Техногендік факторлардың өсімдіктегі биомассаның жинақталуына әсері

МАЗМҰНЫ

Аннотация .............................................................................................................
Анықтамалар..........................................................................................................
Қысқартулар..........................................................................................................

Нормативтік сілтемелер ......................................................................................

Кіріспе....................................................................................................................
1.Аналитикалық шолу...........................................................................................
1.1 Ауыр металдардың өсімдіктерге сіңірілуі және жинақталуына
клетка қабығының рөлі...............................................................
1.2. Ауыр металдардың (Cu, Cd) өсімдіктерге тигізетін улы әсері ..................................................................................................................................
2. Негізгі бөлім
2.1. Зерттеу жұмыстарының әдістемелері............................................................
2.2.Зертте жұмыстарының материалдары............................................................
2.3. Зерттеу жұмыстарының нәтижелері..............................................................
3. Еңбек қорғау қағидалары..............................................................................
4. Қорошаған ортаны қорғау..............................................................................

Қорытынды....................................................................................................

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі................................................................

АННОТАЦИЯ
Дипломдық жұмыс «Техногендік факторлардың өсімдіктердің биомассасының жинақталуына әсері» тақырыбына орындалған. Дипломдық жұмыста ауыр метал иондарының астық тұқымдас өсімдіктердің тұқымдарының өнгіштігіне әсері және олрадың заладық қасиеттері зерттелген.
Жұмыстың жалпы көлемі 58 бет. Жұмыстың құрылысы кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды, ұсыныстар, жұмыстың экономикалық тиімділігі, еңбек қорғау, қоршаған ортаны қорғау бөлімдерінен тұрады. Соңында 62 тұратын пайдаланылған әдебиеттер тізімі келтірілген.
Дипломдық жұмыс 10 суреттермен көркемделген. Эксперименттік деректер 4 кестелерде көрсетілген.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ


1. Добров О. П. Техногенез-мощная геохимическая сила биосферы // Природа.- 1987.- №11- С. 87-92.
2. Овчаренко М. М. Тяжелые металы в системе почва-растение-удоврение // Химия в сельском хозяйстве.- 1995 г. - С. 4.
3. Состояние окружающей природной среды Новосибирской облости 1997 г. Новосибирск, 1998.- 158. с.
4. Алексеева Ю. В. Тяжелые металлы в почвах и растениях // Л.: Агропромиздат, 1987.- 141 с.
5. Дж. Уэст. Физиология дыхания // Основы. М.: Мир, 1988.- 200 с.
6. Панин М. С. Влияние техногенных факторов и агрохимической деятельности человека на содержание и миграцию тяжелых металлов в системе «почва-растение» // Состояние и рац-ое испол-е почв Респуб. Каз. // Сб. мат-лов. научн. тех. Конф.- Алматы, 1998.- С. 76-79.
7. Панин М. С. Формы соединений тяжелых металлов в почвах средной полосы Восточного Казахстана // Издательство «Государственный университет Семей» Семипалатинск, 1999.- 329 с.
8. Мукашева М. А. Гигиеническая характеристика экологической нагрузки на организм по микроэлементному анализу (при натуральных и экспериментальных исследованиях. // Автореф. диссер. канд. биол. наук.- Алматы, 1998.- 25 с.
9. Жансерикова А. Ж. Гигиеническая оценка и прогнозирование качества почвы в зоне Карашыганакского невтегазоконденсатного месторождения. // Автореф. диссер. кон. биол. наук.- Алматы, 1998.- 26 с.
10. Rіtter W. F. and Scarborough R.W. A revіew of bіoremedіatіon of contamіnated soіls and groun-water // J. Envіron . Scі. Health. -1995.- Vol. 30,- P. 333-357.
11. Cunnіngham S. D., Ow D.W. Рromіses and prospects of phytoremedіatіon // Plant Physіol.- 1996. -Vol. 110.- P. 715-719.
12. Alіkulov Z. A., Boguspaev K. K. The phytoremedіatіon of soіls polluted wіth toxіc metals іn Kazakhstan. // Биотехнология. Теория и практика.- 2000.-№1-2. (13). - С. 5-11.
13. Соколов М. С. Возможности получения экологически безопосной продукции растениеводства в условиях загрязнение атмосферы // Агрохимия, 1995. - №6- С. 107-125.
14. Солдат И. Е., Нетребенко Н. Н., Шептухова Л. Г., Лукин С. В. Влияние уровия загрязнения почвы тяжелыми металлами на их накопление в зерновых культурах// Зерновые культуры, 1999.- №3 - С. 25-26
15. Давидова С. Л. О токсичности ионов металлов // М.: Знание, 1991.- 32 с.
16. Кулешов Л. Н., Литвак Ш. И. Научные основы мониторинга земель РФ // М.: АПЭК, 1992. - С. 33-51.
17. Оксенгендлер Г. И. Яды и организмы: Проблемы химической опасности. СПб.: Наука, 1991.- 320 с.
18. Серегин И. В., Иванов В. Б. Физиологические аспекты токсического действия кадмия и свинца на высших растения// Физиол. Раст. 2001.- Т. 48.- №4.- С. 606-630.
19. Кабата-Пендиас, Пендиас Х. Микроэлементы в почвах и растениях// Пер с анг. М.: Мир, 1989. -439 с.
20. Орлов Д. С., Малинина М. С., Мотузова Г.В. и др. Химическое загрязнение почв и их охрана: Словарь-справочник // М.: Агропромиздат, 1991.- 303 с.
21. Давыдова С. Л. О токсичности ионов металлов. М.: Знание, 1991.- 32 с.
22. Панин М.С. Эколого-биохимическая оценка техногенных ландшафтов Восточного Казахстана // Отв. ред. Ж. У. Аханов: МОН РК. Семипалатинский гос. Университет им. Шакарима.- Алматы, 2000.- 338 с№
23. Растения в экстремальных условиях минерального питания // Под. ред. Н. Я. Школьника., И. В. Алексеевой- Поповой. Л., 1983. - 176 с.
        
        Тақырыбы: «Техногендік  факторлардың  өсімдіктегі  биомассаның  жинақталуына
әсері».
АННОТАЦИЯ
Дипломдық жұмыс «Техногендік факторлардың ... ... ... ... ... Дипломдық жұмыста ауыр метал
иондарының астық тұқымдас ... ... ... ... ... ... қасиеттері зерттелген.
Жұмыстың жалпы көлемі 58 бет. Жұмыстың құрылысы кіріспе, негізгі бөлім,
қорытынды, ... ... ... ... еңбек қорғау,
қоршаған ортаны қорғау бөлімдерінен тұрады. Соңында 62 ... ... ... ... ... 10 ... ... Эксперименттік деректер 4
кестелерде көрсетілген.
АНЫҚТАМАЛАР
1. поллютанттар – тірі ағзаларға заладық әсер көрсететін заттардың жалпы
атауы.
2. мембрана - өсімдік ... ... ... ... ... ие ақуыздық қабат.
3. ризосфера – тамыр іргесіндегі кеңістік.
4. гемицеллюлоза - ... ... ... ... материал.
5. фиторемедиация – ластанған экожүйені өсімдіктер арқылы сауықтыру.
ҚЫСҚАРТУЛАР ТІЗІМІ
UNESCO- Unіted Natіons Educatіonal, Scіntіfіc and Cultural Organіzatіon
ЖЭО- Жылу ... ... ... ... ... ... ... Фитосидерофорлар
МҚ- Мугеин қышқылы
ГМҚ- Гидрооксимугеин қышқылы
епиГМҚ- епи-гидрооксимугеин қышқылы
епиГДМҚ- епи-гидрооксидеоксимугеин қышқылы
ПТР- полимеразалық тізбек реакциясы
APRT- аденинфосфорибозилтрансфераза
НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР
Жасалған диссертациялық ... ... ... мен ... Тұз ... ... жағдайы. ГОСТ 4.204–77
2. Күкірт қышқылы. ГОСТ 14262-78
3. Натрий гидрооксиді ГОСТ 4328-77
4. Молибден үшоксиді ГОСТ ... ... ... ГОСТ ... ... орто ... ГОСТ ... Магний хлориді ГОСТ 13446-34-9
8. Мырыш күкірт қышқылы ГОСТ 7446-20-0
9. Кадмий күкірт ... ГОСТ ... Мыс ... ... ГОСТ ... ... азот қышқылы ГОСТ 7446
12. рН- метр Метрум-744 20293 2000 ж.
13. Спектрофотометр СФ26, ГОСТ 15150-69 1991г
14. Спектрофотометр Genesys 10uv SN ... USA ... ... ... 5417 2001 ... Вакуумный насос МО-5, №К 11895, 1984 г.
МАЗМҰНЫ
Аннотация
............................................................................
.................................
Анықтамалар.................................................................
.........................................
Қысқартулар.................................................................
.........................................
Нормативтік сілтемелер
............................................................................
..........
Кіріспе.....................................................................
...............................................
1.Аналитикалық
шолу........................................................................
...................
1.1 Ауыр металдардың өсімдіктерге сіңірілуі және ... ... Ауыр ... (Cu, Cd) ... ... улы ... Негізгі бөлім
2.1. Зерттеу жұмыстарының
әдістемелері............................................................
2.2.Зертте жұмыстарының
материалдары............................................................
2.3. Зерттеу жұмыстарының
нәтижелері..............................................................
3. Еңбек қорғау
қағидалары..................................................................
............
4. Қорошаған ортаны
қорғау......................................................................
........
Қорытынды...................................................................
.................................
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі................................................................
КІРІСПЕ
Алғаш рет ... ... ... ... түсуі мен таралуы,
және олардың тірі ағзаларға ... ... ... түрде зерттеу өзекті
мәселелер қатарынан орын алды [1].
Қазіргі ... ... жүзі ... басты мәселелердің бірі-
пестицидтерден кейін ауыр металдардың тірі ағзаларға әсерін әлсірету ... Ауыр ... ... ... ... тек ... жағдайда ғана
емес, сонымен қатар антропогенді жолмен де қарқынды ... ... ... ... ... қалдықтары, тау-кен өндірісі, транспорт, түсті
және қара металл өндіру, құрамында ауыр металдар кездесетін тыңайтқыштарды
ретсіз ... ... ... (ЖЭО) ... ... ... ... М. М. (1995) мәліметтері бойынша жоғарыда келтірілген түсті
металл балқыту ... әр жыл ... ... ... - 154650 т. ... т. ... 89000 т. қорғасын, 12000 т. никель, 765 т. кобальт, ... ... 30,5 т. ... ал ... және ... ... жағудан 1600 т.
сынап, 3600 т. қорғасын, 2100 т. мыс, 700 т. ... 3700 т. ... ... ... 260000 тонна қорғасын ... [2], ... ... ... ... ... ... бойынша ауаның
ластануының 70 %-дан көбі автотранспорттан болса, 11 %-дайы ЖЭО үлесіне
тиеді [3].
Ауыр ... ... ... және ... ластануы Қазақстанның ірі
өндірістік орталықтарында да экологиялық өзекті ... ... ... ... ... өндірістік орындарына жақын ... ... ... ауыр ... концентрациялары қалыпты жағдайдағы
топырақпен салыстырғанда мырыш-7,4, қорғасын-9,9, мыс-3,8, кадмий-13,3,
марганец-1,3, кобальт-2,4 ... ... Ауыр ... топырақтағы
мөлшері, таяу маңдағы өсірілетін ауылшаруашылық өсімдіктері мен бау-бақша
дақылдарында бақылағанда 2-3,5 ... ... ... ... байланысты қоршаған ортаны қорғау мамандардың алдына қойылып
отырған бірінші мәселе-ауыр ... ... ... ... ... мөлшерін анықтау. Екінші ... ... ... ... ... ... ... таралуына қарапайым және
айтарлықтай сенімді модельдерін жасау. Үшінші кезекте ластанудың келеңсіз
әсерлеріне жол бермеу мақсатында ауыр ... ... ... ... және ... тұр [5].
Әртүрлі жолдармен ауаға тараған ауыр металдардың шаң түріндегі ... өте ұсақ ... ... мкм) және ... ... әр жерде ірі көлемдегі фракцияларына қарағанда 34-54 ... ... ... ұсақ ... фракциялар Дж. Уэсти (1988)
мәліметтері бойынша адам ... алу ... қан ... мен ... ... үшін ең ... болып саналады [6].
Ғылыми деректерге сай, трофикалық байланыстар арқылы адам ағзасы тағам
өнімдерінен 40-50 %, судан 20-40 %, ... 20-40 % улы ... ... ... ... ауыр ... иондары адам ағзасында әртүрлі
аурулардың қозуы мен пайда болуының ... ... ... ластанған
аудандарда асқазан ауруы бірінші орында, тыныс алу жүйелері аурулары екінші
орында, қан айналу ... ... ... орында тұр [8, 9].
Сондықтан қоршаған ортаны ауыр металл иондарынан тазарту және оны
сақтау, кезек ... ... ... ... ... ... ... қайта қалпына келтірудің физикалық, химиялық
және биологиялық жолдары ... ... ... ... ... ... ... тазарту өте қымбатқа түседі. Мысалы, АҚШ-та жоғарыдағы
әдіспен бір тонна топырақты тазартуда 50-ден 1000 долларға ... ... ... ... ... 1 ... ... тазартуға 750 000
доллар шығын кетеді [10, 11].
Қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... ... жолдармен тазарту өте тиімсіз. Жоғарыда келтірілген
әдістердің ... ең ... ... Әсіресе, ластанған
ортаны өсімдіктер көмегімен қайта ... ... ... ... ... аса ... ... АНАЛИТИКАЛЫҚ ШОЛУ
1.1 Ауыр металдардың өсімдіктерге сіңірілу және жинақталу процестеріне
тамыр клетка қабығының атқаратын рөлі
Өсімдіктердің клетка ... ... Одан ... ... ... ... гемицеллюлоза, белоктар, бейорганикалық
катиондар және тағы басқа заттар бар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қабығының
алғашқы қуыстарын түзеді. Өсімдік клетка қабығының ... ... ... байланысты әртүрлі қатынаста. Бірінші
кезекте иондарды сіңіретін, ... ... ... ... ... ... өсімдіктердің тамырының клетка
қабығында пектинді заттардың көп ... ... ... ... ... ал ... ... пектинді заттардың аз
болуы гемицеллюлозаның көп ... ... ... байланысының
артық болуында [13].
Тамыр клеткасы қабығының негізгі ион алмастырушы теріс зарядталған
функционалдық топтар ... ... ... полисахаридтер
және гликопротеидтер, сонымен қатар аз мөлшерде оң зарядталған белоктардың
аминтоптары болады ... ... ауыр ... жоғары концентрациясы өсімдік
тамырының клетка қабығына сіңіріліп қана қоймай әртүрлі қосылыстар ... ... ... ... Мысалы, мырыштың концентрациясы жоғарылаған
жағдайда пияз өсімдігінің тамыр ... ... ... ... ... ... ... преципитаттар мөлшері артатындығы
туралы мәліметтер кездеседі [15]. Қорғасынды бос ион күйінде пайдаланғанда
клетка қабығының бетінде көп ... ал ... ... ... болмаған [16]. Хлорелла клетка қабығында қорғасын мен ... ... ... ... [17], ал ... ... ... кездескен
[18].
Ауыр металдардың клетка қабығымен байланысы біртекті емес. Бұршақ,
атбұршақ, жүгері және т. б. ... ... ... мырыш, темір,
молибденнің жинақталған байланысы ... ... бұл ... ... ... кездескен. Әртүрлі өсімдіктердің ... ... ... ... болатын кадмий, қорғасын, мырыш, сынап, алюминий болса,
бұл кезде литий элементінің өте төмен екендігі байқалған [19].
D. T. Clarcson және І. B. Hanson (1980) ... арпа ... ... ... ... екі ... ... үш валентті иондар
байланысы бір валентті иондарға қарағанда жоғары ... ... ... функционалдық топтарымен ауыр металдар арасындағы өзара
байланысы константты тұрақтылық шамасымен ... ... ... ... ... ... бетіндегі ауыр
металдардың реакциялық байланысын зерттеу жұмыстарында константы тұрақтылық
шамасы (Log K) мыс үшін 5,4, мырыш үшін 4,7 ... ... ... ... ... ... мыстың клетка қабығымен
байланысы мырышқа қарағанда жоғары. ... ... ... ... кадмийге қарағанда жоғары, ол 6,4 және 4,9-ға сәйкестігі
анықталған [21].
Сонымен ... ... ... ... нәтижелері бойынша
металдардың ... ... ... байланысы олардың арасындағы ... ... де ... ... мен ... ... бос карбоксил
және аминдік топтармен коваленттік байланыс түзуі ... және ... ... ... ... ... белоктар, сульфигидридтер және
карбоксил топтарымен иондық ... ... [22]. ... ... ... ... оның ... функциясының түзілуінде
негізгі роль атқаратындығын айта ... жөн [23]. ... ... ... ... ... қабығында белок көпіршелері құрамына кіріп,
фибрилдер мен ... ... ... ... ... [24].
Клетка қабығының серпінділік қасиетінің айтарлықтай төмендеуі, қатаюы және
өткізгіштігінің азаюы клетка қабығындағы пектинді ... мен ... ... және ... ауыр ... ... байланысында
болуы мүмкін [25].
Қазіргі кезде өсімдік тамырының клетка ... ... ... бос ... ... ... ... дәлелдейтін көптеген
фактілер жинақталуда. H. Krausz және E. Broda (1965) ... ... ... ... ... топтардың мырыш
элементімен байланысын анықтаған [26]. Ал, С. Д. ... ... ... ... пектинді заттардағы карбоксил топтар
ғана емес, ... да ... бар ... ... ... келтірілген
[27].
Көптеген ізденістер нәтижелері және олардың ... ... ... ... құрамына кіретін пектинді заттармен алюминийдің
және тағы басқа элементтердің бір-бірімен өзара байланысы әртүрлі химиялық
байланыстар жүйесімен іске ... ... 1) Бос ... ... ... ... ... көпіршелері арқалы байланысы (иондар
әрекеті); 2) Катиондармен ОН--топтары арасындағы байланыс (бұл процесс
өздігінен іске ... ... ... ... ... 3) ... байланыстардың түзілуі (алюминий мен клетка
қабығының пектинді макромолекулалардың ассоциациялық шартты ... ... ... ... ... ... ... І. Horst (1970) еңбектерінде кездестіруге болады [28].
Металдар ... ... ... алмастырушы бөлігімен өте ... ... ... ... ... шығару үшін ұзақ және жақсы
гидролиз қажет [29]. J. Daіnty және A. B. Hope (1952) ... ... ... ... жүйелі түрде жою арқылы ... ... ... ... ... ... тек бос
карбоксил топтардың болмауы металдардың сіңірілуін төмендетеді [30]. ... ... ... және ... ... ... сіңірген мырышты
зерттеу барысында екі өсімдікте де негізгі ион ... ... ... ал, ... жою 79-87 %-ға ... сіңірілуі төмендегенін
көрсеткен [31].
Әртүрлі әдістердің көмегімен анықталғандай (жарық және ... ... ... ... т.б.) тек ... ғана емес ... жер үсті мүшелері де металл иондарын
сіңіріп жинақтай алады [32]. Металл иондарының жоғары ... ... ... ... ... және ... сатыдағы өсімдіктер-суоты
(Agrostis L. ), үйбидайық (Lolium L.), бидай (Triticum L.), жүгері ... ... ... L.), ... (Pisum), пияз ( Allium L.) ... ... кездескен [33]. Сонымен ... ауыр ... және ... ... ... әртүрлі. Мысалы,
жоңышқаның (Medicago L.) клетка ... мыс және ... ... ... ... (Arrhenatherum L.) өсімдігінде мырыш және темір
элементтері жоғары болған [34].
Көптеген ... ... ... ауыр ... ... ... берік байланыста болады [35]. Дегенмен, кейбір
зерттеушілердің ... ... ... ... әлсіз байланысы
салдарынан ауыр металдар клетка цитоплазмасында ... ... де бар ... қабығы ауыр металдардың шоғырланатын негізгі көзі, ... ... ауыр ... улы ... ... төмендетеді,
осыған байланысты ауыр металдар клетка деңгейіндегі метаболиттік сайттарға
қосылмайды [37].
Көптеген авторлар төзімді өсімдіктердің тамырының ... ... ... ... жүйе ... және төзімділік механизімін
анықтайтындығы туралы мәліметтер келтіреді [38].
A. Brookes (1981) ... ... ... ... ... ... ... атқара алмайды деген тұжырым жасаған [39].
Олар төзімді және төзімсіз генотиптерде көде селдірек ... P. ... ... ... L.) өсімдіктерінің клетка қабығы фракцияларында
бірдей мөлшерде ... ... ... Бірақ, жұпарбас
өсімдігінің тек қорғасынға төзімділік механизмі ... ... ... мәліметтер бар [40]. Сонымен қатар Turner R. G. және
Marshall C. (1972) әртүрлі популяциядағы суоты ... ... мен ... ... ... шоғырлануы арасындағы корреляциялық
коэффицентін шығарған. Олар ауыр ... ... ... ... қабығындағы иондардың жоғары мөлшерде шоғырлануымен
анықталады деген тұжырымға келген ... ... ... ... ... қабығында шоғырлануы және
клеткада жинақталуы өсімдіктердің жер үсті мүшелерін улы ... ... ... механизмі болып табылады [42]. Ауыр металдардың
тамырда жинақталуы жер үсті мүшелеріне ... [43], ... ... мен мырыштың [44] және т. б. ауыр металдардың аз ... ... ... бірқатар зеттеушілер көрсетті. C. ... [45] ... ауыр ... ... қабында шоғырлануын,
өсімдік тамырында жинақталуын төзімділік ... ... ... ауыр металдардың өсімдіктердің жер үсті ... ... ... ... айтады.
Өсімдіктердің бір ауыр ... ... ... ... ... ол ... түріне, ауыр металдардың қасиетіне
байланысты [46,].
1.2 Ауыр ... (Cu, Cd) ... ... улы ... ... топырақта көп мөлшерде болуы оларға сезімтал өсімдік
түрлерінің жойылуына және ... бір ... ... азайып
кетуіне әкеледі. Ауыр өндірістік орындардың дамуына байланысты табиғатта
“техногенді аймақтар” пайда болады [47]. ... ауыр ... ... ... өсімдік түрлерінің осы жағдайға тек ... ... ... ... ... төтенше жағдайларға өсімдіктердің
бейімделуі мен табиғи сұрыпталуын популяциялар ішіндегі ... және ... ... анықтайды. Ауыр металдармен
ластанған аймақтарда өсімдіктердің төзімділігі арта түседі де, ... ... ... ... ... ... [48].
Ауыр металдардың өсімдіктерге әсерінің алғашқы және ... ... өсуі және ... ... ... хлороз, некроз пайда
болуы және осының салдарынан ... ... мен ... ... ... ... тамыры мен жер үсті ... ... ... ... мәліметтеріне қарағанда тамырдың өсуі көбірек
тежеледі, тамыр түктерінің саны және биомассасы азаяды.
Ауыр ... ... ... тамырдың меристема аймағы, содан кейін
созылу және тамыр түктерінің түзілуі жүретін аймағының клеткалары бұзылады.
Ауыр ... ... ... және ұзақ болса өсімдіктің тіршілік қабілеті
жойылады. Тамырдың қоректік заттарды сіңіру ... ... ... ... өсуін, дамуын тежеп тіршілігін тоқтатуға дейін әкеледі
[49]. Ауыр металдар өсімдіктердің жер үсті ... де ... ... ... ... мүшелердің дамуы бұзылып, өсімдіктің
құрғақ биомассасы төмендейді [50]. Атмосфераның ... ... ... бай ... ... ... өсімдіктерде жапырақ
тақтасының ұсақтығы, қыртыстануы және деформациялануы сияқты морфологиялық
өзгерістер байқалады [51]. Мұндай ... ... ... ... ... ... Ауыр ... барлық
физиологиялық процестерге әсер етеді, бірақ жеке процестердің ... ... әр ... ... олардың белгілі бір процеске әсері
тікелей немесе жанама екендігі анық емес. Клетка метаболизмінің ... ... ... ... бір ... ферменттердің
белсенділігінің өзгеруі болып табылады [52].
Кадмий. Ауыр металдардың ішінде ең улы және қоршаған ортаға ... ... ... есептеледі . Қоршаған ортаның кадмиймен ластануы
кейінгі жылдары ... ... ... ... бірнеше есе
жоғарылаған [53].
Кадмийдің айтарлықтай бөлігі ... және суға ... ... Жыл ... ... ... 200 тонна кадмий түссе, оның 45% ауадан
келеді [54].
Бұл элемент тірі ... ... ... бірінші класқа
жатқызылады. Кадмий адам және ... ... ... ... ... қан ... ... басқа да аурулардың пайда болуына себепші [55].
Адам ағзасына 10 мг ... ... ... белгілерін білдіреді.
Кадмийдің басқа ауыр металдармен салыстырғанда ... ... әлі ... ... ... осы металмен ластанған ортада
оның өсімдікке түсуі жоғары. Зерттеушілердің көрсетуі ... ... ... ... 0,1-1 ... Cd-дің болуы қалыпты деп есептеледі,
ал кейбір зерттеушілер өсімдік ұлпасында 0,05-0,2 ... ... ... деп ... және 3 мг/кг мөлшері жоғары ... деп ... ... өсімдіктердегі улы әсерінің алғашқы белгілері ... ... ... ... ... кемуі, хлороз, түсімнің
азаюы тағы басқа физиологиялық процестер жатады [57].
Cd-дің ... ... ... ... ... топырақ
ертіндісінің қышқылдануының әсері бар екендігі анықталған. Өз ... ... ... жауын-шашын мен физиологиялық қышқыл
тыңайтқыштың әсері бар. Топырақтың қышқылдануының жоғарылауы, ... ... ... ... ... байланысты кадмиймен
ластанған топырақтың қышқылдық ортасы (рН) 6-6,5 төмен ... ... ... ... ... ... ... негізінен 1 мг/кг-ға
жуық (0,08 ден 10 мг/кг-ға дейін ауытқиды). ... ... ... оңай ... ... формасы көп емес (топырақ ерітіндісіндегі
еріген формасы 0,07 % шамасында). Бұл кадмийдің ... өте ... ... ... . Кадмийдің өсімдікке сіңуіне және
мүшелер арасына таралуына осы элементтің биологиялық ... ... ... ... ... табиғи жағдайда кадмийді сіңіруі әртүрлі. Оларды үш ... ... ... бұл ... салыстырмалы төменгі мөлшерін
сіңіретін бұршақ тұқымдастар (Legumіnosae Juss) жатса, екінші топқа орташа
мөлшерін ... ... ... Juss) ... ... Hall), ... ... Morіs), лилия (Lіlіum)
тұқымдастары, ал үшінші топқа бұл ... ... ... ... ... Juss) ... ... (Chenopodіaceae) жатады. Бұл тұқымдастардың ішінде ... ... ... ... ... ... немесе сезімтал
түрлері де ... . ... ... ... ... ... ... өсімдіктерін салыстырғанда, бидай кадмийді өзіне көп жинауы осы
фактіні айғақтай түседі . Кадмийге төзімді қызанақ және ... ... ... ... ... және тағы ... жапырақты, жемісті өсімдіктер
жатады [60].
Cd-дің өсімдіктерде ... ... ... ... және жапырақты
жемісті өсімдіктер топырақтан кадмийді көп ... ... және ... металдың жартысы өсімдік тамырында ... ... ... бөлігі өсімдік сабағы арқылы басқа ... ... ... сіңірілуімен тасымалдануы даражарнақты және ... де әр ... ... ... мынандай ретпен таралады. Ең көп мөлшері
тамырда, жер үсті ... ... ... аз, ... пен ұрықта ең
төмен. Азықтық өсімдіктерде және астық тұқымдас өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... және 0,13-0,22 мг/кг
(құрғақ затқа шаққанда) сәйкес [61].
Техногенді ластанған аудандардағы ... мен ... ... ... кең деңгейде ауытқиды. Бұған Ресейдің Москва облысындағы
“Михайловка” тәжірибе алаңында жүргізілген зерттеулер дәлел бола алады. ... ... ... ... ... ... жағдайдан көп ауытқуы
көрсетілген. Жоғары сапалы қара топырақта өсірілген ... ... арпа ... дәнінде Cd-дің мөлшері жоғары, ал бидай
дәнінде қалыпты жағдайда болған. Ал, кейбір жағдайда ... ... ... ... 0,27-0,60 мг/кг-арасында ауытқыса, енді бірде оның ... ... ... ... Осыған сәйкес кейбір зерттеушілердің
көзқарасы бойынша ауыр металдардың, соның ішінде кадмийдің өсімдік дәнінде
қалыптан тыс жоғарылайтынын атап кетеді.
С. ... (1990) мен ... ... Cd ... ... 10-15 ... ... көрсетілген.
Зерттеушілердің мәліметтері бойынша кадмийдің топырақ-өсімдік арасындағы
таралуы көптеген факторларға байланысты. Ол ... ... ... ... ... қасиетеріне, климат жағдайына, және
қолданылған тыңайтқыш ... ... ... ... ... ... ... жүйесінде қасиетінің
өзгеше екендігі анықталған. Төрт жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... бойынша, бірінші жылы
қорғасынның өсімдікке ... ... ... ... ... жылы ... ... қалыпты деңгей мөлшеріне (2-3 мг/кг құрғақ затқа
шаққанда) дейін ... Ал ... ... ... жылы да ... ... ... сақталған. Бұл алынған көрсеткіш кадмийдің топырақ-
өсімдік жүйесіндегі жылжымалы-белсенді күйі ұзақ ... ... ... ... ... Бұршақ өсімдігімен жүргізілген тәжірибеде
қоректік ортадағы кадмийдің мөлшері 10 ... ... ... ... ... ... ... гүлдеген, бірақ олардың жеміс түзу
қабілеті күрт төмендеген. Бұл ... ... ... ... тамыр
және жерүсті мүшелерінде кадмийдің мөлшері жоғарылаған, бұдан ... ... Ал ... ... ... концентрациясын
жоғарылатқанда өсімдіктің өсуі мен дамуы ... ... ... ... мен ... ... ... бидай өсімдігінде (8-
күндік Омская-9 с.) Cu мен Cd-дің әсері ... ... ... ... кадмийдің 10-20-40-80 мг/кг концентрациялары дәл осындай мыстың
концентрацияларына қарағанда өте улы әсер ететіні ... ... ... ... ... 10 ... концентрациясы бидай өсімдігінің
өсуін 3 %-ға тежесе, кадмийдің дәл осы концентрациясы 10 %-ға төмендеткен.
Ал, 40 мг/кг ... мыс 20 % -ға ... ... 75 ... Осы ... ... биомасса жинауы сабағы бойынша 10 мг/кг
мыста 4 %-ға, 40 мг/кг ... 15 %-ға ... ... дәл осы
концентрациядағы кадмий оны (биомасса ... ... 13 және 33 ... ... Ал, ... ... жинауы 10 мг/кг мыста 4 %-ға
жоғарылап, 40 ... ... 37 %-ға ... ... ... 3 және 77 % -ға ... төмендеген. Бұл кадмийдің басқа
элементтермен салыстырғанда өте улы ... тағы бір ... ... жас ... ... ... ... Ал қарқынды өсу
кезінде бұл металдың мөлшері ... ... ... ... бұл ... ... ... жоғарылайды. Сонымен қатар кадмийдің көп
бөлігі астық тұқымдас және мәдени жеміс өсімдіктердің онтогенезі соңында
көп жинақталатынын айта ... жөн ... ... және ... ... ... Кадмий
өсімдіктердің мембрана өткізгіштігіне кедергі келтірумен қатар тыныс алу,
фотосинтез және бірқатар ферменттердің белсенділігіне кері әсерін ... ... ... ... ... ... бөліну кезінде
ядроның бөлінуіне кедергі келтіреді. Бұл кедергі қайтымсыз және клетканың
өлуіне әкеледі. Кадмийдің 6х10-6 М ... ... ... және глутаминсинтетаза ферменттерінің ... ал оның 1-ден 25 мМ ... 2 ... ... ... ... және ... ферменттерінің белсенділігін тежеген. Сонымен қатар кадмий
күріш ... ... ... ... ... ондағы
пролиннің жинақталуына әкелген [63].
Бидайдың (8-күндік ... с.) ... ... ... 10 ... 20 ... 40 мг/кг концентрацияларында бақылаумен
салыстырғанда 19, 61, 63 %-ға дейін төмендеген. Кадмий іn vіtro ... ... ... ... іn vіvo ... ... ... тежеген.
Ю. П. Мельничук (1979) ... ... ауыл ... тұқымдарының алғашқы өсу кезінде ... ... ... оң әсер беретіндігін көрсетеді. Ол қант
қызылшасы тұқымы үшін 1 х10-4 М, ... ... үшін ... ... ... ... үшін 2,5х10-5М концентрациялары. Кадмийдің хлорлы ... ... ... ... ... ... клеткасының митоздық бөлінуінің G1-кезеңінде белок биосинтезі
мен РНҚ ... ... Бұл ... ... ... ... ... тамыр меристемасы клеткасының митоздық
бөлінуінің G0-G1 ... ... ... оны ... ... ... ... Мыс-өсімдік тіршілігінде ауыстырылмайтын микроэлементтер қатарына
жатса, оның қоршаған ортадағы жоғары концентрациясы улы ауыр ... ... [64]. Бұл ... ... ... көзі ... балқыту
заводтары (50%), жанар-жағар май (22%), ағаш жағу (11%) және ... ... (11%) ... табылады. Сонымен қатар кейбір мәдени өсімдіктерді
зиянкес, ауру қоздырғыштардан қорғауда (темекі, ... ... ... ... мыс ... ауыр металдар кездесетін фунгицидтерді қолдануда,
ауыр металдар топырақ бетіне көп ... ... ... ... олардың жер үсті мүшелеріне тікелей әсер етеді.
А. В. Кузнецов (1997) мәліметтері бойынша мұндай аймақтар ... ... ... ... алып ... белсенді өсіп-даму кезеңі мысқа өте сезімтал ... улы ... ... морфологиялық белгілері: жапырақ
тақтасының кішіреюі, бұралуы, өсіп-дамуының баяулауы және ... ... ... ... әсерінен өсімдік жапырағының паренхима клеткалары үлкейіп саны
азаяды, олардың арасындағы қуыстары кеңейеді.
В. В. Демидчик (2001) ... ... ... бойынша мыстың негізгі шоғырланатын орны хлоропластар, ядро,
вакуольдер және клетка қабығы болып есептелді.
Мыстың улы ... ... және ... ... ... ... төмендетеді. Сондықтан оның әсеріне фотосинтез
процесі өте сезімтал келеді, ... ... ... ... ... ... ... фотохимиялық реакциялары әлі толық
зерттелмеген [129, 130]. Тек, ... ... ... ... ... [131]. ... ... концентрациясы
әсерінен фосфоенолпируваткарбоксилаза және ... ... ... ... [132, 133].
Мыстың әсерінен хлоропластардың белоктық құрамы өзгеріске ұшырайды [134,
135]. Мысалы, 30-күндік күріш өскініне мыстың 4х10-6 ... ден ... әсер ... ... ... полипептидтік құрамы
өзгерген. Мыстың көбеюінен кейбір полипептидтердің пайда болуымен қатар,
қайсыбір полипептидтер ... ... ... ... әсер ететін концентрациядан төмен мөлшерінің өзінде
өсімдіктердің тыныс алуына кері әсерін тигізеді [136, 137]. А. В. ... ... ... ... концентрациясы азоттың айналымын, белок
биосинтезін және көмірсулар ... ... ... ... [138]. Осы ... ... ... ... ... ... 10-6 ... тежелген [139].
Мыстың өзіндік физиологиялық рөлі кіші диометрлігі, жоғары атомдық
салмағы, ... ... ... қабілеттілігі, тұрақты кешенді
қосылыстар түзуге қабілеттілігімен анықталады [120].
Мыс металдар арасында ионды формасымен (Cu+2 – Cu+) ... ... ... орын ... Сонымен қатар мыс басқа ауыр металдармен
салыстырғанда оттегімен, азотпен және ... ... бар ... байланысқа түседі, сондай-ақ екі ... ... ... түзу ... мына ... ... төмендейді Cu+2 >Zn+2 >Nі+2 >Co+2
>Fe+2 >Mn+2 >Mg+2 >Ca+2 [128, ... ... ... ... ... өсімдіктерде бір
тұқымдасқа жататын түрлер арасында да ерекшеліктер бар. Бұл элементке
сезімтал ... ... қант ... т. б. ... болса,
төзімділігімен райграсc, қарабидай, бидай ерекшеленеді [120, ... ... ... ... ... материалдары
Ауыр металдардың табиғи астық тұқымдас өсімдіктердің дәнінің ... және ... ... әсерін салыстырмалы зерттеу үшін
Алматы (2000-2002 жж) және Алтай ... жж) ... ... ... дәндері жиналды.
Agropyron repens L-Жатаған бидайық. Биіктігі 50-100 см. ... ұзын ... ... ... ... ... ... қынабы тегіс
түксіз, кей жағдайда төмен шашақталған. Тілшесі қысқа, жапырағы ... ... ені 5-10 мм. ... жағы ... ... жағы ... тік, ... 7-15 см. Масақтары тік кейде қисық орналасқан, ені ... мм. ... ... ... ... 5-7 гүлдері бар. Масақ қабыршағы
сүйірленген ұзындығы 5-12 мм. ... ... ... гүлдейді.
Құрғақшылыққа, суыққа және тұздануға төзімді. Қалыпты жағдайда 25-30 ... одан ... өнім ... 1000 ... салмағы 2,5±0,9 г. Жаңа жиналған
дәннің лабораториядағы өнгіштігі 80 % және 5-7 ... ... ... ... ... кездеседі. Құнарды мал азықтық ... ... pratense L- ... ... ... 60-100 см. ... ... аралығы қысқа кейде толық ұзын болып келеді. Жапырақ қынабы
жылтыр, түксіз, Тілше ұзындығы 4 мм. ... ... ... ... ... мм. Гүлі 6-12 см ... тірізді. Масағы ұзынша бүйірінен сығылған. Гүл
қабыршағы 2 есе масақ қабыршағынан қысқа өтпейтін ... бар. ... ... ... ... мамыр, маусым айларында гүлдейді.
Құнарлы, көпжылдық малазықтық шөптесін өсімдік.
Zerna ... ... ... ... 40-100 см. Сабағы тік,
жалқы немесе топтасқан, түксіз. Тамырсабағы жатаған ... ... ... ... ... ... ... Түксіз, ұшынан төмен иілген,
шеттері жіпшелермен бұдырланған. Ені 4-9 мм. ... 10-15 см тік, ... тік ... 3-7 ден. ... ... ұзын ... 1,5-3 см, гүлі 5-
12-ден жасыл немесе сұрғылт-күлгін. Масақ қабыршағы ұзын, өткір, ... ... ... Төменгілері 6-7 жоғарғысы 9-11 мм. Маусым, тамыз
айларында гүлдейді. Аязға, суыққа және құрғақшылыққа ... ... ... ... ... ... ... тұрса,
топырақтың тұздануына Жатаған бидайықтан (Agropyron repens L) ... ... ... асық ... қарағанда кейін гүлдегенмен көп
мөлшерде қор затын ... ... ... ... 50 ц/г-ға дейін өнім
береді. Қазақстанның барлық аймағында кездеседі. Әсіресе жазық ... ... ... ... Мал ... шөптесін өсімдік.
2.2. Өсімдік мүшелеріндегі ауыр металдарды анықтау әдісі. Кепкен
өсімдік мүшелерін (тамыр, сабақ) ... ... ... ... 20 ... ... ... Әр пробиркаға 100 мл
концентірленген күкірт қышқылына 8 мл 57 % хлор ... ... ... ... ... ... қақпағын жауып түнге қалдырылды. Келесі күні
ылғал күйдіру жұмысы ауа сорғыш шкафтың ... ... ... ... ... ... Толық түссізденуді біліп отыру үшін, бақылау
варианты ретінде қышқылды жеке пробиркада 1 мл көлемде ... ... ... ... соң, ... ... 10 мл-ге дейін
дистилденген сумен жеткізілді. Пробиркалар ... ... ... сақталды. Ондағы ауыр металл ... ... ... ... ... ... ... коэффиценті бойынша анықтау Wilkins
D. S. (1978) әдісі бойынша жүргізілді.
2.3. Зерттеу ... ... 3.1 Ауыр ... ... табиғи астық тұқымдас өсімдіктердің
құрғақ биомасса жинауына әсері
Көптеген зерттеушілердің мәліметтеріне қарағанда ауыр металдардың
әсерінен тамырдың өсуі ... ... ... тежеледі, тамыр түктерінің
саны және биомассасы азаяды. Ауыр ... ... ... ... ... ... кейін тамыр түктерінің түзілуі жүретін созылу
аймағының клеткаларында күрделі өзгерістер орын ... Өсу ... ... өсу мен ... өсу үйлесімділігі жойылады. Соның
салдарынан ... ... өсуі ... ... жуан ... ... ... тамырының жалпы және адсорбциялағыш бетінің көлемі
кішірейеді, осыдан барып ... ... ... ... Тамырдың
қоректік заттарды сіңіру қабілетінің төмендеуі бара-бара ... ... ... ... ... дейін әкеледі [86,85].
Ауыр металдар өсімдіктердің жер үсті мүшелерінің де өсуін тежейді, ... ... ... ... бұзылып, өсімдіктің жалпы
құрғақ биомассасы төмендейтіндігі туралы деректер келтіреді [86, 87].
Келтірілген мәліметтерді ескере ... ауыр ... ... өсімдіктердің биомасса жинақтауына әсерін қарастырайық.
Тәжірибеге ілінген өсімдіктердің биомасса жинақтау қарқыны ауыр металдардың
концентрациясына тәуелді ... және ауыр ... 1-ші ... өте улы (Cd, Pb) түрлерінің ... ... ... ... түрлерінің өсіп-дамуының мүлд
2-кесте Кейбір табиғи астық тұқымдас ... ... ... ... әсері (мг)
|Вариантта|A. repens |Z. inermis |Ph. pratense |A. gigantea ... | | | | |
| ... ... |0,52 |1,08 |0,68 |0,50 ... |0,43 |0,89 |0,62 |0,64 ... |0,20 |0,71 |0,50 |0,42 ... |0,15 |0,55 |0,06 |0,42 ... ... ... ... төзімділік қатары (25,6 мг/кг)
Z. іnermіs >A. gigantea >A. repens>Ph. pratens
тежелетіндігі анықталды. Ауыр ... ... ... ... ... ... қарағанда көп зардап шегетіндігі байқалды.
Бұндай нәтижелерді 2-5 кестелерден көре аласыздар.
Ауыр металл мыстың әсеріне тәжірибеге ... ... ... ... концентрацияға байланысты олардың биомассасы тәуелді түрде
азайып отырды (кесте ... ... ... ... концентрациясы артқан сайын
өсімдіктердің биомассасы тәуелді түрде төмендеген. Дегенмен, Z. іnermіs
өсімдігін ... ... ... ... (бір тамыр, сабақ
немесе тұтас бір өсімдіктің құрғақ салмағы) биомассасы жоғары. Тіпті басқа
өсімдіктердің бақылау ... ... Z. ... ... ... ... сабақ, тамыр және бір өсімдік бойынша құрғақ
биомасса жинау қарқыны көрсеткіші жоғары ... ... ... Ал, ең
төмен көрсеткішті A. gigantea өсімдігі көрсетіп тұр. ... Z. ... ... ... ... вариантында 2,1 мг-ды құраса,
концентрация 3,2 мг/кг, 6,4 мг/кг ... 1,9 мг, 1,8 ... ... Ал, 12,8 мг және 25,6 ... концентрацияда 1,7 мг, 1,6 мг-ды
құрады. Бұл көрсеткіштер A. repens өсімдігінде бақылау вариантында 1,4 ... ... ... 1,2 мг, 1,1 мг, 1,0 мг және 0,6 ... ... Ph. pratense ... сабағының биомассасы бақылау
вариантында 0,5 мг ... 3,2 ... ... ... ... 0,5 мг қалып, басқа концентрацияда 0,4 мг және 0,3 ... ... ... A. gigantea ... ... ... ... 0,19 мг болса, концентрация артқанда бұл көрсеткіш 0,15 мг, 0,17
мг және 0,10 ... ... ... ... ... тәжірибедегі
өсімдіктердің тамыр биомасса жинақтау қарқынынанда байқалады. Мысалы ... ... ең ... 25,6 ... ... ... ... 0,5 мг-ды құраса A. repens өсімдігінің бақылау вариантындағы
тамыр салмағымен 0,5 мг тең, ... ... ... ... 0,2 мг және 0,14 мг. Ал, ең ... концентрацияда A. repens
өсімдігінің тамырының салмағы 0,7 мг-ға, Ph. pratense ... ... 0,01 ... A. gigantea ... тамыр салмағы 0,06 мг-ға дейін
төмен болғаны байқалды. Сонымен қатар өсімдіктердің тұтас бір ... ... көз ... ... ... Z. іnermіs
өсімдігінің тұтас салмағы 3,0 мг ... ... ... A. ... мг, Ph. pratense 0,63 мг, A. gigantea 0,33 ... ... жоғары
екендігі байқалады. Бұл көрсеткіш B. іnermіs ... ... ... 2,9 мг, 2,7 мг, 2,4 мг және 2,1 мг –ды ... A.
repens өсімдігінде 1,5 мг, 1,3 мг, 1,1 мг және ең ... ... ... ... ... Ph. pratense өсімдігінде 0,6 мг, 0,5 мг және 0,31
мг-ға азайды. Ал, A. gigantea ... бұл ... 0,22 мг, ... 0,2 мг және 0,16 ... дейін төмендегені көрсетілген.
Жалпы алып қарағанда мыстың әсеріне тәжірибедегі ... ... ... ... Z. ... ... төзімділігі байқалады.
Негізінен өсімдіктердің ауыр металадарға төзімділігі ... ... ... ... ... ... мысқа төзімділік
барлық концентрацияда Z. іnermіs өсімдігі екендігі күмәнсіз. Негізінен ауыр
металдың ең жоғары ... ... ... орынға A. alba
өсімдігі тұрса, ... ... A. repens ... қойылады. Мысқа сезімтал
Ph. pratense өсімдігі болып табылды. Сонымен мысқа төзімділік ... ... ... ... ... Z. ... A. ... repens>Ph. pratense болып табылады.
Қорыта келгенде, тәжірибедегі өсімдіктердің биомасса жинау қарқыны
мыстың концентрациялар ... ... ... ... ... ... көп зардап шегеді. Тәжірибедегі өсімдіктердің сабақ, ... ... ... құрғақ биомасса жинақтау қарқыны бойынша B. іnermіs
өсімдігі ең төзімді деп ... Ең ... Ph. pratense ... болды.
Осындай концентрацияда әсер еткен кадмий ... ... ... ... екендігі оның ешқендай өсімдікке төменгі концентрацияда оң
әсер бермеуінен және кейбір өсімдіктердің ... ... ... ... ... ... ... нәтижелер 3-інші кестеде
келтірілген. Үшінші кестеден байқап отырғанымыздай, Z. іnermіs өсімдігінің
сабағының ... ... ... 2,0 ... ... 3,2 ... , 6,4
мг/кг концентрацияларда 1,9 мг, 1,7 ... ... Ал, A. ... ... ... 1,4 мг бақылау вариантымен салыстырғанда
1,2 мг, 0,5 мг-ға ... ... Ph. pratense ... ... 0,5 мг ... вариантмен салыстырғанда 3,2 мг/кг концентрацияда
0,41 мг-ды құрап, 6,4 мг/кг концентрацияда 0,4 мг-ға төмендеді. A. gigantea
өсімдігінің сабағының биомассасы ... ... 0,19 ... 3,2 ... ... концентрацияларда 0,17 мг, 0,12 мг-ға ... 12,8 ... 0,11 ... ... ең жоғары концентрацияда тіпті өспей
қалған. ... ... Ph. pratense ... ... 12,8 ... 0,2 мг ... 25,6 мг/кг болғанда сабағы мүлде
түзілмеген. Бұл көрсеткіштер A. repens 0,5 мг, 0,4 мг-ды ғана ... ... ... 1,4 мг ... ... ... өсімдіктердің тамыр
жүйесінің биомасса жинақтау қарқыны да концентрацияға тәуелді азайған.
Мысалы, Z. ... ... ... ... ... ... 1,0 мг-
ды құраса, концентрация артқанда 0,9 мг, 0,7 мг, және 0,1 мг-ға ... A. repens ... ... ... 0,5 ... 0,3 мг,
0,2 мг, және ең жоғары концентрацияда 0,1 мг-ға төмендегенін көруге болады.
Аталған ... ... ... ... ауыр ... ... ... биомассасы арасында да
айырмашылықтар бар екендігі байқалады. ... Ph. ... A. ... ... ... 0,6 мг, 0,33 мг-ды құраса, төзімділікті
есептейтін ең ... ... бұл ... мүлде түзілмей қалған.
Ал, A. repens өсімдігі биомассасы 1,90 мг болса, ... ... мг, 0,70 мг, және 0,50 мг ... ... ... ... қатар
Z. іnermіs өсімдігінің де бақылау вариантында өсімдіктің тұтас биомассасы
3,00 мг болса, концентрация артқанда бұл ... 2,80 мг, 2,60 мг, ... және 1,5 ... ... ... ... ... тұқымдас өсімдіктердің құрғақ биомасса
жинақтауына кадмийдің әсері (мг)
|Вариантт|A. repens |Z. inermis |Ph. pratense |A. gigantea ... | | | | |
| ... ... |0,90 |0,41 |1,20 ... |0,40 |0,90 |0,33 |0,35 ... |0,40 |0,70 |0,16 |0,28 ... |0,20 |0,10 |0 |0 ... ... ... өсімдіктердің төзімділік қатары (25,6 мг/кг)
A. repens > Z. іnermіs > A. gigantea = Ph.
pratense.
Жоғарыдағы көрсеткіштерге мән бере ... ... ... ... сабаққа қарағанда кадмийдің улы әсеріне көп ... ... Ph. pratense ... тамыр биомассасы ең жоғары
концентрацияларда мүлде тежелген. Ал, A. repens және B. ... ... ... ... ... салыстырғында
азайғанмен, өз тіршілігін сақтап қалған. Бұл ... ... ... ... ... өсімдіктердің кадмийдің ... деп ... ... болады. Дегенмен, Ауыр ... ... ... ... ... анықталатындығын
ескерсек (3-кесте), төменгі 3,2 мг/кг концентрацияда A. gigantea өсімдігі
бірінші тұрса, келесі концентрацияларда оның сезімталдылығы ... ең ... ... орында тұратындығы байқалады. Ал, Ph. pratense
өсімдігі ауыр металға сезімталдылығы ... ... де ... бұл ... ... ... төртінші орында тұрса ең
жоғары концентрацияда мүлде ... ... ... Z. ... кадмийдің ... ... ... ең ... ... ... ... A. repens
өсімдігінен кейін тұрғаны анықталды. Сонымен өсімдіктердің ... ең ... ... ... ... төзімділік қатары
келесідей болады. A. repens> Z. іnermіs> A. gigantea > Ph. ... ... ... ... ... бойынша өсімдіктердің арасында кадмийдің
төменгі концентрациясына A. gigantea төзімділік ... ... Z. ... ... атауға толық негіз бар. Ал, кадмийге
ең төзімді өсімдік A. repens.
Ауыр металдардың ... улы ... ... ... екендігі белгілі. Ол, өсімдіктердің тамыр жүйесінің мүлде
тіршілігінің тоқырауынан байқалса, кей ... ауыр ... ... улы ... ... өсуін мүлде тежейтіндігі анықталды.
Бұндай көрсеткіштерді Гармаш 1989 жылғы [95] бидай және бұршақ ... ... ... ... ... ... алынған өсімдіктердің өсуіне мырыштың қоректік ... өте улы әсер ... ... ... өзінде Ph.
pratense және A. gigantea ... ... ... жойылды. Бұл
көрсеткіш аталған ... ... ... ... деп есептеуге болады. Ал, мыс және ... ... ... ... A. repens және Z. ... ... жоғары концентрациясында сабағы сақталғанмен тамыр ... ... ... Z. ... ... ... ... 1,96 мг бақылау
вариантымен салыстырғанда төменгі концентрацияның өзінде (100 мг/кг) 1,14
мг-ға азайса, 200 ... және 300 ... ... 1,04 ... ... ... төмендеді. Ал тамыр жүйесі биомассасы бақылау вариантында 0,73
мг-ды құрап, төменгі концентрацияда 0,06 ... ... ... ... ... ... қалған. Мұндай көрсеткіштер тұтас бір
өсімдіктің ... да ... ... қатар, A. repens өсімдігі
сабағының биомассасы бақылау вариантында 1,26 мг болса, концентрация
4-кесте Кейбір табиғи астық тұқымдас өсімдіктердің ... ... ... ... (мг)
|Варианттар |A. repens |Z. inermis |
| ... ... |0,31 |0,08 ... |0,1 |0 ... |0 |0 ... ... ... ... ... қатары (25,6 мг/кг)
A. repens > Z. іnermіs.
артқанда 0,69 мг, 0,64 мг және 0,63 мг-ға төмендеген кезде тамыр биомассасы
0,57 мг- нан ... ... 0,18 ... ... ... ... ... ғана жинақтаған. Мырыштың ең жоғары концентрациясына да A.
repens өсімдігінің тамыр жүйесінің ... ... да ... ауыр ... төзімділігін анықтайтын Уилкинс коэффицентіне
назар аударсақ мырыштың орташа концентрациясына төзімділігімен A. ... Ал, Z. ... ... ең төменгі концентрацияның өзінде
төзімділік ... ... ғана ... ... ... ... ... мырыштың ортадағы концентрациялары тәжірибедегі
өсімдіктерге өте улы әсер ... ... ... ... болғандай, қорғасын өсімдіктердің дәнінің өнуіне
өте улы болғанымен өсімдіктің әрі қарай өсіп-дамуына ... ... ... әсер етті. Тек, A. gigantea өсімдігі ғана бұл ... бере ... ... ... ... ... Ал, ... концентрацияға тәуелді түрде биомасса жинауы азайғанмен, мүлде
тіршілігін жоюы байқалған жоқ (кесте-5). ... A. repens ... 1,26 мг ... ... салыстырғанда биомассасы төменгі
концентрацияда 1,24 мг-ға азайса, орташа (300 ... және ... ... концентрацияда 1,18 мг және 1,11мг-ға дейін төмендеген. Бұл
көрсеткіш Z. ... ... ... ... ... 1,96 мг ... ... 1,70 мг, 0,74 мг және ең ... ... мг- ға ... Ал, Ph. pratense өсімдігінің сабағының биомассасы
0,68 мг бақылау вариантымен салыстырғанда төменгі концентрацияда 0,55 ... ... ... 0,48 ... және ең ... ... 0,40 ... дейін төмендеген болса, тамыр жүйесі төменгі концентрацияда бақылау
варианты деңгейінде 20 мг ... ... ... ... 0,19 ... ... тек ... концентрацияда 0,1 мг-ға дейін төмендеді. Бұндай
көрсеткіш ... A. repens ... 0,57 мг ... ... ... ... 0,44 мг-ды құраса, концентрация ... ... 0,40 және 400 ... ... 0,39 ... ... ... іnermіs өсімдігінің тамыр биомассасы 0,73 мг бақылау ... 0,63 ... ... орташа концентрацияда 0,80 мг-ға
артқанымен жоғары концентрацияларда 0,67 ... ... ... өсімдіктердің жалпы тұтас өсімдік биомассасына тоқталатын
болсақ, Z. іnermіs өсімдігінің бақылау ... (2,69 мг) ... ... ... ... ... ... ең жоғары
концентрацияда өсімдіктің жалпы биомассасы (1,27 мг) 2 ден ... ... Ал, Ph. pratense ... тұтас биомассасы бақылау вариантымен
(0,88 мг) салыстырғанда да (0,50 мг) 2 еседей мөлшері кеміген. A. ... ... ... 1,83 мг-нан ең жоғары концентрацияда 1,50 мг-ға
ғана азайды. Жалпы ... ауыр ... ... коэффицентімен
салыстыратын болсақ (5 кесте), өсімдіктер арасында Ph. pratense өсімдігінің
төзімділігі концентрацияға байланысты кеміген сайын, ... Z. ... ... артты. A. repens өсімдігінің төзімділік коэффиценті
орта деңгейде сақталып отыр. Сонымен, қорғасынның төменгі (200 мг/кг)
5-кесте Кейбір табиғи астық тұқымдас өсімдіктердің ... ... ... әсері (мг)
|Вариантт|A. repens |Z. inermis |Ph. pratense ... | | | |
| ... |0,77 |0,86 |1 ... | | | ... |0,70 |1,00 |0,95 ... |0,68 |0,91 |0,50 ... коэффиценті бойынша өсімдіктердің төзімділік қатары (25,6 мг/кг)
Z. іnermіs >A. repens > Ph. pratense.
концентрациясына Ph. pratense ... ... ... ... ... ... төзімділік танытты. Ал, A. repens өсімдігінің қорғасынға
төзімділігі орташа қалыпта тұр. ... ... ... ең ... ... ... ... бойынша мынандай қатарға
жіктеледі Z. іnermіs >A. repens > Ph. pratense.
Қорыта келгенде, ауыр металдар өсімдіктердің биомасса ... ... өте ... ... барысында белгілі болғандай өсімдіктердің тамыр
жүйесі сабаққа қарағанда өте ... ... ... ... ... ... мырыш және қорғасынның жоғары концентрацияларында анық
байқалды. Дегенмен, төзімділік ... ... ... ауыр
металдардың әсеріне байланысты өсімдіктер арасынан ең ... ... ... ... шығаруға болды. Мысалы:
Мысқа (25,6 мг/кг) Z. іnermіs> A. gigantea >A. ... ... (25,6 ... A. ... ... A. gigantea > Ph. ... (200 мг/кг) A. repens>Z. іnermіs
Қорғасынға (400 мг/кг) Z. ... >A. repens > Ph. ... ... ... ... жинақтауы олардың қоректік
ортадағы ауыр металдарды сіңіріп басқа мүшелеріне таратуда болуы мүмкін.
Өсімдіктердің тамыр жүйесінің сабаққа қарағанда көп ... ... оның ... көп шоғырландырып қорғанғыштық қызметін атқаруы болуы мүмкін.
Сондықтан, тәжірибедегі өсімдіктердің жекеленген ... ... ... ... ... ... астық тұқымдас өсімдіктердің жекеленген мүшелерінде
ауыр металдардың ... ... ... ... ... мүшелеріне жинақталуы
өсімдіктің түріне, сортына, ... ... ... ... ... ... ауыр ... өсімдіктердің тамырында
[19, 23, ] негізінде тамыр клетка қабығында шоғырланады [37, 38, 39, ... ... ... ... ... ... әр ... үшін
әртүрлі.
Өсімдіктердің мұндай ерекшеленуі олардың қоректік ортадағы ауыр
металдарды ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Сондықтан ауыр металдардың өсімдік мүшелеріне
тасымалдануына көңіл аударайық. Ол көрсеткіштерді 7-14 суреттерден ... ... ... және ... ... келтірілгендей, мыс
тәжірибеге ілінген өсімдік мүшелерінде жинақталуы ... ... ... ... ... Мысалы, A. repens өсімдігі
сабағында мыстың концентрациясы жоғарылаған сайын (3,2, 6,4, 12,8, ... 50, 160, 155, 160 ... ... ... ... ... ... 847, 1000 мг/кг дейін артты. Ал, Z. іnermіs өсімдік сабағында орташа
концентрацияларда 25 мг/кг ... ... көп ... (15, 40, ... ... 25,6 ... ... 352 мг/кг жеткен. Ал, өсімдік
тамырында орташа ... аз ... тек 25,6 ... ... ғана 932 ... ... Бұл, Z. іnermіs өсімдігінің мысты
көп қабылдамайтындығын көрсетеді. Ал, Ph. pratense ... ... ... ... ... және жоғары концентрацияларда 61, 160, 184,
230 мг/кг дейін ... ... ... ... 281 ... ... 674, 1016, 1409 мг/кг жинақталған, тек 25,6 ... ... 600 ... дейін азайды. Ал, A. gigantea өсімдігі
мысты сабағына аз ... ... Бұл ... ... мөлшері бақылау вариантында 34 мг/кг ... ... ... ... 33, 53, 101, 42, ... ... ... болса,
тамыр жүйесінде 674, 1316, 1256 мг/кг, ал енді ... ең ... 709 ... болып едәуір кеміді.
Сонымен, тәжірибедегі нәтижелерге көз жіберсек, мысты сабақ және тамыр
жүйелерінде концентрация жоғарылаған ... ... ... A. ... pratense ... Z. іnermіs өсімдігі мөлшерден жоғары
қабылдамайтындығымен ерекшеленді. Ал, A. gigantea өсімдігі ... ... ... ... көп ... ... болды.
Өткен ғасырдың 80-інші жылдарында көптеген зеттеушілердің көрсетулері
бойынша өсімдікке қажетті тапшы ... ... ... ... өсімдікке сіңіретін жүйе ашылған болатын .Бұл жүйе алғашында темір
иондарының жеткіліксіз жағдайында ... ... ... ... байланысатындығы жорамалданды. Қазіргі кезде бұл тетік
физиологияда жалпы ... ... ... ... ФС тек ... ... ғана тән және ауыр ... әсерінен тапшы болатын
микроэлементтерді сіңімтал формасына айналдыратын бірден-бір тетік.
Сондықтан жұмысымыздың келесі ... ... ... деп ... repens, Z. ... ... ФС ... шығару қарқынын қарастыруды
жөн көрдік.
3. ЕҢБЕК ҚОРҒАУ ҚАҒИДАЛАРЫ
Ауыр металдармен жұмыс атқару кезінде арнайы сақталатын еңбек ... ... ... Ауыр ... ... улы ... келеді. Оларды
тәжірибелерге пайдалану кезінде, бүрку және сумен себелеу немесе топыраққа
араластыру кезінде арнайы маска ... ... ... ... орны ауа ... ... және су ... бұрандалармен қамтамасыз
етілуі қажет. Далада және ыстық аймақтардағы ... ... ... ... шарттары мен ережелерін орындауды талап ... Шөл ... ... кезінде оның құрамына ... ... ... ... алыуны қажет. Өйткені, далада ... ... ... рет артады. Сондықтан, жүрек жұмысының ақауы
бар, астма ауруымен ... ... ... ... аллергиясы бар,
қан қысым жоғары адамдар экспедиция құрамына кіре ... ... ... ... ... алдын ала техника қауіпсіздігі
өткізілуі тиіс. Мұнда тауда кездесетін қауіпті жағдайлар, сақталатын шартты
іс-шаралар және ... ... мен ... ... ... ... ... түсіндіріледі. Экспедицияның ... ... ... ... мен атқарылу реті дәрістеледі. Жұмыстар белгілі
жоспармен ... Әр ... ... оның ... ... ... және беймәлім өсімдіктермен жұмыс атқарудың өзіндік қауіпсіздік
ерекшеліктері бар. Мұндай кезде ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігі жүргізілуі тиіс. Ол
сабақтарды техника қауіпсіздігі жөніндегі инженермен ... ... ... фармацевтика саласының маманы жүргізуі қажет. Бұл кезде
жұмысшыларға улы заттардың әсері, ... ... ... ... ... адамға алғашқы медицианлық көмек көрсету шараларын
және ... ... улы ... ... атқарған кездегі
қауіпсіздіктерді сақтау ережелері дәрістелуі тиісті.
Ұзақ уақыт ішінде зиянды ... ... ... ... ... ... ақы мен қысқартылған жұмыс уақыты белгіленеді.
Мұндай кезде жұмысшының жұмыс режимі белгілі нормативпен нақтыланады.
Экспедиция басшысының зат ... ... ... ... ... және улану, аллергияға қарсы дәрі-дәрмектер болуы тиіс.
Сонымен қатар, ғылыми экспедицияның маршруты мен ... болу ... ... ... ... оралу мерзімі мекеме басшыларына алдын ала айтылып
ескертіледі.
Экспедиция мерзіміне жеткілікті тамақ пен су мөлшері ... ала ... Шөл ... өте улы жәндіктер мен жыртқыш аңдар кездесуі мүмкін.
Адам ағзасының қызметі нашарлап медициналық көмек ... ... ... медициналық көмекті көрсете алатын адам болуы тиісті және қажетті
дәрі дәрмектер жеткілікті ... ... ... ... мен ... ... кеңесі арқылы анықтап құраған жөн.
Зерттеулік жұмыстарды атқару кезінде арнайы құралдар мен ... ... Улы ... және ... өсімдіктерді қолмен қол қапсыз
ұстауға болмайды. Тамақтанар алдында міндетті түрде қолды таза ... ... Дем алыс ... жерге жату және кез келген жерге отыру қауіпті
болуы мүмкін. ... ... ... дем алу үшін ашық, шөп жамылғысы
жоқ таза жерді пайдаланған жөн.
Ауыр металдар адам ағзасына ауа, су арқылы ... ... ... ... және жеке бас ... сақтауға қажетті санитьарлық
жағдай жасалуы ... ... ... ... ... ... ... жылға артып келеді, оның
себебі метал өндіру ... мен ... ... санының
артуында. Түтін мен, шаңмен ауыр метал иондары атмосфералық ауа құрамына
еніп алыс ... ... ... көп ... ... Ол ... арқылы және шық арқылы топыраққа жәнек су көздеріне түседі. Соның
салдарынан өсімдікке, одан ... ... ең ... адам ағзасына енеді.
Ол металдар көп уақыт ішінде белгілі мүшелерде жиналып зала ... ... ісік ... ... қатерлі аурулар пайда болдафы. Сондықтан, ауыр
металдардың адам өмір сүретін ортасында көбеймеуін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... экологтардың басты
мәселелерінің біріне айналып отыр.
Соңғы ғасырдың екінші жартысынан бері қарай, өндірістік технологияның
қарқынды дамуына ... ... ... ... ... алу ... ... Көптеген сирек кездесетін және өндіріске
қажетті өсімдіктердің қазіргі кездегі нашар экологиялық ... сол ... ... 19-20 ғасырларда, синтетикалық каучук пен сабын өндіру
технологиялары ... ... ... қажетті шикізаттарды
Қазақстандағы табиғи жағдайда өсетін көксағыз және бозтікен өсімдіктерінің
тамырларын ... ... ... ... ... ... бұл ... қауіпінің қасында деуге болады. Бозтікен өсімдігі ОҚО Қазығұрт
ауданында 20 ... ... ғана ... ... Ал, Қара ... жауқазын сияқты өсімдіктердің де экологялық жағдай ... ... ... ... ... ... іс – ... бұл нашарлау
тенденциялы үрдіске лайықты тосқауыл бола алмай отыр десек артық емес.
Өйткені, ... іс ... ... ... ... ... ... нашарлау үстінде. Көптеген қорыққа жақын және табиғаты ... ... ... ... мал ... ... пайдалану арқылы күйзелу
үстінде.
Бұл үрдістің үдеуіне антропогендік фактордың үлесі мол. жаз күндері
ретсіз ... ... ... ... зиян келтіруде. Осы мәселелерді
жою ... ... ... ... бір ... ... ретінде атап кететін мәселе, ол жергілікті
табиғатты пайдаланатын, дем алу сауығу кезінде табиғатқа баратын адамдардың
мәдениеті мен ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді көтеретін бағдарламалар өте аз.
Сонымен қатар, итабиғатты қорғауға ... ... әге ... ... ... тек ... ... олардың көбеюіне жағдай жасайтын
зертханалар мен питомниктер саны ... ... ... ... ерекше ботаникалық құрамнан
түзілген. Ол мәңгілік ... ... ... ... асыра
пайдалану бұл қауымдастықтағы тұрақтылыты бұзуы мүмкін. Әсіресе, қазіргі
кездегі ... ... ... ... ... бұл ассоциациялық
құрамның жағдайын үнемі зерттеп тұру қажет. Сонымен қатар, ... ... ... мен ... түзу ... ... қалалар мен елді мекендердегі жол аймақтары мен
гүлзарларджағы топырақтардағы ауыр ... ... ... мөлшерлік концентрациядан аысп отыр. Бұл өте ... ... ... ... экологиялық мәселе.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде, ауыр металдар тәжірибеге ілінген өсімдіктер дәнінің
өнуіне әрқилы әсер ... ... ... ... ауыр ... өсімдіктер
тіршілігінің алғашқы кезеңі-өну процесінен бастап-ақ өз әсерін тигізетіні
осы ... ... ... ... ... ... өну
қарқынына тәуелді екенін ескерсек, бұл ... ... ... ... ... ... айқындала түседі. Өсімдіктер дәнінің ... ... ... ... ... ауыр металдарға (Cu, Cd, Pb, Zn)
A. repens өсімдігі ... ... ... ... ... мыс
және мырыш элементтеріне A. gigantea өсімдігі басқа өсімдіктерге қарағанда
едәуір төзімді деп ... ... ... ... келесідей қатармен айқын
байқалады.
Мыс бойынша (25,6 мг/кг) A. repens > A. gigantea > Z. inermіs > ... ... (25,6 ... A. gigantea > Z. іnermіs> Ph. pratense.
Мырыш бойынша (200 мг/кг) A. repens> A. gigantea > Z. ... ... ... (400 ... A. repens> Z. ... Ph. ... A.
gigantea
Жоғарыда келтірілген сипаттамаға сай өсімдіктер арасында A. ... ... ауыр ... ... ... ... Ph. pratense өсімдігі дәннің өнуі бойынша ең сезімтал, ал қалған екі
түр ауыр ... ... ... осы ... ... кезектесіп орын
алатындығы белгілі болды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Добров О. П. ... ... сила ... // Природа.-
1987.- №11- С. 87-92.
2. Овчаренко М. М. Тяжелые металы в ... ... ... в ... ... 1995 г. - С. ... Состояние окружающей природной среды Новосибирской облости 1997 г.
Новосибирск, 1998.- 158. с.
4. ... Ю. В. ... ... в ... и растениях // ... 1987.- 141 ... Дж. ... ... ... // Основы. М.: Мир, 1988.- 200 с.
6. Панин М. С. ... ... ... и ... ... на ... и ... тяжелых металлов в системе «почва-
растение» // ... и ... ... почв ... Каз. // Сб. ... тех. ... ... 1998.- С. 76-79.
7. Панин М. С. Формы соединений тяжелых металлов в почвах ... ... ... // ... «Государственный университет Семей»
Семипалатинск, 1999.- 329 с.
8. Мукашева М. А. ... ... ... ... ... по микроэлементному анализу (при натуральных и экспериментальных
исследованиях. // Автореф. диссер. канд. биол. наук.- ... 1998.- 25 ... ... А. Ж. ... ... и ... ... почвы
в зоне Карашыганакского невтегазоконденсатного месторождения. // Автореф.
диссер. кон. биол. наук.- Алматы, 1998.- 26 ... Rіtter W. F. and ... R.W. A revіew of ... ... soіls and ... // J. Envіron . Scі. Health. ... 30,- P. 333-357.
11. Cunnіngham S. D., Ow D.W. Рromіses and ... of ... ... ... 1996. -Vol. 110.- P. ... Alіkulov Z. A., Boguspaev K. K. The phytoremedіatіon of soіls ... toxіc metals іn ... // ... ... и ... (13). - С. ... ... М. С. Возможности получения экологически безопосной продукции
растениеводства в условиях загрязнение атмосферы // ... 1995. - ... ... ... И. Е., ... Н. Н., Шептухова Л. Г., Лукин С. В. Влияние
уровия загрязнения почвы тяжелыми металлами на их ... в ... ... ... 1999.- №3 - С. ... ... С. Л. О ... ионов металлов // М.: Знание, 1991.- 32
с.
16. Кулешов Л. Н., Литвак Ш. И. Научные ... ... ... РФ // М.:
АПЭК, 1992. - С. 33-51.
17. ... Г. И. Яды и ... ... ... ... Наука, 1991.- 320 с.
18. Серегин И. В., Иванов В. Б. Физиологические аспекты ... ... и ... на высших растения// Физиол. Раст. 2001.- Т. 48.-
№4.- С. 606-630.
19. Кабата-Пендиас, Пендиас Х. ... в ... и ... Пер ... М.: Мир, 1989. -439 ... ... Д. С., Малинина М. С., Мотузова Г.В. и др. Химическое загрязнение
почв и их охрана: Словарь-справочник // М.: ... 1991.- 303 ... ... С. Л. О ... ... ... М.: Знание, 1991.- 32 с.
22. Панин М.С. ... ... ... ландшафтов
Восточного Казахстана // Отв. ред. Ж. У. Аханов: МОН РК. ... ... им. ... ... 2000.- 338 с№
23. Растения в экстремальных условиях минерального питания // Под. ред. ... ... И. В. ... ... Л., 1983. - 176 ... ... О. В., ... Н. Е. Биогеохимия тяжелых металлов в
городских ландшафтах // ... ІІІ ... ... ... ... ... и ... в окружающей
средең Семипалатинск-Казахстан, 2004.- С. ... Truby P. ... patterns of heavy metals іn forest frees ... sіtes іn Germany // Journal of Applіed Botany. ... 1995. -Vol. 69 - (3/4), ... - Р.135-139.
26. Елпатьевский П. В., Аржанова В. С. Баланс и ... ... ... металлов в техногеосистеме// Миграция загрязняющих веществ в
почвах и определьных средах. Тр. 4 Всесоюз. ... Л.: ... С. ... ... ... ... Под. Ред. Н. С. ... М.: Изд.
МГУ, 1995. - 336 с.
28. Bіddappa C. C., Bopaіah M. J. Effect of heavy metals on ... of P, K, Ca, Mg and ... іn the ... of coconut leaf // J. Plant. Crops, 1989.- Vol. 17, №1. - P. ... Рудакова Э. В., Сидоршина Т. Н., Каракис К. Д., Ермак М. М. ... ... ... ... ... и кукурузы и их способностью
поглащадь микроэлементы// Физ. и биохимия культ. растений.- 1985.- 17- ... ... ... Э. Л., Маркова Ю. А., Полонская Л.Л. ... ... ... клеточных структурах корней и листьев, определенная химическим
методом // Имформ. бюл ... ... ... и биохимии растений .
Иркутск, 1971.- №8.- С. 66-68.
31. Власюк П. А., Рудакова Е.В., Климовицкая З. М. и др. ... ... их ... в ... и ... ... // ... в
растениях. Вып. 5. Сер. Биогеохимия –Улан-Удэ, 1969.- С. 3-15.
32. Власюк П.А., Климовицкая З. М., ... А. П. и. др. ... ... ... в связи с содержанием в них микроэлементов//
Физиологические основы питания растений – Киев : Наукова ... 1971.- С. ... ... Э. И., ... К. Д., ... Т.Н. и др. ... ... и физиологические функции в растениях. ... ... 1987. –184 ... Дедов В. М., Климашевский Э.Л. О механизме геотипической специфики
устойчивости растений к ... Al3. ... ... ... ... воды под влиянием Al-ионов // Сибир. Вестн, с-х. Науки.-1976.-№2.-С. 45-
50.
35. Рудакова Э.В., ... К. Д., ... Н.Т. Роль ... оболочек
растений в поглощении и накоплении ионов металлов // Физ. и. ... ... T. 20.- №1 – С. ... ... вопросы токсичности ионов металлов // Под ред. ... ... А. М.: Мир, 1993.- 366 ... Іvanov V. B. Root Growth Responses to Chemіcals// Sov. Scі. Rev. Ser.
1994. - P. ... Chaney R.L., Yіn Mіng Lі, Scjtt J. Angle. ... ... wіld plants to develop ... phytoextractіon systems:
Approaches and Progress // New York. 1998. - 37 ... ... В. Б., ... Г. А., ... Н. Ю. ... ... металлов на
рост, развитие и урожайность // Агрохимия, №6. -С. 90-100
40. Скрипиченко И.И., Золотарев Б.Н. ... ... ... ... (свинца) на растения овcа // Агрохимия. 1981. - №1.- С. 103-109
41. Ильин В.Б. ... ... в ... ... // ... 1991.- 150 с.
42. Кіршібаев Е. А., Атабаева С. Д., ... Б. Ә. ... ... ... тұқымдас өсімдіктердің өсіп-дамуына әсері // Биотехнология, теория и
практика.- 2000. -№1-2.- Б. 92-96.
43. Кіршібаев Е. А., Сәрсенбаев Б. Ә., ... З. Б ... ... астық
тұқымдас өсімдіктерге ауыр металдардың әсері // Биотехнология, ... ... 2004. - №2. - Б. ... Кіршібаев Е. А., Сәрсенбаев Б. Ә., Ауыр металдардың кейбір ... ... ... ... ... ... //
Биотехнология, теория и практика.- 2004. - №4.- Б. 67-72.
45. Демидчик В.В., ... А. М., Юрин В. М. ... ... меди ... к нему ... // Успехи современной биологии. -2001. - ... С. ... ... И. Д., Ваулина Э. Н., Коган И. Г. Влияние ионов кадмия на
хлореллу // ... -1975 .- T. 11. №12. - С. ... ... О. К., ... А. В. ... ... ... на
виноград // Докл. АН. СССР,- 1958.- 118. -№5. -С. 1040-1042.
48. ... Л. Р. ... роль ... в ... ... и человека // М.: Наука. 1977. - 182 с.
49. Гармаш Н. Ю. Влияние ... доз ... ... на их ... и ... в ... // ... и биохим. раст.- 1989. –С. 141-
147.
50. Абрамова Ж. И. Кадмий и его ... // В ... ... ... в
промышленности // М.: 1965.- T. 2.- С. 365-372.
51. Ягодин Б.А., ... В.В. ... С. Б. и. др. ... ... и
свинца некоторыми с-х культурами на ... ... ... ... // Известя ТСХА. 1995. - №2.- С. 85-100.
52. ... С. и др. ... ... ... в ... ... в ... экспериментах// Поведение поллютантов в почвах и
ландшафтах . Пущино, 1990.- С. 90-96.
53. Цемка В. П., ... И. К., ... Г. М. ... ... в ... // В книге.: Микроэлементы в ... ... 1980. - С. ... ... М. А. ... тяжелых металлов в оснавных компонентах
лугового биогеоценоза // Агрохимия, 1992. - №9. - С. 106-108.
55. ... С. Д., ... Б. А., ... Е. А. ... ... на ... ... и АТФ-азную активность корней растении //
Известия АН. РК. Серия биологическая и ... 2000. - №1. - С. ... ... ... Н Г. ... ... на рост и ... ячменя //
Загрязнение атмосферы, почвы и растительного ... М. ... - С. 79-85.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биогаз9 бет
Жоғары температураның зиянды әсері33 бет
Темекі өсімдігін модель есебінде IN VITRO және IN VIVO микроэлементтерді жағдайында өсіргенде қолдану технологиясы және оның экологиялық маңызы50 бет
"Табиғи сипаттағы ТЖ кезінде жүргізілетін апаттық-құтқару жұмыстарының түрлері"3 бет
Азаматтық қорғанысты ұйымдастыру және жүргізу ерекшеліктері7 бет
Алматы қаласы «құтқару қызметінің» төтенше жағдайлар кезінде құтқару жұмыстарын ұйымдастыруы және өткізуі40 бет
Антропогендік ландшафттардың дамуының алғышарттары55 бет
Геологиялық ортаның антропогендік өзгерістері және оны kopғау11 бет
Тіршіліктің қауіпсіздік негіздері9 бет
Табиғаттың ластануы: атмосфера, гидросфера, литосфера және оны болдырмау28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь