер ... өте жиі ... ... ... ... ... жағдайлардан сақтанбаса болмайтындығын көрсетеді. Осыған байланысты біздің мемлекетіміз бұндай жағдайлардан қорғану үшін ... ... ... ... ... ... оған осы саланың мамандарын тарту арқылы, сейсмикалық карта жасаулары керек. Яғни, сейсмикалық картаның негізгі қызметі - ... ... ... айқындау.
Қазақстан бойынша оншақты жыл бұрын жасалған сейсмикалық ... ... ... ол еуростандартқа сай келмейді. Оның бір себебі мемлекетімізде құрылыс жұмысы күнделікті қарқынмен ... және жер асты ... ... ... яғни ол ... ... жер сілкінісіне төтеп бере алатындығына ешкім кепіл бере алмайды. Осыған сәйкес жер бетінде салынып жатқан құрылыс жұмыстары сейсмикалық ... ... ... сай ... ... жер ... мен оның зардаптарына алдын ала дайындалса, одан
19
келетін әлеуметтік-экономикалық зиянды елеулі ... ... ... жету үшін ... ... ... ... тұрғыны жер сілкінісі туралы белгілі бір дәрежеде хабарлар болуы, қауіпсіздік іс-қимылын ... ... және ол ... болғанда дұрыс іс-қимыл жасау қажет. Мұндай тосын жағдайда ең ... ... ... ... ... тiрi қалу ... оның ... жағдайына, күш-жiгерiне байланысты. Торыққан адам -- мойын ұсынып, сабыр сақтау керек! Аса қиын ... өмiр үшiн ... адам тiрi қалу ... ... бір айта ... жайт ... ... халқымыз жер сілкінісіне психологиялық - моральдық жағынан ешқандай да дайын емес.
Егер біз әрбір облыс бойынша сейсмологиялық орталықтарды ... ... онда сол ... сейсмикалық картасын жасап, сонымен қатар сол жердің тұрғылықты халқын психологиялық- моральдық тұрғыдан дайындық жұмыстарын жүргізуге болар еді. ... ... ... ... отырып, мемлекетіміз осы мәселені қарастыруы керек!
20
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
* Б.Н.Мариковский, , ... , ... ... ... ... где, когда, почему? Кишинев - Штиница, 1985ж. 20 бет
* Н.Тұяқбаев, К.Арыстанов, Б.Әбішев, ... , 1993ж. 160-190 ...
* ... , бас ... Алматы, 2005ж. 7 том (Н-С), 630-632 беттер
* В.В.Белоусов, , Москва, изд. , ... ... , ... , ... ... В.С.Арабаджи, , Москва, , 1979ж.
* Сапарбаев К., , Алматы, , 1991ж. 192 бет
* Э.Б.Байбатша, , ... ... 2004ж. 272 ... ... , Астана, , 2010ж. 152 бет
* В.К.Хмеловского, , Москва, КДУ, 2009ж. 320 ... ... ... , , 2009ж. 38-49 ... С.Бәкірова, , Алматы, , 1995ж. 240 бет
* Н.Әбдімәлік, , бас ... ... 2001ж. 3 том (Г-Ж), 667 ... ... ... , №1 (13) 2008ж. 53-58 ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы қаласындағы ірі сейсмикалық қауіптер10 бет
Алматы қаласының сейсмо-белсенділігін зерттеу жайлы61 бет
Жер сілкінісін болжау61 бет
Табиғи зілзалалар3 бет
Алматы қаласының сейсмо-белсенділігін зерттеу17 бет
Алматы қаласының сейсмо-белсенділігін зерттеу әдістері, нәтижелері және оларды талқылау42 бет
Роллан Сейсенбаевтың өмірі мен аудармашылық шеберлігі43 бет
Сейсмикалық барлау12 бет
Қазақстан елді мекеніндегі соның ішінде Алматы қасындағы сейсмикалық қауіптің жалпы жағдайы туралы және халықты, аумақты төтенше жағдайлардан, күшті жер сілкінісінен қорғау шаралары89 бет
72 пәтерлі тұрғын үй, дүкені мен офис және шаштараз жобасы60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь