Ш.Уалихановтың қазақ тарихындағы орны

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І. Ш.Уалихановтың қазақ тарихындағы орны
1.1. Ш.Уалихановтың өмірі мен қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.2. Ш.Уалихановтың тарихи зерттеулері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12

ІІ. Ш.Уалихановтың этнографиялық зерттеулері
2.1. Ш.Уалихановтың Жетісу өңірі мен қырғыз халықтарын
зерттеуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
2.2. Ш.Уалихановтың Қытай жеріндегі зерттеулері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20

ІІІ. Ш.Уалихановтың бейнелеу өнеріндегі шығармалары
3.1. Ш.Уалихановтың бейнелеу өнеріндегі шығармаларының орны ... ... ... ... .24
3.2. Ш.Уалихановтың бейнелеу өнеріндегі шығармаларының
этнографиялық маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ...28

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 32
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Алаулаған аз ғана өмірінде кейінгі ұрпаққа өшпестей рухани-әлеуметтік мұра қалдырған, әлем мойындаған аса көрнекті ғалым ағартушы және зерттеуші Шоқан Шыңғысұлы Уалихановтың туғанына өткен жылы ғана 170 жыл болды. Ш.Уалихановтың аса дарынды ғалым ретінде тарих, этнография, беунелеу өнері, география, әдебиет, заң және философияға, сонымен қатар басқа да салаларға қосқан үлесі зор екенін ескере отырып, оның терең энциклопедист ғалым екеніне сөз жоқ.
Қазақтан шыққан тұңғыш саяхатшы ретінде Шоқан Уалиханов – Қазақстанда, Шығыс Түркістанды, Орта Азияны зерттеуге үлес қосты. Шоқанның аса зеректігі мен қабілеттілігі және білімділігіне оның өзі оқыған ортадағы достары мен ұстаздары және кейіннен қызметтес болған әріптестері тәнті болған. Белгілі шығыстанушы Н.И.Веселовскийдің “Шоқан Шыңғысұлы Уалиханов шығыстану ғылымында аққан жұлдыздай жарқ етті де, жоқ болды” [ 19 ,160 б] дегеніндей, Шоқан отыз жылдық өмірінде бұған дейін зерттелмеген немесе кейбір тұстары ғана ашылып қойған аймақтарды, осы кездегі өзекті деп табылған қоғамдық-саяси тақырыптарды қарастырып көптеген шығармалар жазған болатын.
Шоқан ашқан жаңалықтар мен зерттеулердің нәтижелерін кейінгі ғалымдар өз еңбектері мен зерттеулеріне негіз етіп алатын. Жастарды ғылым жолына үйретуде де Шоқан Уалиханов есімі әрдайым биік орындарды иемденеді. “Халықтың кемеліне келіп, өркендеуі үшін ең алдымен, азаттық пен білім қажет” [ 20, 5б ] депШоқан Уалихановтың өзі айтқандай жастарға оның мұраларын жеткізіп, сол сияқты энциклопедиялық білім алуға шақыры аса маңызды іс.
Қазақтан бой көтерген Шоқан Уалиханов өз халқының мәдени, ғылыми өркендеуін аңсаған ағартушы ұлы ғалымның этнографиялық зерттеулерінің ғылыми дүниедегі орны қандай екенін анықтау және оның шығармаларының этнографиялық тұстарының тарихи деректілігін көрсету жұмыстың өзекті мәселесі болып табылады. Шынында да Шоқан Уалихановтың этнографиялық зерттеулері тарихи ортада қаншалықты құнды екенін көрсету қажеттігі жұмыстың барысында айқындалған.
Зерттелу дәрежесі. Шоқан Уалиханов жөнінде бірқатар зерттеулер мен шығармалар жарық көрген болатын. Жалпы Шоқанды білуге ұмтылушылық өз заманында-ақ басталды деуге болады. Сондықтан жұмыстың зерттелу дәрежесін кезеңдермен қарастыруға болады.
Замандастары көзқарасы: Ең алдымен Ш.Уалихановтың өз кезіндегі оның достары мен әріптестері Ф.М.Достаевский, Г.Н.Потанин, Н.М.Ядринцев, К.К.Гутковский, ақын А.Маяков, академик Н.И.Веселовский, П.П.Семенов-Тяншанский, Е.П.Ковалевский т.б. ғалымдар өз естеліктерінде және еңбектерінде Шоқанды өте жоғары бағалап және оның есімі мен шығармаларына құрметпен қарайды, оның замандасы болғанын мақтаныш етеді. Шоқан Уалихановтың замандастарының жазған шығармалары оның тұлғалық қасиеттерін айқындай түседі. Мұндай шығармалар ретінде қазақ әдебиетінде жарық көрген “Замандастар лебізі” атты мақалада Г.Н.Потаниннің, А.Н.Платниковтың, С.Я.Капустиннің, П.П.Семенов-Тянь-Шанскийдің айтқандары, Шоқан Уалиханов жөнінде бірқатар ой пікірлерден үзінділер келтірілген. Мұндай пікірлердің тағы бір көрінісі Қазақстан мұғалімдері “Шоқан туралы ойлар” атты мақалада айқындала түсті. Мұнда П.П.Семенов-Тянь-Шанскийдің, Г.Н.Потаниннің, С.Мұқановтың, Ф.М.Достаевскийдің пікірлерінен үзінділер келтіріледі. Осы кезде жарық көретін “Современник” жұрналында былай делінген болатын “Шоқан Уалихановтың қабілеттігі және жігерлігі сонша, Сібірде тұратын бұратана халықтар арасында бұрын соңды ондай адам болған емес” /19, 5 б]. Осылайша Шоқан Уалихановтың аса зеректігі мен қабілеттілік қасиеттері кейінгі кездегі қолдау ғана емес өзінің кезінде де бағалаған болатын.
Қазақ тілінде Шоқан жайлы алғаш материалдар 1870 жылдардан бастап жарық көрді. “Айқап” басылымының 1870 жылы 9 санында және 1872 жылғы 1 санында ол туралы құнды мақалалар жарияланды. Ұлы ғалымның дүниеге келгеніне 60 жыл толуы қарсаңында “Айқап” газетінің 1894 жылғы 18 санында берілген мақалада: “Шоқан Уалиханов ғалым, өнер иесі, халықтық ғадет – заңын біліп, даңғыл биік жолға шықса да өзінің туған жайынан жатырқамай әлі ұмытпады” делінген.
Шоқан Уалиханов еңбектерінің тұңғыш басылымы 1804 жылы Орыс географиялық қоғамының жазбаларында жарық көрді. Бұл басылымды шығыстанушы Н.И.Веселевский әзірлеген болатын. Оған Шоқан Уалихановтың неғұрлым ілгері шығармалары: қазақтың ХVІІІ ғ. өмір сүрген аса ірі феодалдарының бірінің өмірі мен қызметіне арналған, сондай-ақ қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы күресі баяндалған. «Абылай» деген мақаласы, қазақтың діни нанымдары мен әдет-ғұрпына арналған «Қырғыздардағы шаман дінінің қалдықтары» деген еңбегі, «Жоңғар очеркі» және ғалымның «Алтын шаһардың немесе 1858-1859 жылдардағы Қытайдың Нанлу провинциясының алты шығыс қалалары жайлы» деген көлемді туындысы және басқа еңбектері енгізілген.
Кеңес үкіметі кезіндегі көзқарастар: Ендігі кезекте кеңес үкіметі кезіндегі ғалымдардың Ш.Уалиханов жөніндегі зерттеулерде аса көп Ш.Уалихановтың шығармаларындағы тарихи, археологиялық және этнографиялық тұстарды зерттеуші ғалымдар аз болған емес. Жалпы Қазақстан тарихы мен этнографиясын зерттеуде Ш.Уалихановтың шығармалары тың дерек болып табылады. Сондықтан Ә.Марғұлан секілді ғалымдар Ш.Уалихановтың еңбектеріне баға беріп талдайды да және оған сүйене
Пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелер тізімі.

1. Асфандиярова М. «Манас» және Шоқан. //Алматы ақшамы 1997 ж. 5 қараша.
2. Бегалин С. Шоқан асулары. Алматы, Жазушы- 1971 ж.
3. Бейсенова Ә. Жиханкез. //Егемен Қазақстан. 2005 ж. 8-қыркүйек.
4. Бікебаева Н. Ш.Уалиханов – ғалым, ағартушы. //Қазақстан
тарихы. 2001. № 1.
5 Бердібаев Р. «Шоқан Уалиханов және қырғыз ауыз әдебиеті.» //Қазақстан мектебі 1989 ж. №1. 43-50 б.
6. Букетов Е. “Ұлы мұрат мұрагері.» //Мәдениет және тұрмыс 1989ж. №9.
7 Валиханов Ч. Записка о судебной реворме. Алматы, Жетіжарғы- 2004 ж.
8. Валиханова Г.Ш. Проблемы теории и истории казахской культуры в творчестве Ч.Ч.Валиханова. Алматы- 2004 ж.
9. Дулатова Д.И. Шоқан – тарихшы. Алматы- 1996 ж.
10. Елеусізова М. Шоқанның экономикалық көзқарастарынан… //Ақиқат 1995 ж. №6. 62 бет.
11. Жақсылықов А. «Құнды зерттеу.» //Қазақстан 1988ж. №11 63-64б.
12. Ивлев Н. Шоқан туралы тың дерек. //Жұлдыз 1989 ж. №2
13. Қанафияұлы Н. Ұлы дала және Шоқан. //Санат 1997.№11.
14. Қанафияұлы Н. Шоқан - әдебиетші, публицист. Алматы- 1998 ж
15. Марғұлан. Шоқан және Манас. Алматы, Жазушы-1971 ж.
16. С.Мұқтарұлы Шоқан және өнер. Алматы, Өнер- 1985 ж.
17. Марғұлан Ә.К. “Көшпенділер өркениеті мен рухани мәдениетінің тарихы” атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. Павлодар- 2004 ж.
18. Өтениязов С. Шоқанмен қайта кездесу. Алматы, Қазақстан –1990.
19. Өтениязов С. Шоқан және Катрина Гутковская. //Шарайна
20 Оралбаева Г. Ұлы ғалымның туғанына 170 жыл. //Жас қазақ. 2005 ж. 15 шілде.
21 Первые этногрофы Казахстана. Алматы, Білім- 2002 ж.
22 Сүтеева Қ. Шоқан еңбектеріндегі төл тарихқа қатысты деректер. //Қазақстан тарихы. 2002 ж. №4.
23 Стелкова И.И. Валиханов. Москва, Молодая гвардия- 2004 ж
24. «Сахараның бетін кескендеген»…//Білім және еңбек 1985ж. №9
25. Ш.Уалиханов Таңдамалы. Алматы, Жазушы-1980ж.
26. Ш.Уалиханов әдебиеттер көрсеткіші. //редактор Березина Г.Н., Жүсіпбекова Б.К. Алматы, Қазақстан- 1985 ж.
27. Ш.Уалиханов Таңдамалы (шығармалар жинағы) І том. Алматы- 1961 .
28. Шоқан Уалиханов Ұлы ғалым. //Қазақ тарихы 1998ж. №4-5б.
29. Шыңғысбеков Т. Өшпес мұра. //Қазақстан мұғалімі 1996ж. №10 .
30. Ысқақов Б. Ұмытылмас есімдер. Алматы- 1994 ж.
31. Чокан Валиханов и современность
Алматы. Наука, 1988.
        
        Жоспар
Кіріспе
............................................................................
..............................................3
І. Ш.Уалихановтың қазақ тарихындағы орны
1. ... ... мен ... ... тарихи ... ... ... ... Ш.Уалихановтың Жетісу өңірі мен қырғыз халықтарын
зерттеуі
........................................................................
.......................................14
2.2. Ш.Уалихановтың ... ... ... ... ... өнеріндегі шығармалары
3.1. Ш.Уалихановтың бейнелеу өнеріндегі шығармаларының орны
.................24
3.2. ... ... ... шығармаларының
этнографиялық ... ... мен ... ... ... ... аз ғана ... кейінгі ұрпаққа
өшпестей рухани-әлеуметтік мұра қалдырған, әлем мойындаған аса ... ... және ... ... ... ... туғанына өткен
жылы ғана 170 жыл болды. Ш.Уалихановтың аса дарынды ғалым ретінде тарих,
этнография, беунелеу ... ... ... заң және ... қатар басқа да салаларға қосқан үлесі зор ... ... ... ... ... ғалым екеніне сөз жоқ.
Қазақтан шыққан тұңғыш саяхатшы ретінде Шоқан Уалиханов – ... ... Орта ... ... үлес ... Шоқанның аса зеректігі
мен қабілеттілігі және білімділігіне оның өзі оқыған ортадағы достары мен
ұстаздары және кейіннен ... ... ... ... ... ... ... “Шоқан Шыңғысұлы Уалиханов шығыстану
ғылымында аққан жұлдыздай жарқ етті де, жоқ ... [ 19 ,160 б] ... отыз ... ... ... дейін зерттелмеген немесе кейбір тұстары
ғана ашылып қойған аймақтарды, осы кездегі өзекті деп ... ... ... ... ... шығармалар жазған болатын.
Шоқан ашқан жаңалықтар мен зерттеулердің нәтижелерін кейінгі ғалымдар
өз ... мен ... ... етіп ... ... ... жолына
үйретуде де Шоқан Уалиханов есімі әрдайым биік орындарды ... ... ... ... үшін ең ... ... пен ... [ 20, 5б ] депШоқан Уалихановтың өзі айтқандай жастарға ... ... сол ... ... ... алуға шақыры аса
маңызды іс.
Қазақтан бой ... ... ... өз халқының мәдени, ғылыми
өркендеуін аңсаған ағартушы ұлы ... ... ... ... орны ... ... ... және оның шығармаларының
этнографиялық тұстарының тарихи деректілігін көрсету жұмыстың өзекті
мәселесі ... ... ... да ... Уалихановтың этнографиялық
зерттеулері тарихи ортада қаншалықты құнды екенін көрсету ... ... ... ... ... Уалиханов жөнінде бірқатар зерттеулер ... ... ... ... ... ... білуге ұмтылушылық өз
заманында-ақ басталды деуге болады. Сондықтан ... ... ... ... ... көзқарасы: Ең алдымен Ш.Уалихановтың өз кезіндегі оның
достары мен ... ... ... ... ақын ... ... ... П.П.Семенов-
Тяншанский, Е.П.Ковалевский т.б. ... өз ... ... ... өте жоғары бағалап және оның есімі мен шығармаларына
құрметпен қарайды, оның замандасы ... ... ... ... замандастарының жазған шығармалары оның тұлғалық қасиеттерін
айқындай түседі. Мұндай шығармалар ретінде қазақ ... ... ... ... атты ... ... ... П.П.Семенов-Тянь-Шанскийдің айтқандары, Шоқан Уалиханов
жөнінде бірқатар ой пікірлерден үзінділер келтірілген. Мұндай ... бір ... ... ... “Шоқан туралы ойлар” атты мақалада
айқындала түсті. Мұнда П.П.Семенов-Тянь-Шанскийдің, Г.Н.Потаниннің,
С.Мұқановтың, ... ... ... ... ... ... көретін “Современник” жұрналында былай делінген болатын “Шоқан
Уалихановтың қабілеттігі және ... ... ... ... ... ... ... соңды ондай адам болған емес” /19, 5 б]. Осылайша
Шоқан ... аса ... мен ... ... ... қолдау ғана емес өзінің кезінде де бағалаған болатын.
Қазақ ... ... ... ... ... 1870 ... бастап жарық
көрді. “Айқап” басылымының 1870 жылы 9 ... және 1872 ... 1 ... ... ... ... ... Ұлы ғалымның дүниеге келгеніне 60 жыл
толуы қарсаңында “Айқап” газетінің 1894 ... 18 ... ... ... ... ғалым, өнер иесі, халықтық ғадет – заңын біліп, ... ... ... да ... ... жайынан жатырқамай әлі ұмытпады” делінген.
Шоқан Уалиханов еңбектерінің тұңғыш басылымы 1804 жылы ... ... ... ... ... Бұл басылымды шығыстанушы
Н.И.Веселевский әзірлеген болатын. Оған ... ... ... ... қазақтың ХVІІІ ғ. өмір сүрген аса ірі феодалдарының бірінің
өмірі мен қызметіне ... ... ... ... ... қарсы күресі баяндалған. «Абылай» деген мақаласы, қазақтың
діни ... мен ... ... ... ... ... ... еңбегі, «Жоңғар очеркі» және ғалымның «Алтын шаһардың
немесе 1858-1859 жылдардағы ... ... ... алты ... ... деген көлемді туындысы және басқа еңбектері енгізілген.
Кеңес үкіметі кезіндегі көзқарастар: ... ... ... ... ... Ш.Уалиханов жөніндегі зерттеулерде аса көп
Ш.Уалихановтың шығармаларындағы тарихи, ... және ... ... ғалымдар аз болған емес. ... ... ... мен
этнографиясын зерттеуде Ш.Уалихановтың шығармалары тың дерек ... ... ... ... ... ... еңбектеріне
баға беріп талдайды да және оған сүйене отырып өз еңбектерін жазады ... ... ... ... – Орта Азия ... ... мақаласы жарық көрген болатын. Мұнда Ш.Уалихановтың өмірі мен қызметі,
Қазақстан мен Орта Азияның тарихын және мәдениетін зерттеуші ... ... ... ... қазақ этнографы” мақаласында Шоқанның
қазақ, қырғыз, Шығыс Түркістан халықтарының ... ... ... ... ... ... мақалаларда Шоқан Уалихановтың аттың
ертұрмандарына, киім кешекке, сәулет ескерткіштері жөніндегі пікірлері мен
көзқарастары ... жылы ... ... ... мен ... ... зерттеу
жүргізіле бастады. А.Х.Айдарова 1945 жылы “Шоқан Уалиханов” атты ... ... ... ... ... ... ... мен
хаттары 1947 жылы орыс тілінде, 1949 жылы қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... Москва мен
Ленинградтың архив қорларын ... ... ... ... деректі
материалдар жинайды. Осы негізде 1958 жылы оның «Таңдамалы шығармалары»
жинағы шығарылады, оған бұрын жарияланбаған ... атап ... ... ... «Құлжа күнделігі» енгізіледі. Сонымен бір мезгілде Шоқан
Уалиханов шығармалар ... бес ... ... ... үшін ... ... мақалаларының неғұрлым аяқталған нұсқаларын іріктеу
жөніндегі жұмыс ... ... ... ... СССР ... Академиясы тарих
институтының Ә.Қ. Марғұлан бастаған ғылыми қызметкерлері зор жұмыс атқарды.
Солардың күш ... ... ... ... Уалиханов еңбегінің
академиялық басылымының бес томы жарыққа шықты. [9,6 б].
Ғалым шығармашылығының ғылыми тұрғыда байсалды сөз ... ... ... ... ... ... ... М.Елеусізова, И.Стрелкова, ... ... ... және басқа да қаламгерлер елеулі шығармалар
жазды.
1985 жылы Шоқан ... ... ... ... екі
мыңдай әдебиет қамтыған көрсеткіш жарық ... ... ... екіге
бөлінеді. Бірінші бөлімінде Шоқан Уалихановтың еңбектері, шығармаларының
жеке ... ... мен ... көрсетілді. Жеке кітаптар мен газет
жұрналдарда басылған еңбектері, ... және ... мен ... жеке ... берілген. Көрсеткіштің екінші
бөлімінде Ш.Уалихановтың өмірі мен қызметі жайлы материалдар жинақталған.
Тәуелсіздіктен кейінгі кезеңдегі көзқарастар: Енді ... ... ... бір ... тәуелсіздіктен кейінгі уақыт. Бұл
уақытта С.Өтениязовтың ... ... ... оның ... ... ... би ... қазақ мәдениеті мен тарихында алатын орны ... ... ... ... атты ... ... публицистік,
гуманистік, ағартушылық, жазушылық қабілетіне ден ... ... Г.Ш. ... ... ... и истории казахской культуры в
творчестве Ч.Ч.Валиханова” атты еңбек жарық көрді, мұнда Шоқан Уалихановтың
қазақ халқына байланысты тарихи ... ... баға ... ... ... еңбегінде ғалымның өмірі мен қызметіне егжей-
тегжей тоқталу байқалады. Дәл ... ... ... ... атты ... ... ... болатын. Н.Қанафияұлының “Шоқан -
әдебиетші публицист” атты ... ... ауыз ... аса мол көңіл
аударғанына мән берілді.
Шоқан Уалиханов еңбектеріне ... ... ... Азия мен Шығыс Түркістан тарихын зерттеу ісіне ... ... ... ... Оның ... ... ағылшын, неміс, француз
тілдерінде ... ... ... ... ... алып
қайтқан тың деректері 1860-1861 жылдары орыс, неміс ... ... ... және ... батыс провинциясы жөніндегі
шығармаларының 1865 жылы ... ... ... басып шығуы Шоқан
есімінің кең таралуына септігін тигізді.
Француздың жаханды шарлаған ... ... ... 1848 ... қатысқан Элизо Реклю “жар және адам” деген он тоғыз томдық
күрделі еңбегінде Шоқанның атын ... ... ... ... ... ... “Қытайлық Түркістан” деген үлкен ... ... мол ... үшін ... қара шаңырағы мен Шыңғыс үйінен кейін алтын ұя
болған поляк офицері Козмиревич Гутковскийдің үйі ... Өз ... ... ... Шоқанның мезгілсіз қаза болуы Гутковский ... де ... ... ... да ... ... ... Баянауылда
және Алтын кемелде болып, Шоқанның қолға түскен қағаздарын Петербургке алып
кетіп, дереу қазақ ғалымының толық жинағын ... ... ... ... жылы ... ... қайтыс болуына байланысты бұл іс аяқсыз
қалады. Оның қызы Катрина Гутковская Шоқан ... ... ... және ... ... ... ... Қаншалықты қиындықтар
басынан өтсе де Шоқан шығармаларын көз ... ... 1920 ... ... ... ... тапсырады. Сол күннен бастап Ленинградтағы
КСРО ғылым академиясы ... ... қор – ... ... ... ... [19, 18-19 б]. Осы бір ... кісінің арқасында Шоқанның аса құнды
ғылыми мұрасы біздің заманымызға жеткізілді.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті: ... ... ... және басқа зерттеулеріне сүйене отырып бұл зерттеулердің
тарихи маңыздылығы мен ... ... ... ... ... болып табылады.
Аталған мақсатқа орай төмендегідей міндеттер алға қойылған:
- Ш.Уалихановтың өмірі мен қызметін көрсету;
- Ш.Уалихановтың ғылыми ... түсу ... ... ... Орта Азия мен ... ... ... орнын көрсету;
- Ш.Уалихановтың этнографиялық зерттеулеріне тоқталу;
- Ш.Уалихановтың ... ... ... ... ... Жұмыс жазылу барысында тақырыпты жан-жақты қарастыру
мақсатында және жұмыстың ғылымилығын жоғарылатуда үш ... ... ... ... жөніндегі мәліметтер айқындалып, ... ... ... ... ... ... сынды
тақырыптарымен жазылған.
Негізгі бөлімінде жұмыстың негізгі мәтіні айтылған болатын және бірнеше
тараулар негізінде жазылған.
Бірінші тарауда Ш.Уалихановтың ғалым ... ... орны ... ... ... мен шығармашылық қызметі, Ш.Уалихановтың Орта
Азия мен ... ... ... мен зерттеулеріне талдау жасалған.
Екінші тарауда Ш.Уалихановтың этнографиялық зерттеулері ... ... ... мен Орта ... ... ... ... Түркістан яғни Қытай жерлеріндегі этнографиялық зерттеулер
көрсетілген және Азия ... ... ... ... ауыз әдебиетінің ерекшеліктеріне байланысты зерттреулерге талдау
жасалынған. Үшінші тарауда Ш.Уалихановтың ... ... ... ... ... және суретшілік өнеріне баға беріліп,
мұның маңыздылығына талдау жасалынған.
Қорытынды бөлімінде Ш.Уалихановтың этнографиялық ... ... ... ... ... ... ... Шоқан Уалихановтың ... ... ... ... ... ... уалиханов 1835 жылы туылғаны
белгілі, өзінің балалық дәуренін Құсмұрын мен ... ... ... ең ... ... ауыз әдебиетіне, халық мәдениетінің ерекшеліктеріне
көңіл бөледі, ал 1847 ... ... ... ... ... ... біле
бастап оған ден қоюды бастайды. 1855 жылы Шоқан генерал Гасфорттың сапарына
қатысады. Орталық Қазақстан, Жетісуды және Тарбағатайды аралайды. ... ... ... ... және ... қырғыздары мекендейтін жерлерге
саяхат жасайды. 1858-1859 жылдары Шоқан өзін ... ... ... ... ... саяхатына барып қайтады. Міне осы үш ... ... ... аса ... әрі аса бай ... мен
шығармалары жарық көреді. Алайда Ш.Уалиханов өзінің ... ... ... ... ... ... ... Уалихановтың этнографиялық зерттеулерінің
географиялық шеңбері Орта Азия мен Қазақстан халықтарының мекен ... ... ... ... ... ... ұйғырлар,
қырғыздар, қарақалпақтар, қоқандықтар, дүнгендер, ... ... ... мол. ... ... этнографиялық
зерттеулері де осы халықтар мекен еткен жерлер болып табылады.
Шоқан Уалихановтың қазақ тарихындағы орны.
1.1. ... ... мен ... ... (дұрыс есімі – Мұхаммед Қанапия, ал Шоқан – анасының
еркелеп қойған аты) 1835 жылы ... ... ... ... туған,
әкесі Шыңғыс Уалиханов атақты аға сұлтан ... ... ... де ... арғы ... орта жүздің ханы Абылай болған. ... шағы ... ... ... кейін өзінің ата мекені – ... Бала ... сана ... ерте оянып, рухани өсіп жетіле беруіне
әжесі айғаным үлкен әсер еткен.
Шоқан ... ... ... ... ... ... ол араб жазуының
негіздерін меңгереді және қарындашпен сурет салып үйренеді. Сонымен қатар
араб тілін кейіннен ұйғыр тілін жақсы меңгереді. ... осы ... ... да ... Ол ... ... – Баян ... «Еркөкше» халық
дастандарын жазып алады және шығыстың халық ... ... ... ... ... ақын ... … алам еді. Оған ... қатты ұнайтын және ол өзінің ұстазы ... ... ... ... мәз ... ... [25, 20 б] ... жылдың күзінде он екі жасар Шоқан туған елінен тұңғыш рет ұзақ
сапар шегіп, әкесімен ... ... ... ... ... ... өз баласын
Сібір кадет корпусына оқуға түсіреді. Осында Шоқан Уалиханов білім ... ғана ... ... ... мен ... көзқарастарымен
танысады. Ол Г.Н.Потанин, Н.Ф.Анненский, ... ... ... ... Шоқан Уалиханов корпуста жүріп-ақ көп кітап
оқып үлгереді. С.Ф.Дуров, П.П.Семеов-Тяншанский, Г.Н.Потанин, Н.М.Ядринцев
Уалихановтың көп білетіндігін, әсіресе шығыс ... көп ... ... ... ... ... ... 1853 жылы он сегіз жасында бітіріп, армиялық атты
әскердің корнеті деген офицерлік атақ алып шығады.
Ресми жағынан ... ... ... ... ... ... офицері
болып тағайындалғанымен, шынында, Шоқан Батыс Сібір генерал-губернаторының
жанында қалдырылады да, бір жыл ... соң ... ... мен ... аудандарын басқарып отырған генерал Гасфорттың адьютанты болып
тағайындалады. Сонымен қатар өлкенің бас ... ... ... төтенше тапсырмаларды орындайтын офицер қызметі де жүктеледі.
1854-1857 жылдары Шоқан Ұлы жүз қазақтарының және ... ... және ... ... ... бейбіт жолмен қосылуы ... ... ... ... ... жылы Шоқан генерал Гасфорттың ... ... ... ... және ... ... Оның маршруты Омбыдан
Семейге дейін, одан Аягөз, ... ... Іле ... ... ... Ал
қайтар жолда Шоқан Алтын Емел жотасына дейін ғана Гасфортмен бірге болып,
осы жерден Жоңғар қақпасына дейін ... ... ... мен ... ... ... ... Орталық Қазақсстанға беттеп Қарқаралы, Баянауыл
және Көкшетау арқылы жүрді, ... ... ... ... ... ... поручик шені берілді. 1856 ... ... ... ... ... ... кең өріс ... Ол
Коментовский деген білімді офицердің басшылығымен ұйымдастырылған ... ... ... ... ... ... халқымен
танысу және Ыстықкөл алабын картаға түсіріп алу еді» [25, 41 ... жылы ... ... ... ... ... саяхат
жасайды. 1856 жылы тамыз айының бас кезінде Шоқан Уалиханов ресми ... ... ... барады және жолшыбай Батыс Қытайдың бірнеше шекаралық
аудандарына соға түседі. [25, 49 б] ... ... ... үш айдай
болып содан кейін күздің соңғы ... Омбы ... ... ... 1857
жылы Шоқан Алатау қырғыздарына тағы да ... ... ... ... өзін ержүрек саяхатшы даңқына бөлеген ... ... ... қайтады. Бұл кезде Қашқарға бару өте ... ... ... ... езуіне наразы болған жергілікті халықтардың
көтерілісі бүкіл Шығыс ... ... ... ... ... де ... ... болып отырған ертеде қалыптасқан мәдениеті бар Қашқариядай
бай елді зерттеудің маңызы өте зор еді. ... ... ... шегетін
керуенге Қарамолада 1958 жылы 28 маусымда ... ... 1958 ... ... ... ... ... өтеді. Ал Қашқарияда
Уалиханов жарты ... ... ... өзінің Қашқарияға деген
саяхатын он ай, он төрт күнде ойдағыдай аяқтап, 1859 ... он ... ... ... ... Он бір ... ай дем ... Омбыға
қайтады да, өзінің жинаған материалдарын өңдеуге кіріседі” [25, 69 б].
Жалпы Қашқар ... ... ... ... зиян ... ... Уалиханов Петербургке баяндамен алып барады. Уалиханов
Петербургте әртүрлі салада қызмет атқарады. Ол бірнеше мекемеде бас ... ... мен Азия ... Университет пен
географиялық қоғамда қызмет істейді. Бас ... ... ... ... Орта Азия мен Шығыс Түркістан карталарын құрастырады.
Шоқанның редакциясымен ... көлі мен ... ... ... ... ... ... өлкенің батыс бөлімін барлау” (1856),
“Құлжа қапасының жоспары”, ... ... ... туралы
есепті баяндамаға қажетті карта” (1856), ... ... ... картасы” және басқалары жасалынды.
1861 жылдың көктемінде Шоқан Уалиханов қатты ... ... ... ... жылы Шоқан Уалиханов генерал Черняевтің әскери экспедициясына
шақырылып, Әулиеата бекінісін, олардағы ... ... ... ... ... әділетсіз істеріне Шоқан қатты наразы болады, тіпті,
жалғыз Шоқан емес, Россияның ... ... ... ... ... ... Черняевпен келісе алмайды. 1864 жылдың июль айында ол
Черняевтың әрекеттеріне ... ... бір топ ... ... Верный
қаласына қайтады.
Содан соң Шоқан Верныйдан кетіп, албан руының аға сұлтаны ... ... ... тұры ол Терек сұлтанның қарындасына үйленеді.
Ауылда трған кезінде Шоқан Ұлы жүз қазақтарының ... ... ... ... ... ... көңіл аударып, Петербургпен
және Батыс ... ... ... ... [25, 88 ... штаб ... ... Шоқан Уалихановты өмірінің ең соңғы
күніне дейін орнынан босатпай оны қызметте деп ... ... ... ... мендей түскен науқасынан айырыла алмайды.
1865 жылы, сәуір айында Шоқан Алтын Емел жотасының ... ... ... ... ... ... ауылында қайтыс болады. Осылайша қазақтың аса
көрнекті ғалымы және ... ... ... мол ... ... ... ... мұа қалдырылды. Ол тым ... ... Орта Азия мен ... ... ... ... этнографиясына арналған бірсыпыра еңбектері мен қоғамдық ... ... ... ... да ... ... Шоқан Уалиханов
терең энциклопедиялық білімі бар, өз заманындағы ғылымда да ... ... ... ... кемелді ірі ғалым еді. Шынында да Шоқан өз
тағдырын аз ғана жаспен өткізседағы осыған ... ... Орта Азия ... ... ... ... ... бөліп зор мұра мен ғылыми дүние
қалдыра алды. Осыған Шоқанды итермелеген оның зеректілігі, білімділігі және
таланттылығы десек те ... ... ... зор ... мұра ... ... достары мен заман талабы да әсер етті. Осы кездегі алғашқы
этнографтардың ... ... ... ... Уалиханұлында жатқызған
болатын.
1.2. Ш.Уалихановтың тарихи зерттеулері
Ш.Уалихановтың мол ғылыми мұрасының негізгі бөлігі ... ... ... ... ... ... ... Шоқан
Уалихановтыңаңыз эпостарды жинап талдау жасауы, сол ... Орта Азия ... ... ... тағдырының бұралаң жолдарын, шығу тегін,
қоныс ... өзге ... ... ... ... ... наным
сенімін анықтамақ болып, қыруар жұмыс атқарғанын ғылыми ... деп ... ... жұмыстары арқылы Шоқан іргелес жатқан ... ... ... сол ... зиял ... таныстырып, халықтар достығын
нығайтуға нақтылы қадам жасаумен қатар, тарих ғылымы нысанасы ... ... ... бар ... негізгі тақырып Абылай ханның
жүргізген саясаты мен қазақ және жоңғар қарым-қатынасы ... ... ... ... - батыр», «ХVІІІ ғасырдағы батырлар жөніндегі тарихи
мұра» және ... ... ... ... қарым-қатынасында және
тарихтағы Абылай ханға ... ... жаңа ... ... болды.
Жоғарыда аталғандай Шоқан өз шығармаларының ... ауыз ... ... ... ақын және жыраулардың шығармаларына жүгінеді.
Ол өз еңбектерінде ... ... ... ... ... рухы ... ... дала халқында тарих таңқаларлық есте сақтау қабілеті бар
импровизатор ... ... ... ақын ... өз ... ... суреттеуі, үшіншіден ауыз әдебиетіндегі ... ... ... ... ... болып табылады. Сондықтан ол
өткен кездегі халықтың тарихи және рухани дүниесін танытады және де ... ... ... ... ... және ... қайдан шықанын
түсіндіреді» [27, 391 б] деп ауыз ... ... ... ... Сонымен қатар Шоқан Уалиханов дерек ретінде орыс-жоңғар, және
Қытай қарым-қатынасына байланысты архивтік деректерді пайдалана білді.
Ш.Ш.Уалихановтың қазақ-жоңғар және ... хан ... көп ... ... оның ... кейбір қорытындылар, көзқарастар мен
пікірлер қазіргі ... ... ... Ол өз ... ... ... ... еліндегі жағдайды былайша суреттеуге тырысқан:
«1745 жылы қырғыздар арасындағы үлкен болып ... ... ... өледі,
және жоңғарияда біріншілік үшін талас тартыстар байқалады. Қалмақтық
Тайдзилер ... ... ... ... ... Ал Абылай хан жоңағрларға
деген ескі кекшілдіктен бұл ... ... ... ... ... тартысты бірде бірінші, бірде екінші жақты жақтап созуға
тырысты» [27, 391 б].
Айта кететін жайт ... хан ... пен ... ... ... Ол осы ... өзгерістерді түсіне білді. Оның көз алдында осыдан
аз ғана бұрын құдіретті мемлекет талқандалды және Абылай бұл ... ... ... ... ... Сондықтан оның түсінігінше жақын көрші
ретінде Циндіктерді көргенше, жоңғарларды таныған дұрысырақ болады, себебі
Циндіктер қазақ хандығы үшін ... ... ... еді. Ал ... ... жүргендіктен онсызда әлсіреп қазақ хандығы үшін
ешқандай қауіпті тудырмайтын. ... ... ... әскери көмек
бере отырып Абылай досына бірегей мемлекетті сақтауға жәрдемдесті. Бұл
тарихи тұжырым бүгінде ... ... мен ... ... ... Ш.Уалихановта осындай тұжырымға келмейді деген сұраққа
келсек Шоқан жыраулардың ... мен орыс ... ... ... ... заманына да сай тұжырымдарға, зерттеулеріндегі
нәтижелерге келіп отырды.
Жалпы Шоқан Уалихановтың тарихи зерттеулердегі тереңдік пен кеңдіктің
нағыз белгілері ... ... екі ... ... ... ... яғни жоғарыда аталған Абылай мен қазақ-жоңғар қатынастарына аса көп
назар аударады. Шынында да ... бұл екі ... ... бірқатар
көзқарастар деректермен ашылмаған істер де бар. Міне ... ... ... бірі ... ... Уалиханов салған.
Шоқан Уалиханов сонымен қатар Қазақстан мен Орта Азия халықтарының
тарихында ... аса ... ... ... Ең ... ... ... халқы жөніндегі зерттеулер жүргізе отырып халықтың шығуын
тарихи оқиғаларын дерек көзі ретінде ауыз ... ... ... ... қатар өз зерттеулерінде “Қытай шежірелері мен Абылғазы
еңбектерінен біз қырғыз халқы жайлы деректер ... …” [25, 128 б] ... ... ... ... ... зерттеуде Қытай шежірелері мен
Абылғазы шежіресі және Риттердің “Erdkunde von Asien” деген еңбегінде дерек
ретінде ... ... ... ... ... хакастар, ұйғырлар,
дүнгендер, қарақалпақтар және жекелеген тайпалардың шығу тегі соми тарихы
егжей-тегжей қарастырылған. Сондықтан Шоқан Уалихановты тек ... ... ... қарастырмай Орта Азия халықтарының ғалымы ретінде
көрсету ... ... да ... Орта Азия ... ... ... мол. Алайда мұндай еңбектің құны ауыр-ақ болды. Мұнда айта
кететін жайт Шоқанның еңбектері, мақалалары, ... ... ... ... ... ... танып білуіне көмекші құрал болғанын ескермей
кетуге болмайды.
Ш.Уалихановтың этнографиялық зерттеулері.
2.1. Ш.Уалихановтың Жетісу ... мен ... ... зерттеуі.
Ш.Уалиханов еңбектерінен өз маңызын әлі жоғалтпаған өзіндік және жан-
жақты терең ойлар мен идеяларды, қорытындыларды, ... ... ... мәліметтерді кездестіреміз. Ғалымның танымының ... ... және өте ... де өте қиын ... ... ... ... өмірі мен мәдениетін, олардың тағдырына
алдыңғы қатарлы орыс мәдениетінің рөлі мен ... ... ... ... ... қазақ халқының ежелгі тарихын зерттеуде археологиялық ... ... ... ... деп ... Оның ... қаланың қираған орны, қоныс қалдықтары сияқты ... ... ... ... ... Алайда Қазақ даласында,
деді ол, ... ... ... әр түрлі қабыр үстіндегі
ескерткіштер, қорғандар, мавзолейлер, діни ескерткіштер көп ... ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрін,
әдет-ғұрпын, діни нанымдарын, кәсібін, материалдық мәдениет ... ... ... ... шығу тегі ... ... бақылаулар кездеседі. Мәселен, Шоқан еңбектерінде аса қызғылықты
антропологиялық бақылаулар берілген. Бұл мәселені ... ол ... ... мен этнографиясын зерттеу қызметінің негізгі міндеті деп ... ... ... ... ... ... ... шежіресі”
және тағы да басқа еңбектерінде қазақтардың физикалық ... ... мен ... ... ... ... ... маңғол
тамыры едәуір басым болған” [27, 210 б] ... ... ... оның
дәлелдеуінше “бұл халық XIV ғасырдан бұрын қалыптасқан жоқ”. [27, 130 ... ... ... мұндай хронологиясы Қазақстанның ежелгі
тарихы бойынша қазіргі кездегі ғалымдардың мәліметтерімен сәйкес ... ... мен ... ... қазақ халқы маңғолдар дәуіріне
дейін құрылды деген ғылыми ... ... ... ... Бұл
оқиғаны ол XIV ғасырдың екінші жартысында түркі-маңғол ордаларының ыдырап,
Қазақ Ордасының ... ... ... ... халықтың
міндетті белгісі болып табылмайды. Қазақ даласындағы ... ... ... ... мен ... ... хандығының құрылуын
XV ғасырмен XVI ғасыр басындағы қазақ ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырған дұрысырақ.
Ш.Уәлиханов қазақ халқы құрылғаннан кейін де оның құрамына ... ... ... ... Қазақ халқының ру-тайпалық
құрылымын, жекелеген тайпалар мен рулардың шығу ... ... ... зерттей отырып, бұл халықтың негізін Кіші жүзге кірген тайпалар
құрды деген қорытындыға келеді [27,207-208 б]. XIV ... ... ... XV ғасырда қазақтарға Ұлы және Кіші жүз тайпалары қосылады. Бұдан
кейінгі дәуірде басқада ... ... ... ... байқалады.
Бірақ бөлініп кеткендер де болған.
Уәлихановтың еңбектерінде қазақ халқын құраған әр түрлі ... ... ... ... құнды мәліметтер келтірілген.
Шоқан этногенетикалық мәселелерде, ең алдымен, шындыққа сәйкес келетін
және жан-жақты ... ... ... ... ... ... отырып шешу қажеттігін жақсы түсінген. Оның
алдындағы әріптестері жазба ... баса ... ... ... ол ... ... қазақ тарихнамасында алғашқылардың бірі болып қазақ
халқының, оның этникалық территориясының, ... тілі ... ... зерттеуге таптырмайтын дерек ретінде этнография
мен фольклор мәліметтерін, қазақ аңыз-әңгімелерін, мақал-мәтелдерін ... ... және ... ... ... ... маңызы туралы ғалымның ойлары оның “Жоңғар очерктері”,
“Оңтүстік сібір тайпалары туралы”, ... ... деп ... ... ... анық ... Ұлы ... зерттеуге елеулі үлес қосқан. XIX ғасырдың
ортасына дейін ғылымда Ұлы жүз бен ... ... тобы ... ... құрады деген қате пікір үстемдік еткен болатын. ... ... ... ... ... және антропологиялық айырмашылықтарға
қатысты дәлелді фактілерді келтірген төңкеріске ... ... ... Бұл, ең алдымен, XIX ғасырдың ортасында аталған
халықтар туралы теріс түсініктер болуына байланысты ... ... ... ... екі ... ... атап ... қажет деп есептеймін”-
деп жазған Ш.Уәлиханов [27,401б]. Ол осы халықгардың ... және ... ... ... ғана ... олардың физикалық
келбеті саласында да көрсетуге тырысады. Шоқан өзінің көркем суреттерінде
Омбының жекелеген қазақтардың және ... ... ... ... ... ... салыстырулар жүргізеді. “Бұл екі халық,,-деп
жазды сосын ол,- тілі, шығу тегі, салт-дәстүрі бойынша ерекшеленеді. ... бет ... ... жат ... ... [27, ... олардың суреттерін сала отырып ... ... ... Өз ... ... мен картиналарында жоғары қабақтың
ашық қыртысын беттегі үшінші түкті жабындымен ... ... ... ... ... “Боранбай” және тағы да басқа этюттерінде ол
сирек сақалмен ... ... ... физикалық қасиеттерін ғана емес,
нәсіл түрінің бірқатар антропологиялық ерекшелігінің негізін ... ... ... Орта және Кіші ... ... ... қазақ деген халықты құрайды...” деп атап ... [27, 401 б] ... ... ... ... дәл ... ... тек қазіргі кездегі антропологиялық материалдарда
жан-жақты дәлелденді. Шынымен-ақ қазақтар мен қырғыздардың қазіргі кездегі
антропологиялық ... олар ... ... ... ... Олар арнайы әдебиетте Казақстандық және ... деп ... ... ... ... ерекшеліктері
мынау: қазақтармен салыстырғанда қырғыздарда денедегі ... ... ... ... болуы, беттің тығыздығының ... бас ... ... ... орналаспауы, жоғарғы тістерінің
күрек тәрізділігі мен азу ... ... ... ... және ... ... басқа да дерматоглифті,
серологиялық комплекстерінің болуы. Тұтас алғанда кеңес ... ... мен ... арасындағы антропологиялық ерекшеліктер
Ш. Уалиханов жүз жыл бұрын көрсеткен белгілермен шамалас беріледі.
Ш.Шыңғысұлы қазақ халқының ... мен ... ... ... ... ... келген жазба деректерді іздеп тауып, зерттеді. Атап айтқанда
орыс деректерін зерттеді, оларды өз еңбектерінде ... ... ... деректерін зерттеуге Уалиханов 1853—1856 жылдары бет бұрды. Осы
жылдары ол «Профессор И.Н.Березинге хат» және оның ... Орда мен ... ... ... арналған «Хандық атақтар» кітабына
естеліктер жазған.
XIX ... ... ... ... ... орыс ... ... бірі — белгілі шығыстанушы И.Н.Березинге хат және оның
еңбектеріне ... ... ... бұл ... ... ... жоқ, ал
тархан атақтары бұдан ... ... ... Тек ... ... ... ... түзетулер енгізді.
Уалиханов шығармаларының бірінші томында жарияланған тархан атақтары
туралы еңбектері бұл тарихи құжаттарға ... ... ... ... Алтын Орданың әлеуметтік-эканомикалық тарихын зерттеуде ... ... ... ... ... ... ... халқының этногенезі
тұрғысынан зеттеді.
Уалихановқа белгілі көптеген шығыс қолжазбалары арасынан ол ... ... , ... ... ... ... ... Жалайыридың "Джами-ат-тауарих" ("Жылнамалар жинағы")
еңбектеріне назар аударады.
Рашид-ад-диннің шығармалары Уалихановқа француз шығыстанушысы ... ... ... ... ... ... және М.Картмердің де еңбектерінен белгілі болған. Бірақ ол ... 1860 жылы ... ... соң И.Н.Березиннің аудармасы
қолына тигеннен кейін ғана жақын танысады. Бұл ... ... ... ... ... мен ... баға ... шығарманы
конспектілеп, оның мәліметтерін содан кейін барып қана ... ... ... ... ... ... етіп қояды.
Сөйтіп еңбекті конспектілейді және басып шығарушының атына бірнеше сыни
ескертпелер жасайды. [27, 138-139 б]. Ол ... ... ... тарихи — этнографиялық мәліметтер бар деп ... ... ... ... қолжазбаларымен де Уалиханов 1860 жылы Петербордағы
Азия мұражайының кітапханасында танысып, зерттеді. ... ... ... ... ... ... ... бірен-саран
мақалалары сақталған.
Уалиханов Қадырғали Жалаиридің қолжазбасын да мұқият ... ... ол ... қатысы бар бөлімдерді ішінара аударады, аудармаға
ескертулерді және этнографиялық терминдер сөздігін қосып береді, мәтіннің
мазмұнын талдайды және ... ... өз ... рецензиялары
мен хаттарында пайдаланады. Бұл қолжазбаны ол ... ... ... бойынша тамаша дерек деп есептейді.
Шоқан шығармаларында қазақ халқының материалдық және рухани мәдениеті
сипатталған. Оның "Ежелгі кезеңцердегі қырғыздардың қарулануы және ... ... ... ... ... ... үлкен
ғылыми қызығушылық тудырады. "Қазақ ... ... ... мақалаларында қазақтардағы ежелгі анемистік сенімдер мен соңғы ... ... ... ... ... , ислам діні кертартпа дін
ретінде көрсетіледі. [27, 499 б].
Жиналған мәліметтер негізінде Ш.Уалиханов ... ... ... ... ... дүние танымының, рухани мәдениеті мен
тұрмысының бір ... ... ... және оның ... ... ... материалистік түсінік берген. Оны ... ... ... ... ... ... [27, 402 ... этнографиялық фольклорлық ... ... ... ... оларды сынауға және автордың түсініктемесімен, ғылыми
дерекнамалық талдаудың нәтижелерімен басып шығаруға ... Оның ... "Сот ... ... жазба", "Үлкен қырғыз-қайсақ ордасының аңыз,
әңгімелері", "Қырғыз шежіресі", "ХҮІІІ ғ. Батырлары туралы тарихи аңыздар",
деп аталатын мақалаларда ... ... [27, 505 б]. Оның бұл ... ғалымның шығармашылық лабораториясында енгізіп, оның ғылыми жұмыс
әдістерін сипаттайды және теориялық тұрғыда маңызды болып табылады.
"Сібір қырғыздары әкімшілігіндегі сот ... ... ... патша үкіметінің Қазақ даласы үшін дайындап жатқан ... ... ... ... ... ... ... құқығын
би сотының рөлі мен маңызын сипаттайды.
Шоқан қазақ халқын орыс патшалығының бейбітсүйгіш халқы деп сипаттап,
сонымен бірге қазақ ... ... және ... - мәдени артта
қалушылығын, таптық әр тектілігін қатал сынады және царизмнің отаршылдық
саясатын әшекереледі.[27, 499 ... өз ... ... ... ... басқару
жүйесі мен экономикалық саясатын мақұлдамайды. 1822 жылы Сперанский кезінде
жасалған "Сібір қырғыздары туралы ... ... ... туралы
"мұндай реформалар біздің халқымыз үшін апатты және ... ... ... ... [27, 199 ... ... саяси жүйесіне және оны қайта ... ... ... Оның ... бұл ... шешілуі халықтың болашағымен тығыз
байланысты. ... ... ... ... ... ... жазылған
шығармаларында "халықтың шынайы мұқтаждықтарын", "олардың қажеттіліктерін"
ескере отырып басқару керек деген ой ... ... [22, 47 б]. "Ол ... мен "шын мәніндегі халық қажеттіліктері" арасын шебер айыра біліп,
белгілі бір кезеңдерде бұлардың сәйкес келмеуі ... ... Ол ... ... ... ... сословие пікіріне сыйдыруға болмайтындығын
жазады. ... ... ... ... ... мен ... қолы ... дамыған, "өзін-өзі" таныған еңбекші халық білдіре
алады..... Бұл-сол уақыт үшін аса терең пікір.
Ш.Уәлихановтың еңбектерінде ... ... ... ... жан-жақты баяндалады. Ол ескі ... ... ... ... халықтың рухани-мәдени
шығармаларын талмай жинастырады. Ол ... ... ... ... Олардың ежелгі негізі мен басқа халықтармен
мәдени байланыстарын қалпына келтіру мақсатымен ... ... ... ... ... ... бала ... халық ауыз әдебиетіне құмартқан болатын және
өзінің бұл құмарлығын өшірместен Н.Ф.Костылецкий және Г.Н.Потанин ... ... ... те берді. Өзінің туған елі мен шығыс
елдерін ... ... ... ... ... ... корпуста
басталады, мұнда ол Г.Н.Потанинмен біргелесіп қазақтың құс салып, аң аулау
дәстүрінің егжей-тегжейлігіне жетуге ... ... ... ... те ... жылы Хоментовский экпедициясымен шыққан Шоқан Жетісу мен Тянь-
Шаньда кездескен ерте заманғы мәдениеттің өте ... ... ... ... Ол ... Ыстық көлдегі ерте заманғы қала ... ... ... ... ... ескерткіштеріне мән
береді. Ыстықкөл мен кезінде Шоқан қырғыз ауылдарына барып бұғы, сарыбағыш,
солты руларының өмірімен, тұрмысымен танысады. Дәл осы ... осы ... ... мәселесі туындағаны да белгісіз емес. Сонда Шоқан Уалиханов
мұнда тек ғылыми ізденіспен ғана емес ... ... де ... ... да ... ... ... басты мақсаты да Ресейдің Орта
Азияны өзіне кіргізуді аяқтау ... ... ... ... ... орыстандырушылардың ықпалында да болған.
Шоқан Шыңғысұлы қазақ халқының этнографиясы мен фольклористикасымен
қатар, төл ... да ... үлес ... Ол ... әр ... ... ... қалған құнды зерттеулер қалдырған. Оның ... ... ... өз ... мен ... ... ... әлдеқайда биік тұр. Оның жинақтаған ғылыми материалдары мен
оның қорытындылары әлі күнге өз маңызын жойған жоқ. Оның ... ... ... мен ... ... зор ... ... Ш.Уалихановтың Қытай жеріндегі зерттеулері
Шоқан Уалихановтың ғылыми және ағартушылық істері ХІХ ғасырдың елуінші
жылдарының аяқ шені мен ... ... бас ... ... ... 1858-1859 жылдары Шоқан өзін ержүрек саяхатшы даңқына бөленген
атақты Қашқар саяхатына ... ... ... Поло мен ... ... кейін
(1603 жылы) бұл елге тұңғыш рет ... адам ... еді. ... ... ... бұл ... ... тарихы, мәдениеті және ... ... ... ... Уалиханов Шығыс Түркістанды ғылыми жолмен
зерттеудің бастамасын жасайды. Сонымен ... ... ... ... ... зерттеулері патшалық Ресей үшін де саяси пиғылдарды
жүзеге асыруда толымсыз дүние болғанын ... тыс ... ... бері орнығып, қалыптасқан тәртіп бойынша Қашқарияның қақпасы ол
кезде Европа ғалымдары үшін ... еді. ... ... ... ... ... бір жыл ... барып, мұнда Уалихан төре деген қожа оны
өлім жазасына бұйырып басын ... еді. ... ... ... үшін де
Қашқарияға сапар қауіпті болып табылды. Осыған ... ... ... белгісіз болып отырған ертеде қалыптасқан мәдениеті бар ... елді ... ... өте зор еді. ... Уалиханов сияқты талапкер
ғалымды бұл елдің тағдыры өзіне қызықтыра тартып, құмарта ... ... ... ... ... ... ... қорықпай ілгері
тарта береді.
Жол бойында Шоқан Ыстықкөл мен ... ... ... құнды
материалдар жазып ккөрсетеді.
Уалиханов Қашқарда жарты жылдай (1858 жылдың ... ... ... март ... ортасына дейін) тұрады. Бұл уақыттың ішінде ол ... ... ... және ... елін де ... ... ... Ол кезде
Алтышаһар деп, ... ... ... ... ... ... атап айтқанда: Ақсу, Үш-Тұрфан, Қашқар, Янысар, Яркенд,
және Хотан. Қалаларын атаған. Бұл қалалар сол кезде қоқан хандығының ... ... да Орта Азия ... ашық ... ... және ... ... отырады.
Шоқан Уалиханов алғашқы келген күндерінен бастап ақ мұнда қоқандықтарды
ерекше құрметтейтінін байқайды. «Қоқандықтар ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылады және жергілікті
дәстүр бойынша сол ... ... ... ... үйлендіреді» [25, 68 б].
Шоқан Қашқарияны жан-жақты зерттеп, оның саяси және ... ... ... бұл елді ерте замандардан бері мекендеп келе
жатқан халықтардың тарихы мен этнографиясы ... бай ... ... ... мен ... ... купецтерімен таныс болуын көрші елдер
жөнінде көп маршрут, этнографиялық, статистикалық және ... ... ... ... [25, 337 б] деп ... ... ... Нан
Лу провинциясының шығыстағы алты қаласының жайы туралы” деген мақаласында
көрсетеді.
Шоқан Уалиханов достарының жәрдемімен өте ... ... ... ... ... ... және тау жыныстарының
коллекциялары мен гербарий жасап алады. Сонымен ... ол ... ... ... ерте ... ... мен халықтың қолөнерінің
ескерткіштерін көркем керамика, тағысын-тағыларын жинақ ... ... ... аса бай ... ... оның ... ... тұрмыс
қалпы мен адамдарының түс сипатын бейнелейтін, қарындашпен салған суреттері
үлкен орын алады.
Уалихановтың сапарының ең ... ... ... немесе Қытайдың
Ман-Лу провинциясының шығыстағы алты қаласының жайы ... ... ... ... Бұл ... ... халықтарының тарихы мен географиясы,
әлеуметтік құрылысы жөнінде толық мағлұмат беретін ... ... ... Жаңа ... ... және ... терең талдауы ... ... ... ... ... қосылған үлкен байлық болды
және күні бүгінге дейін өзінің маңызын жоғалтқан жоқ.
Шоқан Уалихановтың Қытай жеріндегі ... ... ... ... ... діни ... ... отырып ол “Шығыс
Түркістанда мұсылмандық фанатизмнің күшті болмауының себебі, әрине, ... ... ... ... мұсылман діні елдің жергілікті
дәстүрлеріне бағынып, бұл ерекшелікті мұсылман ... ... ... ... ... бір өзі де ... ... 339 б] деп көрсетеді. Осылайша Шығыс Түркістандағы діни ерекшелікті
ислам дінінің көріністері мен дәстүрлік белгілермен араласқанын ... ... ... ... ... халқының түр сипатына мән
беруде Шоқан Уалиханов былайша жеткізуге ... ... ... ... бас ... ... кісі), қалмақтар хотаня деп аталады да, енді
ортаазиялықтар қырғыздар мен ... ... ... халықтарының баршасын
да қашқарлықтар деп атайды. Бұл елдің негізгі тұрғындары ... ... бір ... ... ... оны ... тілі ... кейіптеріне, бет-әлпеттеріне қарағанда бұлардың ұлты бір, ... тегі ... ... мен ... ... болар-болмас қана
өзгешеліктері бар үш түрлі ... ... [25, 340 б]. ... ... ... тілдік ерекшеліктеріне, тұрмыстық, мәдени, бет
әлпеттеріндегі көрістерге тоқталуға тырысады.
Жалпы Шоқан Уалиханов Шығыс Түркістан ... ... ... ... даму ... ... және музыкалық аспаптары,
өнеркәсіптік яғни шаруашылық дамуына жетелей тоқталады. Сонымен қатар салт-
дәстүрлеріне ... ... ... ... ... бір ... әлсін-әлі орнынан ұшып тұрып, иіле ... ... ... ... ... ақ бір мән бар және ... да алғыс айту рәсімі де
бар, ал ... ... да ... айтпайды”[25, 354 б] деп көрсетеді,
мұнда Уалихановтың айтуынша Қашқарлықтар Орта ... ... ... киіміне тоқтала отырып, мұндағы ... ... ... ... шетінен қытайша киініп, … кішігірім
әкімдер мен қала тұрғындары түр түсі мен ... ... ... сырт
киіміне ұқсастау шапан киеді. Әйелдер ашық түсті жібек немесе шыттан тіккен
көйлекпен қытай көкірекшесі және біздің ... ... ... ... ... киеді. Бет жүздерін жасыру үшін ... қара ... ... де тек сән үшін ... ... олар беттерін жаппайды. Жазда
еркектер мен әйелдер алтын ақадан немесе ... ... ... ... ... киеді де қыста құлақшынды елтірі немесе түлкі бөрік киеді.
Жай халықтың аяқ ... орыс ... мен ... ... ... ... оюланған
қызыл шұға етік киеді де жазда тағы сол ... ... ... ... киеді” деп түбегейлі суреттеуге тырысады.
Шығыс Түркістанның аспаздық өнеріне де Шоқан ... ... ... ... ... тағамы бақша өсімдіктерінен
піспеген сорпа, лағман, ет салған самса, манты, маринаттаған әрқилы бақша
өсімдіктері, тағамның бұл ... ... ... ... Ет ... түркстандықтар ауқат етпейді” [25, 354-355 б].
Шоқан Уалихановтың Шығыс Түркістан ... ... ... ... ... Шығыс Түркістанның этнографиялық
белгілерін көрсете отырып Шоқан бұл жердегі ... ... ... және ... ақ Қытай мәдениеттерінің көрінісі байқалатыны
аталады. “Шығыс Түркістанда Қытай ... ... ... да ... ... ... ... мен қолөнерінің кейбір түрлерін
қытайлардан үйренген және олардың тіліне ... ... ... ... тіл ... ... ... сөздері архетектура бұйымдары мен
сәулетті жиһаз, сәнді киім жағынан кездеседі, қытай ... ... ... ... ... ... қытайлықтарды жек көреді, бірақ ол
қытай ... ... ... ... ... жоқ” [25, 355 б]
Осылайша Шоқан Уалихановтың Қашқарияға сапарынан мол ғылыми дүниемен
оралды. Бұл сапар Шоқанның табысты ... бірі ... ... Шоқан
қауіпті сапардан бас тартпай ержүректігін таныта білсе және өз зерттеуінде
Шығыс Түркістанның барлық жақтарын тыс ... ... ... ... Мұндағы мәдени белгілер мен ерекшеліктеріне аса көп көңіл
бөледі, әсіресе қытай мәдениетінің басым екенін айқындап оның ... ... ... атап ... ... ... зерттеулері
осы кезде империалистік Ресей үшін аса маңызды болды. ... ... ... ... ... осы кездегі жартылай отар Қытайға
байланысты саясаты үшін маңызды болып отырды. Сондықтан ... ... ... ... ... ... тек ғана ... маңызы
ғана болмай сонымен қатар саяси маңызы да болды.
Ш. Уалихановтың бейнелеу өнеріндегі шығармалары
3.1. Ш.Уалихановтың ... ... ... ... ... ... төрт ... ғылыми
және әдеби шығармаларынан оқырман оның ғалым, ағартушы, ... ... және ... екендігін таныды. Бесінші томының материалдары
бізді Уалиханов — суретші мен таныстырады. Оның бірінші рет толық ... ... және көп ... ... ... мұралары, қазақ халқының бейнелеу
өнерінің тарихын зерттеуші өнер ... үшін ғана ... ... қатар
көпшілік оқырмандар үшін де құнды.
Ш.Уалихановтың негізгі көркем ... ... ... ... ... ... және оның бір бөлігі
Томскінің Г.Н. Потанин ... ... ... ... ... ... суреттері, Г.Н.Потаниннің айтуынша, бізге ... көбі ... ал ... коллекционерлердің қолдарында немесе
архивтерде жоғалды. Ш.Уалиханов кәсіптік ... ... ... ... және ... ... оның көркейюіне көп еңбек жасаған қазақтың ең
бірінші реалист-суретшісі.
Осымен, Шоқанды біз ... ... ... болдық дей аламыз ба...
Меніңше жоқ сияқты. Осы ... ... оның ... ... сіңірген еңбектері
үшін алған атақтарының көлеңкелерінде көрінбей келген тағы бір қыры ... Ол ... ... ... ... ... оқып, үйренген-
сәулетші мамандығы. Ал сәулетші ... ең ... ... ... ... ... осы ... дейін, қойылатын талап-сурет салу
өнері. Ол өнер Шоқанда болды.
Г.Н.Потаниннің естеліктері ... ... ... ... бала ... Ол 10-12 ... қарындашпен портрет және топографиялық пейзаж
бейнесінде эскиздерді салған. Омск кадет корпусына түскенге дейін "Шоқан
орысша бір сөз де ... ... сол ... ... ... сурет салуды
жақсы көрді" [7, 262 б] деп тағы бір естелігінде Потанин айтады. Давинский
(қазақ тілінің ... ... ... ... ... бірі.
Сурет өнеріне талпынысын 1842 ж. әкесі ұйымдастырған Құшмұрын қазақ
мектебінде байқатты, ол кезде ол жеті ... еді. ... оқу ... ... ... ... XVIII және XIX ғ.ғ. қазақ даласындағы ең алдыңғы
қатардағы мектеп болды. ... ... ... ... Торғай және
Есіл далаларында геодезиялық ... ... ... ... ... ... Солардың ішінде Шоқанның әкесімен тығыз
байланыста болған бірнеше суретшілер болды. Сурет ... ... ... сол ... ... ... мектебіне суреттен сабақ беруіне
шақыруы да мүмкін. Корпустың суретшілері табылған археологиялық ... ... ... пен Омскіге жіберу үшін иллюстрациаланған
таблицалар мен альбомдарды құрастырды. Еті- тірілігі мен білімге ... ... ... осы ... ... ... ... аударды.
Оның балалық ой-түйсігіне тек қана табылған заттар ғана емес, сонымен қатар
тұрмыстық бұйымдардың, еңбек ... және ... ... ... да ... әсер ... ... сол уақытта оның сурет салу
өнеріне және өз халқының тарихына деген махаббаты пайда болған ... 1847 ж. ... ... ... ... түсті. Зерек балаға,
Құшмұрынға ұқсамайтын, Омск қаласы өзінің түр-келбеті мен үлкен әсер етті.
Шоқан ... ... қала ... ... салуға кірісті.
Омскідегі ең ... ... ... ол 1847ж. ... ... көп
терезелерімен, ортасында басты есігімен және шолғыншы мұнарасы бар екі
қабатты генерал-губернатордың үйі. Жас ... осы ... ... ... ... ... білді.
Сол кездерде кадет корпусы батыс Сібірдегі ең үлкен оқу орны болды. Оқу
жоспарына , әскери пәндерден ... ... ... Россияның географиясы,
жалпы тарих, Россияның тарихы, орыс және батыс европаның ... ... ... зоология, физика, математика, геодезия,
архитектура, құрылыс өнері және жалпы табиғат тарихы туралы түсінік ... ... ... ... сурет, каллиграфия, орыс, француз, неміс тілдері
және шығыс ... ... ... ... ... ... араб және
парсы ) пәндер оқылды. Қолданбалы ғылымынан сызба геометриясы, топография
сызбасы және архитектурадан кең ... ... ... ... пәні
Орынбордың Неплюев кадет корпусының азаматтық архитектура ... ... Оқу ... ... ... жәні және ... ежелгі, орта ғасырлық және сол кездегі өнердің тарихы мен
теориясы пәндерінен дәріс оқылды. ... ... ... қаланың
құрылыстарында практикада болып, салынытын ... ... ... ... ... деңгейлерін нивелирмен
анықтады.
Осындай кең көлемдегі курстар оқылған Омскінің ... ... ... өзі ... оқу ... деңгейі биік болды. Сапалы және кең
көлемді, оның ... ... ... алған білімі —зерек
Шоқан үшін сәулетші ... ... ... ... осы ... неге ғалымдар жазбады немесе ... сол ... ... ... деген сұрақтар тууы мүмкін. Тіпті
өзінің қолжазбаларында да ... ... ... ... ... 12 ... ... экспедициямен өткізді.
Қазақстан мен Орта Азия халықтарының тарихына, географиясына, этнографиясы,
фольклорына және қоғамдық-саяси құрылысына арналған көптеген құнды ... ... ... ... ... және сәулет саласында да көптеген
жұмыстар жасады. Экспедиция ... ол ... ... ... ... сол елдің топографиялық пейзажын,
қару—жарақтарын, ескерткіштерін, қалалардың жоспарларын және т.б. зерттеп,
суреттерін салып, эскиздерін жасады. ... оған ... мен ... ... ... ... ... әсер етті. Ыстықкөлдің
ежелгі қалаларының мәдениетінің ... ... ... ... сәулет
ескерткіштері және тас мүсіндері оны қызықтырады. Осы ескерткіштері
зерттеп, ... ... ... ... және ... ... ... да
мекендеген халықтардың өмір сүру кезеңдері толық анықтады. Орта ғасырларда
осы жерлерден, ... Іле ... ... ... дамыды. Керуен
жолдарында орналасқан Алмалық (қазіргі Түркістан елді мекені), Ханақай мен
Қайнақ (осы ... мен ... және ... ... ... тұрған жер)
алыстағы елдерге белгілі болды.
Шоқан, әсіресе, қазақ халқының арғы тектері: ғұндарға, ... т.б. ... ... ... ... зерттеуге құмар
болды. Олардың көпшілігі баяғыда жер бетінен құрып кетті, тек қана ... ... ... ... сақталды. Ол ... ... ... мен ... ... ... және осы
ескерткіштерде сақталған ескі заттардың және әскери құрал-жабдықтарды өте
ұқыптылықпен, дәл ... ... ... ... ... ... екі түрлі бейнесін салды. Біріншісі- ... ... ... ...... немесе шатырлы мұнара түрінде. Ол
осы тарихи сәулеттік ... ... және ... ... ... сол ... ... талапқа сай орындай білді. Осыған тән
контурларын ... ... ... ... ... ... және ... Бұтағай. [7, 264 б].
Осылардың ішіндегілердің ең көнесі- Жұбан-ана (X ғ). Ол (VIII- ... ... ... ... ... тұрғызылған, орталық-күмбезді,
күйдірілген кірпіштен салынған қыпшақ сәулетіне тән ғимарат. Осылардың
ішіндегі құрылыс техникасы ... ... ... ... ... осы мазардың сырт ... ғана ... ... ... тік бұрыш бейнесінен күмбез түріне айналуын штрихпен ... 1857 жылы ... ... ... ... ... өзенінің
қасындағы Қозы-Көрпеш және Баян-сұлу сәулеттік ескерткіштер комплексінде
болып, оның айналасындағы тас ... мен (бір ер және үш ... ... ... ... Бұл тас мүсіндер сақталмады. Олардың бейнесін
Уалихановтың ... ... ... [7, 267 б].
Осы келтірілген мысалдардың өзінен-ақ біз Уалихановтың сол кезеңнің
талабына сай келетін сәулет мамандығын меңгергенін ... ... ... ... ... ... ... және қимасында айқын
байқалады. Мазардың жоспары-қабырғалары тең тік бұрышты, төбесі күмбезбен
жабылған. Кіре ... ... ... көрсетілген. Мазардың алғашқы
кейпіне келтіру сәулеттік жобасы масштабпен орындалған. Модуль ... бір ... ... Бір дюйм үш ... тең. Осы сызылған жоба
мазардың толық мағлұматын береді және сол кездегі құрылыс ... ... ... біз ... қазақтың алғашқы профессианал-
сәулетшісі ... ... ... ... ол осы ... ... ... алмады. Оған толып жатқан себептер келтіруге болады. Олар:
• жүз жылға созылған Қазақстанның Россияға қосылу процесі аяқталды. Бұл
кезеңде қазақ ... ... ... ... ... патриархал-
феодалдар үстемдік жасаған Қазақстанда кейбір ғылым саласы дамымады;
• Россияның Қазақстан мен Орта ... ... ... ... ... және ол сол саясатқа қызмет жасауға мәжбүр болды;
• Жартылай және ... өмір ... ... ... ... бұл ... әлі ... еді;
• Оның ғұмыры аз болды.
Шоқан еңбектерін зерттеген академик Ә.Марғұлан оның сурет жазбаларын
мынадай жеті ... ... ... жас ... ... ... ... экспедициясы суреттері.
3. Құлжа суреттері.
4. Қашқар экспедициясы суреттері.
5. Қазақстан мен Қырғыстан ... және ... ... ... ... және ... тұрмысы мен салтына
қатысты суреттер.
7. ... ... ... ... ... жеті ... ... деген пікір
айтады. Ал Шоқанның студент кезіндегі досы Потанин Шоқан бір ауыз ... ... ... ... ... салуды ұнатқан дейді.
3.2. Ш.Уалихановтың бейнелеу өнеріндегі шығармаларының этнографиялық
маңыздылығы
Шоқанның уақыт тезінің толқысына шыдас ... ... ... мен ... ХІХ ... Қазақстан мен Орта Азия тарихи-
этнографиялық және географиялық ... ... ... ... ... ... ... П.М.Кошаров және
М.С.Знаменскийдің суреттеріне қарағанда, идеялық-көркемдік ... ... ... тұр. ... ... ... жергілікті халықтың
өміріне салғырт қарап, туындыларында айрықша көзге ... ... киім ... мен үй іші жиһаздарының сыртқы тұрқына ғана
баса назар аударса, картиналарға ... ... ... ... ... ... жыртысын жыртатын қажетті де келелі, өзекті де
өміршең тақырыптарға қалам тартқан. Шоқанның басым ... ... ... ... ... ... арналған болып табылады.
Сонымен қатар Шоқан бейнелеу жұмыстарында протреттік шығармалары да ... ... ... ... да ... ... ... Мәселен
ол «Жоңғария очерктерінде» ол қырғыздар мен қазақтарды – шығыстану ілімінің
көрнекті ... ... ... А.Гумбальдт, К.Риттерлердің
мүлде шатастыруымен кемелдігін нақты ... ... ...... орыстар – алатау қырғыздары немесе қарақырғыздар деп
атайтын қырғыздан үлкен орда, кіші орданы [Ұлы жүз, орта жүз, кіші ... ... бір ғана ... ... ... ... Бұл екі ... шығу тегі, тілі, ғұрпы жағынан біріне бірі
келмейді. Тіпті буруттардың түр ... ... ... ... ... бар, 1856 жылы мен ... ... манаптың портрет мен
1848 жылы Омбыда түсірілген суретті салыстыра отырып қараңыздар» [16, ... деп ... ... бейнесінің фотографиялық суреттің дәлдігімен
бәсекелесе алатындығына еш күмән келтірмейді. ... ... ... ... тек ғана жай ... ғана емес сонымен қатар
өзінің қарындашпен салынған суреттерімен де дәлелдеуге тырысады. Қырғыз бен
қазақтардың тіптен бөлек ... ... ... де ... ... ... ... қыз келіншектерінің бейнесі мен ... қыз ... ... көрсете отырып олардың киім үлгісі,
түр сипатының қазақ халқынан ерекше ... яғни ... ... Сонымен қатар Шоқанның “Алатау қырғызы” және “Жас қазақтың
бейнесі” атты ... ... ... ... екі ... айқындала түседі. Шоқан Уалиханов портреттік суреттерді сала
отырып Қазақстандағы аға сұлтандардың ... ... ... яғни ... ... ... ... шығармаларында халықтың салт-
дәстүрлеріне, қолөнер бұйымдарына, тұрмыстағы пайдаланып отырған ... мән ... ... ... ... Бұл ... көптеген ғалымдар
аяқсыз қалған сюжеттер деп атайды. Алайда мұндай ... ... ... ... ... ... этнографиялық маңызы зор.
Мәселен, “Садақ пен ... ... ... ... ... ... басқа бейнелер Қазақстан мен Орта Азия халықтарының тұрмысындағы
қолөнер бұйымдарын ... ... өз ... Қазақстан мен Орта Азияның сәулет
өнерінің ... ... де ... ... ... ... маңызы бар туындылар болып табылады. Себебі Шоқанның мұндай
шығармалары да материалдық мәдениеттің ... ... ... мәдениетінің бейнелерінің бірі ретінде Қазақстандағы және Орта
Азиядағы таңбалы тастар бейнесі ... ... ... ... мұны ... ... ... аса маңыздылықпен қарайды. “Уалиханов кезіндегі
ғылым көптеген тарихи археологиялық ... оның ... ... мән ... жауап таппаған еді. Сондықтан да тас мүсіндер
жайлы мағлұматтарды ... ... ... Шоқан: “…кемпір тастарды кімдердің
қойғандығы, нені білдіретіндігі әзірге беймәлім” деген тұжырымға ... ... [16, 212 б] деп ... ... ... ... ... жөнінде Шоқан Уалихановтың еңбектерінде тарихи маңыздылығын
яғни археологиялық ескерткіш ретінде ... ... ... ... ... беунелеу өнеріндегі этнографиялық маңыздылық
деңгейде деуге болады. Себебі мұнда Шоқан өзінің зерттеулеріндегі маңызды
тұстарды сурет ... да ... ... ... ... ... Қазақстан мен Орта азия
халықтарын тануда маңызды орынға ие. Шоқан Уалиханов қазақтар мен қырғыздар
арасындағы мәдени, ... ... ... ... ... ғылыми дүниеге аса ... ... ... ... Шоқан ірі үш экспедициясының нәтижесінде Қазақстан мен Орта Азия
жөнінде мол дүние ... ... ... ... дүнген, қырғыз,
қоқандықтар, қашқарлықтар, қарақалпақтықтар халықтарының дәстүрлік, ... ... ... ... ... диалектісі, атауы жөнінде мол мәліметтер
қалдыра алды және олар ... мен ... ... да айқындай
түсті. Бұл мәліметтер ғылыми ... үшін өте ... ... ... бұл тек саяси маңыздылыққа ие. Себебі Шоқанның дәуірінде Ресей
Қазақстан мен Орта Азияны қалай да бодан ... ... ... ... ... ... ... өзіне бағынышты ету үшін ол жөнінде орасан зор
мәлімет ... еді. ... ... ... ... ... бұғаудан
шығармау, яғни идеологиялық қыспаққа түсіру маңызды ... ... ... ... ... ... маңызды болды.
Осылайша Шоқанның этнографиялық зерттеулері екі нақты маңыздылыққа ие, ол:
саяси және ... ... ... ... халықпен жоғары бағалануда.
Шынында да Шоқанның ғылыми маңызды зерттеулері әлемнің ... бас ... ... ... саяси маңыздылық Қазақстан мен Орта Азия
халықтары үшін кері әсерін ғана тигізіп қойды. Осыған ... ... ... және ... ... ... ... көзге
түсе білді.
Шоқанды зеріттеуде әлі атқарылатын ... өзі ... ... ... бүгінге дейін аударылмаған ... ... бес ... ... ... ... ... шығару қоғамның басты міндеті
және шоқантану ісінде атқарылатын жұмыстар әліде көп. ... ... ... ... ... ... түрлі еңбектері
бар, егер оның бәрі зеріттеліп, халықтың мұрасына қосылар ... ... ... ... де ... ... анық ” /20, 5б/ ... ғылымдарының кандидаты Едіге Уалиханов. Расында да. Шоқан
Уалихановтың ... ... ... өте көп болды. Ол туралы
Николай Ивлев былай дейді: ... ... бай мұра ... ... ... ... де көп еді, ... өкінішпен
өкіндіріп жастай кеті ғой” /12, 202-206б/. ... қоса Н. ... ... Орыс географиялық қоғамынан басқа1860 жылдары Ерікті
экономикалық ... ... ашу ... және ... ғалымдар мен
әдебиетшілерге көмек қоғамына мүше ... ... ... ... Ш. Уалихановқа тиісті архив құжаттары егжей-тегжейлі
тексерілгенімен әлі де ... ... көп. Оның ... ... есептемегенде, толып жатқан хаттар мен өзі ... мен ... ... ... Міне ... ... әлі терең зеріттеуді талап етеді,
Алайда оның ғылымдағы мол ... ... ... ... болмағандығын және оның қызметінің көбі ... ... ... айта кету қажет.
Ш. Уалиханов жайлы түрлі ... бар. Онда ... ... дегенімен жүріп, ... ... ... ... деп ... ... Шоқан өмір сүрген орта одан соны талап
етті. Қайта патшаның тапсырысымен ... ... ... ... ... ... аз берілген уақытта зеріттеп
шықты. Бұл істе ... өз ... ... ... ... ... мен сілтемелер тізімі.
1. Асфандиярова М. «Манас» және Шоқан. //Алматы ақшамы 1997 ж. 5 ... ... С. ... ... ... ... 1971 ж.
3. Бейсенова Ә. Жиханкез. //Егемен Қазақстан. 2005 ж. 8-қыркүйек.
4. Бікебаева Н. ...... ... ... 2001. № ... ... Р. «Шоқан Уалиханов және қырғыз ауыз әдебиеті.» ... 1989 ж. №1. 43-50 ... ... Е. ... ... мұрагері.» //Мәдениет және тұрмыс 1989ж.
№9.
7. Валиханов Ч. Записка о судебной реворме. ... ... 2004 ... ... Г.Ш. ... теории и истории казахской культуры в
творчестве ... ... 2004 ... ... Д.И. Шоқан – тарихшы. Алматы- 1996 ж.
10. Елеусізова М. ... ... ... //Ақиқат 1995 ж.
№6. 62 ... ... А. ... зерттеу.» //Қазақстан 1988ж. №11 63-64б.
12. Ивлев Н. Шоқан туралы тың дерек. //Жұлдыз 1989 ж. №2
13. Қанафияұлы Н. Ұлы дала және ... ... ... ... Н. ... - ... публицист. Алматы- 1998 ж
15. Марғұлан. Шоқан және Манас. Алматы, Жазушы-1971 ж.
16. С.Мұқтарұлы Шоқан және ... ... ... 1985 ... ... Ә.К. ... ... мен рухани мәдениетінің тарихы”
атты халықаралық ғылыми-практикалық ... ... 2004 ... ... С. ... ... кездесу. Алматы, Қазақстан –1990.
19. Өтениязов С. ... және ... ... ... ... Г. Ұлы ... ... 170 жыл. //Жас қазақ. 2005
ж. 15 шілде.
21. ... ... ... ... ... 2002 ... Сүтеева Қ. Шоқан ... төл ... ... деректер.
//Қазақстан тарихы. 2002 ж. №4.
23. ... И.И. ... ... Молодая гвардия- 2004 ж
24. «Сахараның бетін кескендеген»…//Білім және еңбек 1985ж. №9
25. Ш.Уалиханов Таңдамалы. ... ... ... ... ... //редактор Березина Г.Н.,
Жүсіпбекова Б.К. Алматы, Қазақстан- 1985 ж.
27. Ш.Уалиханов Таңдамалы (шығармалар ... І том. ... 1961 ... Шоқан Уалиханов Ұлы ғалым. //Қазақ тарихы 1998ж. №4-5б.
29. Шыңғысбеков Т. Өшпес мұра. ... ... 1996ж. №10 ... ... Б. ... есімдер. Алматы- 1994 ж.
31. Чокан Валиханов и ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Мөңке би8 бет
Қ.Жұмаділовтың «Дарабоз» дилогиясында хандар образы7 бет
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев (1899-1964)7 бет
Жоғары оқу орнында болашақ география мұғалімдерін этнопедагогикалық даярлауды жетілдіру34 бет
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
Ш. Уәлиханов көрнекті тұлға және ғалым50 бет
Ш. Уәлихановтың Шығыс Түркістан халықтары туралы тарихи көзқарасы37 бет
Ш.Уалиханов өмірі мен еңбектері7 бет
Ш.Уалихановтың саяси-құқықтық көзқарасы64 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь