Тәуекел хан

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 4

1. Тәуекел хан. 5
1.1. ХVI . ХVII ғасырлардағы Орта Азия Шайбанилермен және
Аштарханилермен қарым.қатынастары. Тәуекел хан. 6
1.2. Ресеймен жақындасудың жолдарын қарастыру. 14

2. Тәуекелдің Орта Азияға жорығы. 17
2.1. Тәуекел ханның Ресей мемлекетімен сыртқы саясаты. 20
2.2. Қазақ ханымен келіссөздер жүргізу. 22

3. ҚОРЫТЫНДЫ 24

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 26
Тақырыптың өзектілігі: Тәуекел ханның ішкі және сыртқы саясаты нәтижесінде Ташкент, Ферғана және бүкіл Түркістан, Сырдария аймақтарының қосып алынуы қазақ хандығының экономикасын, қоғамдық және саяси құрылысына аса күшті ықпал жасады. Мемлекеттік шекараның тұрақтауына жәрдемдесті. Қазақ Орта Азиялық саяси және экономикалық өзара қатынастардың жүйесіне де, тайпалар мен халықтардың Сырдария өзені аңғарында белгілі бір мекендеуіне де жағдай туғызды. Осы саясаттың арқасында, Қазақ хандығы мен Ресей мемлекеті арасындағы ынтымақтастық қалыптасты. Және де ішкі жағдай тұрақтанып, алауыздық жойылды.
Осы факторлар курстық жұмыстың өзектілігін айқындайды.
Тақырыптың зерттелу дәрежесі: М. Мағауиннің «Қазақ тарихының әліппесі», З.Е. Елешова «ХV – ХVI ғасырлардағы қазақ тарихы», Абусеитова «Казахское ханство во второй половине 16 века» еңбектерінде зерттелген.
Курстық жұмыстың мақсаты: Тәуекел ханның 16 жыл ел басқарғандағы қазақ ордасын нығайтуға қосқан тарихи еңбегін зерделеу, Тәуекел ханның тұсында елдің оңтүстігіндегі қазақ жерлерін қайтарудың басқа жолы болмағанда күш қолдануға амалсыз барғандығын, Тәуекелдің дипломатиясын зерттеу.
Қурстық жұмыстың міндеттері :1. Тәуекел ханға сипаттама беру;
2. Тәуекел ханның жеңісінің нәтижелерін көрсету;
3. Ішкі және сыртқы саясаттағы қатынастарын жүйелеп жазу.
Курстық жұмыстың құрылымы: Курстық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және жұмыс барысында пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейінгі. 2 том. А; 1998.
2. Абусеитова. Кахзахское ханство. Во второй половине ХVI века
А-А, 1985г.
3. В.А. Мошеев. Джунгарское ханство. ХVII-ХVIIIв. А-А, 1991г.
4. Дашеров.К. История Казахского государство. ХV-ХХв. А, Дом
печати «Эдельвейс», Алматы, 2001г. 528с. 117-120б.
5. Шахимарден. Биографии исторических личностей Казахстана ХIVв.
Хроника6 факты, легенды, учебная пособие. А:-«Литера», 2001г-
161с. 31-34б.
7. Егемен қазақстан. 1998ж, 25 қараша. // Қазақстан тарихы 2005, №2
6-10б.
8. Қазақстан әдістемелік журнал. 2005 №2, Алматы 1-80.
10. // Азия Транзиты 2001. №6, 5-8б.
11. С. Кенжеахметұлы // Транзит №6, 2001 маусым, 6-7б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
4
1. Тәуекел хан.
5
1.1. ХVI – ХVII ғасырлардағы Орта Азия ... ... ... Тәуекел хан.
6
1.2. Ресеймен жақындасудың жолдарын қарастыру.
14
2. Тәуекелдің Орта Азияға жорығы.
17
2.1. Тәуекел ханның Ресей мемлекетімен сыртқы саясаты.
20
2.2. Қазақ ханымен ... ... ... ... ... ... ханның ішкі және сыртқы саясаты нәтижесінде
Ташкент, Ферғана және ... ... ... ... ... ... ... экономикасын, қоғамдық және саяси құрылысына аса күшті
ықпал жасады. Мемлекеттік шекараның ... ... ... Орта
Азиялық саяси және экономикалық өзара қатынастардың ... де, ... ... ... ... ... ... бір мекендеуіне де жағдай
туғызды. Осы саясаттың арқасында, Қазақ ... мен ... ... ... ... Және де ішкі ... ... жойылды.
Осы факторлар курстық жұмыстың өзектілігін айқындайды.
Тақырыптың зерттелу ... М. ... ... ... З.Е. ... «ХV – ХVI ғасырлардағы қазақ тарихы», ... ... во ... ... 16 ... ... ... жұмыстың мақсаты: Тәуекел ханның 16 жыл ел басқарғандағы
қазақ ордасын нығайтуға қосқан тарихи ... ... ... ... ... оңтүстігіндегі қазақ жерлерін қайтарудың басқа жолы
болмағанда күш ... ... ... Тәуекелдің дипломатиясын
зерттеу.
Қурстық жұмыстың міндеттері :1. Тәуекел ханға сипаттама беру;
2. Тәуекел ... ... ... ... Ішкі және ... ... ... жүйелеп жазу.
Курстық жұмыстың құрылымы: Курстық жұмыс кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан және жұмыс барысында пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... хандығы саяси жағынан ... ... ... болды. Ол Орта Азияның сауда орталықтарына жол
ашу ісіндегі Хақназар ханның саясатын жалғастырады. Тәуекел мықты ... ... ... ел ... ... ... ... болған. Ол ата-
бабаларының ел басқару өнерін ғана ... ... ... ... сыртқы
саясаттарын, ел басқару өнерін зерттеп, бақылап отырған. Әсіресе өзінің
болашақ ... ... ... ... өнері мен ел басқару ... ... ... ... ішкі ... жағдайын, күш- қуатымен қатар
осал тұстарын да зерделейді.
Ал Бұхар хандығы сол кездегі ... ... ... ... ... ... ... бөлініс жүйесімен айтсақ, Иранның
солтүстік шығыс бөлігін, Ауғанстанды түгелге жуық, Пакистанның біраз ... ... ... ... ... ... оның ... халқына тиесілі Түркістан, Сауран, Отырар, Сайрам, Ташкент сияқты
қалалар орналасқан аймақты да ... ... ... ... ... екі ... ... Әмір Темір империясына пара пар мемлекет
деуге ... еді. Сол ... ... ... ... ... құдіретті әмірші, жеңімпаз қолбасшы деп мадақтай келе, оның
сарайындағы сән салтанатты тамсанып жаза ... егер ... ... ... бір ... 500 мың әскер шығара алатынын көрсетеді.
1. Тәуекел хан.
Тәуекел хан - ... ... ... ... ұлы, даңқты
батыр, қолбасшы. «Бүкіл Дешті ... ... ... Тәуекел сұлтанның
батырлығы, ер жүректігі және табандылығы ... оған ... ... деп ... ... Хафиз Таныш.
«Ата көріп оқ ... ... хан ... ... - ... ... ... хан әрі терең саясаткер еді. Ол 4-5 ... ... ... ... ... қазақ еліне оның
жауынгерлік ерлік дәстүрлерін басқа ... ... ... ... жауы әйгілі Абдолла билік ... ... ... ... ... ... ... іргесін оңтүстікке қарай кеңейтті.
Самарқанды ... өз ... ... ... хан ... ұлы жорық, үлкен жеңіс сол заманның айта қаларлық оқиғасы
болды. Орта ... ... ... тізе ... өлді. Хақназарды
опасыздықпен өлтірген Баба султанның басын ... өз ... хан ... (1594ж) ... дипломатиялық қатынас
орнату мақсатымен елшілер жіберді. Сөйтіп, ... ... ... ... көптеген мемлекеттер ... ... оған ... Сол ... ... ... талантты қолбасшы ... ... ... еліне жеңіспен оралып отырды. 1598 жылы ... ... ... ... ... осы майданда Тәуекел хан
ауыр жараланып, ... ... ... ... ... ХVI – ХVII ... Орта Азия ... және
Аштарханилермен қарым-қатынастары. Тәуекел хан.
ХVI ғасырдың 90-жылдарынан ХVII ... ... ... Қазақ
хандығының тарихы Шығайдың ... өтіп ... ... ... ... Қазақ сұлтандары ... 1588 ... ... ... жылдардағы Тәуекел Түркістанды, Ташкентті,
Ферғананы, Самарқандты ... ... ... соғыс оқиғалары сияқты
оқиғалармен ... Бұл ... ... хандығы құрамына
қосылуының тарихи маңызы зор ... бір ... ... ... ... Бұл ... тек қазақ хандығына ғана емес, шайбанилік
мемлекеттерге де елеулі ... ... ... Орта ... ... ... тікелей байланысы болды.
1580 жылдан кейін деректемелерде ... хан ... ... ал оның ... ... ... ... ханы деп аталған. Шығай
ханның тегі ... ... ... бар. Мәселен, қазақ хандары туралы
шежірелерде ол Жәдіктің баласы деп ... Ол ... де ... ... ... деп ... ... хан, (оның )
баласы Құйрықшық хан, (оның) баласы Барақ хан, (оның) баласы Жәнібек ... ... ... хан, ... ... ... хан, (оның) баласы Ондан
сұлтан, (оның) баласы ... ... ... ... ... Абайхан
бикем болған. Мұхаммед Хайдардың айтуына қарағанда, Жәдік 1503 жылдан
кейін көп ... ... 1582 ... ... ... ... ... жағынан ең кейінгі мағлұмат Хафиз Тыныштың «Шараф-наме-йи шахиінде»
кездеседі.
Шығай хан ұзақ, 80 жылдай ғұмыр кешкен, ... оның ... ... ғана мәліметтер сақталған.
1959 жылы ноғай мырзаларына жіберілген Семен ... IV Иван ... ... ... ... мен Жалым ханзаданың және олармен бірге
20 ханзаданың «қазақ ордасы» Ноғайға ... ... ... деп хабарлаған.
Г.Ф.Миллер Сібір ханы Көшімінің бауыры Ахметкерейдің «Бұхария князі»
Шығайдың қызын ... ... ... ... ... ... ... Шығай
онымен жау болған және бір жолы адамдар ... олар ... ... ... да, оны ... жағасында өлтірген. В.В.Вельяминов-Зернов
әлгі «бұхария князі» қазақ әміршісі, Жәдіктің ұлы Шығайдан басқа ешкім ... деп ... ... ... «Шараф-наме-йи шахиде» «Шығай көтеген
жылдар бойы қыр мен шөл ... ... ... деп те айтылады.
Сірә,Шығай ханның хан атағын алғанға дейін қазақтардың белгілі бір бөлігін
басқаруы да ... ... ол ... ... ... сырт ... ... Хақназар ханның Баба сұлтанмен соғыстарын суреттегенде және басқа
да соғыс қимылдарын суреттегенде оның ... ... хан ... ... ... ... ... ханға адалдығын
дәлелдеу үшін Баба сұлтанға өз бетімен қарсы шыққан, ал ол, тегінде ... ... ... ... ... ... деп ... болуы мүмкін.
Шығай мен Абдаллах арасында әлдебір ... ... ... ... ... ... Шығай хан «көптен бері өзінің аса мәртебелі патша
ағзамның (Абдаллах ханның) ... ... ... келген».
Қазақ ханы Шығайдың Шайбани ұрпағы, Орта ... ... ... хан жағына шығуы ХVI ғасырдың екінші жартысындағы ... ... ... оқиғаларының бірі болды, ал қазақ хандарының билік
және Дешті Қыпшақ үшін күресте Шайбани ұрпақтарының ежелгі және ... ... ... ... 1581 ... ... ... хан баласы Тәуекел
сұлтанмен және ... ... ... ... ... ... ... мемлекет тіректері мен (Абдаллах хан) шонжарларының араласуы арқылы
ол әділетті ханмен жүздесу құрметіне ие болды. Ұлы ... ... ... және ... оған ... ... құрмет пен
сыйластық көрсетті. Аса құрметпен алуан ... ... ... ... оған ... хан) ... жерін иықта ретінде берді. Ол ақыл
айтып және сенімді ... ... уәде ... және ... лайық той
жасады». Шығай ханның Мауараннахрға кету себептері жақын араға ... ... ... ... Бір ... Мұны Абдаллах құдіретінің артуы және
өзінің дәрменсіздігін сезінуі Шығай ханды Абдаллах ханнан пана ... етті деп ... Ал ... ... ... ... өзені
жағасында (Баба сұлтанмен күресте) қатты жеңіліс табуы оларды ... ... ... ... ... ... бүлікшіл Баба сұлтанмен
Шағатай ұрпақтарынан шыққан моғол хандары екі ... ... ... деп
санайды. Тегінде, Шығай хан амалсыздан кеткен болса керек: оны басқа ... ... ... ... ... ... Абдаллах ханға кетуіне
бірнеше себептер болған және қазақ ханының бұл ... ... ... ... ... ... ғана ... бере алады. Бұл себептер
мейілінше ... ... ... Біз ХV ... аяғы –ХVI ... ... мен ... хандарының Дешті Қыпшақ даласында әскери үстемдік үшін
және сайып келгенде, Дешті Қыпшақтың көшпелілеріне ... ... ... ... беріспейтін күрес жүргізгенін естен шығармауға тиіспіз.
Сондықтан Шығайдың ... ... ... жағынан бағынбақшы болған шешімі,
сырттай қарағанда ақылға сыймастай болып көрінеді. Бұдан ... біз ... ... ... үшін ... қолайсыз жағдай қалыптасқаны туралы
жазғанбыз: орыстардың Сібірге және Еділ бойымен Астраханға дейін өңмендеуі,
көшпелі ноғайлар (маңғыттар) қоныстарының ... ... ... ... даласына таралуы, башқұрттардың оңтүстікке ойысуы, ойраттардың
шығыстан батысқа қарай қарсы ... ... ... ... ... ... ... жасауы, Шайбани ұрпақтарының Түркістанды
билеп-төстеуі және қырғыздардың тәуелсіздікке ұмтылуы-осының бәрі жинақтала
келіп, ... ... ... Орын ... жағдай өзара қырқыс
тұғызды, оларға сыртқы ... ... ... Қазақ әміршілері орын
алған жағдайдан шығыр жол іздеуге мәжбүр болды да, олар Орта Азия ... ... ... ... ... ... емес, Шығайдың қол
астында болған бөлігінің, «қазақ әскерлеріндегі ... және ... ... » ғана өткенін де атап өткен жөн. ... ... ... ... (хандардың) немесе сұлтандардың қол астында қалған.
Біздіңше Хақназар ханнан кейін қазақ тайпаларының өзге бөлігін оның ... ... мен ... ... басқарған. Осыған байланысты Хафиз
Таныштың 1588 жылғы ташкент көтерілісіне ... осы ... ... ... аударарлық. Сол кезде қазақ билеушілері арасында ішкі
күрес жүріп жатқанын атап өту керек. ... ... ... ханмен
бірлесе қимыл жасауды жақтаушылар мен оларды ... ... ... ... ... бұл ... қазақтардың экономикалық жағынан
шашыраңқылығы, бөлшектенуі ... ... ... ... ... болған, мұның өзі сұлтандардың ... ... ... себеп болды.
Оның үстіне Шығай Абдаллах жағына 1581 жылы өткен, ал Абдаллахтың
ресми ... 1583 жылы ғана ... ханы ... ... яғни Шығай хан
өз жағына өткеннен кейін де Абдаллахтың тақ үшін күресте ... ... ... ... иеленіп кете алатын бақталастары көп еді, сондықтан ол
Шығай ханның қолдауына сүйену үшін оның өз жағына ... ... ... ханға қызмет ете жүріп, қазақ қосындарын бастаған Тәуекел оның
басқа да Шайбани ұрпақтарына ... ... ... қыруына белсене қатысты.
ХVI-ХVI ғасырлардағы Орта Азияның саяси өміріне белгілі бір күшті ... ... ... өз ... ... өз ... ... қалпына келтіруге хандардың әуелііс жүзіндегі, сонан соң нақты
билігін жойып, жаңа ... ... ... ... тән ... ... керек.
Абдаллах ханның жаңа одақтастарына деген мүдделігі ... хан ... ... ... ... ... қыстарды сыйға
тартуынан көрінді. Біздің жоғарыда айтқанымыздай, Баба сұлтанмен күресте
Абдаллахқа әуелі ... хан ... ... ... ... кейін
Абдаллах Шығай ханға зор үміт артты. Шыныныда да, Шығайдың, Тәуекелдің және
басқа ... ... ... ол ... Баба ... құртып тынды.
Атап өтелік өз адамдарымен бірге Шығай ... өзге де ... ... зор ... ... ... Хафиз Таныш былай дейді:
«Абдаллах хан Жизаққа келген кезде, мұнда оның ... ... ... қазақтарымен және ержүрек жауынгерлерімен бірге Шығай хан ... оның ... ... ... еді. ... хан ... шөл ... ұлы істерді істеген кезде қиыншылықтар көрген, көптеген жылдар бойы
уақыт дастарқанынан ащы мен тәтінің ... ... ... ... ... ... оң ... алдыңғы қосынға тағайындады. Оның ... ... және ... ... ... әлемде бірден бір
адам және ... ... ... ... ... сұлтанды да хан нақ соған
тағайындады».
1582 жылдың басында Абдаллах хан Баба сұлтан мен оның ... ... ... ... ... ол бұл жолы ... ... Өзі
үшін соңғы жорық болған бұл ... ... ... ... ... ... қадалауынан Баба сұлтан ноғайларға қашты. Ол ... ... ... ... ... ... тартып алу үшін қаскүнемдік
әзірледі. Бұл қаскүнемдік ашылып қалды да, Ташкентті алу жолындағы ... ... ... Баба ... Түркістан жағына бет алды. Мұны
Тәуекел сұлтан ... ... ... оның ... Баба ... ... жіберген екі қалмақты ұстап алған еді, Баба ... ... келе ... ... солар айтқан болатын. Тәуекел оған қарсы
тез әскер жинады. ... ... ... баба сұлтанды өлтіріп, оның
басын Абдаллахқа апарып берді, ал Баба сұлтанның ұлы ... ... мен ... ... ... ... ... сый ретінде Тәуекел мол тартулармен
қоса, Африкент уәлаятын үлеске алды.[2;408 б]
1582 жылы Шығай хан өлгеннен ... ... хан ... ... ... оның ... де сақталып қалды. Бірақ 1583 жылдың
бас кезінде-ақ «Әндіжан мен Ферғана ... ... келе ... ... ... ... ... күдіктеніп, оны тастап, өзінің Дешті Қыпшағына
кетіп қалды».
Тәуекелді осындай қадам жасауға ... ... ... ... бұл ... ... пікірлер айтуға болады.
Абдаллахтың тақтың «заңды» ... ... ... ... ... және ... жолының болғыштығы арқасында ғана хан
болғаны мәлім, ол бақталастарын тайдырып қана қойған жоқ, ... ... ... ... тастады. Үміткерлердің едәуір бөлігін Абдаллах хан
Тәуекелдің қолымен ... еді. ... ... ... Мауараннахрды
Шайбани мемлекетінің қол астына біріктіріп, бұл орйда ... ... ... ... ... бәрін қырып-жойғаннан кейін сірә,
Тәуекелдің жағдайына да қауіп төнген болса керек. ... ол да ... ... ... Абдаллах сияқты, ол да Орта Азиялық биліктен үміт
етуі мүмкін еді. Сірә, Тәуекелдің күдіктенуіне негіз болса керек. Сондай-ақ
Тәуекелдің ... өзі ... ... ... да ... ... ... Түркістаннан төрт қала беруге уәде етіп,
бақталастарын ... ... өз ... ... ... ... Сыр өңірінің қалалары үшін күрес бастайды. 1586 жылы ол
Ташкентті алуға ... ... ... ... ... ... біліп, Тәуекел Мауараннахрдың солтүстік аймақтарына шабуыл
жасады. Оның ... ... ... ... Самарқанд сияқты
орталықтарға қатер төндірді. Ол ... ... ... ... ... ... ... Убайдаллах қарсы аттанғанда, Тәуекел
шайқасқа түспей, асығыс шегініп ... ... ... ... ... ... әрекеті сәтсіз аяқталды.
Хафиз Таныштың айтуынша, бұл көтеріліс Абдаллах ханға және ... ... ... ұлы, осы ... ... ... ... қарсы
жасалған. Бұл кезде Абдаллах хан Геррата соғысып жүрген еді, оның болмауын
пайдаланып, «Ташкент өңірінің және Шахрух пен ... ... бай ... ... тобы қара ниетті қаратабандар қосындымен ... үміт пен ... ... ... ... ... үлкен жиын
өткізді және өзара шарт жасасып, ант ... ... ... ... ... ... ... ханның әмірлері
басқарған.Бұл түсінікті де: өйткені Абдаллах ... ... ... көп
ұзамай-ақ шайбанилік шонжарлар арасында оның басқаруына наразылық туған.
Абдаллахқа дейін билік ... ... ... ... ... ... келгені мәлім, ал Абдаллахты таққа көтеруге тек қана ... еді. ... ... ... ... және Ескендірдің өлгенін естіген
сұлтандар өзінен жасы үлкен үміткерді билеуші етіп жариялап қояр ... ... ... хан ... ... ... туыстарын жеңіп шығып,
өзбек тайпалары шонжарларының ең көрнекті өкілдерін ... ... Өз ... қай ... болса да, билік жолындағы күресте
Абдаллах ... ... ең ... ... де ... ал ХVI
ғасырдың орта шеңінде олардың арасында едәуір жер ... ... ... ... зор ... ... ... шейхтары едәуір көрнекті рөл
атқарған.
Сөйтіп оппозицияда болған шайбанилік шонжарлардың бір бөлігі бүлік
шығарды. ... сырт ... Баба ... ... ... ... хан деп ... Бұл хабар таралысымен-ақ көшпелі тайпалар мен
әскерлер тұтас топ-топ болып ... ... ... бастады. Көп
ұзамай олардың саны 30 мың адамға дейін жетіп көбейді. ... ... ... ... ... сөйтіп олар Піскенттен соңғысының
сойырғалы болған Ходжакатқа беттеді.
Сонау 1586 жылы-ақ Абдаллахқа дербес ... ... ... ... ... жоқ. Ол ... ... өзіне айтарлықтай пайда
келтіретін болса да, басқа қазақ ... ... бұл ... ... ... мұны ... ... хан, Тәуекел және
олардың жақтастары ... ... ... ... ... қазақ тайпаларын
сұлтандар басқарғанымен түсіндіруге болар. Екіншіден, ... 1582 ... ... ... ... оның ... ... үшін ұзақ уақыт
және табан тіресе күресуіне тура келді, сірә оның қарсыластары Хақназардың
нақ сол ... блуы ... 1596 жылы оның хан ... ... ... оны ... ... алмаған еді. Мәселен, Тәуекелдің сол жылғы ... ... ... ... ... өзі де « ... хан атағын алған
қазақ Тәуекел сұлтан ... көп ... ... ... ... ... Бұдан Тәуекелдің хан жағдайын 1586 және 1594 ... ... ұзақ та ... ... ... ... алғаны, оның
содан кейін Москвамен қатынастар ... ... ... хан ... ... анық ... ... Ресеймен жақындасудың жолдарын қарастыру.
1594 жылы Тәуекел өзін бодандығына қабылдауды өтініп, ... ... елші етіп ... ... ... ... «Ораз-
Мұхаммедті орыс тұтқынынан босату» мақсатымен жіберілген болатын, ол 1580
жылы Көшіммен ... ... ... ... ... ... орыс ... Қазақ хандығығың жайы туралы бірқатар
қызықты мәліметтер жеткізді. Мәселен, Құл-Мұхаммед ... деп ... ... Бұхара патшасымен уақытша татумыз, ал ноғайлармен бауырлардай
татумыз, Тинехматтың баларымен де Ұрұс тұқымымен де ... ... ... ... ... істе ... хан «қазақ және қалмақ патшасы» деп ... ... оған ... және ... ... мекендеген
қазақтарға жақын көшіп- қонып ... ... ... ... ... деген
қорытынды жасауға болады.
Сонымен қазақ елшілігінің алдына Ораз-Мұхаммедті қайтаруға қол
жеткізу және ... ... ... ... ... уәдесін алу
міндеттері қойылды. 1595 наурыз ... ... ... жауап грамотасы
тапсырылды, онда Москва патшасы Тәуекелге Қазақ хандығын «өзінің патшалық
қол астына» алатынын хабарлаған және ... мен ... оқ ... ... уәде ... де, одан әрі мынадай тілек айтады: Тәуекел
«біздің патшалық қол астымызда болғандықтан және ... ... ... ... ... және ... ... жасаған Сібір патшасы
Көшіммен соғысып, біздің ұлы мәртебелі патшамызға жол салатын боласыздар».
Қысқартып ... ... пен ... ... өзі
тыныштандыруға тиіс болды. Тәуекелдің жиеніне келетін болсақ, ... ... ... ... ... ұлы Үсейін ханзаданы аманат етіп ... ғана ... ... ... қазақ ханына Москва патшасы
шарттарының бәрі бірдей қабылдауға ... ... ... ... ... ... ... өзара қатынастарға
Тәуекел Қазақ хандығының саяси ... ... ... ... ... ... ... үшін әскери одақ ретінде ғана қарағаны көрінеді.
Тәуекелдің елшілері Москваға Иран шахы I Аббастың ... ... ... ... қазақтар мен ирандықтардың Абдалахққа қарсы
бірлесіп күресуі туралы келісімге қол ... үшін Иран ... ... ... ... сұрады. Елшілердің өтініші орындалды.
Құл-Мұхаммед елшілігіне жауап ретінде 1595 ... ... ... ... ... ... ... Степанов жіберілді.
Сонымен қалыптасқан жағдайда қамқорлық туралы мәселе жөнінде
келісімге келу ... ... ... ... ... ... ... сауда байланыстары ХVI ғасырдың кейінгі жылдарында да
жалғаса берді. Қазақ-орыс ... ... ... ... одан әрі ... ... ... жылы Тәуекел Шайбани ұрпақтарының мемлекетіне жаңа шапқыншылық
жасайды, ол ... ... ... аламар-ий Аббаси» деген еңбегінде
жеткілікті дәрежеде ... ... ... ... Абдаллахтың
өз ұлы Абд әл-Момынмен талас тартысы ... ... ... ... ... хан Тәуекелді өзіне лайықты қарсылас ... оған ... ... ... ... ... әскерлері
мен өз әскерінің бір бөлігін жіберген. Ташкент пен самарқан арасындағы
бір жерде ... ... ... кейін 1598 жылы өріс ... ... үшін ... болып шықты.
Абдаллах өлгеннен кейін хандық саяси дағдарыс кезеңіне енді. Билік
оның ұлы Абд әл-Момынның қолына ... ... жаңа ... ... ... ... ... сөйтіп оны 1599 жылы бүлікші әмірлер өлтірді.
Тәуекелдің Орта ... 1598 ... ... ... ... ... еңбектерінде көрініс тапқан. ХVI ғасырдағы Орта Азия
тарихы жөніндегі деректемелерді одан әрі ... осы ... ... жаңа ... табылуына жеткізуі ықтимал. Бұл тұрғыдан Орта
Азияның өмірбаяндық шығармалары ... ... ... табылады. Бірнеше
деректеменің болуы оқиғалардың ... ... ... ... Орта Азияға шапқыншылық жасауының ішкі себептеріне тереңірек
бойлауға, сондай-ақ бұл оқиғаның ... мән ... ... ... берді.
Сонымен, Абд әл-Момынның қаза тапқанын білген соң, Тәуекел 1598 жылғы
тамызда шайбанилерге қарсы белсенді ... ... ... оның іс-қимылының басталған жері –Алатау мұнда ол ірі
әскери күштерді шоғырландырған. ... ... ... ... ... сұлтан әскерінің саны жүз мыңдай адам болған.
«Тәуекел хан ... ... ... ... ... ... Сайид- Мұхаммед сұлтан мен Мұхаммед-Бақи аталық – диуанбегі
қаза тапқанымен, Тәуекел де ... ... жете ... Ол ... Онда оның ауруы меңдеп, ол мәңгілік сапарға аттанды».
Сөйтіп Тәуекел аз уақыттың ішінде Түркістанды, Ташкентті, Ферғананы
алды. «Муссахир әл- ... ... ... ... ... берген: «Жүсіп қожа Сайид-Атайи дінсіз адамдардан тұратын
қарақшылармен Әндіжаннан ... ... ... ... алды.
Сөйтіп Тәуекел сұлтанға апарып, сол жоғарғы текті шахзаданы ажал ойранына
тастады». Жүсіп қожа Сайид-Атайи, оның есіміне қарағанда, ... шейх ... ... және ... ... діни ... адам болған.[2;414 б]
2. Тәуекелдің Орта Азияға жорығы.
Тәуекел ... Орта ... ... ... бір ғана ... күшіне
үміт артқан жоқ; ол Орта Азия халқының ... бір ... ... олар ... ... кезде оған қолдау көрсетуге тиіс еді және олар
шынында да ... ... ... Накшбандийа орденінің ортаазиялық
суфылық пірлерінен кейінқолдау табу ... ... ... ... ... ... Аваз да айтады. Тәуекелдің Орта Азияның діни
топтарымен байланыстарының түп-тамыры ол әкесі Шығаймен ... II ... ... ... ... ... ... болуы да мүмкін.
Әдебиетте қазақ хандары мен ортазиялық ... ... ... ... ... хандарымен сұлтандары ислам дінін
көшпелі қазақтар арасында ... ... рөл ... ... ... ... әл- ... суфылық пікірлер табыс көздерін ұлғайтуға
мүдделі ... өз ... ... ... ... белсенді насихат
жүргізіп, оларды өз мүриттері қатарына тартты. Олар қазақтар арасындағы
насихатының табысты ... ... ... шейх ... ... арасында қазақтар мен қырғыздарға суфизімді уағыздаушы қазақ
Мұхаммедтің болу фактісі ... Бұл ... ... ... да ... бар. Суфылық корпарациялардың дәнбасылары қазақ
хандарымен және ... ... ... ... ... көмектесуге
мәжбүр еткен де осы пендешілік қам –қарекеттер болатын.
Бірақ Тәуекел хан Орта Азияларында дінбасыларына ғана ... ... ... ... Тәуекел әскерінің құрамында «Түркістан тайпаларының
және қырдағы өзбектердің » ... ... ... ... ... ден
қоюға лайық, олардың ішінде ең алдымен қазақтарбалғаны ықтимал. Тәуекел ... ... ... ... ... де ... Соғыс
қимылдарының суреттелуіне қарағанда, олар соның жағында белсенді ... ... ... ... хан мен Бақи-Мұхаммед сұлтан
жағына шыққаны атап өтілмейді, егер ... ... ... ... ... ... орын алар еді. Өйткені Ескендір ... ... хан мен ... ... олардың Самарқанд түбіндегі шайқас
кезінде әскери сословиенің жекелеген өкілдерінің өтуі ... ... қалт ... Тәуекелдің Орта Азияға жорығы күтілмеген және ... ... жоқ. Оны ... ... отырған еді, көмек ... ... шын ... де ... ... ... Бұл ... ол мейілінше
әр түрлі топтардан –дінбасыларымен мемлекеттік ... ... ... ... ... Жошы ұрпақтарынан қолдау тапты. Сөйтіп ол кезде
Мауараннахрда Шайбани әулетін қазақ ... ... ... ... ... деп айтуға болады.
Тәуекел хан мен Есім ... 1598 ... Орта ... жорығын
Мауараннахрдағы аласапыранды отырықшы- егіншілік жазираларды талап-тонап,
«тірі товар» түсіруге қолайлы сәт ретінде пайдаланған көшпелілердің ... ... ... ... ... ... Бұл жорық
алдын ала жоспарланған. Ол Тәуекелдің көп жылдық әрекетімен дайындалды
және ... ... ... болды. Өз құрамына Шайбани мемлекетіне кірген
жерлер қосылатын жаңа мемлекеттің негізін салуға әрекет ... ... ... ... шаруашылық –экономикалық және әлеуметтік-саяси
томаға тұйықтығын осылый ғана жоя алатын еді. ... Орта ... ... да Мауараннахрдың халық ... көп ... ... ... ... міндетті орындай алмады. Мауараннахр
қазақ хандарының қол астына көшпей қалды. ... ... ... ... бір ... ... құрамына кірді.
Сонымен, Қазақ хандығы құрамына жаңа аймақтардың ... ... ... ... ... қана ... жоқ, сонымен бірге
басқа тарихи кезеңнің басталғанын да білдірді. 1598-1599 ... ... ... үшін ... ... ... олар Орта Азиядағы
билеуші әулеттің алмасуына ... ... ... ... ... Аштархани мемлекеті үшін өте
елеулі болды. ... ... ХVII ... ... ... аймақтарды өз қоластына қайтару үшін үнемі жорықтар ... ... ... ... ... табысқа жеткізбеді. Тек Ферғана ғана қайтарылды.
Қазақ ... ... ... ... аймақтарды Аштархани мемлекетінен
мүлде қайтарып алуға ұмтылды, сондықтан шарт ... ... ... Ташкенттегі, Ферғана мен Түркістандағы қазақ әміршілеріне
қарсы соғыс қимылдарын бастауына ... ... бұл ... ХVII ... ... Сыр өңірі қалаларының тарихы ... ... ... бар. ... өте келе ... хандары Ферғанадан айырылды, бірақ
ташкент пен Түркістанда орнығып алды, енді оларды Қазақ хандығының ... ... ... ... да ... жоқ еді.
Сонымен Шығыс Дешті Қыпшақ көшпелілерінің Мауараннахрды қаратып
алуға соңғы әрекет жасалды. ... ... Орта ... өз ... ... ... сол ... бастап екі жүз жылғы –Ташкент белгілі бір уақытқа
Ферғана және бүкіл Түркістан, яғни сол кезге дейінгі ... ... ... ... орта ... екі ... ... аудандар Қазақ хандығының құрамына кірді.[3;26 б]
2.1. Тәуекел ханның Ресей мемлекетімен сыртқы саясаты.
Қазақ ханы Тәуекел де ... ... ... достық қарым-
қатынаста болуды жақтады. ХVI ғасырдың 90-жылдарында, ... ... ... орыс мемлекеті мен Қазақ хандығының бұрынғыдан да гөрі
саяси жақындаса түсуіне қолайлы жағдай туды. 1588 жылы ... ... ... ... Оразмұхаммед сұлтан тұтқынға алынып, ... ... ... ... ... ... бұл
жағдайынан ұтатындығын жақсы түсінген патша оған сый-құрмет ... ... ХV ... орта ... ... ... Ока ... Қасым
патшалығының басшысы ханзадасы етіп қойылды. [5;15 б]
Москва үкіметінің сұлтан Оразмұхамедке артқан үміті ақталды. Москваға
Тәуеклдің елшілері де ... Оған ... ... ... күресінің
шиеленісіп, екі мемлекеттің ортасындағы саяси қарым-қатынастардың нашарлай
бастауы себеп болды. Сондықтан ... ханы ... ... өз ... ... ... ханы Абдолла және Сибирь патшасы Көшіммен
күресте орыс мемлекетінің әскери көмек ... ... Оның ... ... ... арқылы Москва үкіметінен Қазақ хындығын ... қол ... ... ... қазақ елшісі Құлмұхамедтің Москвада жүргізген
келіссөздеріне қарағанда, ... ханы ... қол ... ... ... хандығының тәуелсіздігін мүлде жою деп ... ... ... алуын сұрағандағы оның негізгі мақсаты ... және ... ... ... ... мен Ресей ортасындағы соғыс одағын
құру болған.
Москва мемлекеті қазақ ханы ... ... қол ... қару ... ... қарап, оған әскери көмек көрсетуге әзір ... ... ... ол ... Қазақ хандығына әскери көмек көрсете
алмады.
Тәуекелдің елшілері сол Москвада жүрген кезінде, онда Иран ... де ... ... ... Қазақтар мен ирандықтардың сол кездегі
ортақ жауы Бұқар ханы Абдолла болатын. Сондықтан ... ... ... ... Иран елшілерін орыс елшілерімен бірге Тәуекелге жіберуін
сұраған. Қазақ елшілерінің бұл өтініші қабылданған.
Келесі жылы 1595 жылы 14 ... Бояр ... ... ... ... ... Степанов бастаған орыс елшілігі жіберілетін болып
белгіленді. Бұл шешім туралы ... ... ... 18 ... ... ... ... біріншіден- орыс елшілігінің басшысы
В.Степанов барлық келісілетін мәселелер ... орыс ... ... ... да оның ... ... тудырылмауы керек;
екіншіден- орыс елшілігіне ешқандай қысым көрсетілмей, өз ... ... ... ... ... ... ... 1595 жылғы 28 наурыз күні патша Федор Иванович елшілік
басшысы ... үшін ... ... қол ... ... құрамында
В.Степановтан басқа Тәуекелдің елшісі Құлмұхаммед, Иран шахы ... ... ... ... үш ... және ... ... ететін
тілмаш Гриша Мельниковтар болған.
Орыс елшісі В.Степановтың Тәуекел ханмен жүргізген ... екі ... ... ... ... ... ... құру , екінші қазақ хандығының ресей қол астына қарауы туралы. Орыс
патшасының жіберген ... егер ... ... сұлтандар орыс
мемлекетінің қол астына қараса, орыс ... ... өз ... ... ... көмек беруден бас тартпайды деп көрсетілген.
Ал Тәуекелдің ... ... ... ... елге қайтаруды
өтінген тілегіне патша оның орнына Тәуекел өз ... ... ... ғана ... алатынын білдірген. Сонымен патша ... ... ... мен ... ... ... ... етеді деп санаған.[4;15 б]
2.2. Қазақ ханымен келіссөздер жүргізу.
Қазақ ханымен келіссөздер жүргізуден басқа орыс ... ... ... ... ... ... ... құрамымен қару
жарақтарын, қалмақтар және ... да ... ... қарым
қатынастарын біліп, осылар жөнінде ... ... ... ... ... болатын.
Бұл елшілік келіссөздер нәтижесінде қазақ ... ... ... берік әскери одақ құрылмаса да, екі елдің ара-
қатынастарын ... ... ... тату ... ... ... тигізбей қойған жоқ.
Осы елшілікке байланысты материялдармен танысу қазақ хандығымен Орыс
мемлекетінің арасындағы ... ... ... ... ... ... ... мен Ресей арасында байланыстырып тұрған жол
Қазаннан басталған.
Әрине бұл жол Қазақ хандығы мен ... ... ... ... ... ... бірі болатын.
Орта Азия хандықтарымен ... ... ... одан ... ... керуендерінің қауіп-қатерсіз қатынап тұруында Қазақстанның
шешуші роль атқаратынын жақсы ... ... ... ... тату
тұруға тырысатын.
Бұл ретте Қазақстан мен Ресейдің саяси-экономикалық және шаруашылық
қатынастарын зерттеушілер үшін ... ... мына бір ... ... ... ХVI ... 90-жылдарынан ХVII ғасырдың 60-жылдарына
дейінгі мерзім ішінде ... ... ... ... ... ... ... елшілік қатынастары туралы мәліметтер алатын
тарихи документтер сақталмаған. [5;17 б]
ХVI ғасырдың аяғы мен ХVII ... ... ... мен ... ... саяси дипломатиялық және ... да ... ... ... ... ... Себебі, ХVII ғасырдың бас
кезінде Ресей мемлекетінің ішкі жағдайы «лаң дәуіріне» байланысты ... ... Ал ... ... ... ... ХVII ... өнбойында
Жонғария шапқыншылықтарына ұшырап отырды. ... ... ... ... ... екі ... белгілі бір уақыт ішінде сыртқы
саяси байланыстарға баса ... ... ... ... ықтимал. Сөз жоқ,
Қазақстан мен Ресейдің ... ... ... тек осы ... ... болмас еді.
Бұл қатынастардың әлсіреуіне , екінші жағынан торғауыт қалмақтардың
батысқа қарай жылжуы да көп әсерін тигізген.
Ресей үкіметінің ... ... ... одақ құру және сауда-саттық
қатынастарын ұлғайтуға бағытталған ... ... ... И.С ... 1916 жылы ... ... хат жазысуларынан байқауға болады.
Мұнда келтірілген документтерге қарағанда, орыс ... ... хат ... онда ... ... ... ... сұлтаны Абылаймен
байланыс жасауды тапсырған. Тобольск воеводасы Абылаймен екі мәселе ... ... ... ... ... сол кездегі Сибирьдегі орыс
қорғаныс қамалдарына ... ... ... қалмақтарға қарсы бірігіп
күресу үшін соғыс одағын құру, екіншіден, сұлтан ... ... орыс ... ... ... сауда жасауына мүмкіндік тұғызу
және қазақтарды Сибирь қалаларындағы сауда саттыққа ... еді. ... ... ... ... ... ... шабуылының нәтижесінде
Абылай Сауранды тастап қашуға мәжбүр болды. Сондықтан орыс үкіметінің
Қазақстанмен ... және ... ... орнатуға бұл жолғы дипломатиялық
шарасы жүзеге аспай қалған.
Солай болғанымен де Ресей үкіметі Қазақ хандығының саяси, халықаралық
және ішкі ... ... ... ... жоқ, ... ... ... орны, халқы алып ... ... ... ... ... [4;17 ... келе, Тәуекел жеңісті жорығын жалғастырып, Түркістан,
Сауран, Арқұқ, Отырар, ... ... ... ... ... ... Есімді 200 мың әскерімен Самарханда қалдырып, өзі Бұхар қаласын ... ... ... ... 20 күн ... шабуылдағанымен, мықты
бекіністі ала алмайды және қала үшін ... бір ... ... ... ... бәрі 4-5 ... ішінде болды. Бұл қазақ тарихындағы ең
ұлы жорық және сол кездегі ... ... ... аса ірі оқиғаларының бірі
болды.
Тәуекелдің 1597-1598 жылдарда жүргізен соғыстары нәтижесінде Ташкент,
Ферғана және бүкіл Түркістан, яғни, сол ... ... ... ... ... ... орта ағысының екі жағындағы отырықшы егіншілік
аудндар қазақ хандығының құрамына ... ... ... кейін Ферғананы
қайтарып бергенімен Ташкент 200 жыл бойы қазақтардың иелігінде қалды.
Сонымен қатар Тәуекелдің осы жеңісінің ... ... ... ... ... де ... себептер, яғни Тәуекел ханның жеңістері, бүкіл Азиядағы беделі
басқа елдермен сыртқы ... ... ... және ішкі ... ... тигізді.
Сілтемелер.
1. Жәнібектің немересі, Әбілқайыр ханның шөбересі Абдаллах хан 1538
жылы ... 1561 жыл ... ... ... ... ханы деп
жариялады. 1583 жылы әкесі өлгеннен кейін ресми ... хан ... ... Орта ... ... , ал өмірінің аяғында Хорезімдегіде бүкіл
билікті өз қолына шоғырландырды. 1598 жылы қайтыс болды (МИКХ, А., 1969).
2. ... ... ... ... ... Рук. ... гос. ... № 5028.
3. Прошлое Казахстана в источниках и материалах: Сб. IV в.до ... ... ... ... 1935, 93б.
4. Мусаххир ал-билад, л. 180 а.
5. Сойырғал- «сыйға тарту». Кейбір реттерде сойырғал өмір ... ... бір ... оны ... ... ... ... болды. Шайбани
ұрпақтары кезінде сойырғал алуан түрлі, соның ішінде хан әулетінің рулық
шонжарлардың жер өкілдеріне де ... ... ... ... ... ... ... хан Шараф ад-дин оғлы ұлы. ... ... шах ... оның ұлы ... ... – граф лауызымын
берген (Ахсан ат-таварих, л. ... ... ... ... көне ... бүгінге дейінгі. 2 том. А; 1998.
2. Абусеитова. Кахзахское ханство. Во второй половине ХVI века
А-А, 1985г.
3. В.А. Мошеев. Джунгарское ... ... А-А, ... ... ... ... государство. ХV-ХХв. А, Дом
печати «Эдельвейс», Алматы, 2001г. 528с. 117-120б.
5. Шахимарден. Биографии исторических личностей Казахстана ХIVв.
Хроника6 факты, легенды, ... ... ... 2001г-
161с. 31-34б.
7. Егемен қазақстан. 1998ж, 25 қараша. // ... ... 2005, ... ... әдістемелік журнал. 2005 №2, Алматы 1-80.
10. // Азия Транзиты 2001. №6, 5-8б.
11. С. Кенжеахметұлы // ... №6, 2001 ... 6-7б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
Тәуекел хан туралы10 бет
Тәуекел хан тұсындағы қазақ хандығы50 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы37 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
Есім хан 4 бет
Жәңгір Хан өмірбаяны5 бет
КөшIм хан мен Сүзге сұлу7 бет
Хандық дәуір әдебиетінің құрылуы қарсаңындағы қоғамдық - әлеуметтік, саяси жағдай4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь