Құнанбай Өскенбайұлының өмірбаяны

1 өмір жолы
2 Абай жолы романындағы Құнанбай бейнесі
3 Құнанбай жайындағы өмірлік ақиқат материалдар
4 Аңыздар
Құнанбай “Ескі там” деген жерде мектеп ашты. Патша өкіметіне адал қызметі үшін оған 1846 ж. хорунжий атағы берілді. 1849 — 52 ж. Қарқаралы округінің аға сұлтандығына сайланды. Бірақ Шыңғыстың бөктеріндегі қыстау үшін Бөжейге жасаған қысымына байланысты тергеуге тартылып‚ Омбы қаласында мырзақамақта (қамауда) жатады. Қамаудан Дала генерал-губернаторының қазақ істері жөніндегі кеңесшісі, полковник Шыңғыс Уәлихановтың кепілдігімен босанып шығады. Аға сұлтан кезінде Қарқаралы қаласында мешіт салдырды. Арқат-Аягөз бекеті аралығында поштаны тонап, хорунжийді өлтірген Табылды, Үдербай, Әбділда, Түңлікбай есімді қазақ жігіттерін Барлық тауында тығылып жүрген жерінен Аягөз округінің аға сұлтаны Барақ Солтабаевтың көмегімен Құнанбай патша өкіметіне ұстап береді. Осының арқасында оның үстінен жүргізілген тергеу ісі тоқтатылып, хорунжий атағы қайтарылған. ұсталғандар Аягөз қаласыннда дарға асылып, атылғаннан кейін өзінің алданғанын түсінген Құнанбай биліктен бас тартып, қайтып мұндай іспен айналыспауға бекінеді. Омбы архивіндегі “Құнанбай Өскенбаевтың қылмыстық ісі” деген көлемі 1700 беттік тергеу ісінің соңына 1862 ж. Құнанбайдың қажылыққа кетуіне байланысты “істі жабу” туралы Mинскке жолданған хаты тіркелген. Кей деректерде Құнанбай қажыға 1874 ж. барды делінеді. Меккеде 2 жылдан астам уақыт тұрып‚ құдайға құлшылық етушілерге арнап тәккия (қонақүй әрі медресе қызметін атқарған үй) салдырады. Құнанбай — аса күрделі тұлға, билік тізгінін ұстаған кезіндегі қайраткерлігі қарама-қайшылықтарға толы. Ол би, болыс, аға сұлтан кезінде биліктің үш тұтқасын — қазақтың дәстүрлі заңын, патша өкіметінің “Сібір қазақтарына арналған низамын”, шариат жолын қатар ұстанды. Қазақ дәстүрінің негізіне сүйене отырып, оңтайлы шешімдерді жүзеге асырды. Қатал да әділ билік елді тезге салып, жөнге келтіреді деп білді. Барымтаға,
Пайдаланған әдебиет
Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9
Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС "Қазакстан" баспа үйі", 2001, - 592 бет. ISBN 5-7667-5647
        
        Құнанбай Өскенбайұлының өмірбаяны
Құнанбай Өскенбайұлы, Құнанбай қажы (1804, бұрынғы ... ... ... Ақшоқы қыстауы -- 1886, сонда) -- би, аға ... ... ... ... ... ... ... палуан, найзагер болды, қатал да әділдігімен ерекшеленіп‚ әкесі Өскенбайдың тәрбиесінде ел ... ... 1834 ж. ... ... ... болысының старшындығына сайланады. Осыдан 1856 жылға дейін билік тізгінін қолынан шығармаған. 1846 ж. генерал Вишневскийдің ұлы жүз қазақтарын Ресейдің боданы ету ... ... ... экспедициясына қатысты. Экспедиция құрамында болған поляктың саяси қайраткері А.Янушкевич сапарнамалық ... ... ... ... ... ... ... аты жайылған адам, қарапайым қазақтың баласы. Ғажайып ақыл-ес және ... ... ... ... ... ... туралы қам жейді, дала заңдары мен Құран қағидаларының жетік білгірі, қазақтарға қатысты ... ... бес ... ... қара ... қақ ... би және өнегелі мұсылман. Жұрт пайғамбардай сыйлайды. Одан ақыл сұрауға жас та, кәрі де, кедей де, бай да ... ... ... ... ... руының сеніміне ие болып, болыстыққа сайланған..., әділетсіздік пен дәулеттілердің зорлығына ... ... ... -- деп ... ... ... жасалған саяхат туралы жазбалар", А., 1979).
Құнанбай "Ескі там" деген жерде мектеп ашты. Патша өкіметіне адал қызметі үшін оған 1846 ж. ... ... ... 1849 -- 52 ж. ... ... аға сұлтандығына сайланды. Бірақ Шыңғыстың бөктеріндегі қыстау үшін Бөжейге жасаған қысымына байланысты тергеуге тартылып‚ Омбы қаласында мырзақамақта (қамауда) ... ... Дала ... ... ... ... кеңесшісі, полковник Шыңғыс Уәлихановтың кепілдігімен босанып шығады. Аға сұлтан кезінде Қарқаралы қаласында мешіт салдырды. ... ... ... поштаны тонап, хорунжийді өлтірген Табылды, Үдербай, Әбділда, Түңлікбай есімді қазақ ... ... ... тығылып жүрген жерінен Аягөз округінің аға сұлтаны Барақ ... ... ... ... ... ұстап береді. Осының арқасында оның үстінен жүргізілген тергеу ісі тоқтатылып, хорунжий атағы қайтарылған. ұсталғандар Аягөз қаласыннда дарға ... ... ... ... ... түсінген Құнанбай биліктен бас тартып, қайтып мұндай іспен ... ... Омбы ... ... ... қылмыстық ісі" деген көлемі 1700 беттік тергеу ісінің соңына 1862 ж. ... ... ... ... "істі жабу" туралы Mинскке жолданған хаты тіркелген. Кей деректерде Құнанбай ... 1874 ж. ... ... ... 2 ... ... уақыт тұрып‚ құдайға құлшылық етушілерге арнап тәккия (қонақүй әрі медресе қызметін атқарған үй) салдырады. Құнанбай -- аса ... ... ... ... ... кезіндегі қайраткерлігі қарама-қайшылықтарға толы. Ол би, болыс, аға сұлтан кезінде биліктің үш тұтқасын -- қазақтың дәстүрлі заңын, ... ... ... ... арналған низамын", шариат жолын қатар ұстанды. Қазақ дәстүрінің негізіне сүйене отырып, оңтайлы шешімдерді ... ... ... да әділ ... елді ... ... жөнге келтіреді деп білді. Барымтаға, ұрлыққа, дінбұзарлыққа, зинақорлыққа қатаң тыйым салды. Заманның ауқымын аңдап, ертеңін ... ... ... ... ... ... мұсылмандықты уағыздады. Медресе салдырып, Әуез, ұабитхан, Кішкене молда секілді шариат білгірлерін аулына көшіріп әкеліп, бала оқыттырды. Сырттай ... ... ... ... ... көрінгенімен, оған астыртын қолдау жасап, көмек берді. Құнанбайдың бәйбішесі Күнкеден -- Құдайберді, екінші әйелі өл-жаннан -- ... ... ... ... ... ... әйелі Айғыздан -- Халиолла, Смағұл, Кәмшат атты ... ... ... әйелі Нұрғанымнан туған баласы жасында қайтыс болған. Балаларының ішінде Абайдың ... ... үміт ... оны 13 ... қасына ертіп, билікке баулыған. Абай да әкесінің билік жолын үлгі тұтты. Ел арасында Құнанбай айтты деген нақыл сөздер кең таралған. ... ... мен ... ... ... ... бір ізге ... -- М.Әуезов, оның "Абай жолы" эпопеясында Құнанбай бейнесі кеңестік идеологиялық ықпалына сай бұрмаланғанымен‚ жан-жақты сипатталып, шебер ... 40 ... ... ... ... ... оның соңғы 40 жылдық өмірін өз көзімен көріпөскен Абай 1895 ж. баласы Әбдірахман дүниеден қайтқанда шығарған ... ... ... ... ... туралы бар шындықты айтып, әкесінің ел суйсінерлік ерен тұлғасынжасады. Абайдың ... де ... - ізгі ... ... ... атақ қалдырған, мұнды: шерлі жоқ- `'жітіктердің қамқоршысы болған, ақылды, адал, жомарт, әділ ... ... ... ... ... қызметінің бірі - оның оқу-ағарту ісіне ерекше мән ... Ол өзі ... ... ... қана қоймай, қаратанудың, сауаташудың, ескіше ғана емес, орысша оқудың заман ағымына ете ... ... ... өз ... ... ... тіл ... білім беретін училище ашпақ болып, 1845 ж. шекара басқармасына қазақша-орысша сейлей алатын жазабілетін орыс мұғалімін жіберуді сұрап, хат жолдайды. Шекара ... ... бұл ... ... ... екі ... ... білетін мұғалімнің жоқ екенін айтып, тобықты еліндегі тілмәшті қызметтен бос уақытында еңбекақы ... бала ... ... ... ... ... кейін Құнанбай деген жерде мектеп ашып, онда орысша сауатты Ғабитхан Ғабдыназарұлы деген ноғайды мүғалім етіп тағайындайды. Сөйтіп, өз ... мен ... ... оқыта бастайды. Құдайберді, Тәңірберді, Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан, ... ... ... осы ... ашқан. Құнанбай балаларын одан әрі оқытуға ерекше ... ... ... ... діни ... ... ... 1858 ж. Омбы кадет корпусына оқуға енгізеді. Оны бітірген соң Москвадағы әскери ... ... ... жасайды. Құнанбай 1849 ж. Қарқаралыда мешіт, 1874-75 ж. ... ... ... ... онда мұсылман елінен барған адамдар түсетін үй - Тәкие салғызған. 1900 ж. Қазан қ-ның баспасынан жарық көрген, ... ... ... ... ... жыр ... ... кітабында Құнанбайдың Меккеге сапарына қатысты жолдар бар. Бұл сапар ... ... 1883 ж. ... басылған деген кітапта Абайдың немере інісі Шәкәрім Құдайбердиевтің кітабында да айтылады Әкесінің бұл ... ... ... жолдарын да оқимыз. Құнанбайдың қарсылас айтыс-тартысқа тұскен адамдары да аз болмаған, талай рет ... ... ... арыздарда түсіріп, тергеуге алынған. Ол дүшпаңдарын қатал жазалап, реті келгенде жер айдатып та ... Күш ... елін ... ... Архив құжаттарыңда Бежей Ералыұлының 250 жылқысын тартып алғаны үшін ... іс ... аға ... болып тұрған көзінде елден заңсыз алым жинап, оны өзі пайдаланғаны, 5000-дай адамнан қол ... ... ... ... ... оның 250 ... айдап әкеткені, басқа кісілердің иелігіндегі шұрайлы жерлерді өз иелігіне алып, көп адамдарды аяусыз жазалап, бірнеше кісі өлімі болғаны, ... аға ... ... Омбы ... ... ... алынғаны, патша өкіметінің заңы бойынша 156-баппен жауапқа тар- тылғаны жайында мәліметтер сақталған. ... бұл ... ... ... ... ... кеңесінде қазақтар жөніндегі кеңесші қызметін атқарып жүрген Шыңғыс Уәлиханов араласып, оны түрмеден босатып, кепілдікке шығарып, ісін ... ... ... ... ... Онымен қоймай, Омбыдан Қарқаралы округіне өзі әкеп ... ... ... ... сол 1854 ж. ... ... ... -- Бөжей арасы
Жер дауы үлкен орын ... ... ... - ... жер ... Құнанбай -- Бөжей арасы 1846ж. дейін жақсы болған. Құнанбай оған үнемі қамқорлық жасап, өзімен тең ұстаған. Шешуі қиын ... да ... ... ... жіберіп отырған. Өзімен бірдей күміс мөр де ... ... ... ... ... ... да алып ... Солай бола тұрса да, Құнанбай озбырлығы асқынып, аралары ашылып, ақыры үлкен жауласушылыққа айналады. 1853 ж. Бөжей өлгеннен кейінде Қаратай ... ... ... бастаған топ арызды тоқтатпай, Құнанбайды айыптап және болысты екіге бөлуді сұрап дамыл таппайды. Бөжей балалары - Жабай, Нұрмолдалар да губернатор Г. А. ... ... ... ... ... ... ... 1846 ж. басталған бұл дау, 1866 ж. Күшік-Тобықты ... ... ... ... Құдайберді өліп, оның орнына 20-21 жасқа жаңа толған ИбраҺим (Абай) Құнанбаев болыстыққа сайланғаннансоң ғана шешіледі. ... ... ... ... кісі ... туралы айтылады. Бірақ тергеушілер Құнанбайдың мойнына қоятын айғақты дәлел таба алмайды. Құнанбайға тағылатын айыптың бірі - ... мен ... ... ... ол жайында архивтерде ешқандай дерек кездеспейді.
Құнанбай Қарағанды, Семей оязының дербес кемекшісі болды деген дерек бар. Ал, 70 тен асқанда Меккеге ... қажы ... ... енді бұдан әрі (жалған дүние сөзіне араласпай) шымылдықтың ішіңде тыныш жатып, құдайына құлшылық жасаумен өмірін өткізеді. Құнанбай жөнінде ел ... ... көп, оның ел ... ... жыр ... Балта, Қуанышбай сияқты ақындардың өлең-жырлары бар. М. О. Әуeзовтың сөзімен айтқанда, ... ... ... ақиқат материалдар Әуeзовтың эпопеясында көркемдік шешімін тапқан. Тобықты елінің Құнанбайынан - әдебиеттік кейіпкер Құнанбай бейнесі ... ... ... ... - Абайды да мұқият оқып-зерттеуімізге септігін тигізеді.[1]
Қазақ шежіресінде ... ... арғы ... ... ... Арғын - Қотан - Дайырқожа - Карақожа - Кенжесопы - Тобықты
- Рыспетек - ... - ... - Сары - ... - ... - ... - ... ... - Өскенбай - Құнанбай.
Ел аузындағы шежіре-ақындарға қарасақ, осы аталардың бәрі де шетінен осал кісі болмағанын көреміз. Ең әуелі "Арғынның арғы ... - ... ... ... ... сөз елге ... ... Арғын ата туған зерек,
Өзгеден сол кісінің жәні бөлек.
Арғынның тұп атасы ақын Қотан,
Өлеңге бізден ұста ... ... ... Жанақ ақынның өлеңі де бар. Демек, Арғын ұрпақтарының шетінен ақын, әнші, сөзге шешен ділмар боп ... ... түр. ... ... атасы Дайырқожа болса Әбілқайыр ханның оң тізесін басып отырған сенімді биі екен. Оның шешендік әділдігі жөнінде ел "Ақжол би" деп ... ... Сол ... биді Қара ... Қобыланды батыр өлтіреді. Сонда Қотан ақын баласын жоқтап:
Қара қыпшақ Қобыландыда нең бар еді, ... асып ... ... ... үзілді ме жұлыным!..
деген екен. Сол дуалы ауыз Қотан ақын айтқан бұл жоқтау да осы күнге дейін ел ... ... ... ... ... ... одан ... туады. Қанжығалы мен Тобықты осы Кенжесопыдан екен. Бұл екеуінен де кезінде ел ... ... ... ... ... ... одан Мұсабай би туған. Мұсабай би әйгілі - Әз Жәнібек ханның белгілі, беделді ... биі ... Сол ... ... одан Әлі, ... Сары ... батырлар шыққан. Олар атақты Есім ханның сенімді қолбасшы батырлары болып, талай жорық соғыстарға қатысқан. ... ... ... азат етер ... Әлі батыр Түркістан ханы Тұрсынның Қоңырбике деген қызын алып келіп, інісі Сарыға қосыпты. ... ... ... сопы мен ... туады. Кішікті ел келе-келе "Күшік деп атап ... Сол ... ... ... Әнет ... ел "Әнет баба" деп кеткен) туады. Өнет баба - көріпкел әулие абыз ... Ол алды ... ... айта ... ... кісі болыпты. Әнет баба 1626 жылдары туып, 1723 жылғы жоңғар басқыншылығы кезіндегі бір соғыста алты баласымен бірге жау қолынан мерт ... Екі ... бір ... аман қалып, одан ұл туады. Оның атын жақсы бабасының соңғы тұяғы деп "Бақай" қояды. Сол Бақайдан Әйтек ата ұрпағы ... ... ... ... ал ... ... Қалқаман туады. Байбөрі ел басқарған беделді кісі болған соң ... ... ... Осы ... ... ... сол Байбөріден таралған. Ал, Қалкаман өзі сері, әрі батыр жігіт екен. Ол өзінің Мамыр деген ... ... ... боп ... Әнет би оны өлім жазасына кеседі. Бидің бұйрығы бойынша Қалкаман садақ кезеніп тұрған ... ... ... өте ... ауыр ... аман ... ... еліне өкпелеп, Алатау асып кетеді. Ол Жетісуды жайлап отырған нағашысы Үйсіндер ауылына ... пана ... Осы ... ... жанындағы "Қалкаман аулы" сол Қалқаманнан қалған үрім-бұтақтар.
Аңыз
Ал, Әйтектің үлкен ... ... ... ... Жігітек тарайды. Жігітектің бәйбішесінен атақты Кеңгірбай би туған. Сол Кеңгірбайға билік ... ... ... ... ... орнаған. Оғанға дейін тобықты әр елдің талауында боп жүреді екен. Айдос момын ғана шаруа болыпты. Оның Айпара ... ... сол ... билеген ақылды да, беделі асқан, ақын ана болған екен. Айпара ана жөнінде ел арасында мынадай аңыз таралған. 1723 ... ... ... ... елі оңтүстікке қарай тайлы-таяғымен үдере көшеді. Жолда олар ашығып-арып ... ... ... Кеше ғана ... кеткен бай ауылдың ескі жұртына жетсе, бір ақсақ түйе шөгіп жатады. Ауыл адамдары ол түйені ... бата ... ... ... "іздеп келгендерге өзім жауабын беремін" дейді де, ... ... ... жілік қылып, ашығып келе жатқандарға бөліп бермек ... ... келе ... ... ... еді. ... ... түйенің етін терісіне орап, ошақ басына көмеді де, оның үстіне күрке тігіп алады. Күркенің оң ... ... ... ... ұқсатып жатқызып бүркеп тастайды. Іздеушілер келе бергенде, шалын жоқтап дауыстайды. Әлгілер қаралы үйді тінтуге батылы бармай, басқа ... ... ... етін таба алмай қайтып кетеді. Сөйтіп Айпараның ақыл-айласымен ашыққан ауыл адамдары түйенің етін ... жеп, ... аман ... деседі. Сол Айпара анадан Ырғызбай, Торғай, Көтібақ, Топай туады. Бұлардың ішінде Ырғызбай айбынды Абылай ханның айтулы биі болады. Ырғызбай ... ... ... ... ... ... Өскенбай бес әйел алып, өсіп-өнген ата болған. 1-ші әйелі Зереден - Құнанбай, ... 2-ші ... ... - Төлепберді, Шыбар, Елеусіз, Ақмағамбет, 3-ші әйелі Мақыптан Жақып, 4- ші әйелінен Майбасар, 5-ші әйелі ... ... ... ... тарайды. Өскенбайдың Тобықты еліне би сайлануына әсіресе Кеңгірбай би себеп болған деседі ел. Кеңгірбай би ... ... ... ... ... ... ... деген балаларына сенбей Тобықтыны билеуге ел қамын ойлайтын ақылды, әділ, әрі парасатты адамгершілігі мол деп ... ... Бұл ... ... ... ... ... би болып бекітіледі. Өскенбай Кеңгірбайдың ойынан шығады. Елді ... ... ... ... ... "ісің адал болса, Өскенбайға бар, арам болса, Ералыға бар" деген нақыл содан қалса керек. Өскенбай би 1850 жылы қайтыс болған соң ... оның ... ... ... би етіп ... ... әкесінің жанында жүріп ел билеу ісіне араласып жөн-жосық көріп қалған Құнанбай билік жұмысын тез игеріп ілгері алып ... Оның ел ... ... ... ... ... ... Кейбір мінез, билік, кесімдері әкесінен асып түседі. ... ... ... ... би ... ... бетінен қайтпайтын, алысқанын алып жықпай қоймайтын, жер дауы жесір дауы, күн дауы және ... ел ... ... ... ... бұлтармай, жалтақтамай билікті кесе-кесе батыл айтатын адуынды да қатал би болған.
Көрші ... ... ... үшін ... би ... айла әрекеттер қолданған. Өзінің тартып алған жайылым, қыстауларына найман, керей, уақ ... қара ... ... ... ... сөз сөйлер, сойыл соғарларын орналастырады.Қожа, молдаларды жинап, дін уағыздарын елге таратуды қолға алады. ... ... ... ... оларға көп әйел әпереді. Ол балаларының малын бағатын жалшы-жақыбайлар ұстайды. Олардың әрқайсысын өз алдына ауыл етіп, жеке-жеке ... ... ... ... кажетті жерді осылайша кеңейтіп игеріп отырған. Құнанбайдың осындай әрекеттеріне шамасы келмеген өзге елдер одан ығысып, іргесін аулақ салып, тіптен кейбірі ... ... ... барып сіңісіп кеткен. "Құнанбай тұсында тобықты ішінде мұнымен тең түсетін басты адамдар: Бөжей, Қаратай, Байсал, Сүйіндік, Байдалы, ... ... ... ... ... ... Құнанбай бірде дос, бірде араз боп өтеді. Қатты жұлқысқан кісілері де осы ... ... ... бұл ... ... ... айтыс-тартыстары ұлы жазушы Мұхтар Әуезовтың "Абай жолы" эпопеясында да жан-жақты суреттелген. Бұдан Құнанбайдың көрші ауылдарға зорлық ... ... ... өрістерін тартып алуы, қарсы келгендеріне дүре соқтыруы, Қодар сияқты жазықсыз жандарды өлім жазасына кесуі, осы ... ... пен ... ... та жеткілікті. Сондықтан да одан зәбір-қорлық көрген ... ... аты ... ... ... шұбарлығы жыландай,.." деп, мақалдап кеткен.
1822 жылы Ресей патшалығы "Сібір қазақтарын ... ... ... ... заң ... Осы заң ... қазақ даласында хандық жойылып, оның орнына аға сұлтандық билігі орнады. Аға сұлтандар тек қана ... ... ... ... ... еді. Бұл ... тобықты елінің ауқымы кеңейіп, оған Қарқаралы округі де қарайтын. Осы округке дуан басы аға ... ... ... ... Сайлау кезінде айтыс-тартыс аз болмаған. Құнанбайдың аға сұлтан боп сайлануына ең алдымен өзінің ықпал-абырой, беделі себеп болады да, ... оның ... ... ... де осал ... ... да оның аға ... дәрежеге қолы жеткен. Халық "қарадан сайланған хан" деп Құнанбайдың атақ, даңқын бұрынғыдан да ... ... ... ... ... аға ... ... еліне келген соң, оған қошемет көрсетіп құтты болсын айтушылар көбейді. Құнанбай қатар-қатар ақ боз тіктіріп, ... ... күн ... ... той ... Бұл ... аяғы басылған соң жігітек елінің ру басы, атақты Кеңгірбай бидің ұрпағы ... ... ... ... болмаймын деп, ол орынға Өскенбайдың тоқалынан туған, Құнанбайдың інісі өзінің досы Майбасарды атайды. Осы арада біраз ... ... ... ... ... ... қабылданып Майбасар болыс болып сайланып кетеді. Майбасар, ұрдажық, дөрекі, зорлықшыл, әпербақан ... ... ... ауылдарға жайсыз боп шығады. Одан зәбір көрген ел Құнанбайға барса, ол "оны ... етіп ... ... ... барыңдар" деп сылтау айтады. Ал, Бөйжейге барса, "Құнанбайдың інісі ғой, ол мені ... ... ... деп ... әрі-сәрі әуре қыла беріпті. Бұл істің ақыры Құнанбайға барып тіреледі. ... ... ... және оған қоса ... ... ... ... көріп жүрген Көтібек, Байсал, Қаратай, Пұшарбай, Түсіп сияқты куәгер ел басшыларының арыз-шағымымен істі ... Омбы ... ... Бір ... ... ... ... әбігерге түседі. Дәл сол жылы тағы мынадай оқиға болады: Семей мен Верный арасында жүріп тұрған ... ... ... ... өлтіріп, ақша, заттарын тонап кетеді. Оны істеп жүрген әлгінде аттары аталған Құнанбайдың үстінен арыз жазып ... ... ... ... ... шығады. Мұны Құнанбай жақсы біледі екен. "Құланның қасуына, мылтықтың басуы" демекші ол ... бұл ... ... губернаторға барады.
- Тақсыр, мен ол адамдарды білемін. Мені осы істен құтқарсаныз, почтавойыңызды өтірген қылмыскерлерді көрсетіп беремін, - дейді. - ... уәде ... ... ... ... айтысып жүрген адамдарын ұстатып түрмеге жаптыртады. Губернатор Құнанбайды тергеуден босатып, оязға дербес көмекші етіп алады. Міне, бұл жерде де Құнанбай ... ... мен ... ... ... сұлтан болып тұрған жылдары Құнанбай Қарұаралы қаласына мешіт-медресе тұрғызады. Өзінің қол астындағы ауылдардың үлкен-кішісін сол ... ... Жас ... оқытып мұсылмандыққа, имандылыққа баул иды. Жасы 70-тен аса ... ел ... ... ... ... өзі ... ... барады. Қазақ елінен, өзге мұсылман жұртынан түсіп, қонып тұрсын деп өз қаражатына Меккеден ... ... ... үй ... ... сол ... бермен көптеген келім-кетім мұсылмандардың сауабын алады.
[өңдеу]
Аңыз
Құнанбаймен бірге Омбыға айдалып барған Тоқсан бидің туысы ... ... кісі екі ... ... ... ... ... арып-ашып келіпті. Құнанбай Абайды шақырып алып, "мына Торқанды тәрбиелеп, бақ" депті. Абай: "Тәте, бұл адам ... еді?" - ... ... қате ... хан бола ма,
Таусылмас, табан таймас жан бола ма.
Бәйгеден қосқан сайын келсе дағы,
Тұлпарда арықтаса сән бола ма?
- деп, "бұл кісі қиын ... ... ... ... еді", - депті.
[өңдеу]
Аңыз
Аға сұлтан Құнанбай Абақ - Керейге келіпті дейтін әңгіме бар. Сонау Семейден шығыстағы Абақ еліне арыстың аға ... ... келе ... деген хабар қалың қазақ пен моңғолдар арасында жаппай таралып кетсе керек. Сонымен қабат, Құнанбайдың ... бару ... ... ... ... ... жұрт түгел тұс-тұсынан аттаныпты. Ел ағалары бас-аяғы жиналып Қаба өзенінің бойында оны үй ... ... ... Абақтың ел ағалары Шабу би, Шегетай батыр, Шал, Жантөре би, Байқан, Көкен бас қосып, кеңес құрыпты:
- Елімізге дақ келтірмей ... ... ... есеге есе көрсетеміз, тендікте тұрып, тартысқа тартыс береміз, ... ... ... сөз сынасамыз,
- деп сілкініпті. Сауынға тігілгендей қатарласқан оюлы ақ отауларға қонактар толған соң, ... орда - ... үйге ... лық ... ... Ру ... ... орнына жайғасын болғаннан кейін қонақ иесі Шабу би сөз бастайды. Билікті рудың төрелері немесе ел ағасы билер айтуға тиісті. ... ... ... ... төрден орын ала алмаған, есік жақтағы бір шешен сөз ... Қара ... ... ... ... ... жамылып, құлын терісінен жасатқан белбеуіне сапы асынған жас жігіт Құнанбайға қарсы жүгініп:
- Біз ... ... ... Ортамыз ойылып, ордамыз бұзылып, қоныс ауып, мекен қуып көшіп жүрген елміз. Тұрған жеріміз қалың дәрсет пен ұранқайдың ортасы. ... ... ... ... үлгісі жок, "алса бітім, берсе бітім" дегенді ғана біледі. Ортасы ойылып, ордасы бұзылмаган, жаны бір, заңы бір ... ... өзі ... ма? - ... аға сұлтан Құнанбай шынтақтап жатқан жастығынан басын ... ... ... ... Болар, болар, өзі болар. Болғалы тұр екен ғой, аузының жұрт ... ... бар, ... жау ... сұр ... бар жігіт екен. Жиын өзі де басталды емес пе, - ... жас ... да ... ... Абақ елі ... таныла берген. Кейінгі кезде Абақ елі төре билік айтар төбе би сайлағанда: "Аға сұлтан Құнанбай келгендегі үлкен ... ... пен ... ... мен ... ... мен ... шешендері мен шенділері бас қосқанда топ жарып сөз бастаған ата сұлтан Құнанбайды "Аузы дуалы, сөзі куәлі, қара қылды қақ жара ... ... ... би, айтулы шешен" екен деп, ел зор құрмет көрсетті. Сол отырыста Бейсенбі оны ұстаз тұтып батасын алыпты.[2]
Аңыз
Құнанбай биді кейбіреулер ... ... ... ... олай ... оның ... мейірімді кездері де аз болмаған. Оған мына бір болған оқиға дәлел: Тобықты елінде оның ішінде ... ... ... ... ... ... деген болыпты. Бәзіл үнемі бойынан қаруын тастамайтын, көбінесе ат үстінде жортуылда ... ... ... қимылына көз ілеспейтін өте әбжіл адам болған екен. Қыс түсіп ... ... қар ... күні ... ... ... жүрген Құнанбайдың үлкен қара ала аты жоғалыпты. Денесі ауыр Құнанбай қыста мінуге шыдайтын ат сол ғана екен, ... ... зор ат ... ... ... ... ... еріксіз Құнекеңе хабарлапты, Құнанбай жылқышыларға:
- Сырттан келгенсіз бар ма? Қасқыр жесе, сүйек-саяғы жатады. Ұры болса із-түзі болады, анықтап байқаңдар, - ... ... ... ... ... ... Еңдеше, іздеп әуре болмаңдар, мұны Бәзіл сойып алған екен, - депті де ... ... ... жанында жүрген билер мен болыстар Бәзілді сізге ... қара ала ... ... сұрайық, егер ұрласа - оны жазалайық, - дей беріпті. Бірнеше рет олар соны айта ... соң ... ... шақыртайық десендер шақыртыңдар деген екен. Айтқандай бір ... ... ... ... ... ... отырған Құнанбайга қарсы жүгіне тізесін бүгіп отыра беріп:
- Құнанбай, мені неменеге шақырттың? - депті ... ... тік ... ... жәй ғана дауыспен байыппен сөйлеп:
- Бәзеке, ат үстінде көп жүресіз, біздің әлгі жоғалған қара ат көзіңізге ... ме? - деп қана ... ... ... сөйлеп:
- Ол Қара ала ат көзіме түскенді қойып, менің ішіме түсті. Оны мен соғымға сойып алдым. Сен бір ... ... - 50-60 қара ... ... ... да есебі жоқ. Сонда маған бір жылқың көп пе? - ... ... ... Құнекең лөм-мим деп ештеңе де айтпапты. Басқалар ойлап қалса керек, Құнанбай Бәзілді енді құртатын болды деп. Үнсіздікті Бәзіл өзі бұзып, ... Сол ма мені ... - ... Иө, сол еді, - депті де қойыпты.
Бәзіл үйден шыға бергенде анадайда отырған біреуге:
- Ана Бәзілді аттандыр, бірақ оң жақ ... не бар ... ... ... келген жігіт айтыпты:
- Оң жақ жеңінің ішінде жалаң қанжары бар екен, - ... ... ... ... ... ... ... көрмей білген Құнекеңдер әулиедей білгір емес пе? - дескен былайғы ... ... ... ... ... елі ... жер дауы шығып, оның аяғы үш- төрт жылға созылыпты. Айтылған бітімге екі жағы келісе алмай наразы болып, жоғары жаққа ... ... ... ... ... бұл дау ... ... түсіпті. Сиезде тобықтылар атынан Құнанбай би, Қаржас жағынан Шорманның Мұсасы сөз сайысына түсіпті. Екі би ... ... бір ... келе алмапты. Басын келіп изесе, Оған да қыл ... ... ... ... Бақ ... ажарыңа қарамайды, Біреуді біреу сырттан табалайды, Басыңа қарапайым бір іс түссе, Қылды деп ... ... ... басы ... ... ... Дәм тартса әр тарапқа домалайды. Мұса кезекті бір ... ... ... ... ... ... ... биік, салмағымыз басым, байтақ жатқан елім бай, көкорай шалғын жерім бар, шалқып жаткан көлім бар..." - деп, ... ... ... мақтана беріпті. Сонда Құнанбай оған былай депті:
Пұт болдым деп мақтанба,
Пұттан ауыр батпан бар.
Биікпін деп мақтанба,
Асқар-асқар таулар бар.
Ар жағында аспан ... ... ... ... енді ... жалған дүниеге,
Ғалып болып азбаңдар,
Қарсы келген дұшпаның,
Басын келіп изесе,
Оған да қыл бостандық,
Аяққа салып баспаңдар.
Бақ тайса ажарыңа ... ... ... табалайды,
Басыңа қарапайым бір іс түссе,
Қылды деп білместікпен шамалайды.
"Адам басы ... ... ... тартса әр тарапқа домалайды.
"Бөрекелді, Құнекең тауып айтты", - депті ел.
[өңдеу]
Аңыз
Құнанбай би Меккеге барып, қажылыққа қол беріп келген жылдың қысында ... бір топ адам ... ... ... отырады. Біреулер "шаруа қайтсе оңалады, малжан қайтсе аман ... ... ... ... ... онға айналған шақта,
Мінген атың жүреген болады.
Асыраған итің үреген болады,
Қатының қадірлі болады,
Қызың ажарлы болады,
Малың базарлы болады,
Шөбің ... ... ... ... білімді болады,
Құлың сенімді болады,
деп, бір тоқталады да, оның аяғын былайша жалғастырады:
Шаруаң солға айналған шақта:
Мінген атың шабан болады,
Асыраған итің ... ... ... болады,
Қызың ажарсыз болады,
Малың базарсыз болады,
Шөбің шығымсыз болады,
Малыңа жұғымсыз болады.
Ұлың білімсіз болады,
Құлың сенімсіз болады...
Аумин! [3]
Пайдаланған әдебиет
Абай. Энциклопедия. - ... Бас ... ... ISBN ... ... ... Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5
Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС ... ... үйі", 2001, - 592 бет. ISBN ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаев туралы7 бет
Абай Құнанбаев өмірбаяны және шығармалары18 бет
М.О.Әуезовтың өмірбаяны8 бет
Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау12 бет
.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері14 бет
ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері жайлы15 бет
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің тарихы6 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
Ілияс Есенберлин өмірбаяны24 бет
Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь