Жүсіпбек Аймауытовтың "Ақбілек" романындағы құрмалас сөйлемдер

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1.1. Құрмалас сөйлем және оның тіл білімінде зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2. Ж. Аймауытовтың «Ақбілек» романындағы құрмалас сөйлемдердің табиғаты ... ... ... ...16
1.3. Романдағы құрмалас сөйлемдердің жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29
КІРІСПЕ

Зерттеудің өзектілігі: Сөйлемдер құрылысына қарай жай сөйлем және құрмалас сөйлем болып екі үлкен топқа бөлінеді.
Жай сөйлем бастауыш пен баяндауыштан (кейде тек баяндауыштың өзінен) құралып, бір ғана ойды білдірсе, құрмалас сөйлем кемінде екі жай сөйлемнен құралып, күрделі ойды білдіреді. Мысалы: Қоңырау соғылды. Шу лезде саябырсып, залда тыныштық орнады. Сыныпқа мұғалім мен директор кірді.
Бірінші сөйлемде қоңыраудың соғылуы туралы бір ғана ой айтылған (қоңырау – бастауыш, соғылды – баяндауыш); үшінші сөйлемде де мұғалім мен директордың сыныпқа кіргендігі жайында бір ғана ой айтылып тұр (мұғалім мен директор - біріңғай бастауыштар да, кірді – баяндауыш); демек, бұл екі сөйлем – құрылысына қарай жай сөйлемдер. Екінші сөйлемде шудың саябырсуы және залда тыныштықтың орнағындығы жөнінде екі ой айтылған (бірінші сөйлемнің бастауышы – шу, баяндауышы – саябырсып, екінші жай сөйлемнің бастауышы – тыныштық, баяндауышы – орнады). Олай болса, бұл сөйлем – құрылысына қарай құрмалас сөйлем, оның құрамында екі жай сөйлем бар.
Екі немесе бірнеше жай сөйлемнен құралып, күрделі ойды білдіретін сөйлемді құрмалас сөйлем дейміз.
Құрмалас сөйлемнің құрамындағы жай сөйлемдер өзара мынадай жолдармен байланысады:
1.Ұласпалы (тиянақсыз) интонация арқылы байланысады. Мысалы: Машина жүргізуші жігіт ұйым басшысының тапсыруымен бес бума кітап алып шыққан екен, балалар оларды қуана-қуана сатып алды. Мұнда бірінші жай сөйлемнен кейін дауыс ырғағы бәсеңдемей, көтеріңкі айтылады да, соңынан басқа бір сөйлемнің келуін тілейді. Дауыс ырғағының басеңдемей, көтеріңкі айтылуы интоноцияның тиянақсыздығын көрсетсе, бірінші жай сөйлемнің соңынан кідіріс (пауза) уақытының онша ұзаққа созылмауы интонацияның ұласпалылығын, екі жай сөйлемнің арасын байланыстырушы, біріктіруші қызмет атқарып тұрғандығын көрсетеді.
2.Жалғаулық шылаулар арқылы байланысады. Мысалы: Дәметкеннің жүрегі бұл кезде ерекше тулап кетті, өйткені, оның ойынша, осы тоқтаған тракторда немересі Қуатжан болуға тиісті.Бұл құрмаластаекі жай сөйлемнің арасын интонациямен қатар өйткені деген жалғаулық шылау байланыстырып тұр.
3.Құрмаластың құрамындағы алғашқы жай сөйлемнің баяндауышы тұлға жағынан тиянақсыз болғандықтан, соңындағы сөйлеммен құрмаласа байланысады. Мысалы: Тыңдаушы ықыласты болса, сөйлеуші шешен болады. Мұнда бірінші жай сөйлемнің баяндауышы болса деген шартты жай формасында келіп, екінші жай сөйлеммен байланысып тұр.
Құрмалас сөйлемдер байланысу тәсілдері мен құрамына қарай салалас құрмалас, сабақтас құрмалас және аралас құрмалас болып үш түрге бөлінеді.
1. Аманжолов С."Қазақ әдеби тілі ғылыми синтаксисінің қысқаша
курсы". "Санат" баспасы. Алматы -1994ж.
2. Аманжолов С. «Қазақ грамматикасы». Алматы -1934ж.
3. Аманжолов С. «Қазақ тілі ғылыми синтаксисінің қысқаша курсы»
Қолжазба ретінде. Алматы -1940ж.
4. Аманжолов С. «Қазақ тілі теориясының негіздері». «Ғылым»
баспасы. Алматы-2002ж.
5. Аманжолов С. «Тіл және жазу». С.Аманжолов атындағы ШҚМУ
баспасы. Скемен-2005ж.
6. Аманжолов С, Әбілқаев А. «Қазақ тілі». 7-класс «Мектеп» баспасы.
Алматы -1985ж.
7. АманжоловС, Әбілқаев А, Ұйықбаев И, «Қазақ тілінің грамматикасы»
Синтаксис бөлімі, ҚазмемОПБ. Алматы -1956ж.
8.Аманжолов С., Әбілкаев А.,Ұйықбаев И. «Қазақ тілінің грамматикасы» Синтаксис. 2-бөлім. 6-7-кластарға арналған. 20-басылым. «Мектеп» баспасы. Алматы -1966ж.
9. Аманжолов С., Бегалиев Ғ. «Қазақ тілінің грамматикасы». Синтаксис бөлімі. «Мектеп» баспасы. Алматы -1948ж.
10. Аманжолов С., Сауранбаев Н. «Қазақ тілінің грамматикасы» Синтаксис
2-бөлім. Орталау және орта мектепке арналған. Қазақ мемлекеттік баспасы. Алматы -1939ж.
11. Байтұрсынов А. «Тіл тағылымы»., «Ана тілі» баспасы. Алматы -1992ж.
12. Балақаев М., Қордабаев Т. «Қазіргі қазақ тілі». Синтаксис бөлімі. «Мектеп» баспасы. Алматы -1971ж.
13. Жұбанов Қ. «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер». Қазақ ССР-ның «Ғылым» баспасы. Алматы -1966ж.
14. Сауранбаев Н. «Қазіргі қазақ тілі», «Құрмалас сөйлем синтаксисі» бөлімі Қазақ ССР. Ғылым Академиясының баспасы, Алматы -1954ж.
15. Сауранбаев Н «Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі» Қазақ ССР Ғылым Академиясы баспасы, Алматы -1948ж.
16. Сауранбаев Н «Основные способы связи составных частей в сложноподчиненном предложений». Академик Н.Сауранбаев еңбектері. 2-том. Алматы -2000ж.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеудің өзектілігі: Сөйлемдер құрылысына қарай жай сөйлем және
құрмалас сөйлем ... екі ... ... ... ... ... пен ... (кейде тек баяндауыштың өзінен)
құралып, бір ғана ойды білдірсе, құрмалас ... ... екі жай ... ... ойды білдіреді. Мысалы: Қоңырау ... Шу ... ... ... ... ... мұғалім мен директор кірді.
Бірінші сөйлемде қоңыраудың соғылуы ... бір ғана ой ...... ... – баяндауыш); үшінші сөйлемде де мұғалім мен
директордың сыныпқа кіргендігі жайында бір ғана ой айтылып тұр (мұғалім ... - ... ... да, ...... ... бұл екі
сөйлем – құрылысына қарай жай сөйлемдер. Екінші сөйлемде шудың ... ... ... ... жөнінде екі ой айтылған (бірінші
сөйлемнің бастауышы – шу, баяндауышы – саябырсып, ... жай ...... ...... Олай болса, бұл ... ... ... ... ... оның ... екі жай сөйлем бар.
Екі немесе бірнеше жай сөйлемнен құралып, күрделі ойды білдіретін
сөйлемді құрмалас сөйлем ... ... ... жай ... өзара мынадай жолдармен
байланысады:
1.Ұласпалы (тиянақсыз) ... ... ... Мысалы: Машина
жүргізуші жігіт ұйым басшысының тапсыруымен бес бума ... алып ... ... оларды қуана-қуана сатып алды. Мұнда бірінші жай сөйлемнен
кейін дауыс ырғағы бәсеңдемей, ... ... да, ... ... бір
сөйлемнің келуін тілейді. Дауыс ырғағының басеңдемей, ... ... ... ... бірінші жай сөйлемнің соңынан кідіріс
(пауза) уақытының онша ұзаққа созылмауы интонацияның ұласпалылығын, екі жай
сөйлемнің арасын байланыстырушы, ... ... ... ... ... арқылы байланысады. Мысалы: Дәметкеннің жүрегі бұл
кезде ерекше тулап кетті, өйткені, оның ... осы ... ... ... ... ... ... жай сөйлемнің арасын
интонациямен қатар өйткені деген жалғаулық шылау ... ... ... ... жай ... баяндауышы тұлға жағынан
тиянақсыз болғандықтан, соңындағы сөйлеммен құрмаласа байланысады. ... ... ... ... ... ... ... бірінші жай сөйлемнің
баяндауышы болса деген шартты жай формасында келіп, екінші жай ... ... ... байланысу тәсілдері мен құрамына қарай салалас
құрмалас, сабақтас құрмалас және ... ... ... үш ... бөлінеді.
Салалас құрмаластағы жай сөйлемдер өзара тең дәрежеде ... ... ... ... ... болады. Мысалы:
Шешесі қызын күні-түні күзетумен болды. Дина қатты ... ... ... , ... да үй іші жатпаған екен.Бұл мысалдарға қарағанда, салалас
құрмаластағы жай сөйлемдердің ... ... ... жай ... ұқсас келеді.
Сабақтас құрмаластағы бірінші жай сөйлем екіншісіне ... яғни ... жай ... баяндауышы тиянақсыз болады.
Мысалы: Шәрбала далаға шықса, аула толы балалар ... ... ... ... ... ... бақташылар сиырларды өргізіп жатыр ... ... ... ... өз ... ... Бұл сабақтас
құрмаластардың бірінші жай сөйлемдерін екіншілерінен бөліп, өз алдына
дербес айтуға келмейді, ... ... ... рай), ... ... ... септік тұлғасындағы есімше) ... ... ... ... құрамында кемінде үш жай сөйлем ... ... ... та, ... та ... ... Біз
оларға таяна бергенде, әскери әдетпен Ермек орнынан тұрып еді, басқалары да
көтерілді.
Мұнда бірінші жай сөйлем ... ... ... ... жай ... ... байланысқан. Сондықтан бұл – аралас құрмалас
сөйлем. Сағит базарды аралап жүр еді, ... ... ... ... ... пәтер үйіне қайтты. Мұндағы бірінші жай сөйлем соңында ... ... ... ... тиянақты айтылған. Ал екінші
сөйлем өзінен кейінгі сөйлемге ... ... тұр. ... бұл ... ... ... ... тіл білімінің туып, қалыптасуы, дамуы бүгінгі кемелденген
шағына жетіп, биіктерге көтерілуі оның ірге ... ... ... ... ... ... ардақты есімдермен тығыз байланысты. Қазақ ... ... оның ... ... салған ғалымдардың
әрқайсысының орны ерекше. Артына қалдырған мол ... ... ... ... біртуар ғалымның бірі-филология ғылымының докторы, профессор
Сәрсен Аманжолов ... ... ... ... ... ... зерттеуі диалектикалық даму көзқарастарымен ұштасып отырады. Бұдан
тілдің қалпын дамуымен тығыз байланыста ... тіл ... ... ... ... ... болатынын байқауға болады.Тіл
біліміндегі сөйлемдер жүйесінің бүгінгі дамуы мен оның ... ... ... ... С. ... ... тұжырымдарын, атап айтқанда,
сөйлем теориясының негізгі грамматикалық сипаттары, жай сөйлем мен ... ара ... ... сөйлем мүшелері түрлерін ажырату
критерийлері, үйірлі мүшелі конструкциялардың жаратылысын тану, ... мен ... ... ... ... теорясының даму
жолдарына қатысты тұжырымдарын ... ... ... ... ... ... ... үшін де ғылыми мәнін жоймаған,
бағдарламалық мәні бар, игі пікір мен зерттеуге лайық, ... ... ... болатын дүние деп танимыз. Ғалымның синтаксис теориясы
жөніндегі көзқарастарының кейінгі ғылыми және теориялық тұжырымдарға негіз
болғанын ... оның ... ... ... ... теориялық тұжырымдармен
салыстыра отырып, жан – жақты талдау оның ... ... ... ... ... негізгі мақсаты – ... ... ... ... ... қолданылу аясын
анықтау, яғни құрмалас сөйлемдердің түрлерін ... ... ... оның ... ... қолданудағы ерекшеліктері
мен заңдылықтарын саралап, ... ... ... айқындауға
бағытталған.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
– құрмалас сөйлемдерге байланысты айтылған ғалымдардың пікірлеріне
ғылыми талдау жасау;
– құрмалас ... жай ... ... ... ... сөйлемдердің түрлеріне тоқталып, романнан мысалдар келтіре
отырып дәлелдеу.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері. Курстық жұмысты жазу ... ... ... ... оқу, ... және ... ... сұрақ-жауап, көрнекілік, т.б.
1.1 Құрмалас сөйлем және оның тіл білімінде зерттелуі
Қазақ тіл білімінде құрмалас сөйлемді топтастыру мәселесіне алғаш
көңіл ... А. ... «Тіл - ... ... ... мен ... ... құрмалас сөйлемге қатысты түсінік береді  (1. ... ... ... және ... ... деп ... ... Автордың
сыйыса құрмаласу деп берген сөйлемдері (Ақбілек пен бәйбіше далаға шықты.)
қазіргі замандағы ... ... ... ... бірыңғай мүшелі жай
сөйлем деп танылғанымен, аталған сөйлемнің оны құрмалас сөйлеммен парапар
ететіндей ... ... ... ... қалыптасқандығын жоққа
шығара алмаймыз (салыстырыңыз: Ақбілек те далаға шықты, Бәйбіше де ... ... ... ... ... деп ... ... қарай жиылыңқы, қайырыңқы, айырыңқы, сұйылыңқы және қойылыңқы
деп бөлсе, ... ... ... анықтауыш бағыныңқы,
пысықтауыш бағыныңқы деп ... ... ... ... ... ... Қ. Жұбанов оны салалас және сабақтас деп жіктеп қарастырады (2.
231). 1936 жылы орта ... 5-7 ... ... ... ... құрмалас сөйлемдердің жасалу жолдары мен амал-тәсілдері
көрсетіліп, мағыналық түрлеріне тоқталған. Құрмаласты ... ... ... ... ... ... құрамындағы еді көмекші
етістігі, шартты рай тұлғасы, көсемшенің –п ... да, ... ... сол ... ... ... ... сөйтсе де, я, әйтпесе,
не болмаса, үйткені, неге ... т.б. ... осы, сол, ... ... негізінен, құрамында қатыстық сөздері бар шартты
рай тұлғалы етістіктерге негізделген.  ... ... өз ... ... ... себеп-салдар, шарт жағдай деп бөледі де,
сабақтастарды анықтауыш бағыныңқылы,  ... ... ... деп ... (2. ... сөйлемді зерттеуді алғаш рет практикалық мақсатта емес,
ғылыми тұрғыдан қарастырған С. ... ... ... ... аралас және тиянақсыз сабақтас деп төрт түрге ... ... ... ... ... арнайы зерттеген Н. Сауранбаев бұл мәселеде
бірнеше пікір ... ... ... ... ... және
сабақтас деп жіктесе (4. 46), кейінірек  салалас құрмалас, ... және ... ... деп ... (5. 34-106), ал  ... құрмаластарды 4-ке бөледі: салалас, сабақтас, ... ... ... (10. 520), С. ... құрмаластың тек салалас және
сабақтас деген 2 түрі бар ... ал ... ... «өз ... ... ... жоқ» ... айтады (11. 33). Н. Сауранбаев сөйлемнің  бұл
түрін сабақтас, салалас, іргелес деп үш ... ... ... ... ... ... ... жеке алып ... ... ... ... топтастырулардан елеулі
айырмашылықтары болғанымен, бүгінгі күн ... алып ... ... тұстары да жоқ емес.
Профессор Н. Сауранбаевтың «Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі» атты
очергінде іргелес ... деп ...... ... орын ... қалыптасып кеткен жалғаулықсыз салалас сөйлемдер. Мұндай сөйлемдерді
салаластың бір тармағы есебінде қарамай, жалпы құрмалас сөйлемнің бір ... ... ... ...... ... салаластың да,
сабақтастың да белгісі бар. Салаласқа тән ... —  ... ... ... ... бір-бірімен тең дәрежеде
құрмаласатындығы және сөйлемнің ... ... ... ... Ал
іргелестерді сабақтастармен жақындастыратын белгі – ... ... ішкі ... жағынан бірін-бірі сипаттап, бір-біріне тәуелді болып
байланысады». (10. ... ... ... ... табиғатын сөйлем мүшелерінің
атқаратын қызметімен теңестіре қараған ғалым: ... ... бір жай ... ... ... я соның орнына жүреді», - дей
келіп,  сабақтас құрмалас сөйлемнің түрлерін төмендегіше жіктейді:
1. Анықтауыш бағыныңқылы;
2. ... ... ... ... - ... өзі ... ... себеп-амал, мақсат
пысықтауыш бағыныңқылар болып ажыратылған.
4. Шарт бағыныңқылы;
5. Қарсы бағыныңқылы;
6. Салыстырма бағыныңқылы сабақтас.
Үйірлі мүшесі бар сөйлемдерді ғалым екі ... ... ... ... ... қатысты бастауышы болмаса, ондайларды есімше
анықтауыш үйірлі мүшелі жай сөйлем дейді де ... тез ... ... ... егер ... болса, мұндайларды анықтауыш
бағыныңқы деп түсіндіреді (Ақбілекті қолынан тартып тұрғызып, қостан алып
шықты).
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... үш кезеңге бөліп ... (14. 117). ... ... ... ... жазылған А.
Байтұрсынұлы мен Қ.Жұбанов, С. Жиенбаев, Х. Басымов, С. Аманжолов, ... М. ... ... екінші кезеңге 1940-1950 жылдары
шыққан С. Аманжолов,               С. Жиенбаев,  Н. Сауранбаев, ... А. ... Ғ. ... ... ал ... кезеңге 1950
жылдан кейінгі Т. Қордабаев, О. Төлегенов, А. Әбілқаев, Қ. Есенов,  Х.
Арғыновтардың ... ... ... қоса осы ... ... ... ... Қ. Мамытбеков (15),  Ұ. Салиевалардың (16) зерттеулері де ... ... ... зор үлес ... атап ... орынды. Сондай-ақ
аталған үш кезеңге қосымша төртінші кезеңді қосудың да артықтығы жоқ деп
есептейміз. ...  Қ. ... ... ... ... ... тіл
біліміндегі  құрмалас сөйлем синтаксисі ілімінде теориялық мәні зор ... ... ... ... осы ... ... ... көптеген мәселелердің басы ашылды, осы сала бойынша  озық идеялы
аға буын ғалымдар легі қалыптасып, олар ... ... ... жас
ғалымдар легін қалыптастырды. Олардың қатарында  профессорлар Қ. ... ... Т. ... Б. ... және т.б.  ... ... Ал ... тоқсаныншы жылдардың аяғы мен бүгінгі күнге дейінгі кезең тек
құрмалас ... ... ғана ... ... қазақ тіл білімі, оның ішінде
грамматика, синтаксис ... жаңа ... ... ... Осы кезеңде
құрмалас сөйлемге тікелей немесе жанама қатысы бар ... ... ... ... Бұл кезеңде бұрын зерттеушілер назарынан тыс қалып
келген құрмалас сөйлемнің интонациялық ... ... ... көп ... ... ... ... сипаттары,
компоненттерді байланыстырушы тұлғалардың ... ... ... ... ... т.т. ... бірге, оны жаңа арнада
функционалдық ... ... ... ... ... ... тыс, оқшау жеке-жеке қарастырылатын ... ... ... өзінен кейінгі сөйлемдермен мағыналық байланыстағы ... ... ... ... даяр ... ... тілдік емес
ортамен байланысы жоқ оқшау категория ... ... тыс ... да
ықпалы тиетін, сөйлеу процесі  кезінде қалыптасатын ... ... ... қарай бір тұлғадағы құрылымдардың әр алуан мағынаға ие
болуы ... әр ... ... ... ... ... сөйлемдер парадигмасын
түзуге болатындығы күн тәртібіне қойылуда.
Осы кезеңнің үлесіне тиетін М. Базарбаева, Б. Шалабай, Ж. ... ... Б. ... К. Садирова, Б. Қапалбеков,  С. Қазыбаев, С.
Айтжанова, А. Фазылжанова, Б. Елікбаев және т.б. ... ... ... ... ... ықпал етері сөзсіз. Десе де,
зерттеулерде құрмалас сөйлемдердің мағыналық-құрылымдық ... ... ... ... ... ... басым назар аударылады
да,  құрмалас сөйлемдердің компоненттер сипатының жалпы сол тілдік бірлікке
тигізетін ықпалы, синтаксис   пен   ... ... ... сұрақтары  әлі де зерттей түсуді қажет етеді.
Ғалым Б. Шалабай құрмалас сөйлемдерді байланыс сипатына қарай салалас
және сабақтас деп бөледі де, үш ... одан да көп ... ... құрмаластарды көп компонентті  құрмаластар деп, оны өз ішінде ... ... ... көп ... ... және ... деп ... Салалас құрмаластарды компоненттерінің байланысу
тәсіліне қарай жалғаулықты, жалғаулықсыз деп ... де, ... ... қатынастарына қарай ыңғайлас (мезгілдес), себептес,
қарсылықты, ... ... деп ... (18. ... ... аударатын
мәселе, автордың құрмаластарды, алдымен, предикатив ... ... ... ... ғалым Р. Әмірдің классификасы өзіндік жаңалығымен ерекшеленеді. Ол
қазақ тілі құрмалас сөйлем жүйесіндегі үш құрылымдық ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемдер;
2. Іргелес салалас құрмалас сөйлемдер;
3. Сабақтас құрмалас сөйлемдер.
Оның ішінен іргелес салаластарды бөліп алып, оны құрылыс ерекшелігіне
қарай тұрақты іргелес ... ... ... ... ... ... сөйлемдер деп топтайды да, одан әрі төмендегідей грамматикалық-
семантикалық топтарға жіктейді:
1. Мезгілдік іргелес салалас құрмалас сөйлемдер;
2. ... ... ... құрмалас сөйлемдер;
3. Себептік іргелес салалас құрмалас сөйлемдер;
4. Шарттық іргелес салалас құрмалас сөйлемдер;
5. Теңдік ... ... ... салалас құрмалас сөйлемдер;
6. Айқындауыштық қатынасты білдіретін іргелес салалас ... ... ... қатынасты білдіретін іргелес салалас құрмалас сөйлемдер;
8. Телінбе компонентті іргелес салалас құрмалас сөйлемдер;
9. Ауыспалы  іргелес салалас құрмалас сөйлемдер.
Ал жалғаулықты ... ... өз ... ... ... ... ... салалас, талғаулы және кезектес салаластар деп
жіктейді (19. 695-701).
Автордың көрсеткен іргелестері құрмалас сөйлем ... ... ... өзгеше сипатта, кейіннен пайда болған коммуникативтік
талаптарды ескергендігінен туындағандығы айқын.
Қазақ тіл білімінде құрмалас сөйлемдерді топтастыруда бірнеше ... ... ... топтастыруда құрмаластың үш түрі көрсетіледі:
салалас, сабақтас және аралас. Қазіргі тілтанымда  ... ... түрі ... ... ... ... бойынша, құрмалас
сөйлемдерді құрамына (құрамындағы ... ... ... ... екі үлкен топқа бөліп қарастырамыз:
екі (қос) құрамды құрамаластар;
көп құрамды құрмаластар.
Екі құрамды құрмаластардың құрамындағы компоненттердің бір-бірімен
грамматикалық байланысу ... ... ... және сабақтас деп, ал көп
құрамды ... ... көп ... ... көп бағыныңқылы
сабақтас деп жіктеуге болады.
Сонымен, екі құрамды салалас, сабақтас сөйлемдер мағыналарына ... ... ... ... ... салалас сөйлем мен
жалғаулықсыз мезгiлдес ... ... ... ... ... мен ... себеп-салдар салалас сөйлем, жалғаулықты қарсылықты
салалас сөйлем мен жалғаулықсыз қарсылықты салалас сөйлем, жалғаулықсыз
шартты салалас ... мен ... ... ... ... ... ... сөйлем мен жалғаулықсыз салыстырмалы салалас сөйлем.
Үнемi жалғаулық шылау арқылы ... ... ... талғаулы
салалас сөйлем пен кезектес салалас сөйлем.
Жалғаулықсыз салалас сөйлемге түсiндiрмелi салалас сөйлем жатады. Көп
компоненттi ... ... екi не одан да көп жай ... ... бұл ... ... айтылады.
Құрмалас сөйлемдерді баяндауышының қай сөз табынан жасалуына қарай
есімді құрмалас сөйлемдер, етістікті құрмалас ... деп ... ... бар. Аталған топтастырудың қай-қайсысы болмасын, қазақ тіл білімінде
бірі ... бірі аз ... ... да талданып жүр.
Синтаксис ғылымындағы жаңа көзқарастар мен соны ... ... ... ... ... ... емес, қос
компоненттің арасында түзілетін мағыналық қатынасты ... ... ... ... ... ... ... құрмаластардың
төмендегідей түрлері көрсетіледі: ыңғайлас мәнді құрмаластар, шарт мәнді
құрмаластар, қарсылық ... ... ... ... ... ... ... себеп мәнді құрмаластар, амал мәнді құрмаластар,
мақсат мәнді құрмаластар, түсіндірмелі ... ... ... ... ... ... ... амалдарының қатысына қарай топтастыру
дәстүрі де бар. Оның ... ... ... ... ... қатысуымен жасалатын сабақтас құрмалас сөйлемдер;
2. Шартты рай формаларының ... ... ... ... ... формаларының қатысуымен жасалатын сабақтас құрмалас сөйлемдер
деп жіктеледі.
Аманжолов Сәрсен Аманжолұлы (27.12.1903 жылы Шығыс ... ... ... ... ...... жылы ... қаласы) – Қазақ
филологиясының ... ... ... тіл ... ... ... ... түрколог, филология ғылымдарының докторы (1948),
профессор (1948), Қаз. КСР ҒА-ның корреспондент мүшесі (1954). 1937 жылдан
КПСС мүшесі.
Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... бөлімін бітірген (1930). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1931
ж. ҚазПИ-де оқытушы, 20 жылдай қазақ тілі ... ... ... ж. ... ұлт ... ... институтының директоры, ғыл.
хатшысы қызметтерін атқарды. 1937–1942 ж. КСРО Ғылым Академиясы Қазақстан
бөлімшесінің тіл және ... ... ... ... ж. ... ... Тіл және ... институтында бөлім меңгерушісі болды.
Аманжолов жалпы тіл білімі мен қазақ тіл білімінің теория негізін
қалыптастыруда ... ... ... ғыл. жұмысты ілгері
жалғастырды. Ол жазған қазақ тілі оқулықтары мен бағдарламалары ана ... ғыл. ... ... ... ... ... Аманжолов қазіргі қолданыстағы
кириллицаға негізделген қазақ жазуын жасады.Сонымен қатар халық ... ... ... ... тіл ... зерттеумен айналысты. «Қазақ
диалектологиясының негізгі мәселелері» деген доктор диссертациясында
қазақтың ... тілі мен ... ... ... ... оның ... ... жан-жақты зерттеді, диалектілердің түркі ... ... ... ... ... даму ... анықтады. Оның
бұл еңбегі қазақ диалектологиясының тіл білімінің бір саласы ... ... ... ... тіл ... ... мәселелерін: сөйлемге
берілген анықтамаларды, сөйлем мүшелерінің табиғатын, ... ... ... мен ойлау арасындағы ... Ол сөз ... ... мүшесі болу шарттары, сөйлемнің
элементтері мен дәнекерлері, интонация, оқшау сөздер, шақ пен жаққа қатысты
синтаксистік ... ... ... ... болу жолдары, үйірлі
мүше жайында тың ... ... ... ... ... құрмалас»
деген түрін енгізді. Аманжолов – ... тілі ... ... оны практикамен байланыстырған алғашқы тілші ғалымдардың
бірі. «Қазақстанның 15 ... ... ... (1935), жауынгерлік
медальдармен (1945) марапатталған.
Аманжолов қазақ диалектологиясының негізін салды. Тілдегі диалектілік
ерекшеліктерді ... ... ... ... ... ... белгілері, тайпалық тілдермен байланысы, үлттық әдеби
тілдің диалектілік ... ... аса ... ... ... жасады.
Диалектілерге халық, тіл тарихы тұрғысынан қарап, олардың ... ... ... ... тілі мен ... ... ... мәселелерін зерттеп,
пікірлер айтты. Ұлттық жазба әдеби тіл ... ... ... ... ... ... пайдаланудағы шеберлігін, сөз қолданудағы жаңа
үлгісін талдап көрсетті. "Вопросы диалектологии и истории ... ... атты ... түркология саласындагы елеулі табыстардың бірі
ретінде бағаланды.
Құрмалас сөйлем — екі немесе бірнеше жай ... ... ... ... ... жағынан өзара байланысты біртұтас сөйлем.
Қызметі жағынан оның жай сөйлемнен өзгешелігі жоқ, екеуі де ойды ... ... ... ... ... ... ... жолына қарай үш түрге
бөлінеді: а) Салалас құрмалас ... ә) ... ... ... ... ... ... Құрмалас сөйлемнің белгілері: 1) кем дегенде екі
жай сөйлемнен (синтаксистік ... ... әр ... ... болады. Кей жағдайда бастауыш айтылмағанымен, баяндауыш
арқылы білініп тұрады. Ал ... ... жай ... ... ... міндетті; 2) жай сөйлемдер белгілі бір тәсілдер ... ... және ... ... ... ... 3) ... — жай сөйлемдер мағынасы жағынан логикалық байланыста болып,
біртұтас күрделі ойды білдіреді. 4) Құрмалас сөйлем ... ... ... да ... қызметі бар. Алғашқы компонент
аяқталмаған, ұласпалы интонацияға ие болады да, соңғысы аяқталған тиянақты
интонацияда ... ... ...... жай ... ... құрмаластың түрі. Салалас құрмалас сөйлем ... ... ... ... тең ... ... ... сөйлемнің жай сөйлемдері өзара мағыналық тұтастықта ... ... және ... ... арқылы байланысады.
Жалғаулықсыз (іргелес байланысқан) салалас мезгілдес, себептес, қарсылықты,
түсіндірмелі, ... ... ... ... ... ... сөйлемдерді бір-бірімен байланыстыратын жалғаулық шылауларға ... ... ... ... ... бөлінеді: мезгілдес (Мысалы, Қара
мұрт Ақбілектің қасына барды да, Ақбілектің ... ... ... бұл ... не үшін ... айтқанын Қара мұрт сезген жоқ, өйткені ол
Ақбілекті құшарлана сүйіп отыр еді). ... ... ... ... ... ... ... қай жақтан естілетінін шамалай
алмады). Талғаулықты (Бұл істің шындығын не көзімен ... ... ... ... ... Кезектес (Ақбілек біресе Дуанаға қарап таңырқап,
біресе артына ... ... сене ... ... қолданылатын салалас сөйлемдерге талғаулы ... ... ... ... ... А. Байтұрсынов айырыңқы
деп атаса, С. Аманжолов бейтарап, ал Қ. Жұбанов талғама  салаластар ... ... ... ... ... ... ... болжау жасай көрсетедi. Жалғаулықтары: не, немесе,
әйтпесе, әлде, не ... я, құй, ... яки. ... ... ... ... байланыстырудан гөрi бiрыңғай мүшелердi
байланыстыруда жиi қолданылады.
Т. ... ... ... ... ... ... интонациялық жағынан болмаса, ... ... ... ... және аталған сөйлемнің тек жалғаулықтар арқылы
байланысатынын ... ... ой, ... ... соң ... ... бiлдiретiн салалстың түрi кезектес салалас деп
аталады. ... С. ... ... және ... ... ... орай, оларды  бөлмей, бiрге қарастырған болатын, кейiннен
олардың ... ... ... ... ... ... бiресе, кейде.
Қазақ тіл білімінде тек салаласа байланысады деп танылып келе жатқан
құрмаластың аталған ... ... да ... ... да тура осы ... ... Кезектестің сабақтаса байланысатын  түрі бар екендігін
айтқан Қ. Шәукенұлы бұрын ... ... ... ... ... ... Біздіңше, автордың көрсеткен ... ... ... ... тілімізде кездеседі, бірақ тілтанушылар еңбектерінде
талғаулы, кезектес салалас сөйлемдерді бірыңғай мүшелі, оралымды  ... ... ... ... ... Мысалы, талғаулы
салалас деп көрсетіліп жүрген төмендегі сөйлемдерге назар аударайық:
Бұл үйлер жарлы ғой, немесе қонақ асыға зарлы ғой, қарның ашып ... ... ... бе, әлде жолдағы ауылға соқтың ба? Аса бір қысылған, басына
ауыр сын ... ... ... ... не ... ... не көз ... елестеп, осылайша көлбеңдей береді. Бұнысы жаңа көрген Көкен елінің
мынау куәға не ... ... ... ел ... ... салып, шыңға
тартқысы келген байлауын танытады. Я ... ... ... я дым ... ... - деп ... Ақбілек. Жалғыз қалудан ... ме, ... ... ... ме — әйтеуір  Бекболаттың бүгін қасында болуын
қалап тұрды.
Келтірілген сөйлемдердің барлығында талғау мәні бар, ... ... ... ... ... емес, ортақ субъектіге негізделген ... ... ... әр ... ... болуы туралы қағида аталған бірлікте де сақталуы тиіс.
Талғау мәнді құрмаластарға қатысты соңғы кезде ... ... оның таза ... ... ... ... ... талғау-шарт
мәнді («ҚГ», 695-б), талғау-қарсылықты  мәнде (Т.Қ. -70-б.; дұрысы – шарт
мәнді, автор келтірген ... Сен ... ... ... ... мен ... ... қуамын (Ә. Әбішев). Сен оны өлтір, болмаса өзің өлесің (А.
Бек). – Т. Е.)  ... ... ... да ... ... ... мәнімен қоса, авторлар көрсеткендей, талғау-шарт, сондай-ақ талғау-
себеп, талғау-мезгіл,  талғау-салыстырма мәнді сөйлемдердің болатындығын
байқадық. Жалпы ... ... ... ... ... байланысты. Болжам жоқ
жерде талғау да болмайды. Мұндай құрмаластардың тағы бір ... ... ... да, ... да ... Ал оның әр ... ... осы атаудың шеңберіне сияды.
Талғау-себеп: Оған сенбегендігі ме, жоқ әлде ... ... ... келді ме, аппақ қағазды алып, Ұрқияға ұсынды.
Талғау-мезгіл: ... құда ... ... ... бе, әлде ... алдында ма, қашан келгені есімде жоқ.
Талғау – салыстырма: Аспандағы ай ма ... Жер ... гүл ме ... мен күн бе  ... бір түн бе екенсің
Жұлдыздайсың маған моншақ тағынған.
  ... ... ... ... деп көрсетіліп жүрген
әйтпесе, болмаса жалғаулықтары үнемі осы мәнде қолданыла бермейді:
Салыстырыңыз:
|Талғау мәнді ... ... ... | ... ... ... ғой, ... ... бер, болмаса қыз жоқ саған. |
|өзім ... отыр ... |Сен ... жұмысқа кіріс, әйтпесе мен |
|Өзі кетіп құтылды, әйтпесе орыстар |сені бұл маңайдан ... (Ә. ... ... еді. | ... | ... арсындағы мағыналық қатынасты ажыратуда жалғаулықтар
шешуші роль атқара ... ... ... ... ... ... ... да үлесі бар. Жоғарыдағыдай жалғаулықтар арқылы
байланысқан құрмаластардың алғашқы компонентіндегі іс, ... ... ... ... ... ... талғау мәнді құрмалас
түзіледі де;   ал екі компонентте де әлі ... ... ... ... ... ІІ жақ ... ... жасалып, екінші компонент І
жақта тұрғанда (дәлірек айтсақ, І жақтағы субъект ІІ ... ... ... шарт мәнді құрмаластар түзіледі.
Кезектес мәнді құрмаластардың өзіндік ерекшелігі ретінде талғау мәнді
құрмаластар ... тек қана ... ... және ... ... жүр. ... ... салалас құрмаластың осындай
түрінің бар ... ... С. ... ... ... ... қатынас
сабақтастарда да кездесетінін Қ. Шәукенұлы айтқан еді. ... ... ... ... – онда екі компонентте айтылған
ойдың біреуінің ғана ... ... ... кезектесте  екі
компонентте  айтылған ой да жүзеге ... ... ... соң бірі ... ... әрекет баяндалады.
|Кезектес салалас ... ... ...... ... ... ... қасқырлармен арпалысып |
|жатқанда, от кейде жылтылдайды, кейде|жатқанда, от кейде жылтылдап, кейде |
|қызыл ... ... ... ... лапылдайды. ... ... ... құрамындағы кейде, бірде, біресе
жалғаулықтары компоненттерді ... да, ... ... ... сөйлем - құрамындағы жай сөйлемдердің баяндауыштары
тиянақты тұлғада келіп, өзара ... тең ... ... ... ... ... жай сөйлемдер бір – бірімен
бағынбай, тең дәрежеде байланысып, баяндауыштары тиянақты келіп жай
сөйлемдерді жеке – жеке ... ... ... құрамындағы жай сөйдемдер өзара бір – бірімен екі
түрлі ... ... ... арқылы мағыналарының жаңындағына қарай іргелесе байланысады.
2. Салалас құрмаластың құрамындағы жай сөйлемдер бір – бірінен өзара
жалғаулық ... ... ... ... да, ... әрі, және , мен жалғаулық шылаулар.
Қарсылық мәнді бірақ, алайда, дегенмен, сонда да, әйтсе ... ал ... ... шылаулар.
Себеп – салдар мәнді өйткені, себебі, сол себепті, ... неге ... ... ... ... не, ... я, яки, не ... я болмаса, әлде тәрізді
жалғаулық шылаулар.
Кезектес мәнді кейде, бірде, біресе ... ... ... ... ... ... ... .
Салалас құрмаластың құрамындағы жай сөйлемдер бір – бірімен өзара
белгілі мағыналық ...... ... ... ... қарай салалас құрмалас сөйлем мынадай алты түрге бөлінеді :
1. Ыңғайлас салалас.
2. Қарсылықты ... ...... салалас.
4. Ілектес салалас.
5. Талғаулы салалас.
6. Кезектес салалас.
1.2 Ж. ... ... ... ... сөйлемдердің табиғаты
Әлемдік тіл білімінде алтай тілдері туралы ілімнің жақтаушылары мен
даттаушылары ... бір ... ... ... пікірлер айтылып,
салыстырмалы-тарихи және лингво-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... сипатын ретроспективтік
қалпына келтіруге көмектесетін зерттеулер жүргізіліп келеді. Негізінен
алтай гипотезасында ... және ... ... екі ... ... ... ... бағытты қолдаушылардың бір ... ... ... ... ұзақ ... бойы өзара тығыз қарым-
қатынаста болуының, бір-біріне күшті әсер етуінің нәтижесі, олар әр ... ... ... бір тобы алтай теориясы дегенді дәлелдеуге әлі ерте,
бұл тек болжам деп ... ... ... көз ... алтаист
ғалымдар мен антиалтаист ғалымдар лексикалық параллельдер жайында және осы
тілдерден бір-біріне енген сөздерді ... ... ... ... ... ... ... және мәдени-тарихи, лингво-географиялық т.б. ... тер ... ... ... ... ... зерттеулерінде грамматиканың морфологиялық ... ... ... ...... ... ... даму, өзгеру заңдылықтары,
оның құрылу, жұмсалу ерекшелігі, аясы, ... ... ... үшін ... ... ... қор, ... негіз, сөзжасамдық
тәсілдер мен құралдар, ... ... т.б ... ... ... ... ... келе, біз қазіргі қазақ
және халха-моңғол тілдерінің деректеріне сүйене ... ... тыс ... ... ... бірі болып табылатын грамматиканың
синтаксистік саласын соны бір жағынан ... үшін ... ... ... бас ... ... ... сипаттап жазуды
мақсат тұтқан болатынбыз. Біздің мұндай қадамға ... ... ... жөн ... ... ... «Тілдің дамуы сөйлем құрлысының
жетіле түсуіне жағдай жасайды... Сөйлем ... ... ... сөздердің өзара байланысу тәсіліне, олардың мағына түрлеріне
қатысты. ... бұл ... ... өте баяу ... (1. 95). ... және ... құбылыстар сыртқы әсердің ықпалына тез түседі.
Екіншіден, алтай теориясы тек ... ғана деп ... Л. ... ... салыстырмалы әдіс үнді-еуропа тілдерінің арасындағы
байланыс пен ... ... ... ... ... болатын.
Зерттеушілердің зерттейтін тілі тым көп және олардың көпшілігі ... ... ... өте мол ... ескерткіштері болғандықтан осы әдістің
арқасында табысқа жеткен еді. Онымен салыстырғанда алтай ... тым ... көп ... ... ... келмейді, үш-ақ топтан тұрады... көне жазба
ескерткіштері түркі тілінікі VII-VIII, моңғол ... XIII, ... XVI-XVII ... жатады» (3. 323). Демек, бұл тілдердің
зерттеулеріне диахроннан гөрі ... ... ... ... Және ... ... ... тілдің шашыраңды заңдылықтарын біріктіріп,
жүйелі түрде қарастыруға мүмкіндік туғызады» (4. 70). ... ... ... ... ... яғни, сөйлем мүшелерінің орналасу
тәртібі емес (бұл тілдер ... ... ... ... ... ... құрылысын зерттеу қажет деген қорытындыға келдік. Сондықтан
зерттеу нысанасына синтаксистің ең негізі деңгейі – ... ... ... ... ... ал өзінен кейінгі деңгейдегі ... ... ... жай ... құрылысы, оның типтік түрлері алынып,
талдау жасалынды және сипаттап жазу арқылы ... ... ... ... тілдің негізгі құрылым, құрылысы ... ... ...... сөз ... ... ... байланыс арқылы көрініс табатын сөйлем мүшелерінің ... ... ... ... ... фактілердің негізінде
моңғол тілінде бастауыш пен баяндауыштың арасында жақтық қиысу болмайды,
сол ... ... жағы ... ... ... ... ... тілінің иелік тәуелдіктің ... рай ... ... ... ... ... тілдеріне тән матасу құбылысы
болмайтындықтан, ілік жалғаулы сөздің бағыныңқы сыңарда жұмсалуы меңгеру
ретінде танылатындығын т.б. ... ... ... ... ал
қазақ, моңғол ғалымдары теориялық негіздемелері мен тұжырымдарын әр түрлі
қабылдағандықтан, синтаксистік категориялар грамматикалық қызметі ... ... екі ... ... екі ... ... танылатындығының
салдарынан ерекшелік деп ... тура ... ... бар ... көз ... ... тілдер грамматикалық құбылыстардың ең негізгі, ең
ежелгі белгілерімен ортақтаса алады. Бұл, әсіресе, ... және ... ... көне ... грамматикалық тұлғалардың –
септіктерінің ... ... анық ... Екі тілде де,
негізінен, атау септігі бастауыштың, ілік септігі, анықтауыштың, ... тура ... ... ... ... септіктерінің жанама
толықтауыш пен пысықтауыштың грамматикалық ... ... Ал ... ... ... мен моңғол тілінің қимыл ... ... жоқ. ... моңғол тілінің қимыл ... тура ... ... ғана ... ал ... ... пен ... қазақ тілінің барыс, табыс, жатыс, көмектес септіктеріне, ... (arkili, ... ... (kiyimshen – buqleeree) рөлін
атқарады. Мұндай көріністердің ... ... ... ... ... және ... да ... болған деп ойлаймыз.
Мысалы, негізінен номинатив құрылымды тілдер болғандықтан, қазақ тілінде
бастауыштың грамматикалық көрсеткіші атау ... ... ... ... ... ... бұл ... әлдеқашан бұзылып, бастауыш атау
септігімен қатар ... да ... ... арқылы берілетіндігі ғылыми
тұрғыдан дәлелденген (5. 214). Біздің ойымызша, мұндай ... ... ... ... ... пайда болған. Ал оны ... ... шығу үшін ... ... ... керек.
Өкінішке орай, мұндай зерттеулер ... ... ... түгілі түркі
тілдерінің, тіпті моңғол тілдерінің арасында ... ... ... ... ... тілдердегі «сөйлемнің үйірлі мүшелері», «көсемше
оралым», «есімше оралым», «инфитивтік оралым», «синтаксистік ... жай ... ... ... ... т.б. ... ... «үйірлі мүше» атылып жүрген құрылымдар моңғол грамматикасында жеке
категория ретінде қарастырылмайтындығы, бірақ ... ... ... ... тілінде де бар екендігі, олардың көбінесе құрмалас сөйлем
деңгейінде танылатындығы және ... ... ... ... нақты
сәйкестіктерін көрсетуге болатындығы назар аударады. Моңғол тілінде мұндай
құрылымдардың бастауышы ілік, табыс септігінде ... бар, ... ... жасалған үйірлі мүшелер моңғол тілінде -тай, -гүй
жұрнақтарымен ... ... ... ... ... ешқандай интонациямен бөлінбесе де, өзіндік бастауышы
бар сөйлемнің барлығы сабақтас құрмаластың компоненті ... ... ... тіл ... ... ... «үйірлі мүшелерді бағыныңқы
сөйлемнің қатарында қарауға болмайды, өйткені олар ... жай ... ... ... қабыса байланысып, анықтайтын ... ... ... түседі» (6. 180). Пікір басшылыққа алынып, үйірлі
мүше ретінде танылады. Мұндай құрылымдарды мүше сөйлем деп ... ... ... ... тілі ... ... үнді-еуропа
тілдері сияқты санамалы интонацияның қызметі өте солғын ... ... ... құрылымдарда бастауыш-баяндауыштық қатынастың болуы
да жеткілікті деп есептейді. Біздің ойымызша, қазақ тіл ... ... ... ... ... шын ... пысықтауыш қатынастағы
сөйлемдердің грамматика-семантикалық ерекшелігіне сай топтастырылып келеді.
Егер пысықтауыш қатынастағы сөйлемдер сабақтастың сыңары бола алатын ... да ... ... ... сөйлемдер неге құрмаластың сыңары
болмасқа? Бұл сұрақтың жауабы ... ... ... ... ... алға ... Алайда, оларды тану үшін
интонацияның ... ... бола ... ғалымдарымыз (Қ.Есенов)
анықтаған. Біз сөз болып отырған ... ... ... ... ... ... тілдерден айырым интонациясының айқын ... ... ... ... ... әлі ... ... қатынастағы құрылымдардың ара жігінде интонацияның ... мәні ... ... – баяндауыштың анықтауышы; айтар
ойымызды күрделендіруімізге байланысты олар өзі ... ... ... ... сол ... сөйлемдегі, яғни,
синтаксистік бірліктердің бір-бірінен алшақтығы себебінен ұласпа интонация
үзіледі де, үзілмелі (әлдебір бірліктің шегін ... ... ... (7. 21). Және де біз ... дербес бастауышы бар болса, құрмалас
сөйлемнің аясында, ал өзіндік бастауышы жоқ есімше, көсемше ... ... ... мүше ... ... жөн деп білеміз. Сондай-ақ, ортақ
субъектілі, яғни бір ... ... ... көсемше және есімше
оралымдар қатысқан құрылымдарды да үйірлі мүшелі күрделенген жай сөйлемдер
деп тану ... ... А. ... С. Жиенбаев, Н. Сауранбаев, Қ. Есенов
т.б. ғалымдардың ... де ... ... ... ... көсемше оралым, есімшенің инверсияланған түрі, ... ... ... ... ... жайылма анықтауыш» (8. 181) деген құрылымдарды
қандай сөйлемнің деңгейінде тану ... сөз ... жүр. ... ... ... ... ... ерекшелейтін синтаксистік құрылымның
табиғаты болашақ ... ... ... осы ... төркіндестігі, өзіндік даму жолдары, басқа тілдердің
ықпалы, соның салдарынан пайда болған ерекшеліктер т.б. ... ... ... үшін ... ... ... ... зерттеулер жүргізу барысында грамматиканың синтаксистік саласын
дерек көзі ретінде ... да ... ... ... ... ... синтаксистің дәстүрлі зерттеулерімен қатар лингвистикалық
мәтінде болатын ...... ... ... ... ... ... әдіс, дистрибутивті талдау т.б.
мәселелерін де қазіргі тілдік ... ... ... де ... ... тіл ... туып, қалыптасуы, дамуы бүгінгі кемелденген
шағына ... ... ... оның ірге ... ... ... ... ғылым
ретінде қалыптастырған ардақты есімдермен тығыз ... ... ... ... оның ... ... ... ғалымдардың
әрқайсысының орны ерекше. 
  Тіл ... ... ... ... ... мен оның ... ... білуде профессор С. Аманжоловтың ғылыми тұжырымдарын, атап
айтқанда, сөйлем теориясының негізгі грамматикалық сипаттары, жай ... ... ... ара жігін айқындату, сөйлем мүшелері түрлерін
ажырату критерийлері, үйірлі мүшелі ... ... ... ... мен олардың жіктелу принциптері, сөйлем теорясының
даму жолдарына қатысты тұжырымдарын зерттеудің маңызы зор. 
1.3 Романдағы құрмалас сөйлемдердің жіктелуі
Профессор С. ... ... ... бүгінгі ұрпақ үшін де ғылыми мәнін
жоймаған, бағдарламалық мәні бар, игі ... мен ... ... ... ... ... болатын дүние деп танимыз. Ғалымның ... ... ... ... ... және ... негіз болғанын көрсету, оның ғылыми мұрасын бүгінгі ... ... ... ... жан – ... ... ... танытады.
С. Аманжоловтың тиянақтауында құрмалас сөйлемдер салалас, сабақтас,
аралас ... ... ... рет үш ... ... «Бірнеше сөйлем күрделі
ойды білдіру үшін бір-бірімен ұласады, кейде ... ... ... ... әрі ... әрі тең боп ұласады», - дейді автор. Мұндай
топтау 1940 жылы 5-7 ... үшін ... ... да ... ... ... ... ғылыми тұрғыда зерттелген 1940
жылғы шыққан еңбегінде құрмалас сөйлемге мынадай анықтама берген: «Құрмалас
сөйлем дегеніміз – екі я ... ... яғни ... ... болған сөздің я сөздер тобының жиынтығы» (1.175). 
С.Аманжолов ... ... ... жалғаулықсыз деп бөлген
еді. С. Аманжоловқа ... ... ... ... ... бес
топқа топтастырған.
Профессор С. Аманжоловтың 1939 жылы ... және орта ... ... тілі ... синтаксис бөлімі жарық көрді. Бұл
оқулықта автор салалас сөйлемдердің жалғаулық арқылы да, ... ... айта ... оның жеті ... ... ... көрсетеді. Салалас
сөйлем түрлерін ажыратуда жалғаулықтардың ыңғайымен ... ... ... ... (да, де) жалғауымен келген сөйлемдер, қарсылықты салалас
(бірақ, сонда да, т.б) ... ... ... (әрі ... ... (я, яки, ... ... салалас (себепті,
сондықтан жалғаулықтарымен), кезектес ... ... ... ... салалас (құй, мейлі жалғаулықтарымен) келген
сөйлемдер.
  ... ... ... ... ... көрсеткен:
«Салаласқа енген сөйлемдер форма жағынан бөлек болғанымен, мағына ... ... ... ... ... ... беру ... екі сөйлем
бірігіп барып, кеңірек бір ойды білдіреді. Салаласқа енген жай ... ... ... ... ... ... ал мағына жағынан
айырмашылығы бар. ... ... ... біріне-бірі тіркесіп, мағына
жағынан бағынады да, сыртқы формасы ... ... ... ... ... ... ... тұтастығына ие болады да, белгілі
мағына бірлігін сақтайды». Салалас сөйлемде қиысушылық та бар дегенді ... ... ... «Бұл бастауыш пен баяндауыштың қиысушылығы, мұнда
кейде мезгілдік жағынан қиысады, кейде қиыспайды», - дей келіп, мысалдармен
дәлелдеген. (1. ... ... екен ... етістіктер - әлсіз етістіктер: бұлар салалас сөйлем
жасаудағы ... ... - дей ... «Ол барып еді, таба алмады»
деген мысал берген. Мұндағы «еді»-ге ... ... ... ... тастауға
болмайды, себебі, бұл – тиянақсыздау етістік. Салаласқа енген сөйлемнің
барлығы да негізінен тиянақты. Бірақ ... жай ... ... ... ... ... Қ. ... салалас сөйлемдердің компоненттерінің бір-
бірімен құрмаласуының он түрлі жолын көрсетсе, профессор С. ... ... ... ... ... он тоғыз түрлі мағыналық жағынан
айыруға болатындығын ... ... ... ... салалас сөйлемнің жетеуі шылаулы
(жалғаулық), он екісі шылаусыз ... ... ... ... ... болады:
 1) Екі я бірнеше жай сөйлемдердің бірі объектіге я ... ... ... ... ... ... ... Өмір серік жар табу
бір қиын жұмыс еді, тапқан жары ... еді. Бұл ... екі ... ... ... ... тығыз байланысты. Оның әрқайсысы
жеке тиянақты сөйлем болып тұр. Логика жағынан да, форма жағынан да ... жеке ... бола ... да, ... ... жағынан бір-бірімен өте
тығыз байланысты болғандықтан, бөліп тастауға болмайды.
 2) Бастауыштың бірнеше ортақтығын көрсетеді. ... ... ... ... жолдасын сүйіп, құшақтап алғысы келді. Мұндағы Бекболат деген
бастауыш екі сөйлемге ортақ.
 3) Біреуіндегі я ... да, де, та, те ... ... ... Дуана да кірді, Ақбілек те кірді.
 4) Пысықтауыш қызметіндегі біріне-бірі қарсы үстеулер ... ... ... ... ... қыз еді, ... мүлдем басқа қыз болды.
(бұрын, қазір)
 5) Екі ... ... ... я ... ... есімдіктер
көрсетеді. Мысалы: Ол кімнің есінде болсын, бәрінің есінен шығып кетіпті. 
 6) Баяндауыштарының бірыңғайлықтарын ... ... ... ... ... Камила да сонда екен. (Бұл сөйлемде шақ жағы ғана ... ... ... ... бастауышының екінші сөйлемде есімдікпен қайталануын
көрсетеді. ... ... өзі оқып ... Қапаш жазып болды, енді өзі оқып
шығады.
 8) Біріндегі мүшенің мүшесінің ... ... ... де ... ... ... ... біреуі – Мұқаш деген ит, сол ит он ... ... ... ... артқы анықтау реті де көрсетеді. Мысалы: Оны айту – менің
міндетім, Ақбілектің аяғы ауыр екен.
 10) Біріне-бірі теңелу ... ... жолы да ... ... ... ... те ... (тең). Ақбілек оқыған қыз ... ... ... ... ... Біз биыл бірсыпыра жаңалықтар таптық – менің айтайын
дегенім сол (сілтеу). 
 11) ... ... ... ... ... ... да көрсетеді.
Мысалы: Қарап отырмайық, біріміз шабайық, біріміз іздейік, біріміз ... ... ... ... сөйлемде леп белгісі қойылмайды.)
 12) Ереуілдесу реті көрсетіледі (шылау ... ... ...... адам әрі оның ... тәжірибесі мол.
 13) Кезектестік мағыналы салалас беріледі. Мысалы: Үй шаруасын кейде Ұрқия
реттейді, кейде Ақбілек реттейді. (кейде, біресе, ... ... ... Бейтарап жасау реті де көрсетіледі. Мысалы: Болыстықты құй ал, ... онда ... ... ... ... жолы да көрсетіледі. Мысалы: Біз Төлегендікіне ерте келдік,
өйткені (себебі) жұрт жиылып қалған шығар деп ойладық.
 16) ... ... ... бар ... сөйлем мен сөйлем арасында
қарсылық жалғаулығы қойылу арқылы ... ... ... да, ... ... Таң ... қалды, бірақ түн әлі қараңғы. 
 17) Талғау мәнді шылаулардың қайталануы көрсетіледі. Мысалы: Ақбілек не
таңертең жетеді, не ... ... ... ... шылауларды көрсетеді. Мысалы: Ақбілек те қарады. Бекболат
та қарады.
 19) Көмекші етістік арқылы тиянақталған шартты ... ... ... Мысалы: Қатындар кетсе болды, Ақбілек сыртқа шығады.
 Ғалымның пікірлерін қорыта келгенде, мынаны ... ... ... ... шылаулы (жалғаулық), он екісі ... ... ... ... ... ... айтады.
 С. Аманжолов сабақтас құрмалас сөйлем жасаудың алты түрлі жолын көрсеткен:
көсемшелер ... ... ... ... қосу ... ... райы арқылы, есімдік арқылы, жай етістікке шылау қосу ... деп ... ... ... ... жасалатын сөйлем түрлері анықталған: 
 а) Есімшеге жалғанып, сабақтас жасайтын жалғаулар – ... ... ... Мысалы: Біз келгенде, олар кетті. Біз ... олар ... ... олар ... ... я тұйық етістікке жалғанған жалғау үстіне қосылатын жалғаулар
мыналар: гөрі, бұрын, бері, ... ... соң ... ... ... ... қарай, лайық, таман, бола, дейін, шейін (бұлар барыс ... ... ... де ... ... ... керек қылады), орнына,
алдына (ілікті керек ... ... Өрік ... ... Ақбілектің
сөйлегені тәуір. Өрік сөйлеместен бұрын, дайындалып алды. Өрік келгеннен
бері, үй шаруасы оңалды. Өрік бұл үйге ... боп ... ... біраз
игілікті іске де қолы тиді. Өрік келгеннен кейін, ... оны жек ... ... ... я ... етістік шылаудың я жұрнақтың жәрдемімен
сабақтас сөйлем жасайды. Мұндағы шылаулар: сайын, бойынша, ... ... ... ... уақытта. Мысалы: Өрік үйге келгендерге қырғи қарап
отырды.
Өрік соғым сойған ... ... ... ... ... ... екенін қатындар байқады. Өрік жылы ... ... жылы ... ... ... ... сөздер арқылы болатын сабақтастың
түрлері есімшеге, тұйық етістікке ... ... ... ... соң
дегендегі соң – шылау. Соң келеді. (мұнда соң-үстеу)», деп сабақтас сөйлем
жасайтын ... айта ... ... қазақ тілінде сабақтас құрмалас
сөйлемнің он үш түрлі бағынқы түрі бар деп көрсетеді: ... ... ... бағыныңқылы сабақтас, себеп-салдар бағыныңқылы
сабақтас, мезгіл бағыныңқылы ... ... ... сабақтас,
мақсат бағыныңқылы сабақтас, ұқсату ... ... ... ... аяулы бағыныңқылы сабақтас, қыстырмалы бағыныңқылы
сабақтас, сілтеу ... ... ... ... ... бағыныңқылы сабақтас.
  Бұл еңбекке автор сабақтас құрмаластың алдыңғы сегіз ... ... ... ... ... ... сабақтас деп қосқан. (2.
49).
  ... ... ... ... ... барыс, табыс түрлері толық
мағынада сабақтас сөйлем жасай алмайды. Өйткені, олар ... ... ... ... шығыс жалғаулы есімшетерге тәуелдік жалғауы жалғанады.
Мысалы: Ол айтқанның мен айтқаннан бөлек жоқ – Оның ... ... ... жоқ. ... пікірінше, есімшеге жалғанып, сабақтас
сөйлем ... ... ... ... ... Мысалы: Біз келгенде
олар кетті. Біз келгеннен, олар кете ... Біз ... ... ... ... ... сабақтас құрмалас сөйлемдер, С.
Аманжоловтың зерттеуінше, біріншісі – 3-жақ ... ... ... ... қатар келуі арқылы жасалады. (Бұл талаптың өз алдына тамаша
жері сол, ол адамдарды бірлікке ... ... ... ... сабақтас
құрмалас сөйлем жасауда кейбір егеспелі сөздердің рөлі де бар дейді.
Егеспелі ... көбі ... ... ... ... ... қалай-солай, т.б. «Алайда бұлардың рөлі ... ... тек ... ... екі ... ... тәуелді етудегі
ролі зор. Егеспелі сөздер шартты райлы сөйлемдерде көп ... ... ... ... ... ... тұрмыс жақсарады»,- деп көрсетеді.
(1. 199).
Кейбір түркі тілдерінде, мысалы, әзірбайжан, ... ... ... ерте ... ал ... ... ... т.б
тілдерінде кешеуілдеп дамыған. Бұдан соңғы тілдерде бұрынғы сөйлем ... ... ... Бұл ... ... ... ... шылаулар, көмекші есімдер жасаған.
  Тіл білімі салаларының ішіндегі синтаксис бөлімі қай уақытта болмасын
ғалымдар назарынан тыс ... ... жоқ. Ол - өте ... сала, сондықтан
әлі де зерттеуді қажетететін мәселелері жеткілікті. Кезінде ... ... ... ... ... құрлысында құрмалас сөйлем түрі барын
ескертіп: «Аралас құрмаластың ... ... ... өз ... ... ... ... бөліп, жасау формаларын тексерген еңбек жоқ»,-
деп көрсеткен. (3. 141). С. Аманжоловтың ... ... ... бұрын ғалымдар
алдына қойған аралас құрмалас сөйлемдер жайлы мәселенің қазіргі күні де ... оны ... ... көз ... ... ... ... кітаби жазуында газет-журналдардың рөлі 17-19-
ғасырлар ... ... ... ... ... сөздік құрамды
байытып, қала берді, сөйлемдік конструкциялардың толып жетілуіне ... ... Бұл ... С. ... ... ... де теріске шығара
алмайды және теріске шығарудың өзі ... ... еді, ... ... ... тек ... дәуірінде ғана емес, біздің заманымыздан
әлдеқайда бұрын қалыптасқан. Сол сияқты түркі тілдері де, ... ... тілі де өте ... ... ... поэтикалық жырларымызда, ауыз
әдебиетінде сабақтас, салалас және ... ... ... кездеседі,» -
дейді. (1. 17).
  С. Аманжолов 1941 жылғы «Қазақ тілінің синтаксис ... ... ... ... ... үшке ... ... Бұл мақаладағы
ойын ғалым кейінгі монографиялық еңбектерінде де ... ... ... ... С. ... ... ... біз де қосыламыз. Ғалым: « .
. . автордың мезгілдес жалғаулықсыз салаласқа ... ...... ... ... ... да жатпай, аралас құрмалас болатынын
айтпай кетпей болмайды», - деп анықтайды. (1. ... Одан ... ... ... ... сөйлем мәселесі тек қазақ
тілінде ғана емес, С. Аманжолов көрсеткендей, басқа ... ... ... ... ... ... профессор С. Аманжоловтың: «Ол елдерде
де бұл сөйлемнің формасы жоқ деуге болмайды, бізде болған формалар туыстас,
тілдері ... ... ... де ... ... оған ... шүбәлануға
болмайды» деген ой – тұжырымы шындыққа ... ... ... ... (1. ... ... аралас құрмалас сөйлемнің құрамындағы жай сөйлемдердің
байланысу тәсілі салалас, сабақтас ... ... ... ... ... атап ... «Бір ... салалас, бір жағында сабақтастық
элементі ... ... ... ... аралас құрмалас сөйлем деп
атаймыз, - дей отырып, - Бұл ... осы ... ең ... типі
саналады. Бұл неше түрлі ауысып та келе береді. Алдыңғы сөйлемде сабақтас
сөйлем болып, артқы жағы салалас ... ... де ... - ... ... ... қорытынды: аралас құрмалас сөйлемнің құрамындағы ... әрі ... әрі ... ... керісінше байланысады. С.
Аманжолов мынадай анықтама береді: «Мағынасы жағынан тұтас, бағынуы жағынан
аралас (бірі басыңқы, бағыныңқы, бірі өз ... ... ... келген
сөйлемдер шумағын аралас құрмалас сөйлем дейміз». (1. ... ... ... құрмалас сөйлемге байланысты пікірлері әр жыл сайын
дамытылып ... Оның ... ... «Бұл ... ... ... да өз алдына тиянақты баяндауышы бар жай ... ... ... дегеннің өзі аралас құрмалас компоненттерінің ... ... бір ... де ... Яғни, басыңқы сөйлемнің өзі
тиянақсыз-тиянақты ... ... оған ... ... ... ... ... тиянақсыз-тиянақты – тиянақты аралас
құрмалас сөйлем түзіледі. Мысалы: ... күн ... ... ... тұр еді, ... бір топ ... келді. (Ә. Нұрпейісов). С.
Аманжоловтың «Кейбір ... ... екі ... ... қатар келуі
мүмкін», - деп меңзегені де ... ... ... екендігінде дау
жоқ. (1. 297).
  Ғалым бұл сөйлемдерді алғаш қолданысқа ... ... ... төл сөз ... ... барып жасалады» деген-ді. Біздің
ойымызша да, аралас ... ... төл ... және төл ... ... ... ... оның құрамындағы төл сөзді сөйлемнің рөлін танығанымыз ... ... ... ... ... ... еңбектерде құрамында төл сөзді сөйлемдері бар
аралас құрмалас сөйлемдер жөнінде де айтылып жүр. С. ... ... ... «... бір сөзбен де екі сөзбен де айтылуы
мүмкін, сол сияқты бір сөйлеммен де, көп сөйлеммен де ... ... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемнің үшінші түрі аралас
құрмалас сөйлем жөнінде де ой толғаған. С. Аманжоловтың айтуынша: «Мағынасы
жағынан тұтас, бағынуы ... ... ... ... бірі ... ... алдына тиянақты болып келген сөйлемдер шумағын аралас құрмалас сөйлем
дейміз. Қазақ тіліндегі салалас, ... ... ... ... да басқа, жайы келсе, тұлғалық жағы да басқа құрмалас сөйлемдер
бар. Ол ... ... ... ... ... ... 1930 ... байқап, лекцияларда «ерекше» жіктеп көрсетеді. Оның айтуынша,
салалас құрмаластағы жай сөйлемдердің ... екі ... ... шылаулар
арқылы және шылаусыз байланысады. (1. 213). 
  ... ... ... С. ... төл сөзден жасалған аралас
құрмалас сөйлемдердегі ... ... ... еді» ... де ... аша ... ... ... ... ... рөлі зор. Ол алдыңғы сөйлемді бірге тиянақсыз, бірде
тиянақты етіп ... енді ... ... ... «соңғы деп еді
етістіктердің ... ... ... ... ... ... С. ... еңбегінде құрмалас сөйлемнің төртінші түрі сөз бола –
ды, тиянақты басыңқысыз сабақтар жөнінде ғалым былай деген: «Қазақ тілінің
тағы бір ... ... бірі – онда ... ... ... ... ... да басқа, сабақтастық тиянақты басыңқысыз түрінің де
болуы. Бұлардың формасына қарасақ, бәрі басыңқылы, ал жеке ... ... ... үзігі сияқты әрбір ерекше тиянағы бар. Бұл өлең
жолдарында (Абайда) көп ... ... ... ... деп таптық».
Мысалы: 
 «Жаздыгүні шілде болғанда, 
 Көкорай шалғын бәйшешек, 
 Ұзарып өсіп толғанда, 
 Күркіреп жатқан өзенге,
 Көшіп ауыл қонғанда» деген ... ... ... С. ... ... «бұл ... ... жалпы мағынасымен ғана ұғынылатын, бірақ
басыңқы сөйлемі жоқ, ылғи ... ... ... ... ... біткен
сөйлемдер көп деп, бұлардың тиянағы өлеңнің ... ... ... ... мынадай ерекшелігін атап өткендігін айта
кетуді жөн көрдік. Кейбіреулер осыларға ... ... ... ... бағынқылардың бәрін сабақтас сөйлемнің элементі емес, салаластікі
деуі мүмкін. Ол дұрыстыққа жатпайды. Тіпті мағынасы жағынан өз ... ... ... көсемше, шартты райлы етістікке біткендер салаластың
саласы болмайды. Өйткені олар бір ... ... тек ... ... ... ... деп ... Бұндай сөйлем түрін жеке
алып қарастырған жөн.
  ... С. ... ... сөйлем синтаксисіндегі даулы
мәселелердің бірі үйірлі мүшенің табиғатымен тығыз байланысты екенін ерекше
аңғарып, алғашқылардың бірі ... ... жай ... ... ... ... принципті алғаш рет басшылыққа алды. Құрмалас сөйлем синтаксисіне
тән заңдылықтарды қазақ тілінің өзіндік ... төл ... ... рет ... тағы бір ... ... қосқан жаңалығы деп ... ... ... ... ... ... терминдерді
жіктей келе, «сыйыстыру проблемасы» деген терминді алғаш енгізгендігін
байқаймыз.
  ... ... ... ... ... ... оның негізгі
белгілерін көрсетудегі, сөздердің синтаксистік қатынасқа ... ... ... ... құндылығымен
ерекшеленеді.
  С. Аманжолов еңбектеріндегі құрмалас ... ... ... да ... ... ... ... түрлерін анықтауда
ғылымға мынандай жаңалықтар ... ол ... ... ... ... ... және ... бұл түрі С. Аманжоловтан бұрын ... ... ... ... түрі ... ... ...
тастар термині: бұл – ... ... ... сөйлем түрі, оны
қазіргі грамматикамызда тиянақты ... ... көп ... түрінде қолданылып жүр.
  ... С. ... ... ... ... даулы
мәселелердің бірі үйірлі мүшенің табиғатымен тығыз ... ... ... ... бірі ... ... жай ... қатарында таныды және
мағыналық принципті алғаш рет басшылыққа алды. Құрмалас сөйлем ... ... ... ... ... ... төл табиғаты тұрғысынан
қарастыруды көздеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ тілінде құрмалас сөйлемдерді топтастыруда ... ... және ... ... ... ... Құрмалас
сөйлем синтаксисі – жай сөйлем синтаксисі ... ... ... ... ... ... ... өзінің грамматикалық табиғаты
мен синтаксистік құрылымы жағынан – ерекше құрылымдық бірлік. Курс ... ... ... ... ... мен ... ... арасындағы мағыналық, функционалдық қатынастар мен соған сай
қалыптасатын сөйлемнің грамматикалық-семантикалық сипатын ... ... ... ... тілдің синтаксистік жүйесінің құрылысын, бұл
жүйенің коммуникация үстіндегі жұмсалысын танытуды міндет етеді. Курс ... ... ... сөйлем жүйесінің қалыптасу, даму жолдарын,
сөйлемнің грамматикалық- семантикалық белгілерін ... ... ... ... ... iлiмi төрт ... бөлiнедi: сөз және
оның формаларының синтаксисi, сөз ... ... ... ... синтаксисiнiң өзi iштей жай сөйлем синтаксисi, ... ... ... ... ... ... Құрмалас сөйлем синтаксисі
курсының жалпы мақсаты жай сөйлемдердің түрлі тілдік ... ... ... ... ... түзу ... ... грамматикалық және мағыналық ... ... ... өз ... 2 ... ... жай сөйлем синтаксисi және құрмалас
сөйлем синтаксисi болып бөлiнсе, оның әрқайсысының зерттеу ... ... ... синтаксисiнiң негiзi зерттеу объектiсi жай сөйлемдер мен олардың
түрлерi, сөздердiң бiр-бiрiмен грамматикалық ... ... ... ... ... құрау жолдары болса, құрмалас сөйлем синтаксисiнiң негiзгi
объектiсi жеке ойды бiлдiретiн жай ... өз ара ... ... ... сол арқылы күрделi ойды бiлдiруi болып табылады. ... ... ... жеке ұғымдарды бiлдiретiн жай сөйлемдердiң өзара
тiркесiп, құрмалас сөйлем болуын және құрмалас сөйлемнiң ... ... ... ... ... жай ... мен құрмалас сөйлем ойды
жарыққа шығарудың ... ... ... мен ... ... жағынан бiр-бiрiнен ерекшеленедi. Құрамы жағынан алғанда, жай
сөйлемдер жеке мүшелерден ... ... ... ... жай
сөйлемдерден құралады. Жай сөйлемдерде бір ғана предикативтi орталық болса,
құрмалас сөйлемдер ... екі ... ... ... ... ... ... жай сөйлемдердегiдей тиянақталған
интанация болмайды. Жай сөйлем жалаң ойды бiлдiрсе, құрмалас сөйлем күрделi
ойды ... ... ... ... ... ... ... және сематикалық белгiлерi ескерiледi. Құрмалас ... ... ... ... ... екi немесе одан көп ... ... ... ойды ... ... ... Құрмалас
сөйлем жай сөйлемдердiң тiркесе салуы емес, бiр-бiрiмен мағыналық, әрi
құрылымдық ... ... ... бағынышты күрделi мағыналық бiр
бүтiн болып саналады. Бұл жөнiнде ... ... ... жай сөйлемдер
интонациялық жағынан тиянақты, белгiлi шамада болса да, аяқталған ... өз ... бiр ... ... ... ... ... сөйлем
компонеттерi интонациялық жағынана тиянақсыз, аяқталған ойды бiлдiре
алмайтын, бүтiннiң бiр ... ... ... Ол ... өзi ... ... ... байланыста тұрғанда ғана бiр бүтiн бола алады. Егер ... ... олар ... ... ... жояды, құрмалас
сөйлем құрамында тұрғанда ғана бiр ... бола ... деп ... да, ... ... ... ... барлық үйлер тiгiлiп болды. Осы
сөйлемдегi екi компонентiң бiрлiгi бұзылатын болса, ойдың ретi ... мен әр ... ... ... де ... Кезiнде
құрмалас сөйлем құрамындағы ... ... ... әр ... ... Орыс тiл бiлiмiнде А.М.Пешковский, ... ... мұны ... жай сөйлемдердiң тiркесi десе, В.А.Богородицкий,
В.А.Белошапова сынды ғалымдар мұны ... ... ... деп ... Соңғы пiкiр тiлшi ғалымдар арасында кең ... ... ... ... ... әдеби тілі ғылыми синтаксисінің қысқаша 
 курсы". "Санат" баспасы. Алматы -1994ж.
 2. Аманжолов С. «Қазақ грамматикасы». Алматы -1934ж.
 3. ... С. ... тілі ... ... ... ... ... Алматы -1940ж.
4. Аманжолов С. «Қазақ тілі теориясының негіздері». «Ғылым» 
 баспасы. Алматы-2002ж.
 5. Аманжолов С. «Тіл және ... ... ... ... ... Аманжолов С, Әбілқаев А. «Қазақ тілі». 7-класс «Мектеп» баспасы.
 Алматы -1985ж.
 7. АманжоловС, ... А, ... И, ... тілінің грамматикасы»
 Синтаксис бөлімі, ҚазмемОПБ. Алматы -1956ж.
 8.Аманжолов С., Әбілкаев ... И. ... ... ... ... 6-7-кластарға арналған. 20-басылым. «Мектеп» баспасы.
Алматы -1966ж.
9. Аманжолов С., Бегалиев Ғ. ... ... ... ... «Мектеп» баспасы. Алматы -1948ж.
 10. Аманжолов С., Сауранбаев Н. «Қазақ тілінің грамматикасы» Синтаксис
2-бөлім. Орталау және орта ... ... ... мемлекеттік баспасы.
Алматы -1939ж.
 11. Байтұрсынов А. «Тіл тағылымы»., «Ана тілі» баспасы. Алматы -1992ж.
 12. Балақаев М., ... Т. ... ... ... ... ... ... Алматы -1971ж.
 13. Жұбанов Қ. «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер». Қазақ ССР-ның ... ... ... ... Н. ... ... тілі», «Құрмалас сөйлем синтаксисі»
бөлімі Қазақ ССР. Ғылым Академиясының баспасы, Алматы -1954ж.
 15. Сауранбаев Н ... ... ... сөйлемдер жүйесі» Қазақ ССР
Ғылым Академиясы баспасы, ... ... ... Н ... ... связи составных частей в
сложноподчиненном предложений». Академик Н.Сауранбаев еңбектері. ... -2000ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ж.аймауытов шығармашылығы. ғ.қарашев шығармашылығы. б.күлеев - лирик ақын. с.сейфуллин, і.жансүгіров, б.майлин шығармашылықтары26 бет
Жүсіпбек Аймауытов7 бет
Жүсіпбек Аймауытұлы мақалалары мен аудармалары. Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»14 бет
Абай жолы романындағы антропонимдер38 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Араб тіліндегі есімді сөйлемдер56 бет
Ағылшын тілінде сұраулы сөйлемдерді оқытудың лингвистикалық негіздері57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь