Радиацияның тірі ағзаларға әсері және радиациялық қауіп

Жұмыс мақсаты: Өскемен қаласының радонмен ластану қауіптілігінің деңгейін анықтау, радияциялық жағдайға талдау жасау.
Міндеттері:
1. Радиобелсенділіктің табиғаты мен пайда болуы туралы сипаттау;
2. Радиобелсенділіктің қоршаған ортаға, адам ағзасына әсерін анықтау;
3. ШҚО радиациямен ластану мәселесін талдау;
4. Өскемен қаласындағы радияциялық жағдайды анықтау, оған талдау жасау;
5. Ғимараттар мен жер асты суларындағы радонның концентрациясын анықтау;
6.Өскемен қаласы территориясының эманационды түсірілімінің
нәтижесін көрсету.
Жұмысытың зерттеу объектісі болып: Өскемен қаласы алынды.
Зерттеу нысаны Өскемен қаласының радиологиялық жағдайы алынды.
Осы жұмыста зерттеудің теориялық, экспериментальды, аналитикалық.зертханалық әдістері қолданылды.
Зерттеудің ақпараттық базасы Қазақстандық және шетелдік ғалымдардың, эколог, биолог, химиктерінің ғылыми еңбектері, оқулықтар мен оқу.әдістемелік құралдар, озат ғалымдардың іс.тәжірибелері негізінде құрылды. Өндірістік іс.тәжірибе барысында зерттеуге қажетті ақпараттар
алынды.
Зерттеудің практикалық маңыздылығы берілген зерттеу жұмысының мәліметтерін студенттерге, магистранттарға оқу. құралдары ретінде қолдануға болады.
Кіріспе
Зарарсыздандыру және қайта өңдеу шеңберінде Нефтебаза ауданының Попов, 123 көшесіндегі көлемі 25 шаршы метр радиоактивті грунтты жинау және арнайы сақтау орындарында көму жүргізілді. «Өскемен қаласының жағдайына көбірек тән атмосфера ауасының құрамындағы радионуклидтерге радиациялық бақылау» іс-шарасы бойынша ретроспективалық ақпаратты жинау негізінде және бір жолғы радиометриялық зерттеулерді жүргізу үшін қаланың жағдайына тән радиоактивті заттардың шамалап алынған тізбесі анықталды. Қаланың радиациялық ахуалына бақылау жасайтын постылар ұйымдастырылды. Кәсіпорындардың қаланың радиациялық-гигиеналық ахуалының үлесіне бағалау жүргізілді. Жағдайды қалыпқа келтіру үшін жыл сайын бюджет қаражаты есебінен табылған радиоактивті дақтарды жою бойынша жұмыстар жүргізілуде. 2006 жылы Отдельная көшесінен арнайы қоймаға 4 м3 радиоактивті топырақ әкетіліп, көмілді. 2007 жылы облыстық бюджет қаражатынан радиациялық қауіпсіздік жөніндегі шараларға 30 млн. теңге бөлінді.
Радиациямен ластану жалпы экологиялық жағдайға өз зиянын тигізуде, бұл өз кезегінде ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардың болуымен сипатталып, тұрғындардың арасында, әлеуметтік – психологогиялық зерттеулерде баса айтылып жүр. Қала тұрғындарында радиофобияның белгілері басым. Қала халқының көпшілігі Өскемен аймағындағы тарихи радиобелсенділікпен ластану туралы, олардың жағдайы мен пайда болу көздерінен хабарсыз, сонымен қатар радияциялық қауіпсіздік саласындағы білімдері де таяз болып келеді.
Өскемен қаласы аумағында радиациялық жағдайды анықтайтын факторлар:
- уран өндiретiн және өңдейтiн кәсiпорындардың және оған ілеспе геологиялық жұмыстардың қызметі;
- құрамында радиоактивті элементтердің артуымен сипатталатын шикізатты өңдейтін және өндіретін кәсіпорындардың қызм
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Абрамов Ж.И. Человек и противоокислительные вещества / Ж.И.Абрамова, Г.И. Оксенгендер —Л.; 1986. —230 с.
2. Бак З. Основы радиобиологии Пер. с англ. /3. Бак, Г. Александер. — М.:Изд-во Иностранной литературы 1963. — 500 с.
3. Бабаев Н. Ядерная энергетика: человек и окружающая среда / Н.Бабаев В. Демин; под ред. акад. А. Александрова - 2-е изд. перераб и доп. М.: Энергоатомиздат 1984. — 235 с.
4. Булдаков Л.А. Радиоактивные вещества и человек / Л.А. Булдаков — М.:
Энергоатомиздат, 1990. — 160 с.
5. Бурдаков В.А. Радиобиологический справочник / В.А.Бурдаков В.А. Киршин, А.Е. Антоненко Минск; Урожай 1992. —336 с.
б. Золотков А. Ионизирующее излучение: доза и последствия / А. Золотков, П. Сидоров. // Медицинская газета. 1993. — №78. — С. 3.
7. Ионизирующе излучение: Источники и биологические эффекты НКДАР. Доклад за 1982 г. Генеральной Ассамблеи (с приложениями). Т1(11) Нью-Йорк, ООН. С. 120-125.
8. Коггл Дж. Биологияеские эффекты радиации / Дж. Коггл. М.: Мир,1986.— 184 с.
9. Козлов Ф.В. Справочник по радиационной безопасности 4-е изд. перераб. и доп. / Ф.В, Козлов. — М.: Энергоатомиздат 1991._ 352 с.
10. Кузин А.М. Значение для биоты природых уровней радиации успехи современной биологии / А.М. Кузин. Т. 115. —Вып. 2. 1995. — С. 15-23.
11. Латутин А.А. Ретроспективная оценка эффективных доз внешнего облучения от локальных выпадений ядерных взрывов по величине осадка цезия-137 / А.А. Лагутин, А.И. Гончаров К.В. Гамаюнов //1 Вестник научной программы «Семипалатинский Полигон-Алтай», — 1994. — С. 35-37.
12. Марей А.И. Глобальные выпадения продуктов ядерных взрывов как фактор облучения человека / А.И. Марей, Р.М. Бархударов, В.А. Книжников В.А. —М.: Атомиздат 1980. — 146 с.
13. Моисеев А.А., Иванов В.И. Справочник по дозиметрии и радиационной гигиене. 4-е изд., перераб. и доп. / А.А. Моисеев, В.И. Иванов. — М.: Энергоатомиздат, 1990. —252 с.
14.Усманов С.М. Радиация / С.М. Усманов. - М.; Владос, 2001.— 176 с.
15. Сивинцев Ю.В. Радиация и человек / Ю.В. Сивинцев. — М.: Знание, 1987. — 235 с.
16. Обеспечение качества в лучевой терапии.// Материалы республиканской научно-практической конференции. — Алматы, 2002. — С-23-37.
17. Тельдеши Ю. Радиация - Угроза и надежда / Пер. со словац. М.Я. Аркина. Под ред. и с предисл. Б.А. Трубникова. / Ю. Тельдеши, М. Кенда. — М.:Мир,1979.—414с
18. Туточкина Л.Т. Радиация и организм / Л.Т. Туточкина, Н.д. Петрова. — Обнинск; АМН СССР, 1967. — 152 с.
19. На приеме у специалиста ликвидаторы последствий аварии на ЧАЭС / В. Харченко, Г. Зубовский, Н. Холодова, Ю. Смирнов. // Медицинская газета. — 1992. — №84. — С. 2.
20. Харченко В. Заболевания нервной системы и психические нарушения у ликвидаторов / В. Харченко, Г. Зубовсквй, Н. Холодова. /1 Медицинская газета. — 1995.—№49. —С. 4.
21. Человек: Медико-биологические данные. Публикация 23 МКРЗ пер. с англ. / Под ред. А.А. Моисеева. — М.: Медицина, 1977. —496 с.
22. Шевченко В.А. Генетический статус населения, подвергшегося воздействию ядерных испытаний / В.А. Шевченко, И.И. Сусков, Г.П. Снигирева. // Вестник научной программы «Семипалатинскйй гтолигон-Алтай». — №3. — 1994.—С. 36-41.
23. Шумный В.К. Генетические эффекты радиационного и других антропогенных загрязнений на животных и растения Алтая / В.К. Шумный, Н.Н.Дыгало, А.В. Осадчук. // Вестник научной программы <Семипалатинский полигон-Алтай». — 13. — 1994. —С. 12-19.
24. Экология Восточного Казахстана: проблемы и решения // Справочно-информационный вестник. — Усть-Каменогорск, 2000. — С. 8-10.
25. Ярмоненко С,П. Радиобиология человека и животных: Учеб, для биол. спец. вузов - 3-е изд., пререраб. и доп. / С.П. Ярмоненко — М.: Высшая школа, 1988. —424 с.
26. Мукажанов Т.А. Заболеваемость раком некоторых локализации в г. Усть-Каменогорске за 1978-1997 годы. Автореферат диссертации к.м.н. / Т.А. Мукажанов, — Алматы; 2001. —26 с.
        
        Кіріспе
Зарарсыздандыру және қайта өңдеу шеңберінде Нефтебаза ауданының Попов,
123 ... ... 25 ... метр ... ... ... және арнайы
сақтау орындарында көму жүргізілді. «Өскемен қаласының жағдайына көбірек
тән атмосфера ауасының құрамындағы радионуклидтерге радиациялық бақылау» іс-
шарасы ... ... ... ... ... және бір ... зерттеулерді жүргізу үшін қаланың жағдайына тән радиоактивті
заттардың шамалап алынған тізбесі анықталды. Қаланың радиациялық ахуалына
бақылау ... ... ... Кәсіпорындардың қаланың
радиациялық-гигиеналық ахуалының ... ... ... ... ... үшін жыл ... ... қаражаты есебінен табылған
радиоактивті дақтарды жою ... ... ... 2006 жылы ... ... қоймаға 4 м3 радиоактивті топырақ әкетіліп, көмілді. ... ... ... ... ... қауіпсіздік жөніндегі
шараларға 30 млн. теңге бөлінді.
Радиациямен ластану жалпы ... ... өз ... ... ... ... ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардың болуымен ... ... ...... ... баса
айтылып жүр. Қала тұрғындарында радиофобияның белгілері басым. Қала
халқының ... ... ... ... ... ... ... жағдайы мен пайда болу көздерінен хабарсыз, сонымен қатар
радияциялық ... ... ... де таяз болып келеді.
Өскемен қаласы аумағында радиациялық жағдайды анықтайтын факторлар:
- уран өндiретiн және өңдейтiн кәсiпорындардың және оған ілеспе геологиялық
жұмыстардың ... ... ... ... артуымен сипатталатын
шикізатты өңдейтін және өндіретін кәсіпорындардың қызметі;
- уран өндірісі кәсіпорындарының қызметі энергетикалық және
ядролық ... ... ... ... ... ... ... қаласының радонмен ластану қауіптілігінің деңгейін
анықтау, радияциялық жағдайға талдау жасау.
Міндеттері:
1. Радиобелсенділіктің ... мен ... ... ... сипаттау;
2. Радиобелсенділіктің қоршаған ортаға, адам ағзасына әсерін анықтау;
3. ШҚО радиациямен ластану мәселесін талдау;
4. Өскемен қаласындағы радияциялық жағдайды ... оған ... ... ... мен жер асты ... ... ... анықтау;
6.Өскемен қаласы территориясының эманационды түсірілімінің
нәтижесін көрсету.
Жұмысытың зерттеу объектісі болып: Өскемен қаласы алынды.
Зерттеу нысаны ... ... ... ... алынды.
Осы жұмыста зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандық және шетелдік ... ... ... ... еңбектері, оқулықтар мен оқу-
әдістемелік құралдар, озат ғалымдардың ... ... ... іс-тәжірибе барысында зерттеуге қажетті ақпараттар
алынды.
Зерттеудің практикалық маңыздылығы берілген зерттеу жұмысының ... ... оқу- ... ... ... ... РАДИАЦИЯНЫҢ ТІРІ АҒЗАЛАРҒА ӘСЕРІ ЖӘНЕ РАДИАЦИЯЛЫҚ
ҚАУІП
1.1 Радиоактивтілік түрлері
Радиоактивтік қоршаған ортаның ластануының ... ... деп ... ... ... емес бір ... басқа
элементтегі изотопқа ауысуын айтады: ядролардың және бөлшектердің қоса
шығуы. Радиоактивтің ... ең ... ... ... ... бетта
ыдырауы және кеннеттен түскен бөліну. Бұл түрлердің барлығы ... қоса ... яғни ... фотондардың кіші толқын
ұзындығында болуы. ... ... ... ... әртүрлі техникалық
жүйелерден және әртүрлі процесс ... ... ... ... ... ... ... түсуі кезінде атмосфераға шығарылуы
нәтижесінде жердің, су мен ауаның зақымдануы.
Радиоактивті заттардың көздері:
- Ядролық ... ... ... ... ... альфа-бета
бөлшектер мен гамма-сәулелері;
- Ядролық зарядтың реакцияға қатыспаған бөлшектері, ... ақ ... ... ... мен ... ... плутон).
Бета бөлшектер мен гамма сәулелер ... ... ... ... ... ... ... Радиоактивті
заттардың сыртқы белгілері түсі, дәмі, иісі болмайды, олар ыдырай отырып,
альфа бета бөлшектері мен ... ... ... ... химиялық элементтердің (уран, радий, фторий және т.б) өзінен өзі
ыдырау және ... ... ... ... және бета ... гамма-
сәулелер). Иондық сәулеленудің барлық түрлерін екі топқа бөлуге ... ... және ... ... ... рентген және гамма сәулелері жатады, ал
корпускулярлық сәулеленуге әр ... ... ... ... Күн ... ... отыратын бұлақ. Бұл сәулелер Жердің үстіңгі ... ... ... тірі ... ... және
адамдарға оның зиянды әсері жетпейді. Гамма кванты ядролық ... және ... ... ... ... түскен кезде бөлініп
отырады. Рентген сәулелерінің және гамма квантының физикалық ... ... өту ... ... ... ... тірі организмге
олардың биологиялық әсері бірдей.
Корпускулярлық сәулеленуге ядролық бөлшектерден тұратын иондық
радиацияның ... ... ... бета ... ... альфа бөлшегі.
Нейтрондар тікелей емес жолмен бөлшектерді иондандыра алатын болғандықтан,
олар өздері зарядталмаған ... да ... осы ... ... ... бөлшектер сәулеленген заттан өткенде өзінің энергиясын
жұмсап, энергиясы таусылғанша сол ... ... және ... ... ... ... ... ядро бөлшктерін тек ионды түрде
айналдырып қана қоймайды, ол сәулеленуге түскен ... ... ... ... ... ... беру арқылы қоздырады. Сөйтіп,
иондану және қозу сәулелкенген зарядтан өтетін ... ... ... ... құбылыс. Бета бөлшегі өзінің физикалық жағынан
атомдардың қабығындағы электрондардан айырмашылығы жоқ. Электрондар ... ... ... Бета ... атом ... ... ыдырау
кезінде пайда болады да, сәуле түрінде одан өте ... ... ... ... және ... ... қарағанда бета
бөлшнгі (электрондар, позитрондар) электрлік және магниттік аймақтарда ұшып
бара жатқан жолын, бағытын өзгертеді.Альфа ... бета ... ... есе ... Альфа бөлшегі екі пртоннан және екі нейтроннан тұрады, ... оң ... бар. ... ... ... номері үлкен кейбір элементтерден
радиоактивті ыдырау кезінде бөлінеді. Альфа бөлшегінің ұшып ... ... ... ... ал ... салмағы төртке кемиді.
Радиоактивтік элемент сәулеленгенде ол басқа элементке айналады.
Иондаушы сәулелену деп заттармен ... ... ... ... ... таңбадағы электрлік зарядтар алынатын
құбылысты ... Оның ... ... химия, медицина, ауылшаруашылығы
саларында қолданылады. Мысалға, ... ... ... тығыздылығын
өлшейтін құралдың негізгі бөлігі ... ... ... ... ... ... ... өлшеу жұмысына, қатерлі ... ... ... ... ісіне және тағы басқадай да мақсаттарда
иондаушы сәулелену көздерін пайдаланады. Бірақ, олардың адам ... ... ... зор ... келтіретін қаупті бар екендігін естен
шығармау керек. Жалпы, сәуле ала ... ... адам ... ... ... ... білгеніміз артық болмас. Қазіргі
кезде мамандар қауымына белгілі ақпараттың бірі сәуле түсу ... ... ... ... ... ... ... іс әрекетінің ауқымы мен
заңдылықтарын білуге ... ... ... ... ... мен
қаруларды сынау жұмыстары жүргізілген кезеңнен бастау алады. ... ... сай, осы ... ... үлесінде жаңа мәселелер легі туындады.
Затпен әрекеттесу ... ... ... ... ... ... мен оң зарядталған иондар түзеді.Иондаушы сәулелену ұғымына
альфа мен бетта сәулелену, гамма сәулелену, нейтрондық ... және ... ... ... да ... ... радиацияның әсерінен іштей және сырттай сәуле түсу ықпалдары
бар екендігі белгілі. ... ... ... ... ... радиоактивті
ластанудың деңгейі мен изотоптық құрамына, ... ... ... ... мен ... ... ... Ал іштей сәуле түсудің ... осы ... ... ... ... ... таралуы мен сыртқа швғарылу
қарқынына да байланысты. Бұлардың ішінде рентгендік ... ... ... ... ... ... оқырман қауым үшін, жалпы
баршамызға мәлім. Осы жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ие. Ол ... жоғарыда аталғандай, ... мен ... ... оң және ... ... ... ... бар деген ұғым. Иондаушы сәулелердің биологиялық зардабы
жайлы түсінік сол сәулелердің белгілі болған сәтінен бастау ... ... ... ... ... ... жасаған адам өмірі үшін
радиацияның денсаулыққа тигізер зияны да сол кезеңде белгілі болған. ... деп ... ... ... оң ... ... ағының
айтады. Ядроның массасы 4, заряды +2. Қазіргі кезде 120 астам табиғи ... ... ... ... ... Олар альфа бөлшектерін
шығарғанда 2 протон және 2 ... ... ... ... ... мега ... ... шамасында, ал жылдамдығы жобамен секундына
20000 км.Олар негізінен түзусызықтық бағытта қозғалады. Бөлшектің ... ... ұғым ... немесе басқа бір ортада шығарылған бөлшектің
затқа сіңірілгенге шейін аңғарылар тұсы мен ... ... ... қашықтықты білдіреді. Альфа бөлшектерінің жүгіріс ұзындығы
олардың зарядына, массасына, бастапқы ... ... және ... ... ... ... ... энергиясы өскен сайын және ортаның
тығыздылығы азая ... ... оның ... ... ұлғая береді.
Бөлшектердің қозғалысы баяулаған сайын ... ... ... заттың
атомымен өзара қатынас нәтижесі тиімділеу болады екен. Альфа бөлшектерінің
ауадағы ... ... 10-11 см ... аса ... Мысалға,
энергиясы 4 МэВ болатын альфа бөлшектерінің ауадағы жүгіріс ұзындығы 2,5
см. Ауа тығыздылығынан 700 есе көп ... бар су мен адам ... ... альфа бөлшектерінің жүгіріс ұзындығы аздаған шамамен
ғана ... ... ... жоғары болғандықтан, заттармен
әрекеттескенде альфа бөлшектері энергиясын тез жоғалтады. Сол ... ... ... өту ... аса үлкен шамада болмайды, есесіне үлкен ... ... ... ауа ... қозғалыста альфа бөлшектері бар
брлғаны ... ... ... оң мың жұп ... ... ион құрап үлгередң екен. Қайталай ... ... ... ... ауадағы жүгірісі 11 см-ден аса қоймайды, ал
тығыздау ... одан да аз ... ... адам ... ... альфа бөлшектерінің жүгірісі микрондармен өлшенеді.
Альфа бөлшектері заттың белгілі бір ... ... ... күй
кешенді екен. Сол зат ... ядро және ... ... Осы ... ... ... альфа бөлшектері атомдар мен
молекулалардың сыртқы ... ... ... ... ... ... альфа бөлшектерінің электрондық
қозғалысы оның атом ядроларымен әрекеттесуінен басым түседі. ... ... атом мен ... қозуын және иондалу прцесін тудырады, кейде
молекулалардың диссоциациялануына әкеледі. Ал олардың арты ... өз ... ... ... Айта кету керек, альфа
бөліністері негізінен ауыр элементтерге тән ... яғни ... ... ... заттардың басым көпшілігі тығыз иондаушы ... ... ... ... ... ... ... жылдамдығы жоғары болады, ал үлестік иондау күші қозғалыстың
аяқ шеніне қарай ... ... ... ... ... баяу ... ... тиімдірек әрекеттеседі ... ... ... ... ... ... ұзындығының соңғы үшінші сатысында
байқалатын көрінеді. ... ... ... ... ... 20% ... астам болуы ықтимал, ал ондай мөлшерде іштей ... аса ... ... жөн. Альфа ыдырау өздігінен болатын ... ... ... атом ... ... бөлшектері бөлініп шығады. Альфа
бөлшектерінің атом ядросыменклондық ... ... ... ... ... жоғары болады . Альфа
бөлшектердің ұзақ ... ... тірі ... ... ... ... радиоактивтік ыдырау кезінде атом ядросынан электронның
не позитронның бөлініп шығуы. Бұл процесстің нәтижесінде бастапұы ... 1-ге тең ... жаңа ... яғни жаңа ... яғни жаңа ... пайда болады.Бета сәулелері депрадиоактивті бөліністе туындайтын
теріс зарядталған ... ... ... оң зарядталған позитрондар
ағынын айтады. Олардың массасы ... ... ... ... ... есе аз. ... таңда 900 ге жуық бета радиоактивті изотоптар
белгілі.
Бета сәулеленудің ... ... бұл ... жылдамдығы
жарық жылдамдығының 0,3 – 0,99 бөлігіндей ... ... ... ... мега ... ... аспайды, ал аудағы жүгіріс ұзындығы шамамен
1800 см. Адам денесіндегі жұмсақ ұлпаларда бета ... ... ... 2,5 см ... ... ... өту ... альфа
бөлшектерімен салыстырғанда жоғарырақ . Мысалға, энергиясы 2 МэВ ... ... ... ... үшін ... қорғаныстық қабатының
қалыңдығы 3,5 мм болу керек. Бета бөлшектерінің үлестік иондау күші альфа
бөлшектерінің қабілетімен салыстырғанда ... ... ... см ... ... бар ... ондаған жұп зарядталған бөлшек ион құрайды
екен.Бета сәулеленуі радиоактивті изотоптардың бета бөлінісінен ... ... ... ... ... ақ, бета ... атом ... қоршап тұрған электрондық қабат құрамынан бір электронды тартып ... ... да есте ... ... Бета бөлінісі кезінде ядроның
массалық саны ... бета ... ... протонға айналуы жүзеге асады.
Бұл құбылыс ядрозаряды мен оның реттік номерінің бір ... ... ... бета ... ... бай ... тән. ... – 90 радионуклидының бөлінісі электрондықбета бөлініс түріне
жатады: Позитрондық бета бөліністе, ... ... ... ... ... оның арты ... ... болуымен және оның ядро құрамынан
шығарылуымен жалғасады. Ядро ... мен ... ... бір ... ... бета бөлінісі протонға бай ядроларға тән. Мысалға, натрий 22
радионуклидының бөлінісіне позитрондық юета бөлінісінің ... ... ... ауадағы қозғалыста альфа бөлшектерімен салыстырғанда
бірнеше жүздеген есе аз ион туғызады ... ... ... ... ... ... бета бөлшектерінің энергиясы әртүрлі және зат
бойымен жүгіріс шамасы да ... ... Ал ... ... бірқалыпты
әлсірейді. Барынша жоғары энергиясы бар бета бөлшектерінің жүгіріс
ұзындығына ... ... зат ... ... ... ... ... көрінеді.Орта атомдарымен әрекеттескен бета бөлшектерінің
бастапқы бағытынан ... ... ... қисық сызықты болып қалыптасуына
әкеледі, ал альфа бөлшектерінің жолы, керісінше, түзу ... ... ... ... Орта ... әрекетке түскен бета бөлшектері
көбінесе атом ядроларына жақын тұста өтеді.Сөйтіп, оң зарядталған ядроның
әсерінен ... ... бета ... ... күрт баяулайды,
нәтижесінде біршама энергиясынан айырылады. Осы ... ... бета ... ... рентген сәулеленуі күйінде беріледі.
Ең жоғары энергетикалық ... бета ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі бар көрінеді. Дегенмен,
жоғарыда атап өткеніміздей, оларды ... ... ... салыстырғанда біршама төмен.
Нейтрондық сәулелену деп электрлік заряды ... ... ... ... Олар негізінен уран , ... және ... ... ... ... Нейтрон массасы альфа бөлшектерінің
салмағынан 4 есе аз. Энергиясының мөлшеріне байланысты оларды шартты ... ... ... Баяу ... қатарына энергиясы 1кило – электрон – вольттан аса
қоймайтындар жатады, оның ішінде: салқын нейтрондар қатары энергиясы 0.025
электрон ... ... ... ... ... ... ... 0.025 - 0.05 Эв шамасындағыларды біріктіреді. Сіңірілетін ортада
негізінен осы нейтрондардың қабылдану ... ... ... ... ... қозғалыстағы атомдардың термодинамикалық тепе
теңдік күйінде кездеседі. Бөлмелік температура жағдайында, бұл нейтрондар
қозғалысының жылдамдығы секундына 2200 м.
2. ... ... ... қатарына 1ден 500 КэВ энергиясы
бар нейтрондар ... Бұл топ ... ... қарым қатынасы
серпілісті шашырау арқылы жүзеге асады. Кейбір практикалық құжаттардағ,
аралық нейтрондар ... 0.025 КэВ пен 0.5 КэВ ... ... ... ... ... нейтрондар қатарына 500 КэВ пен 20МэВ шамаларының
аралығында энергиясы бар ... ... Бұл ... серпілісті
шашырау туғызумен қатарлас серпіліссіз шашырау жолы арқылы әрекеттеседі,
соның нәтижесінде ядролық реакциялар ... ... ... ... ... 0.2- 20 МэВ ... көрсеткіштерді басшылықа алады.
4. Аса жылдам нейтрондар тобына 20-30 МэВ шамасында энергия шығаратын
нейтрондар кіреді.Олар өте көп ... ... ... ... ... ... ... серпіліссіз жасаған қарым
қатынасының нәтижесінде қосымша сәулелену құбылысы пайда болады. Олар ... ... ... және ... ... құралады.
Нейтрондардың затқа өту қабілеті энергия өту мөлшеріне тәуелді, дегенменде,
альфа немесе бета ... ... ... ... ... ұстау керек : нейтронның басты ерекшелігі жоғары дәрежеде өтімділігі.
Мысалға, аралық энергиясы бар нейтрондардың ауадағы жүгіріс ... 15 ... ... ... 3 см ... ... ... сәулелену түрлерінің ішінде нейтрондық сәулеленудің ... ... ... ... , адам ... ... көп қауіптілік
туғызады. Осыған баса көңіл аударған абзал. Нейтрондық ағын қуаты олардың
тығыздылық мөлшерімен ... ... деп ... ... болатын үлкен энергиялы
электромагниттік қысқа ... ... Олар ... бөлшектердің
өзара әрекетінен немесе ядролық айналыстан туындайтын. ... ... ... ... ... және ... энергиялы
болуы гамма сәулелерінің затқа өту қабілетінің де ... ... ... ... нейтрондық сәулелену тәріздес гамма сәулелену тәріздес
гамма сәулеленуі де өте жоғары өтімділік ... ... ... және бета ... ... ... оның затты немесе
ортаны иондау ... ... ... келеді. Жылдамдығы жарық
жылдамдығымен пара пар.Радиоактивті айналым ... атом ... ... ... энергиясы өте жоғары: бірнеше ... ... ... ... ... Заттармен әрекеттесу ықпалының
көрінісі сол ... ... және ... ... мен толқын
ұзындығына тәуелді.
Рентгендік сәулелер деп электромагниттік сәулелену түрлерінің бірін
айтады. Олар ... ... ... электрондар үдеткішінде, бета
сәулелерінің көзі орналасқан ... ... ... ... ... ... аса қоймайды. Олар гамма сәулеленуі тәріздес, затқа өту
тереңділігі ... ал ... ... күштері аздау болатын сәулелену
тобына жатады.
Радиоактивті заттың активтілігі (А) деген ұғым енгізген. Бұл ... ... ... зат ... зат ... болатын ядролық айналым
санының (d N) сол уақыт аралығына ( dt ) ... ... ... бір ... ... ... санын сипаттайтын
физикалық шаманың өлшем бірлігі - Кюри (Ки). Ол бір ... ... ... *1010 ... ... ... тең ... Активтіліктің бұл шамасы бір
грамм радий- 226 радионуклидының активтілігімен ... ... ... ... ... ... ... бірлігі ретінде
беккерель ( Бк ) паидаланылады. Беккерель секунд ішінде болатын бір ядролық
бөліністі білдіреді. ... ... ... ... қатарында үлестік
және еселік бірліктері де қолданылады.
1.2 Радиоактивтіліктің өлшем бірлігі
Радиоактивтілік ... ... ... ие ... ... өлшемділік кестесі ... ... ... бірлігі кюридің өлшеу ... ... ... ... ... ... =3.7 *1010 ... = 3.7*1010 Бк
1Бк = 2.7 *10-11 Ки
1 милликюри (мКи)= 10-3Кюри = 3.7*107 ... ... (мк Ки)= 10-6 ... 3.7*104 ... ... ... эквиваленті (Rа мг-экв.)деген өлшем
бірлігі қолданылады. Бір радий мг-экв активтілігі ... ... ... ... істелген сүзгіге салынған 1 мг радийдің беретін доза ... ... ... ... ... қас қағымдық сәтті бейнелейтіндіктен,
көбінесе, минуттық мерзім өлшемі ... ... ... ... ... белгіленеді:
1 мк Ки =2.22 *106 бөл\мин
1 мКи = 2.22 * 109 бөл\мин
Радиоактивті көздерден шығатын бөлшектер ағыны бір ... ... ... ... өлшенеді. Белгілі бір беттің аумағына түсетін
бөлшектер саны бөлшек ағының тығыздылығын көрсетеді.Мысалға,бөлшек\мин м ... \мин см2 ... ... ... ... түрлері жиі
анықталынады:
- Үлессалмақтық активтілік Am (Бк ... ... ... Av ... ... активтілік Амол (Бк \моль);
- Бетаумақтық активтілік As (Бк\ ... ... ... ... ... 3.7*1010 бөлініс туады делік, атомдарының жалпы санын N деп
белгіліейік.Енді, көрсетілген активтілікке ие радиоактивті ... атом ... ... ... Т 1\2- ... ... ... ... ... мөлшерін грамм арқылы белгілеп , салмағын
немесе массасын анықтап көрейік . Заттың активтілігі әлгідей 1-Бк болғанда,
заттың ... ... мына ... ... = N\ 3.7 *10 ... Аa- ... ... ... Lo ... саны ... 23 шамасына тең, Aa \L o қатынасы бір атомның массасын көрсетеді.
Енді, формуладағы ... ... ... ... қою ... 1 Бк заттың салмағын анықтайды :
M = 1\ T 1\2 \ 0.693 * A a 6.02 * 1023= 0.24 * ... Т ... ...... ... иына ... анықталады:
А= 1\0.24 * 1023* Аа *Т1\2 = 4.17 ... ... ... құбылысының затқа ықпалын сипаттау үшін сәулелену
дозасы енгізілген. Иондаушы сәулелену мен ... ... ... ... беру мақсатында сәулеленудің сіңірілген дозасы ( Д )
деген шаманы пайдаланады.Бұл көрсеткіш иондаушы сәулеленуден ... ... ... ... береді. Оның көрсеткішін анықтау үшін белгілі
бір көлемдегі затқа берілген энергияның орташа мөлшері ( dE ) сол ... ( dm ) ... d E \ d ... ... ... ... өлшем бірлігі ретінде грей ... . Бір грей кез ... ... 1 кг ... ... ... ... сәулелену энергиясына сәйкес шама , яғни арифметикалық
тілде : 1 Гр= 1 ... ... 100 рад ... ... доза ... бір ... құрғақ ауада туындайтын
бір таңбалы ионның толық электрлік заряды (dQ) мен сол ... ... (dm) ... = dQ \ ... ... ... ... ... ... ... келер зардаптың ауқымын анықтау үшін баламалы доза ( Н) ұғымы
пайдаланылады.Оның сандық сипаты адам ... ... бір ... доза ...... сапалық коэфицентің (Q)
көбейтіндісі арқылы анықталады:
Н = Д * ... ... ... ... ... өлшем бірлігі ретінде
зиверт (Зв) қабылданған.1 Зиверт дегеніміз кезкелген сәулелену түрінің 1
кг биологиялық ... ... ... ... ... оның ... ықпалы 1 грей фотондық сәулеленудің сіңірілген дозасымен пара-
пар. Сондай-ақ, баламалы дозаның басқадай арнайы өлшем ... бар, ... бэр.1 Бэр ... ... ... ... 1 г биологиялық
ұлпаға сіңірілген энергиясының ... оның ... ... ... ... тең ... ... гамма-сәулеленуінің әсерімен пара-пар. Олардың
өзара сандық арақатынасы: 1 Зв= 100 бэр;
Иондаушы сәулелену құбылысының тағы бір сипаттамасы – ... ... ... ... ... ... бір уақыт
аралығында үдемеленген доза мөлшерінің (dX) сол уақыт ... (dt) ... ... W= d X\ ... қуатының өлшем бірліктері мынадай:
- Экспозициялық доза қуаты үшін - Кл \ кг * с
- ... доза ... үшін – Гр\ с
- ... доза ... үшін – Зв \ с
Дозаның қауіпті емес шегі дегеніміз бір жылдың ішінде жеке ... ... тиер ... ықпалы өте аз радиация дозасы.Организм
бойына түскен радиоактивті заттардың мөлшері ... зат ... ... екі есе ... міне осы уақыт аралығын жартылай шығарылу кезеңі
деп атайды. Радиоактивті заттардың саяққа ... ... ... ... бар бұл ... сырын ашатын дискриминация коэффиценті, бұл
коэффицент ДК қабылдаушы ... ... ... ... ... анықталады.Радиоэкология үшін организмді сәуле тиюден қорғау
шараларын іздестіру, ... ... ... ... ... сыртқы ортадағы радиация мөлшері артуының адамзат баласына
қауіптілігін болжау ионданатын сәулеленуді медицинада, ... және ... ... ... ... міндеттері бар.
3. Радиобелсенділіктің пайда болу сипаты
Радиобелсенділік ыдырау немесе ядерлік реакциялары үрдісінің жүзеге
асуы барысында ... ... ... ... ... ... заттардың
атомдары мен молекулаларымен өзара әрекетке түсіп, оларға өз энергиясын
береді.
Ортамен өзара байланысқа түскеннен ... ... ... ... ... әр ... ... иондар пайда болады, ал оларды иондаушы
сәулелер деп атайды. Бұл сәулелерге бөлшектер, ... ... ... ... көп ... ... ... сәулелер әр түрлі орталдардан өте ... ... және ... ... байланысқа түседі. Бұл өзара байланыс
соңғыларының қозуына ... және ... ... ... ... ... септігін тигізеді. Нәтижесінде бір немесе бірнеше
электрондардан айырылған атом оңды ... ... ... ... ... иондалу жүзеге асады.
Алғашқы иондалудан соққы алған электрондар белгілі бір дәрежеде
энергияларға ие болып, кездескен ... ... ... ... ... иондарды құруға септігін тигізіп, сөйтіп, екінші иондалу үрдісі
жүзеге асады. Көптеген соқтығыстар ... ... өз ... еркін немесе бейтарап атоммен ... да, ... ... ... ... иондалушы сәулелердің энергиясы заттар арқылы өту
барысында шығындалып, негізінен ортаны иондауға күшін ... ... ... ... ... ұғымы қолданыста,
яғни қалыңдықтың, мұнда негізгі іс – әрекеттерінің индексивтілігі екі ... ... ... сәуле шығаруы үшін жартылай әлсізденудің
қалыңдығы ... ... 13 мм – ді ... ... ... ... экрандар адамдарды қорғау үшін пайдалы, әсірессе,
радиобелсенді жабыдқтармен жұмыс ... және ... ... ... радибелсенді ыдырау
барысында пайда болып, қоршаған ортамен және тірі ағзалардың ұлпаларымен
әртүрлі өзара ... ... Бұл ... ... элементтерінің
түріне тәуелді емес, тең оның құрлысына ... ... ... ... тағы ... ... ... Көптеген жағдайда дозиметрияны
сәулелердің және бөлшектерінің, кванттарының және нейтрондардың әрекеттері
құрлымдары.
Радиоактивтік сәуле ... ... ... ... заттар арқылы өту қабілеттілігі;
2) ортаның заттардың иондануы;
3) радиобелсенді ыдырау нәтижесінде жылудың бөлінуі;
4) фотоэмульсияға әрекеті;
5) люминдаушы заттардың жарықтануына септігін тигізу ... ... ... және молекулалардың ыдырауына септігін
тигізу қабілеті (сәуле шығарудың ұзақ уақыт әсерінен ... ... ... құрлымдар сәуле шығарудың байқалуы мен тізімге алынуы барысында
да қолданылады. Өйткені, адам иондалушы сәуле шығарудың әсер етуін ... алты ... ... ... сезе ... Бұл өз кезінде
радиобелсенді сәуле шығарудың маңайында құпиялық пен ...... ... кәсіпорындар мен басқарма органдары мен
байланысын күрделендіре түседі.
Бета – ... ... ... ... ... ең көп таралған
түрі болып табылады, әсіресе жасанды радионуклидтер үшін. Бұлар атомдық
энергияны ... ... және ... ... ...... (электрондар, сондай-ақ, позитрондар) атомдық
қабықтардың электрондармен байланысқа түседі, оларға өз ... ... ... ... ... ... бұл ... оң ион және ... ... ... бета – ... ... ... жылдамдығынан әлдеқайда жоғары, олар ортаның атомдарымен
сирек байланысқа түседі және ... ... ... иондалудың
жалпақтығы оларда жүз есе кем (альфа бөлшектерге қарағанда), ал ... 10 м ... ... бета ... ... ... ... 10 – 12 мм қамтиды.
Табиғи альфа ядроның радиоактивтік ыдырауының нәтижесі, ол ... ... ... сай, ... үш атомдық нөмерінен бастап,
яғни уран және торийдің табиғи радионуклидтері үшін, сондай – ақ, ... ... ... ... ... – ыдырауының мүмкіндігі мыналармен ... ... ... ядроның массасы (иондарының жалпы энергиясы) альфа –
бөлшектерінің масаларының ... ... және ... ... нәтижесінде
пайда болған энергияның артықшылығы альфа – бөлшектер мен қосалқы ... ... ... ... ... – бөлшектер гелийдің оң зарядты ядросын көрсетеді және ядродан
жылдамдығы 15-20 мың ... ... ... олар ... иондайды, сондай-ақ,
атомдардың орбитасынан электрондарды да шығарады. Ауадағы ... ... 5-8 см, суда 30-50 см ... (метрдің миллионнан бір
үлесі), ал металдарда 10-20 микрон.
Ауаны спирттің күшейтілген буымен ... ... ... онда ... альфа сәуле шашудың әлсіз көздері арқылы бақылау
жүргізуге болады. Альфа – бөлшектерінің (тректер) ізін ... ... ... ... ... ... ... жақсы көруге болады.
Өйткені, альфа – бөлшектер мен ядро арасында электро-статикалық
тебіліс орын ... ... ... (максимальды энергиясы
8,78 МэВу Ро 214, ... ... ... ... жүзеге асуы төмен деңгейде және жеңіл ядролапрда ғана
байқалып (Li, Be, B, C, N, Na, AI) ... ... ... ... ... ... гамма сәуле шашу көп бөлігі эненргия, фотондарының
саны бойынша ... және ... ... ... пайда болады.
Гамма-квантарының барлық энергиясын беруі фотоэлектірлік жұтылуының
нәтижесінде жүзеге асады. Нәтижесінде ... ... ал оның ... ... ... яғни оның ... әкеледі.
Фотондар үшін (энергиясы жоғары)1,02 МэВ жоғары болса, онда электрон
–позитрон булары пайда болады.
Бұдан басқа фотон ... ... ... бір ... ... бағыттарға да қозғала алады. Ортада ... ... ... ... ... ... 100 есе ... ену тереңдігі квантардың энергиясына байланысты. Гамма с.ш-ң табиғи
өздерінің ең тиімдісі торий гамамен 20-30 есе 1 метр ... ... ... өте ... ... ... ... толқыны
түседі, олардың негізгі көзі ғарыштық кеңістік және Күн ... Бұл ... С.ш. ... ... , ... ядроларымен альфа-бөлшектермен сипатталдады. Жердің
атмосферасына ене келе бұл ... ... ... ... изотоптардың пайда болуына және екінші жоғарғы энергиялық ... ... ... ... ... және ... рельефі тебелдісінен шеттегі теңіз деігейінен әр ... ... ... ... доза 10 мк3в ... ол ... ... нәтижесінде жүзеге асады. 1,5-2,0 км бастап бұл
өсім өсе ... ... ... күшейтілген белгілерінің графигі
суретте көрсетілген.
Жердің қабығы мен ... ... ... ... ... ... ... мөлшерде химиялық
элементтердің табиғи ... ... ... Олар ... ... ... уақытта құрылып, жапртылай ыдырау кзеңдерін
иеленген, ол өз ... ... Бұл ... ... ... ... табиғи радионуклидтер атауына ие
боды. Оларға ... ... екі тобы ... ... ... және ... кестесінің
ортасынан басталатын ұзақ уақытты ... ... ... ... және тағы ... ... ... яғни
радиоактивтілік элементтердің бір бөлігі ретінде өмір ... 1989 жылы ... ... ... ... 15-20 ... ... табиғи радионуклидтер ... ... ... ... ... ... ... топырақтың, судың және
атмосфераның) ... ... үш ... ... ... ... -238 (И 238), ... (И235) және торий-232 (Th
232) ыдырау өнімі ... ... ... уран -238 ... Жер сынды кәрі ... ... ... жасы ... 4,5 ... Олардың сақталуы мынада : ... ... ... ... кезеңі ұзақ және уран ... -4,5*10 ... үшін -232 -14*10 ... ... ... ... радиоактивтер
уран, торий, радийлер барлық таулы түорлерде, ... ... яғни ... ... ... бар.
Радиоактивті газдар радон және ... ... ... ғана ... ... ... және ... радиоизотоптарын
құрайды. Уран-238 тобының радиоактивті ыдырау схемасы ... ... ... (238U) тобы ... ... ... |Т1/2 ... шығару энергиясы ... ... ... | ... | |ыдырау | |
| | ... | |
| | | |( |( | |
| | | | | |( |
| | | | | | ... ... I ... |4,15 (25%) | --- | --- |
|( ( | |жыл |4,20 (75%) | | ... ... Х1 |24, | --- |0,103 ... 3,5%) |
|( ( | |1 ... | |0,193 ... (4%) |
| | | | | | |
| | | | | | ... ... Х2 |1,17 мин |--- |2,29 (98%) |0,765 (0,30%) |
|( ( | | | | |1,001 (0,60%) ... |Уран II ... |4,72 (28%) |--- |0,053 (0,2%) |
|( ( | |жыл |4,77 (72%) | | ... ... |7,7*104 |4,62 (24%) |--- |0,068 (0,6%) |
|( ( | |жыл |4,68 (76%) | |0,142 (0,07%) ... ... |1600 жыл |4,60 (5%) | --- | |
|( ( | | |4,78 (95%) | | ... |Радон |3,823 |5,49 (100%) | --- |0,510 (0,07%) |
|( ( | ... | | | ... ... А |3,05 мин ... |0,33 | --- |
|( ( | | | ... | |
| | | | | | ... ... B |26.8 мин | --- |0,65 (50%) |0,295 (19%) |
|( ( | | | |0,71 (40%) |0,352 (36%) |
| | | | |0,98 (6%) | ... ... C |19,9 мин |5.45 ... (23%) |0,609 (47%) |
|( ( | | ... |1,51 (40%) |1,120 (17%) |
| | | | |3,26 (19%) |1,764 (17%) ... ... ... ... ... ең ... болып
табылады. Ол не исісті, ... ... ол ... және кез
келген сәуле одан өте алады. Оның ... 0 ... 9,81 ... бұл ... 110 есе ... ... гелийден-55 есе және
7,5 есе ... ... Бір литр газ ... 9,9 ... ... жағынан инертті және күшті фоторлаушы реагенттермен ... ... оның ... ... 65 ... ... (Rn222) И-238 –дің ыдырауының қосалқы өнімі.
Rn220-ның изотопы Th ... ... ... ... ... (актинон)-И235-тің ыдырауының қосалқы өнімі. Резерфордтың
ұсынысымен эманациалдар деп ... ... ... ... с.ш-ң ... ... борлып қызмет жасайды.
Радонның үш изотоптары-радон), торон(Rn220) және актинон ... ... ... ... ... бағлалау
барысында Rn220 қызықты. Ол жартылай ... ... ... ... ол өз ... ... ... алыс қашықтыққа қозғала
алатын қабілетке ие және ... ... ... ... құра ... ... ағзаға әсері
Радиациялық ластанудың басқа ластанудан көп айырмашылыгы бар. Қысқа
толқынды электромагниттік ... ... мен ... ... ... ... химиялык элнменттердің ядросы - радиактивті нуклидтер.
Міне, осы бөлшектер мен шығарылған сәулелер адамның ... ... ... ... ... нәтижесінде түрлі аурулар пайда
болады.
Радиациялық ластанудың негізгі көздері - ... ... жене ... ... ... ... ... адам, жануар
организмдерінде акуыз, фермент жене ... да ... ... ... ауруының дамуына экелщ согады.
Сәуле ауруы адамның сырткы мушелершщ ... және ... ішкі ... тусуі нәтижесінде болады.
Сәуле ауруын дәрежесіне, алынған сәуленің ... ... қарт ... мен ауру ... ... ... ... 50 рентген
сәуле алса сәуле ауруы байқалмайды. Ал, 100 рентгеннен ... ... ... ... ... ... ... мөлшеріне қарай ауыр және созылмалы
болып бөлінеді. ... ... рет ... ... ауыр ... ... ал аз мөлшерде алса ұзақ уақыт сәуле ауруына шалдығады.
Кабылданған мөлшеріне қарай сәуле ауруы төрт түрлі дәрежеде ... ... түрі - 100-200 ... ... 2-ші дәрежесі орташа -
200-300 рентген; 3-ші дәрежесі ауыр - 300-500 рентген мөлшерінде; 4-ші
дәрежесі өте ауыр - 500 ... ... ... сәуле алған кезде болады.
Сәуле ауруы төрт кезенде ... ... ... - ... ... оның мөлшеріне қарай болады. Оның ең алғашқы белгілері: ессіздік, бас
айналу, бас ауру, жүрек айну, құсу, іш өту, ... ... қан ... ... ... ... Екінші кезең - бірінші кезеңнен кейін уакытша
аурудың жағдайы жақсарады. Бұл кезенді латентті кезең, ... ... ... ... ... деп ... ... радиация мөлшері көп болса, бұл
кезең қысқа болады да екі ... үш ... ... ... ... ... ... ұйкысының бұзылуы байкалады және канда
өзгеріс болады. Үшінші кезең - өте жоғары мөлшерде ... ... ... ... ... ... Аурудың температурасы көтеріліп, ішіне
қан құйылады, жаралар пайда болады, бадамша безі асқынып, баспа ауруы пайда
болады. Үш-төрт жетіден кейін ... ... қан ұюы ... да ... дами ... ... кабынуы, дизентерия, іш ету, канның бұзылуы,
т.б.). Төртінші кезең - ... ... ... ... бұл осы ... ... бастайды. Ауыр турі болса, онда адам бірінші ... өліп ... және ... ... ... ... ... айға созылып кан
азаяды, кан кысымы кетеріледі және организмнің әлсіздігі байқалады.
Егер тамақ не су арқылы радиактивті заттар ... ішкі ... онда ... 25-30 г ... ... 50 г ... ... барийді
немесе 25-30 г балшык суын ішкізеді. Адсорбент радиактивті ... ... ... ... Одан әрі 15-20 ... соң 2-3 литр су ... ... ... Осыдан соң тағы да адсорбент беріп, іш
айдайтын дәрімен ішек-қарнын ... Адам ... ... ... әр
түрлі жарақат алса (куйік, сынық, т.б.) онда ең алдымен ... әр ... ... ең ... ... ... Құскысы келіп, басы
аурып, басы ... ... ... ... ... береді 3-4
сағаттан соң тетрациклин, биомицин, сонымен ... ... ... сияқты дәрілерді де береді. Егер ішіне қан құйылған жағдайда еш
қимыл жасатпай 5 % хлорлы ... ... 4 ... ... бір ас ... ... ... ауруымен ауырған адамдарға сорпа, әр түрлі жеміс шырынын
немесе көп су ішкізу ... ... тұз ... су ... аз-аздан жиі
тамақтандыру керек.
Казіргі кезде радиактивті заттар өте кен колданылуда. ... ... ... немқұрайлылықтың нәтижесінде өте күшті
радиациялық ластану болады. Мысалы, атом қаруын сынақтан өткізу ... ... ... соғады. Жиырмасыншы ғасырдың ... ... ... атом ... станциялары, мұз жарғыш кемелер,
ядролық кондырғылары бар ... ... кен ... ... ... пен атом ... ... мекемелер дұрыс жұмыс істегенде
қоршаған ортаның радиактивті нуклидтермен ластануы өте аз ... ... ... ... ... ... апат ... кезеңде жағдай
өзгеше болады. Радиациялық ластану ... ... ... өзі ... ... ... дейін таралады. Казіргі кезде
әскери өнеркәсіптің радиакитивті қалдыктарын сактау мен жою мәселесі тұр.
Радиактивті ... ... ... 40-шы ... ... ыдырау
реакциясы ашылғаннан бастап пайда болған. Атом энергиясын американдықтар
соғыс мақсатында, ал 1945 ... ... ... ... оны бейбіт мақсатқа
пайдалана бастады. Атом энергиясын пайдалану кезінде сактандыру шаралары
коса жүргізіледі. ... атом ... ... өтеу кезінде, адам
өміріне қауіпті радиактивті шлак түзеді. Ал оны ... оңай ... ... ... ... мұхитка, өзенге тастауға рұқсат
етілмейді. Әрине, бұл жағдай кейбір капиталистік ... ... ... ... ... ... қалдықтар тасталып жатыр. Көптеген дамыған
елдерде атом өнеркәсібі кәсіпорындарында ... ... ... ... ... ... ... тазарту кондырғылары
салынған. Қалдықтар баллондарға салынып цементтеледі де, арнаулы жерлерге
тасталады. Атом энергетикасының ... ... ... Атом ... ... немкұрайлы қарауға
болмайды, олардың ойламаған жердең апатар ұшырауы - объективтік ... бірі - ... ... ... ... ... айналадағы ортамен
халыктың денсаулығына қатты әсер ... атом ... ... ... ... апаты кезінде атмосфераға 50 МК радиактивті заттар
шығарылған және ауданы 3000 км болатын жерге таралған.
Біздің республикамызда ... ... ... аймағы жайында тоқталып
кетейік. Мұнда 40 жылдан астам уакыт ішінде 500-ден ... жер асты және ... ... ... ... ... заттардың қуаты Чернобыль апаты
кезіндегі жарылғыш заттардың қуатынан ... мың есе асып ... ... 27-сі ... 113 жер ... ал ... жер астында
жүргізілген. Олардың радиактивті қалдықтары жарты миллион адамға зиянын
тигізгені белгілі болып ... ... ... ... ... ... ... түрлі термоядролық сынақтар өткізілген әскери полигондар болғанын
жасыруға болмайды. ... ... ... ... Тайсойған, Нарын
полигондарын жаткызуға болады.
Адам күнделікті ... да ... ... техникалардан,
компьютерлерден, рентген аппараттарынан да сәуле алады. Мысалы, адам баласы
телевизор караудан бір жылда 0,5 мбэр сәуле ... ... мен ... бір ... 370 мбэр сәуле алады.
Атмосфераның озон кабатының жұқаруы күн ... ... ... өту ... ... ... осы ... ядролык энергияны пайдалану
адамзат алдында көптеген мәселелерді ... ... ... ... қызған
газдардың, күкірт пен азот оксидтернің едәуір көлемін атмосфераға шығарумен
қатар ... кен ... ... ... жылу аясы калыптасады
Ластанған альфа және бетта бөлшектердің толқыны зат арқылы ... ... ... және оларға өз энергиясын береді, ол
өз кезегінд атомнан ... ... ... шығындалады, с.қ.
Атомның қозуына да. Осы ... ... ... бұл екі ... ... ... ағзанның ішіне түспесе, онда альфа-бөлшек
бұзылмаған теріден өте алмайды (Кесте 2).
Кесте 2
Бұлшық еттегі ... және ... ... ... мм ... | |
| ... ... |
|0,1 |- |0,1 ... |- |0,7 ... |- |1,4 ... |- |1,7 ... |0,003 |3,5 ... |0,004 |4,3 ... |0,01 |8,0 ... |0,012 |9,6 ... |0,015 |12,5 ... |0,02 |14,5 ... |0,05 |- ... және ... ... саны ...... ортадағы
ұзандық жолының бірлігінде пайда болып, жүз есе көп ... Бұл ... ... ... ... 7000 есе
көп болуымен түсіндіріледі. Яғни, сол ... оның ... ... 20 000 және 220 000- сәйкесінше 270 000 км/с тең). ... ... аз ... оның ... байланысуы соғұрлым мүмкін
болады, яғни жолының бірлігіне энергияның көп шығыны және аз ... Сол ... ... еттегі альфа – бөлшектің әркеті 1000 есе төмн
кендігін, бета-бөлшкке қарағандағысын көруге болады. ... және бета ... ... ... тек ... ... ... ұзақ уақытқа
созылса ғана зиянды.
Ядроның кез-келген бета-ыдырауы кезінде пайда болатындар тұрақтылық
пен зарядтың массаларын иеленбейді, ... ...... өте ... ... электромагниттік сауле
шығарушы болып табылады, тірі ағзада және ортада иондауды жүргізеді, ол ... аз ...... қарағанда). Ластанған бөлшектерге қарағанда олардың
өту қабілеттілігі өте жоғары. Мәселен, уранның Ві – 224 ... ... ... ... адам ... өткенде тек небәрі 1,5 есеге ғана
әлсірейді.
Нейтронның ... ... ... бөлек болады. Олар атом қабығының
элктрондарымен емес, ядромен бірлсіп, оған өз ... ... ... оң ... ядро ... ... жүзеге асырады. С.қ аз энергияның
нейтронның ... ...... с.ш-ң ядросымен қосылады немесе
сәулененудің ортасында радиоактивтік элементтердің пайда болуына ... ... ... ... ... ... эффетер
(нейтрондар мен гамма -кванттар), олардың физикалық және көздермен (әр
түрлі ... және ... ... с.ш-ң генераторлары байланысты
емес, ол энергияның жұтылуымн және ... ... ... ... ... ... ... берілуі – ЛПЭ) сипатталады. Бұл жалпақтық нғұрлым жоғары болып
сайын соғұрлым ... ...... ... Бұл ... (ОБЭ) ... оны ескерту үшін эквиваленттін дозаның ұғымын
енгіземіз:
H=D*WR
(9)
WR- әр түрлі с.ш-ң өлшеуші коэффициенті (ертерек сапа ... ... ... ... ... (1.4 ... доза ұғымы тек радиациялық қорғаныс саласында ғана
қолданылады. Өлшем бірлігі- ...... ... ... – с.ш ... доза ... сандық тең.
Сәуле шашудың тірі ұлпалармен физикалық әрекетінде және ... ... ... ... ... - ... белсенді орталықтары пайда болады. Мұндай орталықтардың
пайда болуы ықпал етуінің екі типімен байланысты:
– Тікелей, атомдар мен ... ... мен қозу ... Бұл ... органикалық молекуларда көміртекті байланыстар
бұзылады, ағза құрамына жат жаңа молекулалар пайда ... ... су ... ... байланысты ол сутегінің иондарын
түзеді және ОН тобының ... ... ... ... ... ... пайда болады, қышқыл – қ – қайта қалпына келу
үрдістеріндегі өзгеріс болып, ағзадағы зат ... ... ... ... ... ... молекулаларымен белсенді реакцияға
түседі, үнемі токсикалық қосылыстарды құрады.
Жасушалық деңгей ... ... ... ... мен ... ... жасушалық құрылымдардың функциональдық сапасы өзгерісімен
байланысты) бойына жинақтайды. Жасушаға өте ... ... ... ... ... ... ... табылады. Мұндай
бұзылушы жасушалар саны сәулеге ұшыраған популяция кезінде сәуле ... ... ... өзгеріс мұрагерлік құрылымдардың бұзылуына, қынның
қысылуына, сперматогенездің басылуына, яғни ең ... көп ... ... ... ... өмірлік механизмдеріне өз ықпалын тигізеді.
Ағзалық деңгей бұл иондаушы с.ш-ң жасуша мен тірі ... ... ... ... осылайша олардың қызметі
тұрақты өөзара байланыстылықта болады. Радиоактивтік бөлшектердің ... ... ... ... ... ... ... бөлінуі болады. Мұндайда көбінесе жасушалар өліп ктді, бірақ
сирек жағдайда биохимиялық ... ... ... ... бар
жасушалар бөлініп, жаңа ұлпаға өмір береді, ол ... ... ... ұқсамайды.
Мұнда ісіннің дамуы өте жоғары, ал жасушалар жағдайы бөлек.
Жасушалар ... ... ... ... ... өзінің қызметін
жүзеге асыра алмай ол декомпенсацияға беріледі.
Барлық ұлпалар регенеративті қабілеттерге ие, яғни ... ... ... келтіре алады. Жасушының регенерациясының жылдамдығы әр
түрлі ұлпаларда әрқалай.
Ұлпалар радиацияға басқа (механикалық, терминальдық, химиялық ... зиян ... ... ... ... ... солай істі аяқтайды.
Жасушаның бұзылуынан кейін ұлпа дені сау жасушаларды жеделдете бөле
бастайды. Алайда ... ... ... де шектелген. Сәуленің дозасы
жасушаны жою барысында радиацияның ... ... ... ал доза ... ... ... ... онда ұлпа з қызметін бақылай алмайды,
бұдан детерминациялы эффектер пайда ... Бұл ... ... ... ... Бұл эффекттер барлық сәулеге ... ... ... ... ... сәуле алғандар хрустальдары көрінбй бастайды, 0,2
Зв-дан жоғары дозада - ... ... 0,4 ... ... миының
қызметінің нашарлауы жүреді.
Көрсетілген дозаларда бұл құбылыстар өз жалғасын таппайды, ... көп ... ...... сипатқа и болуы мүмкін. 1 ... ... ... ... ... түрі ... ... 2 Зв – орта, 3
Зв – ауыр, 4 Зв – өте ауыр формасы, ал 6 Зв ... ... өлім ... барлығы детерминацияланған эффекттер, бұларға сәулелі ... ... ... ауырлығы сәулеге ұшыраған органға байланысты. Бүкіл дененің
сәулеге ұшырауы, оның жеке бөліктері ғана ... ... ... ... ... ... жергілікті және жалпылық деп бөледі.
Ұлпалардың регенеративтік қабілеттілігі радиацияның қанша уақытқа
созылып алғанына ... өз ... ... ... ... ... аз
болған сайын тиімділікте аз және ... зиян да ауыр ... ... 2,50 Зв доза орта ... күрделі сәулелік ауруға әкеледі, ал 50
жылға созылса ешқандай өзгерістер ... бұл ... ... ... байқалған. Бұл гигиеналық нормалауға қойылған.
Органдар мен ұлпалардың қызметіндегі бұл бұзылудың ... ... ... ... ... ошағына әкеліп, жүйке жүйесі мен ішкі
секреция темірлерінің арасында дискоррцияға әкеледі. Бұл үрдістердің дамуы
мен ... 3 ... ... ... сәуле шығарудың биологиялық әрекеті
|10-24 – 10-4с ... ... ... өзара әрекеттер ... – 10-8с ... және ... ... ... |
| ... ... ... ... – 10-8с ... ... ... – 10-5с, бірнеше |Химиялық бұзылыс. Тікелей әрекет. Қосалқы әрекет. |
|сағат ... ... ... ... жылу |
| ... ... ... молекулалар. |
|Микросекундтар, |Биомолекулялық бұзылыс. ... ... ... минуттар, |өзгеруі, зат алмасу ықпалынан болған нуклеинді ... ... ... ... сағаттар, |Ерте биологиялық және ... ... ... ... бұзылыс. Жасушаның өлуі, жеке |
| ... ... ... жүзжылдықтар. |Алшақталған биологиялық эффекттер. Функцияның |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... эффекттер: рак, лейкоз, өмір |
| ... ... ... ... ... ... ... реакциясы өмірдің жалғастығына, зат ... ... ... әрекеттерден кейін жасушаларда қызметтік өзгерістер
орын алады, олар жасушаның ... ... ... Сәулеге
ұшыраудың мұнын болатын зардаптары келесі суретке анық көрстілген.
Жер жүзінде жинақталған барлық ядролық қарулардың жартысынан ... ... 12 ... жөне 7 ... атом ... мен ... аландарында жарты ғасыр бойы жарылып тексерілгені мәлім. Осы ... 781 рет ... ... ... ... шашқан атом аждаһасының жалпы
қуаты 20 мың тонна тринитротолуолдың қопарылысына тең, яғни ... ... 44 мың есе көп. ... пайда болған радиацияның жиынтық
белсенділігі 2 триллион кюри. ... ... ... жойқын зұлмат
тарихта әлі болған емес [17; Б.4].
Бұл әрине, сұрапыл ... ... ... ... бойы ... 1949-1963 жылдары бір ғана Семей полигонында 90 рет әуеде, 26 рет жер
үстінде жүргізілген ядролық жойқын сынақ-жарылыстардан 55 рет ... ... ... жел ... ... тыс ... ... Оған
қосымша 343 жер асты жарылысынан аса қауіпті улы газ ... 69 рет ... ... одан бөлінетін радионуклидтер көптеген елді-мекендерге
тарап, ... ... ... ... ... ... Семей
полигонындағы ядролық жарылыстардан пайда болған атом көлінің айналасындағы
радиация мөлшері 5-10 мың микрорентген сағатқа жетіп, ... ... есе ... сынақ-жарылыстардан жеріміздің 30 мың гектардан астам аймағы
бүлінген. Батыс Қазақстаннан Балқаш көліне дейінгі 11 мың гектардан артық
территория ... ... мен ... зымырандардың "Құлау аудандары" ... ... ... ... ... ... Байқоңыр ғарыш айлағы Арал
өңірінің 67 млн гектар жерін иемденіп, оны бүлдіріп ... ... Қақ соры деп ... түзды су қоймасы "Құлау ауданының" бірі
ретінде мыңцаған нысана зымырандар мен үшақтарды, олардың агрегаттары ... ... ... ... жатыр. Оған Байқоңыр ғарыш
айлағынан үшырылған зымырандардың ... улы ... ... ... ... дейінгі аралықты көсіліп жатқан қазақ ... ... ... бүлінген қал-ахуалынан аңғаруға болады. Осылайша еліміздегі
жер көлемінің 40 ... ... ... жағымсыз аймақ қатарына
жатқызылады. Әсіресе Атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Ақмола, ... ... жөне ... Қазақстан, Қызылорда жөне Жамбыл
облыстарында уран, фосфор, қорғасын сияқты ... ... ... ... ... ... қалдықтарының көмбелері мол, ... ... ... ... ... 200 мың ... Оған тағы да жыл сайын белсенділігі 1000 кюриден астам ... ... ... ... бойы жүргізілген күшті ядролық сынақ жарылыстардың,
ғарышқа ... алып ... ... химиялық соғыс қаруларын
сынаудың өсерлерінен өте-мөте Қызылорда ... ... ... экологаялық жойқын өзгерістерге үшырады. Мөселен, ... ... ... жөне ... ... қүпия зергханасы (ол жер қазір
"Аральск 7" деп аталады) жабылғаннан кейін ғана (1991) ... ... ... жаңа ... ертүрлі бакгериологиялық өскери соғыс қару-
жарақгарын сынақтан өткізіп, ... ... ... ... су, мал, өсімдік, адамдар радиациялық орасан көп зардан шеккен.
Соның салдарынан 1987-1992 ... ... ... ... ... 5 есе, ... ... болған жігіттер 3 есеге, өлім 5 есеге артқан.
Зымыравдарды ... ... ... ... шығарылатын гентель деген
улы заттан аспан мен жер үсті кеңістігінің күшті уланатынын енді ғана ... ... үшін ... зымыранының бірінші сатысының өзі
атмосфераға 100 мың автомобильден ... ... тең улы ... ... ... та ... ... "қышқьіл жаңбыр", "сары жаңбыр",
"қызыл жаңбыр" сияқты улы жаңбырлар жиі-жиі ... егін мен ... ... ... аурулар дертіне шалдықтыратындығы жыл сайынғы ... ... ... ... ... ... ... кейін жалпы
радиацияның жинақталған тиімді эквивалентті дозасы 30 млн ... ... 1980 жылы ... осы ... 12% ғана қабылдапты, ал қалған
бөлігін әлі миллиондаған жылдар бойы қабылдай беретін болады.
Республика территориясында бірқатар уран кен орындары бар, ... жер асты ... ... ... ... 400 ... ... ал радийдің мөлшері 30 еседен артып кеткен. Оған қосымша 42 ... ... ... жүргізіліп келген Семей полигоны Қазақстандағы
радиоактивті заттардың ... ... ол ... ... ... таратушы орталыққа айналған. Демек Семей, Азғыр ядролық
полигондары төңірегіңцегі ... ... мен ... жөне стронцийдің
радиациясымен уланса, Байқоңыр ғарыш ... мен Арал апат ... ... пен ... қалдықтар және радиация уына түншықтыруда.
Радиацияның ең негізгі қаупі - қатерлі радиоактивті сәулелердің адам
ағзасына өте күшті әсер ... ... ... Жасушаның күрделі
механизмі радиациядан азғантай зақымданғанның өзінде-ақ өзінің қалыпты
тіршілігін жояды.
Радиацияның әсерінен болатын ... ... ... ... де, кейде бірнеше ондаған жылдардан кейін де ... ... ... ... радиоактивті сәулені бір рет қабылдауы кезіндегі
сәуленің жұтылған дозасы 1-2,5 ... ... ... ... ... жеңіл
түріне, 4-6 грэйге жеткенде адамды ауыр түріне шалдықтырады, ал 6-10 ... ... ең ауыр ... ... яғни ... қызыл түйіршіктері мен
сүйек кемігінің жасаушалары бүлінеді. 10-15 грэй доза радиациядан адам 1-2
апта ... ... ... қан ... ... ... ... 1000
грэйден асқанда орталық жүйке жүйесіне елеулі әсер ететін адамның бірнеше
сағат, не бірнеше күндерден соң ... әкем ... ... ... ... - ... өкпе, қан обырына (лейкоз) шалдықтырады да,
олардың көбі радиосәуленің грэй дозасынан-ақ ... ... ... ... ... ... ядролық жарылыстардың мұндай
радиациялық қатерін білмей өмір сүріп уланған және сәулеленген ауаны ... суды ... ... жеп ... ... ... Абай ... және Сарыжар елді-мекендері түрғындарының денсаулығын тексергенде,
олардың денесінде жиналған радиосәулелер мөлшері 150-200 бэрге ... Бүл ... ... 10 есе көп ... ... жылы ... ... ядролық ақ түмсықты жүздеген
ракеталар 1 жарым жыл бойы Сарыөзекте жарылып, жойылгән соң, бұл ... мен адам ... 2 есе ... ... ... ... үңгірлерге кіріп, мыс, күміс сымдарды алып
сатамыз деп, сол жерлерден ... ... ... әсерінен жасушалары
тез өліп сеспей қатқан жергілікті азаматтардың болғаны да ... ... ... жау екендігін білмегендіктен, одан қорғана алмағандықтан
қанша жанның өмірімен қоштасқаны қандай қайғылы қасірет ... өте бір ... - тірі ... ДНК молекулаларын, яғни
оның генетикалық материалын зақымдап ... ... ... ... ... (мутант) қатерлі ісіктер туғызады, өмірге кемістігі бар
үрпақ әкелінеді, тіпті адамның генетикалық түрін ... ... ... ... ... қуалаушылық қызметінен адамзаттың дәстүрлі өмір
салтын өзгертіп жіберу қаупі туады.
Радиацияға еркектерге қарағанда әйелдердің ұрық ... ... ... Бір рет қабылданған 0,1 грэй радиоактивті сәуле ... ... ... бұзады.
Ана құрсағында өсіп келе жатқан нәрестелерге радиацияның әсері өте
қауіпті. 8-15 ... ... ми ... ... бастаған мезеттегі
қабылдаған радиация оның ақыл есінің кеміс боп тууына алып келеді. Азғантай
сәулелену дозасының өзі ... ... ... ... ... ... ... өсуін тоқтатады.
Атбасар қаласы маңындағы уран рудасын өндіріп, оны тасымалдаудың
салдарынан ... ... ... ... үзақ ... бойы ... тигізген зиянды әсері соңғы 6-7 жылда ғана медициналық тектік
сараптаудың нөтижесінде анықталған. Ғасыр бойы ... ... ... төртінші жүмыскері мен кеншісінің гендік код ... ... ... ... Бүл жәйт олардың үрпақ қалдыру
қабілетінің жойылғанын білдіреді, қала мектебіндегі ... ... ... ... әке ... ... ... шыққан, яғни
тексерілген жасөспірімдердің еркектік үрықтары өлі болған.
Радиациядан әсіресе, Қызылорда ... ... және ... ... жүқпалы ауру гепатит, жүрек талмасы, ... 10 есе, өт ... ... ... тас ... 5-6 ... Арал мен ... аудандары обыр (лейкоз) ошағына айналып отыр. Бүл
облыс ... ... бала туу ... ... ... ... ... 70%-і қан аздық ауруына үшыраған. Соның салдарынан түсік тастау
35%-ке, мезгілінен бүрын босану 6%-ке, өлі туу 9%-ке жетті. ... ... ... саны жыл ... орта ... ... қиын радиациялық
ахуалдан адам экологиясының бүзылуын ... ... ... ... мен сақтана білуге үйретуіміз керек. Адамдарды
радиациядан алдын-ала ... ... ... ісін ... ... ... ... Ата-аналардың, педагогтардың, кәсіпорын
басшыларының, оқушылар мен жастардың ... ... ... ... түрғындарының экологаялық ойлауы мен ... ... ... насихаттың қарқынын күшейту жөн.
2. ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫНЫҢ РАДИАЦИЯМЕН
ЛАСТАНУЫ
2.1. Облыстағы радиация мәселесі
Радиактивті ластану Казакстанның экологиялық қауіпсіздігіне ... ... ... шығу ... ... негігі төрт топқа бөлінеді:
жұмыс істемей тұрған уран өндіруші және уран өндеуші кәсіпорындардың
қалдықтары (уран кен орындардың угінділері, ... ... ... ... ... нәтижесінде ластанған аумақтар;
мұнай өндіру өнеркәсібі мен мұнай жабдығының қалдықтары; ядролык
реакторлардың ... ... ... ... ... ... мен
радиоизотоптық өнім (иондаушы сәулеленудің пайдаланудан шыққан кездері).
Қазакстанда табиғи радиактивтіліктің; жоғары деңгейін беретін уран
беруші алты ірі ... ... ... ... кен орындары мен уран
байқалатын кеңіштер, уран ... ... мен ... жарылыстар
жасалған жерлерде шоғырланған қалдықтар бар.
Қазақстан аумағының 30 %-дан адам денсаулығына айтарлықтай қауіп
төндіретін ... ... газ - ... жоғары болуының ықтимал
мүмкіндігі орын алған. Радионуклидтермен ластанған суды ауыз су ... ... үшін ... ... ... ... Қазақстанның
кәсіпорындарында иондаушы сәулелерді пайдаланудан қалған 50 мыңнан астам
көздері бар және радиациялың зерттеу барысында олардыц 16-сы адам үшін ... ... ... ... ... ... ... жойылды.
Халыктың радиактивті улануын және қоршаған ортаның ластану ... алу ... ... ... ... түгендеу жөніндегі жұмысты
аяқтау және 2005 жылға ... ... ... ... ... ... зерттеуді қамтитын бағдарлама әзірлеу, сондай-ақ құрылысқа
арналған ... ... мен ... құрылыс материалдарын пайдалану
кезінде шектеу шараларын қабылдау; ауыз судың табиғи көздерінің радиактивті
ластануына бакылау жургізу және мұнай ұңғымалары мен ... ... ... ... ... ... ... жою және
консервациялау бағдарламасының шеңберінде радионуклидтердің жоғары құрамы
бар гидрогеологиялық ... жою; ... ... ... алу ... халықты уактылы хабардар ету жөнінде шаралар ... 2005 ... уран ... ... ... ... ... және
олардың коршаған орта мен халыктың денсаулығына ... ... ... аяктау кажет.
Проблеманың кешенді шешілуі радиактивті қалдықтарды ұқсату мен көму
жөнінде мамандандырылған ұйым кұруды көздеуі тиіс.
Аталған іс-шараларды жургізудің ... ... ... алуы мен
қоршаган ортаның радиактивті ластануын төмендету болмақ.
ШҚО аумағындағы радиациялық зерттеулердің тарихы ... ... ... салдарынан фонмен салыстырғанда жоғары гамма-
белсенділігі бар жер ... және ... ... ... жұмыстар 50 жылдарда басталған. Бұл ... ... ... ... ... ... жұмыстары уран
іздестірумен қатар жүргізілген болатын. Бұл ... ... ... ... ... АҚ) жүргізіп, басқа кәсіпорындар
жүргізілген геологиялық барлау жұмыстарын өзі үйлестіріп, бақылап ... ... ... фоны ... 18-20 микрорентгенге тең. Радиациялық
жағдай қалалардағы көптеген мекемелерге, табиғи факторларға, сонымен қатар
Семей полигонына байланысты ... ... ... ... ... ... ... жағдайы радиациялық ... асып ... ал ... ... ... ... талаптарға мүлдем сәйкес емес. Республика СЭС-і
мәліметтеріне қарағанда ... ... ... ... ... ... толқиды.
Шығыс Қазақстан облысының аумағында 50-ші жылдары (бұдан әрі Шығыс
аймақ) зерттеу жұмыстары салыстырмалы шағын ... ... ... ... ... ... ... алаңдарда және ... ... еді. ... ... ... ... ... қуаты
3000 мкР/с-қа дейін жететін аномалды нүктелерден ... ... ... ... ... ... Бұл ... уран кенді
нысандар анықталмады. Алайда, көптеген сирек ... және ... ... ... облысының аумағында (бұдан әрі- ... ... ... және ... жұмыстарының нәтижесінде оның
аумағы урандық мамандануының жоғарғы ... бар ... ... ал ... ... ... бар аумақ болып анықталды. Қазіргі уақытта Батыс
аймақтың ... ... 1:200 000 және одан да ірі ... ... ... ... зерттеулер жүргізілді. Олардың нәтижелері бойынша
бұла ... ... ... ... ... жасалды.
Атқарылған жұмыстардың нәтижесінде облыс аумағында урандық екі кенорын
(Үлкен-Ақжал және ... ... кен ... және ... ... және ... концентрациялары бар жүздеген
урандық, уранды ... ... ... ... ... түрлі геологиялық, геологиялық-стратиграфиялық формацияларында
және Все литотиптерінде оқшауланды, кенденудің түрлі генетикалық ... ... ... ... (ССП) ... кейін геологиялық-
іздестіру жұмыстары экологиялық бағыт алды. 40 жыл бойы 500 жуық ... ... ... ... сол ... ... ғана бақыланып,
басқа ведомстволардың қатысуына тыйым салынған және қатаң құпиядан ұсталған
болатын.
1957 жылы Қ.И.Сәтпаевтың бастамасы ... ... КСР ... ... ... ... Семей сынақ полигонымен (ССП)
шектескен аудандардағы тұрғындардың денсаулығы 3 жыл бойында тексерілді.
Зерттеулер ... ... ... ... ... деңгейі,
сондай-ақ тұрғындар арасында сәулелік аурудың ... ... бар ... Экспедиция нәтижелері құпияландырылып, одан кейін жұмыстарды
жалғастыруға тыйым салынды.
1975 жылы облыс аумағындағы топырақ пен ... ... ... (Sr-90) және ... -137 (Cs-137) ... мен ... жүргізетін тұрақты алаңдар құрылды. ... ... ... ... ... отырып, аумақта біркелкі орналасқан осындай 29
нысан бар еді. Аталмыш нысандардың міндеті Семей және ... ... ... ... сынақтардың салдарынан пайда ... ... ... ... ... алғашқы радиоэкологиялық зерттеулер Қаз КСР
министрлер кеңесінің 1989 жылғы 21 мамырдағы №8 өкімімен ... ... ... ... ... 1991 ... 29 ... ядролық сынақ полигонын жабу туралы» Жарлығынан ... одан ... ... Одан ... ҚР ... және биоресурстар министрлігі
ядролық қарудың әсерінде болған аумақтардың радиациялық жағдайын анықтауға
кірісті [7; ... ... ... сынақтардың салдарын жою және тұрғындардың өмір
сүруіне қажетті жағдай жасау мақсатында ҚР МК 1992 ... 9 ... ... ҚР Экология және биоресурстар министрлігіне басқа да мүдделі
министрліктер және мекемелермен бірлесіп ... ... ... жөніндегі бағдарламаны жасау тапсырылды. Осыған сәйкес ҚР
Министрлер кабинетінің 1992 жылғы 31 ... №1103 ... ... ... 1995 жылғы 30 наурыздағы №363 қаулымен түзетілен
Қазақстан Республикасы аумағындағы радиациялық – ... ... мен ... ... ... ... ... ластану дәрежесі мен сипатын анықтаумақсатымен
Шығыс Қазақстан облысындағы жоспарлы, бағытталған, жүйелі ... 1990 ... КСР ... ... ... республикалық бағдарламасы
аясында басталды.
Шағын өзендер сағасында радиогидролитохимиялық түсірілім жалпыодақтық
бағдараламасының бір бөлігі ретінде 1991 жылы ... ... ... ... «Волковгеология» ҚМК № 39 ... ... ... зерттеулер КСРО ның ірі ... мен ... ... ауыр ... және ... ... ... дәржесін экогеохимиялық бағалау міндеттерін шешу үшін
көзделген. Сонымен қатар, радиогидролитохимиялық түсірілімнің мүмкіндіктері
мен ерекшеліктерін ескере ... ... ... ... шешу үшін, яғни экологиялық бағалаумен қатар КСРО түрлі
аймақтарының ... ... ... базасы кендік әлеуетіне
экономикалық сипаттама беру үшін пайдалану жоспарланған болатын.
КСРО ... ... бұл ... ... ... ... бағдарламаңа енгізіліп, 1993 ... ... ... ... ғана ... ... тапты [8; Б.9].
Шығыс Қазақстан облысының Шығыс аймағында радиогидролитохимиялық
зерттеулер 1991-1993 жылдар аралығында ... Ал ... ... - ... ... ... ... зерттеулер нәтижесінде екі
облыстың аумақтарында түптік ... 2396 ... жер ... ... 1778 ... және ауыз сумен қамту орындарынан 33 сынама
алынды, елді мекендердегі ауыз судағы радонның ... ... ... ... ... ... және ... радионуклидтердің
жоғарылаған және жоғары деңгейлері бар белдеулер бөлінді және ... ... ... ... ... ... ... қатысты
келесідей қорытындылар жасалды:
1. Жалпы алғанда Шығыс аймақтың аумағында орта фондық ... 3 және ... көп есе асып түсу ... ... ... болған радионуклидтердің
(уран, радий, торий) 17 ауытқушылығы анықталды. Геологиялық жыныстарды
табиғи урандық мамандау анықталған ... ... ... ... ... ... ... және қайта түзілудің нәтижесі деп ... ... ... ... ... ... ... пайда болған радионуклидтер
(цезий-137) 7 ауытқушылық алаңында ... ... ... орта ... ... 5 және одан да көп есе асып түседі.
Алынған мәліметтердің негізінде ШҚО-ның Шығыс ... ... және ... радионуклидттердің кешені бойынша жалпы алғанда
қанағаттанарлықтай және оны оңалту жөніндегі табиғатты қорғау қандай
да бір шараларды талап етпейді ... ... ... Сондай-ақ Шығыс
аймақтың ауыз суларының және аудан орталықтарының радиациялық ... ... ... ... болады.
2. ШҚО Батыс аймағының аумағындағы 44 000 км2 аумақ белгілі дәрежеде
табиғи және техногенді радионуклидттермен ластанған. Мұнда ... ... ... ... ... ... ластанған ауданның 90
пайызы келеді. Полигонның ресми шекараларының сыртындағы техногендік
ластану полигон шекарасынан радиалды созылған цезий ... ... Осы ... ... және ... сыртында сомалық
ауданы 9600 км2 болып бағаланған ластану дақтары қалыптасқан. Олар
спора түрінде аумақтың ... ... ... дегенмен оңтүстік-
шығыста анағұрлым көп шоғырланып, 25 000 км2 ауданды құрайды.
Анағұрлым маңызды табиғи ауытқұшылықтар жалпы аумағы 2,4 мың ... ... ... 0,3 мың км2 ... ... ... ... Олар негізінен шағын дақтар. Олардың ең маңыздысы құрамында
уран бар (54 ... ... уран ... ауданында орналасқан. Енді
біреуі, ол да уранды, аумақтың ... ... ... ... ... ... және ауыр ... қатарынан, сондай-ақ
хлорорганикалық қоспалар мен ... ... кең ... ... сулары жоғары және орташа құрамды уранның болуымен
сипатталады.
Сөйтіп, Батыс аймақтың радионуклидтермен ластану ... ... және ... сипатына сәйкес келетін шұғыл шешімдер ... ... 1: ... ... ... ... бойынша
қосымша зерттеулер жүргізбей қажетті және толыққанды ақпарат алу ... ... ... ... ... да жасалмайды деген сөз.
1991 жылы Шығыс аймақтың аумағында 1:1 000 000 ... ... мен ... жүргізілді. Жұмыстарды Ертіс ГБЭ
бастап, 1992 жылы ... МӨК ... ... жалғастырды.
Жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде аймақ аумағында ауыз және жерасты
суларындағы уран мен радонның ... ... [10; ... ... ... сәулеленудің табиғи көздерінің, оның ішінде
радонның тікелей ... әсер ... ... ... зерттеулер облыста жүргізілмеген. Барлық экологиялық
жұмыстар геопатогенді және техногенді белдеулерді, оның ... ... ... және ... ... радионуклидтер бар
белдеулерді бөлумен шектелетін.
Анағұрлым детальды ... ... ... қаласының, Асу-
Бұлақ кентінің (Ұлан ауданы), Первомай кентінде жәене жақын елді мекендерде
(Шемонаиха ауданы), яғни тау-кен ... және ... ... ... ... іс-қызметі салдарынан радиобелсенді қалдықтар шығатын
аумақтарда, сондай-ақ қалдық сақтау және радиобелсенді қалдықтарды жинайтын
орындар ... ... ... ... ... ... ... түсірілімдері және жерасты суларын эманациялық
зерттеулер кірді. Тек 2004 жылы ... ... ... ... үй-жайларында (бала бақшалардың, мектептердің, жоғарғы оқу
орындарының ғимараттары) бағытталған эманациалық ... ... ... ... ... ... 5-тен 2687 Бк/м3
дейінгі кең диапазонда өзгеріп отыратынын көрсетті. 2004 жылы тексерілген
87 нысанның 53-де ... ... 200 Бк/м3 ... ... ... және ... ... ауасындағы радон үшін араласу деңгейі).
Олардың ішіндегі 34 жағдайда радонның құрамы 400-ден 1500 ... ... 2 ... 1500 Бк/м3 ... ... ... Көп ... бұл жер
төледегі жұмыс және оқу процессінде пайдаланылмайтын, ... ... ... ... 6 нысанның жер төлелерінде ауадағы радон құрамы
203-тен 878 Бк/м3 ... ... ... үй-жайлар бар екені анықталды.
13 нысандағы бірінші және жоғарғы ... ... ... ... ... 200 Бк/м3 астам лездік деңгейі
байқалды (16; Б.34(.
Қол жетімді барлық ... және ... ... ... ... облысының Шығыс және Батыс аймақтары әртүрлі экогеологиялық
аспектілерде зерттелгенін ... ... ... ... ... ... қауіпті аумақтарын анықтауды жалпыға бірдей критерийлер
бойынша жүргізу ... ... ... ... бұл ... аталмыш
аймақтардың метал генетикалық мамандануына байланысты болып отыр. Бұл ... ... ... ... тәсілдердің түрлі масштабта
болуына ықпалын тигізді.
Алайда, жағдайды жалпы талдау ... ШҚО ... ... ... үш ... әсер етеді.
Біріншіден, полигондар іс-қызметі салдарынан пайда болып, биологиялық
циклдарға ықпал ете алатын топырақ пен ... ... ... ... техногендік радионуклидтердің (Cs-137, Sr-90) құрамы бар
аумақтар.
Екіншіден – бұл тау ... ... ... ... табиғи радионуклидтердің қайталап сейілуінің ореолдары.
Облыс аумағындағы радиациялық жағдайға әсер ететін ... ... - ... ... радиобелсенді қалдықтар шығатын тау-кен өндірісі және
қайта өңдеу өнеркәсібінің кәсіпорындары, сондай-ақ қалдық ... ... ... ... орындар.
1994 жылы Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Алтай бөлімі сол
кездегі қолда бар геоэкологиялық ақпаратты жинақтау және Шығыс ... ... бөлу ... ... ... ... асырылды.
Атқарылған жұмыстардың нәтижесінде Шығыс аймақтың 1: 500 000 масштабтағы
радиометрлік картасы және ... ... ... ... ... басым көпшілік ауданына 30 мкР/с төменгі гамма-фон тән
болып келеді. Бұл ... ... ... ету жөніндегі
санитарлық-гигиеналық талаптарға сәйкес тұрғын үй және қоғамдық ғимараттар
құрылысына жер бөлу кезіндегі ең жоғарғы шама ... ... ... ... 30 ... астам деңгейлері облыстың шығыс бөлігіне тән ... және перм ... ... ... ... байланысты.
Шығыс аймақтың ауытқушылық кеңістіктері екі белдем болып қалыптасады.
Бірінші, Қалба-Нарым ... – ол ... ... сол ... облыстың
солтүстік-батыс шекараларынан бастап оңтүстік-шығыс бағытта Скалистое, Асу-
Бұлақ, ... ... ... ... ... ... ... дақ
тектес сипат алған және көп ... перм ... ... жер ... ... байланысты болады. Жотаның батыс беткейлерінде
делювиалды және ... ... ... ... ... ... оранжит және т.б.) шоғарлануы анықталды.
Ауытқушылықтардың өлшемдері алғшқы шаршы метрлерден жүзедеген және одан ... ... ... ... ... ... белдемі, өзінің
морфоқұрылымы бойынша Қалба-Нарымға ұқсас және шығын белдеудің солтүстік
бөлігінде оңтүстік-шығыс бағытта Бұқтырма өзенінің орта ... ... ... ... қалыптасқан радиобелсенді ауытқушылықтар
кеңістіктердің аясында экспозициялық дозаның қуаты ... және ... ... ... ... ... байқалады.
Осы аталған екі ірі ауытқушылық белдемнен басқа облыс аумағында
қарқындылығы бірнеше жүз ... ... жеке ... радиометрлік
кеңістіктер бар. Олар да перм кезеңінің гранитоидтарындағы акцессорлық
минералдардың жиналуына байланысты.
Атқарылған ... ... ... ... ... ... ... радионуклидтердің жоғарғы құрамымен сипатталатын 3
аймақ ... ... бірі ... қиыр ... ... ... екіншісі (Зайсан белдемі) Зайсан көліне ... ... тұр, ал ... аса ... көрінбейтін аймақ (Саржал белдемі)
ядролық полигонның аумағында оңтүстік-батыс ... ... ... Зайсан көліне дейін жалғасады. Жоғары аталғандай, Батыс
аймақтың аумағында табиғи радионуклидтердің ауытқушылық ... ... ... ... ... байқалады. Осы таралудың
заңдылықтары мен жалпы көріністері ... ... ... көрінеді.
Оның көріністерінің барлығындайы дерлік ауытқушылық көріністері ... ... ... ... ... ... және қышқыл құрамдағы эфузивтер мен пирокластар), яғни уранға
анағұрлым маманданған ... ... ... ... Оло ең ... ... Уранның ауытқушылықтары негізгі геологиялық құрылымдардың
бағытымен сәйкес келетін жалпы ... бар ... ... түрінде болады
немесе жоғарыда аталған геологиялық қалыптасулардың ... ... ... ... формадағы ауытқушылықты өрісте
қалыптастырады. Түпкілікті ... ... ... уранның
ауытқушылықты көріністері байқалмаған.
Қандайда бір табиғи радионуклидтті зерттеу кезіндегі анықталған
ауытқушылықты дақтардың саны ландшафты-геохимиялық және ... ... ... белдеуіндегі аталмыш элементтердің тау
жыныстарындағы таралымына және олардың миграциялық қабілеттеріне ... ... ... ... ... ең қозғалмалысы уран болып
табылады. Сәйкесінше анағұрлым қозғалғыш ... ... ... ... көп ... ... Одан әрі ... таралуы мен санының сипатына әсер ететін осы қабілеттің азаюы
тәртібі бойынша: калий – 40 (К-40),
радий – 226 ... ... – 228 ... ... – 232 (Th-232) ... ... қатарына жерасты суларындағы радонның жоғарғы
және жоғарылаған деңгейлері бар учаскелерді де жатқызуға ... (1, ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан облысының
аумағының барлық жерлерінде радон концентрациялары 60 Бк/л ... ... бар. Ол ауыз су үшін ... ... (АД) ... ... ... аймақтың аумағындағы ең ірі ауытқушылық Ұлан ... ... ... Оның ауданы 300 км2 ... ... ал ... деңгейлері 140-300 Бк/л аралығнда, кейбір жеке ... 740 ... ... жетеді. Радиоэкологиялық зерттеулердің
нәтижесі бойынша бүгінгі күні ... ... ең ... ... ... ... ауылынан шығысқа қарай 25 км қашықтықта орналасқан
жалыз су ... 807 Бк/л ... отыр [19; ... аймақта радон деңгейлері 120 Бк/л асатын су көздері ұсынылған.
Аумақтағы радон қауіптілігін қалыптастыру жағдайлары үшін анықтаушы
болып табылады. Біріншіден, топарықтар мен ... ... ... ... – 226. ... ... топырақ бетінен ағындау
(эксхаляция) тығыздығы. ... ... ... ... ... ... уақытқа дейін Шығыс Қазақстанның аумағында радий
құрамын анықтау жөніндегі жұмыстар ... ... және ... ... ... ... ... радон
қауіптілігін анықтау жөніндегі жұмыстардың қалған түрлері атқарылған емес.
Радонның жоғары және жоғарылаған эманацияларын тудыратын ... ... Ra-226, ... және ... ... ... нысандардан басқа
ауытқушылықты белдеулерді қалыптастыруға ... ... ... Өскемен қаласының географиялық орналасуы, радиациялық фонына
әсер етуші факторлар
Өскемен қаласы Ертіс өзенінің бойында, Қазақтың ұсақ ... ... ... ... ... ... Қазақтың ұсақ шоқысы Өскемен
қаласынан батыс жаққа орналаса келе рельефтің таулы және орта ... ... Ұсақ шоқы ... ... ... ... ... бой көтерген,
олардың ең жақыны Өскемен қаласының төменгі ... 90 км ... ... 1606 м. ... Алтай Батыс Алтайдың орта ... ... ... ... ... ... бірнеше жоталардан тұрады, оның
негізгілері Үлбі (1500-1900м), Ивановский (2800 м ... Уба ...... ... ... ... өнеркәсіптік қала, аумағы 54,4 мың гектар. Қала ... ... ... және Ертіс өзендерінің бойында орналасқан. Оның физикалық-географиялық
жағдайының ерекшелігі қоршаған ... ... ... мен ... концентрациясын таратуға мүмкіндігі жоқ.
Облыстың экономикалық потенциалында Өскемен қаласының үлесіне
барлық өнеркәсіптік өнімнің 55 пайызы тиеді.
Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму Стратегиясында ... ... ... ... ...... мен қоршаған ортаның өзара
әрекетін гармонизациялау, сондай-ақ, экологиялық таза орта құру.
Қаладағы экологиялық жағдай әр түрлі өндірістердің ... ... және ... ... ... ... Қала ... кәсіпорындар шығаратын химиялық ластанудың кең
спектрі әсер етуде (күкірт диоксиді, азот ... ... ... ... ... сутегі, фенол, формальдегид, мышьяк, берилий, бенз(а)пирен
және басқалар).
Қоршаған ортаны ластаушыларға қоймалар мен ... ... ҮМЗ ... ... және ... жылу ... орталықтарының
үйінділері, металлургиялық өндірістің ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының «Семей
ядролық ролигонындағы ядролық сынақ ... жапа ... ... қорғау туралы» Заңының 7 бабына ... ... ... ... ... қаласындағы экологиялық жағдайды қалыптастыруда ... ... ... әсер ... ... биіктігі және
бөлшектенгендігі, микроклиматтық ерекшеліктер, ауа бассейні мен қала
топырағының ... және ... да ... ... Ертіс өзенінің сол жақ жағалауына ауыстыру бірқатар
экологиялық мәселелерді шешеді. Өскемен қаласында 3 217 ... ... ... ... ... көздері тіркелген. Қаланың атмосфералық
ауасының ... ... 5 ... ... ... ауада 12 компоненттер бақыланады: шаң, күкірт диоксиді, азот
диоксиді, ... ... ... ... ... ... емес қоспалары, ауыр металдар (қорғасын, мыс, мырыш, кадмий).
Шығыс Қазақстандық гидрометеорология орталығының ... ... ... ... 2003 жылы 106 ... (29 %), 2004 жылы 99 ... %), 2005 жылы 142 күн болған (39 %).
Өскемен қаласының ... ... ... ... де ... сутегінің – 6,2 ПДК-ға дейінгі жоғары көрсеткішін
көрсетті. Сонымен қатар, ВК ЦГМ ... ... ... 1, 2 ... органикалық заттары табылды. Өскемен қаласында
үстіңгі және жерасты суларының маңызды қоры бар. Қаланың аумағы ... ... ... ... ... ... ... қаласының метостанциясындағы көп жылғы бақылаудың
деректері бойынша ... ... ауа райы – ... қар ... ... ... онкүндігінде, қазанның үшінші
онкүндігінде пайда болады. Қарлы жабынның орта айлық ... ... ... арта ... ... ... онкүндігінің соңында 20
см құрайды. Жердің қату ... ... ... орта есеппен 90 см-ге
жетеді. Қарлы жабынның кету күні ... ... ... ... ... онкүндігіне (кеш) және сәуірдің бірінші онкүндігіне (орта
көп жылғы) м/с келеді. ... ... ... ... оңтүстік-шығыстан
солтүстік-батысқа қарай орналасқан және таулы өзендермен бөлінген, ... Үлбі және Уба ... алып ... ... ... Ертіс өзенінің гидрологиялық режимі
негізінен ағыс бойынша 90 км ... ... ... ГЭС ... ... ені қалыпты жағдайда 300-400 м құрайды, тереңдігі 1,7-
2,5 м, ағыстың ... 0,7-0,8 ... ... ... ... ... мұздар қалыптаса бастайды. Желтоқсан айының соңында мұздың
қалындығы (орташа) 32 см , қаңтарда - 58 см ... - 77 ... ... ... ... ақпан айының соңында 74 см, Уба
өзенінде – 83 см. Ертіс өзені ... ... ... ... көп ... сәуір айының бірінші онкүндігінде байқалады. Көктемгі су көтерілудің
ерте мерзімі ... ... ... ... ...... ... байқалады. Көктемгі мұз жүрудің ұзақтығы 7-14 күн. Таулы
ағыстардағы көктемгі су ... ... ... ... су температурасының 0,20С (орта көп жылдық) ... ... ... онкүндігіне келеді. Сәуірдің үшінші онкүндігіндегі
Ертіс өзені ... ... 50С ... мамырдағы судың орта айлық
температурасы – 100C. Жаз ... ... ... ... ... тамызға қарай 170С жетеді.
Жаз мезгілінде Үлбі өзенінде таудағы қар мен мұздың ... ... ... ... көтерілуі қалыптасады.
Күзгі мезгілде судың температурасы біртіндеп төмендей бастайды:
қыркүйекте – 130C, ... – 70C, ... ... ...... ... онкүндігінде – 10C, үшінші онкүндігінде – 0,60C. ... ... 0,20С ... ... күні қарашаның екінші онкүндігіне
келеді. Күзгі мұз жүру орташа көп ... ... ... ... [1; Б ... ... ... топырақты қабаты әр түрлі болып келеді. Ол
таулы топырақтан және тау ... ... ... ... ашық-қоңыр түсті
топырақтар кең тараған. Таулы аудандарда топырақтың көлдеңен зоналылығы
көрінеді: ... ... ... ... ... ... қою-ала шөлді.
2005 жылы топырақтардың санитарлық-гигиеналық жағдайын бағалау
бойынша жұмысты ... ... ... және ... алумен қатар топырақтың ауыр металлдармен ... ... үшін 40 ... ... Ауыр ... ... ... спектордың азаюында және ластаудың негізгі көздерінен ... ... ... ... ... анық ... қатынаста ластанудың картографиялық бейнесі Ертіс және ... ... ... ... ... бар желге бағынады.
Қала аумағындағы жердің ластануы концентрациялық-зоналық құрылымы
бар, жоспарда Ертіс және Үлбі бойында ... ... әуе ... ... формасы бар. Ластанудың негізгі көзінен арылту шамасы бойынша
ауыр металлдардың металлдық қысымының және сапалы құрамының, ... ... ... ... ... 1997 ... басында
ұрылған. Оның құрылымы аумағы бес ірі өндіріс ... - ... ... Серебрянка, Текеліде орналасқан сегіз бөлімшеден ... ... және ... ... ... ... ... алаңы және Риддер мырыш зауыты, Риддер жөндеу-механикалық зауыты,
Бұхтарма және Текелі энергетикалық кешені, ... ... ... бар бұл ... әрқайсысы металл кендерін табу мен
өңдеу саласында үлкен жетістіктерге жеткен. Технологиялық үрдістерді ... ... ... алудың жаңа, тиімді технологиясын жасаудың
және қызметкерлерінің жоғарғы деңгейдегі ... ... ... ... ... жоғары және халықаралық нарықта кең танылған.
«Казцинк» АҚ – ... ірі ... ... ... ... мен
күміс Лондондық бағалы металл нарығында сыннан өткен. Шығарылатын ... ЦВ (99,99), ЦО және ЦОА ... ... ... құятын және мырыш-
алюминий қорытпалары, бұйымды ... ... кеме ... тот ... ... және т.б. ... ұйымдастырылған.
Шығарылатын жоғары сапалы ЦВ маркілі мырыш өнімі үшін кәсіпорын
«Гауһар тасты ... ... ... ... қ, Мексика)
жүлдесіне және «Сапалық 22-жүлдеге» ... ... ие ... АҚ ... ... және ... ... тұрады:
- құрамына үш кен орны кіретін Риддер ... ... ... ... 40 ... ... кен ... сонымен
қатар, байыту фабрикасы мен қосалқы цехтар;
- құрамына Малевск кен орны, Зырян және ... кен ... ... мен ... қосалқы өндірістер кіретін Зырян кен-байыту
кешені;
- құрамына Текелі кен орны, байыту фабрикасы мен бірқатар қосалқы
- өндірістер кіретін Текелі кен-байыту кешені;
- ... ... және ... ... зауыттары, Өскемен қорғасын
- зауыты, сонымен қатар, қосалқы цехтар кіретін металлургиялық
өндіріс;
- Риддер жөндеу-механикалық зауыты;
- Бұхтарма гидроэнергетикалық кешені;
- ... ... ... АҚ ... ... ... ... асырады: гелогиялық
барлау жұмыстарын жүргізу, түсті металл кендерін ... мен ... ... соның ішінде құрамында алтын бар қосылымдарды өндіру, қорғасын ... ... ... ... ... қымбат бағалы металдар ... ... ... жылу және ... ... түрлерін өндіру,
халық қолданатын өнім шығару, коммерциялық қызмет. Кенге ... ... ... 5 млн ... ... Кенді өңдеу жерасты тәсілімен жүргізіледі
[3; Б 88].
Полиметалл ... ... және ... ... ... ... ... бойынша мырыш, қорғасын, мыс және ... ... ... және ... ... ... өңделеді. «Казцинк» АҚ
құрамында қорғасын және екі ... ... ... өндіріс, сирек
кездесетін металл, қорытпалар және катодты мыс шығаратын цех бар. «Казцинк»
АҚ ... ... ... ... ... ... жүзеге асады
және құрамына ... ... ... ... ... мен сілтілендіру, катодты мырышты индуктивті пештерде қайта ... ... ... ... ... бұйымдарды жасау учаскелерінде жергілікті тастарды
қолданады: габбро, гранит, агат, яшма, суретті әктер, микроквацит, ... ... ... ... ... ... халцедон, авантюрин, чароит
және басқалар.
Көп жылдар бойы «Казцинк» АҚ ... ... ... ... ластаушы заттарды шығару бойынша алғашқы орындардың
бірінде – облыс бойынша ... ... 33 ... құрайды. «Казцинк» АҚ
кәсіпорындарының ішінде ластаушы заттарды шығару бойынша неғұрлым көп үлес
«Металлургиялық ... ... ... ... ... Жер беті суларын
ластау бойынша да кәсіпорын басқалардың ішінде алғашқы орындардың ... ... ... ...... ... сульфаттар, кадмий,
мұнай өнімдері.
Кальций арсенит пен ... ... 50 ... жуық ... таңда ол 280 000 тоннаға жетеді. Рафинация цехы мен шаң-тозаңды
гидрометаллургиялық өңдеу ... ... ... ... ... күшала бар
шламдары әр текті және құрамы бойынша әр ... ... ... ... мен ... ретінде болады. Күшалалы ... ... ... 20 ... дейін ауытқиды. Олар үю штабеліне жүк таситын
көліктермен ... ... ... ... суглинкалармен
жабылған. Бұл улы металдар қосылымдарының ... мен ... ... ... Кей жерлерде сұйықтықтар 5-тен 25 пайызға дейін ... үю ... ... әсер етеді. Жыл сайын шаң-тозаң түріндегі
үйінділер 6,5 тоннаға бағаланады.
Түрлі металлургиялық бөлімшелерде қолданылғаннан кейін техникалық
су ... ... ... онда ... сүт қосылып, pH 9 ... ... ... ... ... ... ... су салқындатқышқа барып, 21º С дейін суиды да цехқа ... ... ... ... ... ... ... pH 9 сарқынды су Үлбі
өзеніне түседі ( 3 500 ... ... ... ... тастандылар үшін УКП
ПК «МП» төлем жасайды.
Көп жылдық бақылау ... ... ... ... ... ... ластау ошақтарының межесі өзгергенін көрсетпейді.
Қоршаған ортаны ... ... ... ... жатқан және жинақталған
ластаушы заттардың жерасты, жер беті суларымен және атмосфералық ... ... ... ... ауысу үрдісі болып жатуы ... ... ... пен ... мүмкін бағыты топырақ үшін жел
бағытымен, жерасты және жер беті сулары үшін ... ... ... [ 6; Б ... ... зауыты» АҚ. ҮМЗ 1949 жылы КСРО қорғанысының
қажеттілігіне құрылған. ... ҚР ... ... ... Өскемен қаласының
солтүстік бөлігінде орналасқан. Аталған кәсіпорын атомдық және ... үшін ... ... мен ... ... саласында
мамандандырылады.
«ҮМЗ» АҚ өндірістік қызметіне мыналар кіреді:
- уран-235 бойынша 4,4 пайызға дейін байытылған уран гексафторидін,
уран-235 бойынша 2,6 ... ... ... уранил-нитратын, уран-
235 бойынша 4,4 пайызға дейін ... ТВЭЛ ... ... мен сақтау;
- уран-235 бойынша 4,4 пайызға дейін байытылған UO2 и U3O8 ұнтағын,
ТУ 95 ... ТУ 95 ... ТУ ... ТУ ... ... ... отын таблеткаларын, ТУ 0401.01.000
бойынша жинақтаушы детальдар мен түйіндерді өндіру, сақтау ... ... ... ... заттар, сонымен қатар солардың
негізіндегі бұйымдар қолданылатын ядролық-радиациялық ... және ... ... ... жүйелер,
жабдықтар, құралдар, аспаптар) қолданысқа енгізу, ... ... ... ... бүкіл қызмет барысында жаңарту мен ... ... ... ... сақтау, қайта өңдеу, утилизациялау,
тасымалдау және жою;
- қолданыстағы технологияларды жаңарту мен үлгілендіру үшін ... ... ... өз ... ... ... ... күшімен ядролық материалдарды, радиоактивті
заттарды және солардың ... ... ... ... ... ... жүргізу.
Зауыт қызметі Қазақстан Республикасының заңнамаларына, қолданыстағы
нормалар мен ережелерге сәйкес ... ...... пен ... деңгейдегі өнімді шығаруда 50 жылдам астам
тәжірибесі бар ғажайып ... ҮМЗ ... ... ... мен ... ... сонымен қатар, Болгарияда,
Ұлыбританияда, Германияда, Қытайда, Польшада, Словакияда, АҚШ, Чехияда,
Францияда, Жапонияда ... ... үш ... ... ... ... ... алаң,
солтүстік алаң, шығыс алаңы, сонымен қатар, «ҮМЗ» ААҚ көлік ... АҚ ... ... кіреді:
- бериллий өндіру (бериллийдің техникалық гидроқышқылын, ... ... ... лигатур мен қорытпалар, ... ... ... ... берилий қышқылынан жасалынған бұйымдарды
алу);
- атомдық электростанциялар үшін отын ... ... 235 ... аз ... уран қышқылынан отын таблеткаларын жасау);
- тантал, жоғары өткізгішті материалдар (ниобий мен тантал қорытпасы
негізінде және ниобий мен қалайының интерметалды ... ... ... ... ... көмекші цехтар.
Көмекші цехтарға аспапты-механикалық, электрожөндеу цехы,
энергожөндеу, азот-сутекті-оттекті ... ... цех, ... ... автоматизация орталық зертханасы, өлшеу
техникасының орталық зертханасы, орталық ... ... ... ... ... ... ... зертханасы, қойма шаруашылығы, көпсалалы
қызмет цехы жатады.
Берилий өндірісі кен шикізатын айқындаудан бастап ... ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Мұнда келесі өнімдерді алады: бериллийдің техникалық гидроқышқылы,
аммоний фторбериллаты, металды берилий, бериллий негізіндегі қорытпалар,
бериллийдің ... ... мен ... ... ... ... ... заттар.
Техникалық таза металды бериллий өндіру үшін негізгі шикізат болып
қосылымдары бар ... ... ... ... ... ... суы, ... және азот қышқылы, каустикалық су, активті
көмір, ... ... ... қолданылады. Зиянды химиялық заттары бар
технологиялық ерітінділер әкетіледі немесе өткізгіш ... ... ... ... ... ... улы заттармен байланыста болмайтын,
технологиялық құрал-жабдықты салқындату үшін қолданылатын су түседі.
Шағын бериллийден бұйымдар мен ... ... ... ... ... ... және түрлі құрамдағы металды бериллий
ұнтақтарын алу үрдісімен, оларды ықшамдау, дайындалған ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... орнына жөнелтіледі.
Уран өндірісі. Отын таблеткаларын өндіруде бастапқы шикізат болып
уран гексафториді, уралнитрат қорытпасы, «General Electric» ... ... ... ... қосылымы т.б. Өндіріс технологиясында
отын таблеткаларын пайдалану үшін кәсіпорында «General ... ... ... ... ... ... бөліп алу мақсатында материал
азот қышқылын, азотқышқылды алюминийді қолдану арқылы сілтіленеді.
Тантал мен феррониобий ... ... ... ... ... ниобий гидроқышқылы, тантал ... мен ... ... ... мен қатты кесектерді өндіру), сым және ... ... ... ... ... Шикізат ретінде тұтынушылар ... ... ... ... ... ... мен тантал
гидроқышқылы қолданылады. Қосылымдар күкірт қышқылында ашылады.
Металды тантал улы зат ... ... ... ... ... 1-3 пайыз торий ... ... ... ... мәліметтеріне сәйкес тантал өнімінің тастанды
қалдықтарында ... ... ... ... ... ... қалдықтары скрубберлерде 76 пайыз ... ... ... ... ... ... азот
диоксиді, күкірт қышқылы, газтәрізді фторлы қосылыстар бар. Бұл ... ... 69-88 ... ... ... ... ... қышқылының кальций фторидіне табиғи минерал түрінде
өзара әсер ету реакциясына негізделген. Реакция электр тогымен қыздырылатын
айналмалы құбыры бар пеште ... ... ... ... фторлы сутек қышқыл
мен тозаң шашырандыларынан анықталады.
Көмекші цехтер. Өндірістерге қызмет ... үшін ...... ... ... және көлік
цехтары, көпсалалы қызмет цехы, Үлбі ... ... ... ... мамандандырылған зертханалар, қойма шаруашылығы
бар.
«ҮМЗ» АҚ өндірістерінің қоршаған ортаны ластаушы көздері болып ... су ... ... ластаушы заттар, атмосфералық ауаға
кәсіпорынның өндіріс объектілерінің ластаушы қалдықтармен түсетін ластаушы
заттар саналады.
Бериллий, бериллийден жасалған ... ... ... ... бейорганикалық шаң-тозаңдардың, молибден мен ... ... мыс ... күкірт пен ... ... ... фторлы қоспалардың, азот оксидінің пайда
болу мен бөлінуімен байланысты.
Корпустың бір бөлігі айналмалы сумен жабдықтау жүйесімен қамтамасыз
етілген. ... улы ... ... болмайтын, технологиялық құрал-
жабдықты салқындату үшін қолданылатын су түседі.
Уран өндірісінің бөлінділері мен ластаушы қалдықтарында ... ... ... ... ... заттары бар Петрянов
фильтрлерінде (КПД – 69,8 – 99,9 ... СКШН ... ... ... жүзеге асады. Уран өндірісінде бөлінетін барлық сұйық
және газтәріздес заттар – азот диоксиді, азот ... ... ... қосылыстар – технологиялық газдардың ... ... ... ... ... алынады (трибутилфосфат пен сутек
оксиді тазаланбайды). Газтәріздес заттарды ... ... 51- ... ... Уран өндірісінде зиянды заттарды тастау 15-30 метр
биіктікте шырақтар арқылы ... ... ... өнім ... ... ... ... қосылымдарының
құрамында 1-3 пайыз торий радиоактивті ... мен уран жиі ... ... ... тантал өнімінің тастанды қалдықтарында жалпы
альфа-белсенділік көрсетілген. Тантал өнімінің радиоактивті ... ... 76 ... ... тазартылады. Тантал
өнімінің технологиялық ... ... азот ... ... қышқылы,
газтәрізді фторлы қосылыстар бар. Бұл заттар тазарту бойынша 69-88 ... ... ... ... ... мен құрал-сайман – механикалық цех үрдісінде
атмосфераға барий, калий, ... ... ... оксиді, марганец пен
оның қосылыстары, никель оксиді, ... ... ... пысыру
аэролі, азот оксиді, күкірт қышқылы, ... ... ... ... ... органикалық қосылыстар бөлінеді және пайда болады.
Тастанды лас қалдықтарды тазартуда ЦН-11, ЦН-15, ... ...... пайыз) циклондары, тұндырғыш қораптар (КПД-25 пайыз) және
тұндырғыш камералар (КПД-41,7 пайыз) ... ... ... ... ... қышқылдар, ауыр
метал тұздары, минералды қоспалар бар.
Сарқындардың шартты ... мен ... жүйе ... құю ... Үлбі ... ... ... шартты бөлігі
салқындатылып, суайналым жүйесіне бағытталады. Өндіріс алаңдарынан келген
жауын және ... ... ... ... ... Үлбі ... тасталады.
«Өскемен Титан магний комбинаты» АҚ. ... ... ... АҚ 1965 жылы қолданысқа енгізілген. «Өскемен Титан магний
комбинаты» АҚ кенді ... ... ... ... ... қарай 15 км қашықтықта орналасқан. Комбинаттың өндіріс
алаңы Согра қазаншұңқырында, Үлбі өзенінің ... ... ... магний комбинаты» АҚ тұйықталған технологиялық
айналымы бар, ірі, ... ... ... ... кәсіпорындардың бірі.
Комбинат
құрылымын екі қуатты негізгі өндірістер құрайды: титан және магний, сонымен
қатар, көмекші өндіріс.
Титанмагний комбинатының Өскемен ... ... ... әсер ... ... ... ... ірі түсті металургияда іс тәжірибесі
бар білікті еңбек кадрлары және ... ... ... ... ... ... алу үшін шикізат ретінде құрамында титан бар шлактар, ... мен ... ... ... Магний өндірудегі негізгі
шикізат болып сусызданған карналлит табылады.
Негізгі өнімді шығару кезінде комбинаттағы қоршаған ортаны ластаудың
негізгі көздері болып атмосфераға ... ... ... ... ... ... ағуы, сарқын сулар мен ... ... ... ... ... ... ... болып хлор
мен хлорлы сутек саналады.
«Өскемен ЖЭО» Ертіс пен Үлбі өзендерінің оң ... ... ... бөлігінде орналасқан. Өскемен ЖЭО қорғасын-мырыш
комбинаты құрамында салынған, ... ... ... ... ... желісіне кіреді.
ЖЭО белгіленген қуаты:
- электр – 241,5 кВт;
- жылу – 1050,9 Г/кал/сағ.
Өскемен ЖЭО жылу кестесі бойынша жұмыс істейді. ... ... ... кезі – қыс мезгілі. Өскемен ЖЭО мынадай негізгі жабдық түрлері
бар:
- ЦКТИ-75-39Ф ... алты булы ... ... ... ... ... ... төрт қазанды агрегат, әрқайсысының өнімділігі
320т/сағ;
- ТПЕ 430 ... бір ... ... ... 500т/сағ.
ЖЭО көмір теміржол вагондарында жеткізіліп, қабылдау түсіру орнына
жіберіледі. Мұнда ... ... ... ... ... ... бункерлеріне түсіріледі. Бұл жерден көмір жолақты қуаттандырғыштың
көмегімен бөлу конвейерлеріне жіберіліп, әрі қарай ДМ-2100 Х 2000 ... ... ... ұнтақтау бөлімшелеріне түседі. Ұнтақталғаннан
кейін ұсақ отын ағыны екінші көтеру ... одан ... ... ... ... шикі ... бункеріне беріледі. Шикі көмір бункерінен ... ... ... ... ... ұнтақталып,
кептіруге беріледі. Барабанды диірменнен ... ... ... ... мен циклон арқылы өтеді, осыдан кейін ауадан бөлінген көмір
тозаңы тозаң ... ... ол ... ... ... арқылы
жанарғыларға одан кейін қазандардың от жағатын бөлігіне беріледі.
Станциядағы көмір қоры ауданы 35000м2 ашық ... ... от ... және ... жағу үшін ... ... отын ... ЖЭО мазут пайдаланады. Қазандағы ... ... ... ... күл мен ... күлқоқысты пульпа түріндегі (күл мен қоқыстың сумен
1:30 ара қатынаста араласқан қоспасы) күл ... ... ... 2-ші күл ... орын ... ... оң жағалауында ЖЭО
өндіріс алаңынан 5,1 км қашықтықта орналысқан. Аталған күл төгетін орын 970
жылы ... ... Күл ... ... жақын маңдағы елді мекеннен
140 м қашықтықта, су объектілерінен – 40 м , транзитті ... – 30 ... ... ... орын жалпы ауданы 589954 м2 болатын екі ... ... ... ... 20Га ... бірінші секция іске қосылуда,
екінші секция шөп пен ағаш ... ... басу үшін ... ... Күлдің салмақсыз жеңіл бөлігінің шаңдануының алдын ... күл төгу ... ... ... ... үю су қабатының астында
іске асырылады, күл төгу орнында үнемі су айнасы сақталып ... ЖЭО-1 ... күл ... ... бұл ... қорғасын-мырыш
комбинатының үйіндісінің жанында орналасқан, толтырылған және 1991 ... ... ... күл ... ... ... ... сәйкес
үйіндінің беті арнайы жабумен жабылған. Күл төгетін орынның ... жақ ... ... ... ... бөлігінен биік, соның
нәтижесінде беті ойыс болып келеді. 1991 жылы ... ... ... ... ... ... ... ағуы жақын жерде орналасқан Өскемен
қорғасын-мырыш комбинатының үйінділерін су басып, едәуір ... ... ... болды. Күл төгетін орынды беткі бөлігіне ... ... жол ... ... тиісті жауын суын жою
жүйесімен қамтамасыз ету, жөндеу және топырақпен жабуды ... ... ... ... ... заттардың топыраққа өтуінің негізгі
көздері қаланың өндірістік кәсіпорындарымен ластанатын ауа ... ... ... ... ... 1-ші күл ... ... сүзгіге қарсы экранның болмауына
байланысты жерасты сулары жинақталған қалдықтардан еріген қоспаларымен
ластанады. Күл төгу орны әсер ... ... су ... ... ... күл ... орынның негізі арқылы жерасты суларына
өтіп, онымен араласуы арқылы жүзеге асып, әрі қарай сүзгілі ағын ... ... фтор мен оның ... ... және ... ... шектен тыс көп болуы адам денсаулығына теріс әсер етуі
мүмкін.
Күл төгу ... ... ... ... ... үшін ... ... жақсартып, күл-қоқыс қалдықтарын қолдану бойынша шаралар қолдану
қажет.
2.3 Өскемен қаласының радиациялық жағдайына талдау жасау
Өскемен ... ... ... зерттеулердің
мақсатты бағыты мен радионуклидтермен ластануының ... ... ... ол ... ... ... радиационной экологии
городов Казахской ССР» атты бағдарламасы ... ... ... 21 ... ... ССР ... миністірінің
ұсынысымен жасалған.
1990-1992 жылдар қала ... ... ... әдістердің толық кешенді әдісі ... ... жаяу және ... ... ... пен ... ... барлығын анықтайтын лабароториялық әдістер; табиғи
және жасанды радионуклидтерге ... ... мен ... ... ... ПГО ... Өскемен қаласының
территорясының ... ... ... ... оның
масштабы 1.10000, сонымен ... ... ... ... магистральдарында жүргізіледі, аудандық гамма түсірілім
14 км2 –қа 1.2000 масштабта ... ... ... ... жаяу ... ... жасалып, 266 ... ол 5х5, 2х2 және 1х1 метр ... ... ... ... ... 0,5-6 ... дейін
зерттелді. Жұмыстың ... 3600 ... ... ... бес
нүктесінде демонстрациялық-сандық ... ... ... ... ... тізбекке алады.
1991 жылы Облыс СЭС 1990 жылы ... ... ... ... ... ... ... анықталған
радияциялық аномалияларда жұмыстар жүргізілді, сонымен қатар Бурова
көшесінің ... да. ... ... ... радионуклидік құрамды,
жеке изотоптарының сулы горизонтқа ... ... ... ... ... қызметіне әсерін зерттеу және
радиоактивті қалдықтардың адам ... ... ... ... ... нәтижесінде гигиеналық ... ... ... адам ... ... ... ... сыртқы және радионуклидтердің жер асты және ... ... ... жол ... [23; ... жылы 1990 ... ... зерттеулерге негізделе
келе КСРО Жоғарғы Кеңесі жанындағы ... ... ... медицина ғылымдарының кондидаты Н.А. Мшшков пен ... ... ... ... жүргізіп, радияциялық
факторлардың ... ... ... ... Зерттеу
бағдарламасы жергілікті жердің ертеректе алынған деректер ... ... ... негіздеді. Зерттеулер нәтижесінде жер
үсті ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар УМЗ даласында, Белогор ... ... ... ... және ... ТЭЦ-нің
күлді зонасында өткізілді. Зерттеу ... ... ... ... ... алынды [19; Б.24].
1994-1997 жылдары «Гео-Т» ... ... ... ... ... радиоэкологиялық зерьттеулер жүргізіліп, жаяу
гамма түсірім, шпурдың өтуі және ... ... ... ... ... 1.500 және 1.200 масштабтағы өндірістердің,
ұйымдарының ... ... ... ... бақтардағы
масштаб-1.1000 және 1.2000 құрады. Барлығы 15 км ... ... ... ... ... ... Каротажды жұмыстарының көлемі 12,3 метр шпурды
құраған.
2000 жылдан бастап «Геос» ЖШС ... ... ... ... ... ... ... масштабы 1.1000,
жүйедегі 10х10метр, ауданы 0,5 км -та жаяу ... ... ... жылы Комендантка суының батыс бөлігінде . Масштабы 1.500, ... ... ... ... ... 1990-2003 жылдар
кезеңінде әр түрлі жаяу ... ... ... Өскемен қаласының
территориясының шамамен 30 км, 300 ... ... ... Орталық тұрғындық көп қабатты бөлігі және ... жеке ... ... да ... ... ... бүкіл Солтүстік ... ... ... ... 398 радиоактивті аномалиялар табылды және ... ... 700 ... ... ... да ... ... негізінен уран-торийден немесе торий-ураннан
болады. ... өте ... ... да ... ... Cs-
137 және Ри-239, Ra226, Co60 тағы ... бар. Бір ... ... ... өнімдері және ядролық жағар майының
еленбегендері де болады.
Үлестік құрамы Co-60, Cs-137, ... и Am-241 ... асып ... Көздердің пайда болуы анықталмаған.
Зерттеувлер нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... туралы қорытынды
жасалды. Бақлаудың жүйесін 5х5 ... ... ... ... 1.500 ... кеміту туралы шешім шығарылды.
Нормативті құжаттарға сәйкес (КПР-96, СПОРО-97) Өскемен ... ... 179 ... халықты с.ш-дан сақтау шешімі
қабылданды, оның 34-і ... ... ... ... Сонымен қатар
163 аномалияны ... ... жылы ... қаласының радияциялық сипаттамасын ... ... ... ... ол 1.2000 және ... жаяу ... ... ерекшеленеді. Жер ... ... ... радиоактивтілік тексерілді.
Өскемен қаласының територясындағы ертедегі заттар ... 2004 жылы 278 ... ... ... әр ... ... ... бар, оның 180-ні ... ... ... 13500 м –ғы ... ... ... ... Өнеркәсіптік кәсіпорындарының ... олар ... ... қолданған;
2) кәсіпорындардың қалдықтары, сирек радиоактивті ... ... ... және ... ... және ... ... ластанған грунттар, құрлыс ... ... ... ... ... ... ... жасанды радиоактивті ... ... ... ... және ... ... әлсірегендер.
2004 жылы радияциялық зерттеулер қала учаскесінің әр ... ... Көп ... ... және ... ... ... түсірімдер ... ... 1.2000 және 1.500 ... жүргізілді. Жұмыс
барысында 10 радиометірлік аномалия МЭД-пен 440 мкр/сағ және ... м -та ... үй ... 8 радиоактивті аномалияға ревизия
жасалды. N 43 орта мектеп территорясында ... к-7), ескі ... –N61 ... ... көшесі -10 а), бұрынғы ... ... ... (Мызы көшесі-1), Атаман су қақпасының
территориясы, 1-ші аурухана поликлиника ... ... ... ... ... техникум территориясы ... ... ... ... көшесі-1), бұрынғы бала-бақша ... ... ... мен жер асты ... ... ... ... радоны бары, оның ... ... ... ертерек екі күн бұрын алдын-ала ... ... ... ... ... ... барып қана ... ... ... оның ішкі ... ... соң ... ... Эманациялық
зерттеу жүргізілмес бұрын ең алдымен ... ... ... жер асты ... жабық болуы ... ... ... ... бір ... ... өлшегенде және орнатқанда полдан бір ... ... 0,5 метр ... ... Ғимарат ішіндегі ауадағы
радонның концентрациясы үш параллельді ... орта ... ... ... ... үшін бір ... өлшем
нүктелерінің саны оның размерлерімен 40 м2 ... бір ... ... ... ... ... жерасты
қоймасының 10 пайызы зерртеледі, сонымен қатар 1-ші, ... ... ... ... ... бөлмелеріндегі 200 Бк/м3 ... ... 5 ... ... СПР 68-01 радиометрмен өлшенеді.
Гамма-фонды анықтау үшін ДКГ-02 у ... және ... ... ... ... ... сыртқы гамма сәулерерінің дозасының
күштілігі анықталады. Өлшеу үшін ... ... 1 ... аз ... 5 ... ... ... МЭД мәні мына
формуламен ... ... ... ол ... нүктесінде болады.
Бөлмедегі өлшем ортаңғы бөліктен биіктігі 1 метр ... ... Әр ... бес ... ... Гамма сәулесінің МЭД
мәні бөлмеге сай 15 ... ... ... ... ... радияциялық фонон ... ... ... ... асты ... обьектілерінде жүзеге асады.
Скважинадан судың пробасын алу тек ... ... ... ең ... ... 20 минут бойы прокаяка ... ... ... бір ... ... ... ... бақылау жасалады, ол жеке ... ... ... ... ... ... (Rа222 ) ... экспрессті өлшеуі
әдісімен суда ЭРОА «Ramon-01» көмегәімен ... асты ... ... құрамындағы орта күндік тербелісін
есептеу үшін бақылау нүктелерінде эманациялық мониторинг ... ... 2 рет ... ... және ... бір ... айтылған әдіс бойынша.
Радонның топырақты ... ... ... ... ... жүзеге асады. Мұндағы 3 метр болатын
ғимараттарда ... ... ... ... ... және радонның ... ... ... ... ... ... ... обьектілерде бақылау өлшемдері жүргізіледі, ... ... ... ауытқу болады:
(10)
мұндағы |Δхij|=| ... ... ... ... ... ... ... бағалау үшін Кохрен критериі қолданылады:
(11)
Gрасч

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 5 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Радиоактивтілік бірліктері8 бет
Сәулелі ауру және радиацияның адам ағзасына әсер етуінің басқа да салдары12 бет
”Қанжұған” кен орнынан жер асты ұңғымалы қышқылдық ерітінділерден U3O8 сары кек алу үшін , жылдық өнімділігі 500 тонна болатын цех жобала”Қанжұған” кен орнынан жер асты ұңғымалы қышқылдық ерітінділерден U3O8 сары кек алу үшін , жылдық өнімділігі 500 тонна болатын цех жобалау43 бет
Ағза және орта. Экологиялық факторлар және олардың тірі ағзаларға әсері1 бет
Пестицидтерді сақтау, тарату және тасымалдаудың қауіпсіздік ережелері5 бет
Экология ғылымы, оның міндеттері5 бет
XVIII ғасыр ортасындағы тірі табиғат туралы метафизикалық ұғымдар13 бет
Абиотикалық факторлардың ағзаларға әсері.4 бет
Анатомияны тірі адамда оқу әдістері10 бет
Атмосфераның табиғат пен тірі организмдер тіршілігіндегі рөлі10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь