Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие берудегі ырым тыйымдардың тәрбиелік мәні

Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие берудегі ырым .тыйымдардың тәрбиелік мәні
Диплом жұмысы
Тақырыбы: Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие берудегі ырым .тыйымдардың тәрбиелік мәні
Мамандық 050102 . «Бастауышта оқытудың педагогикасы және әдістемесі» (ОАБ)
Орындаған:
Ғылыми жетекші:
Мазмұны
Кіріспе
І. бөлім. Экологиялық тәрбиенің теориялық.әдіснамалық негіздері.
1.1 Экологиялық тәрбиенің зерттелу мәселелері
1.2 Экологиялық жұмыстарды ұйымдастырудың қазіргі бағыттары
1.3. Экологиялық жұмыстарды ұйымдастырудың педагогикалық
шарттары
ІІ бөлім. Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие берудегі
ырым . тыйымдардың тәрбиелік мәні.
2.1 Экологиялық тәрбиенің ұлттық тәрбиемен сабақтастығы
2.2 Экологиялық тәрбие берудегі ырым .тыйымдардың тәрбиелік мәні
2.3 Пән мұғалімдерінің экологиялық жұмыстарды ұйымдастыруы
2.4 Қазақтың ырым .тыйымдарын пайдалану арқылы экологиялық жұмыстарды ұйымдастыру формалары мен әдістері
III. Эксперименттік тәжірибелік зерттеу жұмыстары
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Қосымшалар
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі. Тәуелсіз Қазақстан Республикасының дамуы стратегиясында көрсетілгендей, жас ұрпаққа экологиялық білім мен тәрбие беруді жетілдіру педагогика ғылымында негізгі міндеттердің бірінен саналады. Ендеше, экологиялық тәрбие жұмысын мектеп жасына дейінгі балалардан бастап жүргізу – бүгінгі күннің өмірлік талабынан, табиғи қажеттіліктен туындап отырған мәселе. Жалпы білім беретін мектептердің бастауыш сыныптарында экологиялық тәрбие жұмысын жүргізуде мынандай екі ұстанымды басшылыққа алу ұсынылады:
1. Балаларға табиғат туралы қарапайым мағлұмат беріп, оның әдемілігін көріп, сезіне білуге үйрету арқылы рухани жан дүниесін дамыту;
2. Балалардың табиғат туралы білімдерін тереңдетіп, оның әдемілігін көріп, сезіне білуге үйрету арқылы рухани жан дүниесін дамыту;
Бұдан балалардың ізгілікті – адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруда экологиялық тәрбие берудің құқықтық үлгісіне сәйкес, экологиялық тәрбие жұмысын адамгершілік, эстетикалық және халақтық педагогиканың тағылымы мол мұраларын пайдалану арқылы жүргізу қажеттілігі байқалады.
«Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие берілуі керек, тәрбиесіз берілген білім-адамзаттың жауы, ол келешекте оның барлық өміріне апат әкеледі» - деген ғұлама ғалым Әбу Насыр Әл-Фарабидің көрегендік сөзі егемен қазақ елі үшін де тәрбие саласындағы бағдарламаларды мемлекеттік тұрғыдан қайта көз сүзіп қараудың қажеттігін алға тартып отыр.[1]
Адамның тура және жанама іс-әрекеттерінің қатысында еліміздің экологиялық жағдайының асқындап, оның дүниежүзілік қауіпті жағдайға айналып отырғандығы бәрімізге мәлім. Сондықтан да қоғамның қазіргі талабы - әрбір адамның экологиялық сауатты, мәдениетті болуы. Осы тұста білім саласының барлық буынына экологиялық мазмұнның берілу қажеттігі туындайды. Қажеттілік экологиялық білім беру мәселесін шешуді төменнен жоғары қарай жүргізілуін, оны жеке пәндермен ғылыми негізде ұштастыра және тәжірибе жүзіне дамыта оқыту барысында, барлық мүмкіндіктерін тиімді пайдаланумен байланыстырады. Сонда бесіктен бастап, ата-анаға дейін экологиялық тәрбие, мәдениет дағдысын қалыптасу қажеттігі туындайды.
Зерттеу пәні: Экологиялық тәрбие берудегі ырым –тыйымдар.
Зерттеудің объектісі:
Бастауыш мектептерде экологиялық жұмыстарды ұйымдастыру.
Зерттеу жұмысының мақсаты:
Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие беруде ырым –тыйымдарды пайдалануды зерттеу.
Зерттеудің болжамы:
Егер, жеке тұлғалық бағдар негізінде ырымдармен тыйымдарды қолдануда бастауыш мектепте оқушыларға экологиялық жұмыстардың мазмұндық, ұйымдастырушылық және әдістемелік шарттарын жасаса, бұл олардың елге, жерге, табиғатқа деген көзқарасын арттырады, өйткені ол білім беру жүйесіне қойылып отырған қазіргі заман талаптарынан шығады.
Зерттеудің міндет тері :
1. Зерттеудің теориялық негізі ретінде бастауыш мектепте экологиялық жұмыстардың даму бағыттарын ашып көрсету.
2. Бастауыш мектепте сыныптан тыс экологиялық жұмыстардың мәні мен ерекшеліктеріне мазмұндық сипаттама беру.
3. Бастауыш мектепте ырымдармен тыйымдардың экологиялық тәрбие беруде тәрбиелік мүмкіндіктерін айқындау.
4. Бастауыш мектепте сыныптан тыс экологиялық жұмыстарды ұйымдастыруды қамтамасыз ететін педагогикалық шарттарды негіздеу.
Зерттеудің әдістері :
Педагогикалық, психологиялық әдебиеттерді талдау, әңгіме, әңгімелесу, сауалнама, құжаттарды талдау.
Зерттеудің теориялық және практикалық мәні :
1. Зерттеу барысында бастауыш мектепте экологиялық жұмыстардың диагностикалық деңгейі жасалынды.
2. Зерттеу мақсатына байланысты әдістермен әдістемелерді практикалық іске асыру жолдары жүйеге енгізілді.
Зерттеуде қолданылатын әдістермен әдістемелер: Зерттелетін мәселе бойынша философиялық, психологиялық - педагогикалық тәжірибені зерттеу; констатациялық эксперимент: қалыптастырушы және тексеру кезеңдері; Бақылау, әңгімелесу, сауалнама.
Зерттеудің кезеңдері: Бірінші кезеңде – зерттеудің ғылыми аппараты айқындалып, тақырыптың теориялық мәселелері тұжырымдалды.
Екінші кезеңде – эксперименттік зерттеулердің мазмұны анықталып, қалыптастырушы эксперимент жүргізілді.
Үшінші кезең – зерттеу нәтижелері жүйеге келтірілді, талдау жасалды. Зерттеудің қорытындысы жасалды.
Зерттеу базасы: Бастауыш сынып оқушыларымен ата аналары
Дипломдық жұмыс құрылымы : кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттермен деректер тізімінен тұрады.
Қолданылған әдебиеттер
1.Аль – Фараби. Избранные трактаты. Алматы, 1994.
2. Айдарханов Т, Сапанов Ә. Арал мен Каспий дерті неде деген сұраққа жауап таба алдық па? //Егеменді Қазақстан 1994 ж. 5- қаңтар.
3.Шілдебаев Ж. Экологиялық білім мен тәрбиенің рөлі // Қазақстан мектебі, 2004ж № 8.
4.Науырыз: Жаңғырған салт-дәстүрлер. Құрастырған М. Қазбеков. Алматы : Қазақстан , 1991 ж.
5.Диваев Ә. Тарту. Құрастырған, алғы сөзін және түсіндірмелерін жазған Ф. Оразаева. Алматы: Ана тілі, 1992ж.
6. Қанарбайева Б. Малды теппе, ақты төкпе.... «Ана тілі» газеті, № 45, 11 қараша 1994ж.
7. Әуесбай Т. Ұй тұрмысындағы тыйым сөздер. «Ана тілі» газеті, №49, 8 маусым 1995ж.
8. Назарбаев Н. «Қазақстан – 2030» Жолдауы
9. Ахметов Ш. Қазақ балаларын халық дәстүрлері арқылы тәрбиелеу. Алматы 1996ж
10. Агеев В.В. Этнопсихология и этнопедагогика .А. 2002
11. Сейдімбекова А. Тыйым. «Ана тілі» газеті, №51,21 желтоқсан 1995ж.
12. Аймаганбетова О.Х. Основы этнопсихологий. А. 2003
13. Ананьев Б.Г Избранные психологические труды: 1т. М.; Педагогика, 1980
14. Дүйсембекова Ш.Д. Педагогика (қысқаша дәрістер курсы) Семей,2004.
15. Тілегенова А. Табиғатым – тағдырым // Бастауыш мектеп, №10. 2004.
16. Ақатаев С. Шағалалар неге мас болады? // Қазақ Әдебиеті 1986 ж. 24 бет.
17. Бобылева Л. Повышеие эффективности экологического воспитания. // Биология в школе 1996 г. 57-59 стр.
18. Биноградова Н.Ф. Экологическое воспитание младщих школьников //проблемы и перспективы начальной школы 1997 г. 36-40 стр.
19. Город, природа человек. // Проблемы экологического воспитания М. Мысль 1992 г.
20. Лаптаева И. Окружаюший мир и подросток. Биология в школе 1997 г.26-29 стр.
21. Мамедов Н. Суравегина И. Подготовка учахщися по экологий. Биология в школе 1996 г. 25-28 стр.
22. Монсеев Н. Экологическое оброзавание. Биология в школе 1996 г. 29-32 стр.
23. Черная Г. Охрана природы и поэзия. Биология в школе 1991 г. 63-64 стр
24. Суравегина И. Методическая система экологического воспитания. Педагогика 1996 г. 47-51 стр
25. Шербаков А. Школьный заповедник- полигон экологического образования.// Рудный Алтай 1997.
26. Суюнбаев Ж. Городские экскурсии и экологическая культура. Наука Казакстана 1997 г. 12 стр.
27. Есеналина Н. Этнопедагогика үлгісінде экологиялық тәрбие беру // Бастауыш мектеп №12, 2004ж.
28. Мұхамедрахымова Ғ, Шайхеслямова Қ, Экологиялық жаңаша ойлау мектеп қабырғасынан бастап тәрбиеленуі тиіс // Қазақстан мектебі,№3,2004ж.
29. Бейсенова Ә, Шілдебаев Ж. Экология (Оқу құралы) Алматы,1999ж.
30. Майор Ф. Воспитание – сверх задача: Обращение к глобальному формулу по защите окружающей среды и развитию. М, 1990г.
31. Манкеш А.Е. Табиғатты бағала да аяла. Алматы,2000ж.
32. Манкеш А. Жас ұрпаққа экологиялық тәрбие берудің бағыттары //Қазақстан мектебі, № 4,2004ж.
33. Манкеш А.Е. Экологиялық тәрбие негізінде баланың рухани жан дүниесін дамыту // Білім берудегі менеджмент №3, 2001ж.
34. Әбиев.Ж., Бабаев.С., Құдиярова.А. Педагогика Дарын-Алматы-2004ж.
35. Дүйсембекова Ш.Тәрбие үрдісінің ерекшеліктері (оқытушыларға, студенттерге көмекші құрал), Семей, 2003 ж.
36. Табылдиев Ә., Қазақ этнопедагогикасы Алматы Санат-2001ж.
37. Жарықбаев Қ., Қалиев.С., Қазақ тәлім-тәрбиесі. Алматы, Санат, 1995ж.
38. Этнопсихология және Этнопедагогика (Ғылыми жинақ), Алматы,2003.
39. Нұрмағанбетов С., Овчинникова Р. Мектептегі кластан тыс жұмыстар. –А., Мектеп, 1969ж.
40. Қырқалов В.П., Шпитальник П.Э. Оқушыларды сабақтан тыс уақытта тәрбиелеу. А., Мектеп, 1975ж.
41. Макаренко И.С., Оқушыларды тәрбиелеудің үлгі мазмұны. А., Мектеп, 1978ж.
42. Әбілова З. Этнопедагогика. А., 1997ж.
43. Айғабылова Н. Бала мінезінің қалыптасуы және оны тәрбиелеу жолдары. А., Өнер.1972ж.
44. Әбиев Ж. Жаңа адамды қалыптастыру. Алматы, 1988ж.
45. Бабанский Ю. Педагогика. Москва, 1988г.
46. Сағындықов Е. Педагогика (дәрістер курсы) Алматы.1999ж.
47. Қоянбаев Ж.Б. Педагогика Алматы,1992ж.
48. Сейталиев Қ. Тәрбие теориясы. Алматы 1986ж.
49. Сазонов В.П. Организация воспитателной работы в классе. Москва, 2000г.
50. Шаймерденова К. Мектептегі оқу-тәрбие жұмысын халық педагогикасы негізінде жүргізу жұмысының бағыт-бағдары. Алматы.1993ж.
51. Оразбекқызы А. Экологиялық жағдай мәз емес //Ертіс өңірі 29-сәуір 2004ж.
52. Нұрланұлы С. Экология жайы алаңдатып отыр // Ертіс өңірі 18-наурыз 2004ж.
53. Сембай М. Дегелең дерті // Ертііс өңірі 29-сәуір 2004ж.
54. Айнақұлов.С. Аралды аман сақтаймыз //Парасат №4 2003ж.
55. Жылқышыбаева Қ. Ядролық «мұрадан» қалған «жәдігерлер» // Ертіс өңірі 18-қараша 2004ж.
56. Момынбаев Б., Мұздыбаева Т. Адамның әлеуметтік дамуына түрлі экологиялық факторлардың әсері. // Білім берудегі менеджмент №5 2003ж.
57. Қалымбетов Т. Экология және ашық кен Алматы, Қазақстан, 1998ж.
58. Тұяқбаев Н., Арыстанов К. Жер қойнауына саяхат Алматы, Мектеп 1989ж.
59. Қанарбаева Б. Өлікке байланысты нанымдар. «Ана тілі» газеті, № 43, 9 қараша 1995ж.
60. Ата салтыңды аяла (Қазақ салт дәстүрлері туралы таным). Құрастырған Н. Ақбаев, Алматы: Ана тілі, 1998ж.
        
        Дипломдық жұмыс: Бастауыш сынып оқушыларына экологиялы тәрбие берудегі ырым тыйымдардың    тәрбиелік мәні
Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие берудегі ырым - ... ... ... ... Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие берудегі ырым - тыйымдардың тәрбиелік ... 050102 - ... ... ... ... ... ... теориялық-әдіснамалық негіздері.
1.1 Экологиялық тәрбиенің зерттелу мәселелері
1.2 Экологиялық жұмыстарды ұйымдастырудың қазіргі бағыттары
1.3. Экологиялық жұмыстарды ұйымдастырудың педагогикалық
шарттары
ІІ ... ... ... ... ... ... ... - тыйымдардың тәрбиелік мәні.
2.1 Экологиялық тәрбиенің ұлттық тәрбиемен сабақтастығы
2.2 Экологиялық тәрбие берудегі ырым - ... ... ... Пән ... ... жұмыстарды ұйымдастыруы
2.4 Қазақтың ырым - тыйымдарын пайдалану арқылы экологиялық жұмыстарды ... ... мен ... Эксперименттік тәжірибелік зерттеу жұмыстары
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Қосымшалар
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі. Тәуелсіз Қазақстан Республикасының дамуы стратегиясында көрсетілгендей, жас ұрпаққа экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... ... негізгі міндеттердің бірінен саналады. Ендеше, экологиялық тәрбие жұмысын мектеп жасына дейінгі балалардан бастап жүргізу - ... ... ... ... ... ... ... отырған мәселе. Жалпы білім беретін мектептердің бастауыш сыныптарында экологиялық тәрбие жұмысын жүргізуде мынандай екі ұстанымды басшылыққа алу ұсынылады:
1. ... ... ... ... мағлұмат беріп, оның әдемілігін көріп, сезіне білуге үйрету арқылы рухани жан дүниесін ... ... ... туралы білімдерін тереңдетіп, оның әдемілігін көріп, сезіне білуге үйрету арқылы рухани жан ... ... ... ... - ... ... ... экологиялық тәрбие берудің құқықтық үлгісіне сәйкес, экологиялық тәрбие жұмысын адамгершілік, эстетикалық және халақтық педагогиканың тағылымы мол ... ... ... ... қажеттілігі байқалады.
- деген ғұлама ғалым Әбу Насыр Әл-Фарабидің көрегендік сөзі егемен ... елі үшін де ... ... ... ... ... ... көз сүзіп қараудың қажеттігін алға тартып отыр.[1]
Адамның тура және жанама іс-әрекеттерінің қатысында ... ... ... ... оның ... ... ... айналып отырғандығы бәрімізге мәлім. Сондықтан да қоғамның қазіргі талабы - әрбір адамның экологиялық сауатты, мәдениетті болуы. Осы тұста ... ... ... ... ... ... берілу қажеттігі туындайды. Қажеттілік экологиялық білім беру мәселесін шешуді төменнен жоғары қарай жүргізілуін, оны жеке пәндермен ғылыми ... ... және ... ... дамыта оқыту барысында, барлық мүмкіндіктерін тиімді пайдаланумен ... ... ... ... ... ... экологиялық тәрбие, мәдениет дағдысын қалыптасу қажеттігі туындайды.
Зерттеу пәні: Экологиялық тәрбие ... ырым - ... ... ... ... ... ... жұмысының мақсаты:
Бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие беруде ырым - тыйымдарды пайдалануды зерттеу.
Зерттеудің болжамы:
Егер, жеке тұлғалық бағдар ... ... ... ... ... ... оқушыларға экологиялық жұмыстардың мазмұндық, ұйымдастырушылық және әдістемелік шарттарын жасаса, бұл олардың елге, жерге, табиғатқа деген көзқарасын ... ... ол ... беру жүйесіне қойылып отырған қазіргі заман талаптарынан шығады.
Зерттеудің міндет тері :
1. ... ... ... ... ... ... ... жұмыстардың даму бағыттарын ашып көрсету.
2. Бастауыш мектепте сыныптан тыс экологиялық жұмыстардың мәні мен ерекшеліктеріне мазмұндық сипаттама ... ... ... ырымдармен тыйымдардың экологиялық тәрбие беруде тәрбиелік мүмкіндіктерін айқындау.
4. Бастауыш мектепте сыныптан тыс экологиялық жұмыстарды ұйымдастыруды қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерді талдау, әңгіме, әңгімелесу, сауалнама, құжаттарды талдау.
Зерттеудің теориялық және практикалық мәні :
1. Зерттеу барысында бастауыш мектепте экологиялық жұмыстардың диагностикалық деңгейі ... ... ... байланысты әдістермен әдістемелерді практикалық іске асыру жолдары жүйеге енгізілді.
Зерттеуде қолданылатын әдістермен әдістемелер: ... ... ... ... ... - педагогикалық тәжірибені зерттеу; констатациялық эксперимент: қалыптастырушы және тексеру кезеңдері; Бақылау, ... ... ... ... кезеңде - зерттеудің ғылыми аппараты айқындалып, тақырыптың теориялық ... ... ... - ... ... ... анықталып, қалыптастырушы эксперимент жүргізілді.
Үшінші кезең - зерттеу нәтижелері жүйеге келтірілді, талдау жасалды. ... ... ... базасы: Бастауыш сынып оқушыларымен ата аналары
Дипломдық жұмыс құрылымы : кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттермен деректер тізімінен тұрады.
І- ... ... ... ... ... ... тәрбиенің зерттелу мәселелері
Экология - жоғарыда аталған қарым-қатынастарын реттеп тұратын принциптерді анықтауды, қарастыруды мақсат ететін ғылым деген ... ... ... ... ... ... ... адамзат пен табиғаттың, қоғамның экономикалық құлдырауына, қоғамның бірті-бірте күйреуіне әкеліп тірейді.
Бұл ... ... ... ... ... ... оның ... атанған Теофраст өз еңбектерінде өсімдіктерге де ... ... ... ... ... климат пен ауа райының, өсімдіктердің өсуіне, жемісінің түсуіне, гүлінің исіне де әсер ететінін атап көрсеткен. Екі мың жыл бойы ... мен ... ... ортамен байланысы зерттеліп келген. Табиғатты үнемдеу туралы пікірді айтқан Карл Линней болғанымен, экология сөзін алғаш ... ... - ... ... (ботаник, зоолог, морфолог, биолог, эколог) Ол деп ... және ... - ... мен қоршаған ортаның бір - біріне қарым - қатынасы туралы жалпы ғылым деп түсіндірген.
Экология (грек оікоs - үй, ... және ... ... - тірі ... ... ... ... ... биология ғылымына терминін 1866 жылы биолог Э.Геккль ұсынған. Экологияның негізі организм мен ортаның ... және ... ... ... ... ... туындаған. Қазіргі экология ортаның жеке әсерлерінің және олардың жиынтығының өсімдік пен жануарлар организміне тигізетін әсерін ... ... ... жолын, оның құрылымын, биогеоценоз және экосистема әрекеттері заңдылықтарын т.б. зерттейді.[2] ... ... ... ... ... жыл ... ... айының бесінші жұлдызы қоршаған ортаны қорғаудың бүкіл дүниежүзілік күні деп аталып өтілуде. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... оның ішінде жас ұрпаққа экологиялық білім мен тәрбие беруге ерекше көңіл бөлінуде.
Педагогикалық бұл бағыттағы ... ... ... зерттеу нәтижелері (Я.С.Сабаев, Л.А.Родова, А.П.Момотова) жастардың табиғат қорғау жұмыстарына белсене қатысатынын дәлелдейді.
Табиғатты қорғауға бағытталған тәжірибелік жұмыстарды ... ... жас ... және ... ... ... ... мәні зор. Жас ұрпаққа экологиялық тәрбие беруді ... ... ... бойынша кешенді жүргізіп, әрбір жұмыстың нақты мазмұнына сүйене отырып, іске асыру ... жылы ... ... ... ... ... кітабында төмендегі экологиялық тәрбие берудің бірнеше заңдылықтарын атап көрсеткен болатын.
Міне, осы заңдылықтар бүгінгі таңда да көкейкесті заңдылықтар. Оны оқып ... ... әр ... ... ... ... - ... тіземізді батырып, көкірегін қарумен тілгілеп, қопарыс жасап, ойран салудан табиғат әсемдігінен, үйлесімділігінен айырылды, экологиялық дағдарыс жекелеген ел ... ... ... ... ... ... айналып отыр. Біздің елімізде 160-қа жуық қала күрделі экологиялық жағдайда - табиғи орта ... ... ... ... кетуі қаупінде тұр. Өзен суларында 20 есе ратық мұнай, т.б. зиянды өнімдер бар. Бүгінгі таңда табиғатты қорғап қалу ... ... етіп ... мәселе. Атап айтсақ, ол Арал тағдыры. Арал теңізінің суының тартылып, балығының азайғаны дүние жүзінде сирек кездесетін жағдай. Онда 34 ... ... ... ... ... бәрі жойылып бітті.
Табиғат - ананы ... - ... ... Осыны жас ұрпаққа ұғындыра тәрбиелеу - мектептің (орта, орта арнаулы, ... ... ... ... ... ... ... бастап, халыққа білім беру, тәрбие беру саласында жүргізген саясатында мына екі жағдайды үнемі ... ... Оның ... ... ... ... ... жылдарда халыққа білім беру, тәрбие беру ісінде жинақталған құнды тәжірибені мүмкіндігінше пайдалану, екіншісі тәуелсіздікке ... ... ... ... мен ... қайта құруларды ескере отырып халыққа білім беру, тәрбие беру ... да ... ... кеңінен енгізу.
Осы жағдайларға сәйкес білім беру, тәрбие беру аймағына алдыменен жаңаша ғылыми тұрғыда ... ... ... ... енді ғана ... келе жатқан экологиялық, саяси, экономикалық және әлеуметтік жағдайларды ескере отырып, Қазақстан мектебінің үлгісі-моделі жасалды. Бұл модель ... ... ... ... ... ... және ... тіл мен қазақ халқы мәдениетінің қажеттілігі мен дамуын, сондай-ақ Қазақстандағы басқа да халықтардың тілдері мен мәдениетін сақтауды және дамытуды ... етуі тиіс ... бір ... 1991 жылдың соңына дейін, яғни Қазақстан Кеңес одағы құрамында болған кезде халыққа білім беру, тәрбие беру саласына қатысты ... ... мен ... ... ... ескере отырып жасалған болатын, сондықтан да оларда ұлттық ерекшеліктерге ... ... ... ... ... ... ... республиканың тәуелсіздігі жарияланысымен іле-шала 1992 жылы 18 қаңтарда заңды қабылдады, онда тәуелсіз мемлекеттің орта білім жүйесінің мақсаты мен міндеттері ... еді. Бұл ... ... ... ... міндеттері-жеке тұлғаны ұлттық және дүниежүзілік мәдениеттің адамзат жинаған ... ... ... қатар оның қалаған мектебінде, қалаған тілде оқуына ... ... ... ... атап ... ... байланысты білім беру, тәрбие беру мекемелері жоғарыда жасалып келген ұсақ қамқорлықтан құтылып, оқыту мен тәрбиелеудің ... ... мен ... ... ... заң ... мүмкіндік алды. Мұның өзі білімнің мемлекеттік емес секторының дамуына, білім ... ... ... ... ... ... жасады. Түрлі мамандыққа баулитын лицей, гимназия сияқты жаңа типті оқу орындары пайда ... жеке ... ... ... ... саны көбейді.
Өркениетті елдердің экологиялық тәрбие беру және табиғатты қорғаудың жалпы стратегиясын жасап белгілеуі, соған байданысты ... ... ... ... Ұлттар Ұйымының білім беру, ғылым мен мәдениет ... ... ... ... жүзеге асырылып келеді. Сол себепті ЮНЕСКО-ның Бас ... ... ... ... оқу ... өзек ете ... оны мектепке дейінгі мекемелерден бастап жоғары оқу орындарына ... ... ... мен ... ... осы ... дайындау экологиялық проблеманы шешудегі ең маңызды фактор болуы тиіс деп ... Оның , - ... ... рет ... ... ... ... педагогикалық проблема деп көрсеткен профессор В.Н.Скалон: - дей келііп, - - деген еді.
Бүгінгі таңда ... ... ... ... жаңа да биік ... ... ... Жеткіншек ұрпаққа біліммен жан-жақты тәрбие беруді одан әрі жетілдіру ісін түбегейлі жақсарту міндеті тұр. ... ... ... беру ... заңында мемлекеттік маңызы зор шаралар қатарында оқу-тәрбие ісі де ... ... ... ... ... ... мәселелерді шешуге мүдделікпен қарап, мазмұнды жұмыспен ат салысу керектігі атап айтылды. Республикамызда білім беру жүйесінің міндеттерін ойдағыдай шешу, заңда атап ... ... ... ісін ... ... ... ... және адамгершілік тәрбиесінің тығыз бірлігін қамтамасыз етуге байланысты. Егер оқу-тәрбие барысының даму ... бір сәт көз ... ... ... ... ... ... алғашқы кездерде орта білім беретін орыс мектептерінде сыныптан және мектептен тыс жұмыстардың ролі тіптен жоқтың қасы ... Тек ... ... ғана бұл ... ... ... ... барлық ауыл, қала мектептерінде шұғыл қолға алына бастады. Оқушылар шығармашылығын дамытуда сыныптан, мектептен тыс жұмыстар ... рол ... Ол үшін ... және ... тыс ... ... ең ... деген түрлері мен әдістерін іріктеп ала білудің маңызы өте зор. Сыныптан және мектептен тыс жұмыстар белгілі бір пән ... ... ... ... ... ... сонымен қатар болашақ жастарды өмірге әзірлеп, мамандықты еркін таңдай білулеріне көп септігін тигізеді.
Экологиялық білім беру бағдарламасы. Ол ... беру ... ... ... да мекемелерінің үздіксіз экологиялақ білім беруге бағытталған қызметін қолдап, үйлестіруді мақсат ... беру ... ... ... осы және ... да ... ... үкімет, білім және ғылым минстрлігі, өкіметтің жергілікті органдары үнемі бақылауға алған. Үкімет олардың орындалу барысында мониторинг жүргізіп отырады.
Халықтық тәрбие ... ... ... ... ... тәжірибелік негізінде жұрттың этникалық мінезінде қалыптасады. Болашақ ұрпақты табиғат сырын ұғып - түсініп, онымен жақын қарым - ... ... ... ... мән ... ата - бабаларымыз өмірдің өзінен қалыптасқан кейбір салт - ... елеп - ... ... ... ... ... ... отырған. Мәселен, күнделікті тұрмыс - тіршілікте , ... ... ... олар ... ешқандай жанды - жансыз туындыларына қиянат жасамаған. Табиғатпен үйлесімді ... - ... ... ... озық ... ... ... мұра етіп қалдырған. Халық даналығынан туған , , , т.б. аталы сөздер бала ... ... ... ... рухын қалыптастырады.[3]
Табиғат жайындағы ақындардың мұндай жан айқайы, өнегелі өсиеттері - баланың ... ... мен жан ... ... баға ... дүниелер.
Ал, көрнекті ағартушы М.Жұмабаев ,- деді. Балаға кішкене кезінде табиғат әсері күшті болатындығына ерекше мән беріп, - ... ... ... деп жазды.
Ағартушы айтып отырған мұндай сезімдер мектепке деиінгі мекемелер мен баланы мектепалды дайындау сыныптарынан ... әрі ... ... ... ғана ... болары сөзсіз. Сонда ғана бала бойындағы табиғаттан алған әсерлі сезімі есейе келе оның қоршаған ортаны қадірлеуімен, оған деген қамқорлық ... ... , ... ... ... ... ... қалыптасуына жетелейді.
Республика бойынша оқушылардың мектепте, оқу орындарында білім алуы, мектептердің ішкі жағдайының жақсаруы, техникамен, көрнекті-құралдармен, жиһаздармен жабдықталуы біршама шешілген мәселе. ... ... ... ... бос ... ... ... олармен жүргізілетін сыныптан және мектептен тыс тәрбие жұмыстарын нақты жоспарлау, бағдарламалар жасау күні ... ... өз ... ... ... ... салдарынан байқаулар, кездесулер, көрмелер тек қана наухандық сипат алып ... ... ... ... тыс ... ... ... Алайда, сол бос уақытты тиімді пайдаланбауынан жастар арасында келеңсіздіктер мен ірілі-ұсақты қылмыстардың кездесіп жататыны кім-кімді болса да ... ... ... ... ... қорының президенті Сара Назарбаеваның тәртіп сақшыларымен өткізген кеңесінде үлкен ділгірлік болып көтерілді. Оқушыларды темір ... ... ... тәрбиені күшейту керектігі айтылды. Ендеше, мектептен тыс мекемелерде жүргізілетін сыныптан және мектептен тыс тәрбие жұмыстарының мән-мазмұнын арттырмай, тәуелсіз еліміздің ірге ... ... ... жастарды табу қиынға соқпақ.
1.2 Экологиялық жұмыстарды ұйымдастырудың қазіргі бағыттары
Табиғат адамзаттың өмір кешуіне ... ... жер - ана елді ... ... ... - тоғай елге дәулет ретінде, су, ауа райы денсаулықтың кепілі ретінде көрініс тауып отырғанын халық даналығы дөп ... ... - ана ... ... ... ... ... өсріп - өрбітіп отырғанда, адамзатта өз тарапынан оған қамқор болуы парыз. Көл-көсір табиғат байлығын үстемелеп молайтып, ұқыптап пайдалану, көзінің ... ... ... қорғау әр адамның міндеті.
Жаратылыс әлемінің сұлулығы, байлықтары, әлем мен кеңістіктің құдіретті рухы адамзаттың көңіл-күйін, денсаулығын, оған деген құштарлығын, ынтықтығын, сүйспеншілігін ... ... ... пен адам ... ... ... ... көзі болып есептеледі. Өйткені, экология адам баласының өмір сүруіне, жалпы планетаның амандығына әсер ететін ғылым ғана ... ол тірі ... ... мен ... ... да ... ... - қатынасын зерттеуге бағытталған ғылым.
Экологиялық тәрбие бала шақтан басталуы тиіс. Баланың ... ... ... ... ... ... ... экологиялық жауапкершілікті сезіну мен бірге тәрбиеленуі керек. Түпкі мақсаттың бірлігі жүргізілетін оқу - - тәрбие жұмыстарының ... оқу, ... ... ... ... бір ... ыңғайлануын қарастыруды талап етеді. Оның бәрі табиғатқа біртұтас көзқарасты ... жас ... ... ... ... ... сезіміін оятады. Жас ұрпаққа экологиялық білім мен тәрбие беру міндеттерін шешу, олардың қоршаған ... ой және ... ... ... тәжірибелік іс - әрекеттерінің қалыптасуына мүмкіндік жасайды. Теориялық таным мен эмоциялық сезіну және ... ... ... ... қатынасының әртүрлі жақтарын қалыптастыруды қамтамасыз етеді.
Экология тек биология ғылымының саласы ретінде қаралу шеңберінен шығып, қазір көптеген ғылым салаларының басын ... ... ... ... ... салалары мен экономикалық шаруашылық жұмыстарын жүргізушілердің негізгі қызметі қоршаған ортаның байлығын ысырап етпеуге бағытталуда, өйткені табиғат адам мен оның ... ... ... бәріне де ортақ.
Қоршаған ортаның бірлігін үйретудің тұтас жүйесі бұл саладағы негізгі проблеманы туған өлкенің жануарлары мен ... ... ... сезіну мен қорғау, оны адамның айналамыздағы табиғаттың басты өзгешелігі ретінде ... ... ... ... адам өмірініің негізгі көзі, адам еңбек ететін, демалатын орын, адамның еңбегі, оның тұтастығын сақтауға арналатыны және ... ... ... алуды қажет етеді. Әрбір азамат өзін қоршаған ортаның құрылысын, оның ерекшеліктерін, ... ... ... ... жолдарын, табиғатты қорғаудағы өзінің жауапкершілігін білуге міндетті.[4]
Экологиялық тәрбиенің мақсат міндеті жас ұрпаққа өзі мекен еткен табиғи ортаның әсемдігін, ... ... ... ... сүйе білуге үйрету, тұнық ауасын бұзбауға, үйлесімділігін сақтауға, қамқорлықпен, жанашырлықпен, мейрімділікпен, сезімталдықпен, қатынас жасауға тәрбиелеу. Табиғат қазынасын ... ... ... үнемдеп жұмсауға үйрету. Жас ұрпаққа табиғатты қорғау мен ... ... ... ... ... ... ... үйрету.
· Дүниедегінің бәрі барлығымен байланысты.
· Дүниедегі бар ... ... бір ... ... ... ... ... т.б.) ауысады, бір молекулалы формадан екнші формаға айналады.
· Табиғат бәрінен де артық біледі.
· Ешнәрсе тегін істелмейді, бәрінің де ... ... ... ұтылыс болмайды.
· Шындық тазалайды. .
Экологиялық тәрбие берудегі осы біртұтас байланысты шартты түрде бөле отырып, ең соңғысына, балалардың табиғатты жаңартуға ... ... іс - ... ... ... ... ... төмендегідей экологиялық міндеттерді жүзеге асырады:
1. Табиғи ортаны сақтау: жануарларға, құстарға, балықтарға қамқорлық жасау, ... ... ... оны ... ... ... жақсарту: алаңдарды көгалдандыру, бұлақ көздерін ашу, айналасына ағаш егу, көшелерді, аулаларды, айналаны көгалдандыру.
3. ... ... ... ... ... ... ғалымдардың еңбектерін оқып үйрену.
5. Экология тақырыбына кештер, кездесулер, кітап оқушылар конференцияларын өткізу.
6. Экологиялық тақырыпқа дәрістер, әңгімелер, ... ... ... ... Орта ... оқу орындарында табиғатқа экскурсиялар ұйымдастыру, викториналар жасау, шештіру.
8. туралы әңгімелер циклын ұйымдастыру.
Тәрбие - халықтың ғасырлар бойы жинақтаған ... ... озық ... мен ізгі ... жас ... ... сіңіру, баланың қоршаған ортадағы қарым-қатынасын, дүние танымын, өмірге деген көзқарасын және соған сай ... ... ... қоғамның саяси және экономикалық жағдайының өзгеру кезінде, әлеуметтік үлкен өзгерістер байқалуда. Оның өзі қоғамда үлкен проблемаларды ... ... ... ... ... ... бай, ... болып бөлінгені анық байқалуда;
2. Көпшілік жанұялық бірлігінің, түсінушілігінің бұзылуы;
3. Жасөспірімдер арасында қылмыстың, нашақорлықтың өсуі;
4. ... әлі де ... ... Діни ... ... ... ... мен терроризмнің өрлеуі;
7. Өз ана тілін, ұлтының салт-дәстүрін үйренуге ынта-жігердің аздығы.
Қоғамның осы ... ... ... ... ... ... жанұяда, қоғамда бүгінгі таңда ерекше орын алатындығын көрсетеді. Осы мәселелерді ескере отырып болашақ егеменді елдің азаматын тәрбиелеуде мынадай ... қою ... дені сау, ... сана-сезімі оянған, рухани ойлау дәрежесі биік, мәдениетті, парасатты, ар ожданы мол, ... ... ... сын ... қарап дамыта алатын, саяси экономикалық жағынан жетілген, өмірде кездескен қиыншылықтарды шеше білетін бойында игі қасиеттері бар адамдарды тәрбиелеп ... ... орай ... ... ... тұлға етіп қалыптастыру үшін сыныптан және мектептен тыс жұмыстардың жүйелі құрылуына ... ... ... ... ... ... дамуы үздіксіз сипатта болатыны бізге мәлім. Оның жүзеге асуы тек сабақ жүйесінде ғана ... ... тыс ... әр ... ... әрекеттермен ұштасады. Ол әдетте сыныптан тыс және мектептен тыс жұмыс болып бөлінеді. Олар ... ... ... ... ажырамас бөлігін құрайды. Оқушылармен оқудан тыс жүргізілетін бұл тәрбие жұмыстарының мақсаты-сабақ ... ... ... ... ... ... және тереңдету, олардың қабілеттерін неғұрлым толық ашу, белгілі бір нәрсеге қызығушылығы мен ... ... ... ... ... бос ... дұрыс ұйымдастыруды көздейді.
Сыныптан тыс экологиялық жұмыстарының маңызы, тәрбие үрдісінің бірізділігін қамтамасыз ету. Сыныптан тыс экологиялық жұмыстарының дәстүрлі ... ... өте көп. Оны ... ... жалпы немесе жекелеген оқушылардың тәрбие міндеттеріне байланысты атқарылады.
1. Тақырыптық сынып сағаттарын ... және оған ... ... ... ... ... ... альбом жасау, плакаттар, лозунгтар әзірлеу, нақыл сөздер жазу, ... ән, би, күй, ... ... үйрету.
2. Қызықты кездесулер, кештер, ертеңгіліктер өткізу (ақын-жазушылармен, әртістермен, соғыс ардагерлерімен және интернационалдық жауынгерлермен).
3. ... ... ... ... ұйымдастыру: тақырыптық, шолулық, жедел хабар.
4. Әр түрлі тақырыпта ән ... би ... өлең оқу, ... ... ... байқауларды ұйымдастыру
5. Оқушылардың қолымен жасалған шығармашылық жұмыстарына сай ... ... ... мен ... ... ... ... жүргізу.
7. Оқушылармен ток-шоу, дөңгелек стол, пікір талас, әңгіме түрінде тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру
8. Спорттық жарыстар өткізу: шахмат, дойбы, тоғыз құмалақ, волейбол, ... ... ... тебу т.с.с.
9. Оқушылардың оқудан тыс қызықты кітап, газеттер мен журналдар оқуын, оны өзара талқылауын, пікір алысуын ... ... пәні және ... ... ... ... ... оқырмандар конференциясын өткізіп отыру.
11. Мектептегі үйірме жұмыстарына оқушылардың талап-тілектері, спорттық, өлке тану, жас техниктер т.б.
12. Үйірме жұмыстарының ... сай ... ... ... ... бағдарламасына сай жұмыстарды жүргізу.
14. Мейрам күндерін, Республиканың атаулы мейрамдарын атап ... ... ... өткізу.
16. Оқушылардың сыныптағы, мектептегі кезекшілігін, жалпы тазалыққа қатысуын, кабинетті жабдықтау, темір сынықтарын ... ... ... ... ... ... тазалау, безендіру, сенбіліктерге қатысу секілді қоғамдық пайдалы жұмыстарын ұйымдастыру, олардың нәтижелеріне ... ... ... ... көрмелерге, демалыс-мәдени орындарға, кино, театр, өндіріс орындарына саяхат жасау.
18. Соғыс, еңбек ардагерлеріне, жалғызлікті қарттарға көмек көрсету жұмыстарын ұйымдастыру.
19. Оқушылардың қысқы, ... ... ... мәдени жорықтарын ұйымдастыру.
20. Мектептен тыс тәрбие мекемелерінің жұмысына қатысу.
Баланың жеке тұлға болып қалыптасуына тәрбиенің табиғаттың қатысында, табиғат арқылы берілуіне ... ... ... ... ... зерттеулер дәлелдеп отыр. Табиғатпен қарым-қатынас баланың ойлау, есте сақтау, бақылағыштық ... ... ... өсіп жетілуіне, түйсігіне т.б. оңды әсер ету мүмкіндігі шексіз. Себебі, Адам табиғи тірі ағзаның бірі. Адам өзінің болмысы мен ... ... ... ... өзін ... өмір кезеңдерінде көрсете алады.
Кейінгі кездегі мектептерге арналып шығарылып жатқан жаңа оқулықтарда ... ... ... жүр. ... жоғары мектеп өзінің іргетасы саналып жүрген орта мектептерден сапалық өзгерістерді талап ... ... ... ... ... тақырып материалдарының мәтінінің мазмұнын баяндағанда, түсіндіргенде оған ... ... және ... шараларын үйретуді көздейтін, табиғат байлықтарына жауапкершілікпен қарайтын, яғни ... ... ... мүмкіндіктерін арттыратын педагогикалық іс-әрекет қажеттіігі туындайды. Осы қажеттлік ... ғана ... ... тәрбиеге қалыптастыру үрдісінің алғашқы сатысы жүзеге асырылды деуіміізге болады. [6]
Оқу үрдісі тәрбие үрдісінің құрамдас бөлігі ретінде жалпы мақсаттан ... ... ... ... бір ... жүгінетіні белгілі. Сондықтан да мектеп қабырғасында жас ұрпаққа экологиялық білім ме ... ... ... - ... мен ... ... ғана емес, ол тұлғаның дүниетанымын дамытып, жан - жақты етіп тәрбиелеу.
Сабақ оқу үрдісіндегі тәрбие ... ... ... бірі болғандықтан, экологиялық білім берудегі оқу және тәрбие жұмысы біртұтас екендігі өзінен-өзі белгілі. Бастауыш сыныптардан бастап ... беру ... ... ... географиялық ерекшеліктерді негізге ала отырып, экологиялық білім иен тәрбиені пәндермен өзара сабақтастыра, бір-біріне кіріктіре отырып беруді қалыптастыру қажет.
Жас ұрпаққа ... ... мен ... ... халықтық педагогиканың алатын орны ерекше. Себебі, ол тариха тәлімдік тәжірибелердің мәйегі ретінде ұрпақтан-ұрпаққа мұра ретінде беріліп келе жатқан, іскерлік пен ... ... ... ... ... жұмыстарды ұйымдастырудың педагогикалық шарттары
Сыныптан тыс экологиялық жұмысының түрлері көп. Қандай формада жүргізуді сынып жетекшісі таңдап ... ... тыс ... тәрбие жұмыстарының мектеп баспасөз кғонференциясы, мектеп радиогазеті, конкурстар тақырыбы, ауызша журналдар, белгілі тақырыпқа әңгіме өткізу ... ... ... ... ... тақырыбына қарай түрлендіріп отыру жетекшінің шеберлігіне байлаысты. Шамамен осындай тақырыптарға үлгі материалдар беріледі және тақырыптық тізімдер көрсетіледі. Материалды тауып, оны ... алу- әр ... ... ... тыс ... оқушылармен ұйымдастырылатын жұмыстарға қойылатын негізгі талаптар мыналар: оқудан және сабақтан тыс жұмыстардың етене бірлігі, оқудан тыс ... ... ... оның ... бейімділігі мен қабілеттілігін ескере отырып, пайдалы іс тапсыру; жоғары идеялық пен ... ... ... ... сан ... ... ... және мектептен тыс істердің романтикасы; оқушылардың өзін- өзі ... ... ... арттыру; мектептердің, мекептен тыс мекемелер мен ұйымдардың өзара әрекеті; оқушылардың сабақтан тыс уақытын ұйымдастыруға жұртшылықтың, ата- аналардың ... ... ... және ... тыс ... жұмыстардың оқушылармен етене бірлігі. Сыныптан тыс уақытта оқушылардың белгілі мақсаттағы іс- ... ... ... ... ... бөлік болып табылады. Сыныптан тыс экологиялық жұмысының нәтижелері мектеп оқушыларының білімге деген ... ... ... қатысу талабының қаншама дамығандығымен анықталады. Сыныптан тыс экологиялық жұмысы едәуір дәрежеде сабақ үстінде басталады да, сол ... ... оның ... ... ... табылады. Оқыту әдістері неғұрлым жетіле түскен сайын үйірмелерді, конкурстарды, олимпиадаларды және т.б. ұйымдастырудың да қажеттігі соғұрлым арта ... ... да ... пәнге мектеп оқушылардың қызығуын арттыруды оқу программасының шеңбері іс ... ... ... Оқу және оқудан тыс жұмыстардың бірыңғай жүйеде бір мақсатқа бағындырыла құрылуы қажеттігі осыдан келіп туады.
Мұндай жүйені жүзеге асыруда ... ... ... жоспарының ролі зор. Ол мұғалімдердің әрқайсысына әр баланың бойындағы үздік қасеттердің ... ... оның ... мен ... ... толық жол ашатындай шараларды белгілеуге мүмкіндік береді. Егер ... ... ... ... ата- ... ... ролі анықталған болса, мұндай жоспар соғұрлым пәрменді болады. Бірақ жоспар ... де, ол ... ... ... ... бере ... Мектеп директоры, сыныптан және мектептен тыс тәрбие жұмысының ... ... ... ... үнемі бағыттап отыруы, тәрбие мәселелері педагогикалық кеңестер мен ... ... ... ... жасайтын пән болуы үшін үздік мұғалімдердің тәжірибесін таратуы қажет.[7]
Сыныптан тыс жүргізілетін экологиялық жұмыстардың әрқайсысының ... ... бола ... ... ... ... де болады:
1. Сыныптан тыс экологиялық жұмыс түрлеріне оқушыларды қатыстыру ерікті түрде іске ... Бұл ... ... түріне қатысқысы келеді, қай түрін қалайтынын оқушы өзі таңдайды. Сыныптан тыс экологиялық жұмыс түрлері мен ... ... тыс ... ... ... ... үшін ... тарату, әңгімелесу арқылы т.б. жолдармен) күн ілгері оқушыларды зерттеп білу ... ... ... қандай жұмыстың түрі болса да оның қоғамдық бағыты болу керек. Оқушы өзі қатысып, айналысып жүрген ісінің ... ... адам ... үшін ... ... іс ... білу керек.
3. Сныптан тыс экологиялық жүргізілетін жұмыс түрін белгілегенде оқушы инициативасына, ұсынысына, құштарлығы мен құмарлығына сүйенген жөн. Бұл ... ... ... ерекше көңіл бөлуді қажет етеді. Өйткені қазіргі халық белсенділігін қажетсінетін демократиялық бағыт жас ұрпақтың ... осы ... ... ... Ұйымдастырылған жұмыс түрі оқушылардың белсеніп қатысуын тілейтіндей, ізденушілікке итермелейтіндей болу керек.
5. Балалар мен ... ... бұл ... ... және ойын ... болу ... Көбінесе қызығушылық пен эмоциялық әсер етерліктей болғаны жөн.
6.Нәтижелі болуы үшін бұл жұмыстардың нақты белгіленген күні, мерзімі немесе айқын ... ... ... ... ... кешенді түрде іске асырылу талабы үнемі сақталып отыруы қажет. Яғни жүргізілетін тәрбие жұмыстарының бәрінде мақсат тұтастығы, көзделген ... ... оның ... мен ... ... ... ... қатаң сақталуы керек. Мұндай тұтастық пен бірлік баланың санасына, сезіміне және тәртібіне ықпал ету мүмкіндігін туғызады.
8.Соңғы ... ... тыс ... ... ... ... түгел қатыстыру принципі іске асырылуда. Мұның жақсы ... ... ... де бар. ... жүргізілетін жұмыстың мазмұны мен түрін балалардың ұғымына, жас ерекшелігіне сәйкес келетіндей етіп ... ... ... жұмыс түріне тартылатын оқушымен жұмыс жүргізгенде жас және дара ерекшеліктерін ескеру қажет.
Енді мектеп қабырғасында ... ... ... тыс жүргізілетін экологиялық жұмыстардың түріне, ұйымдастыру жолына тоқталайық. Мектеп өмірінде кеңінен орын тапқан сыныптан тыс ... бір түрі - ... ... ... , , , т.б. ... ... немесе ата- аналар арасынан мамандығы бар біреу жетекшілік етеді.
Сыныптан тыс экологиялық жұмыстың екінші бір тиімді түрі тақырыптық кештер мен ертеңгіліктер.Бұл ... түрі ... ... ... ... ... бір ... арналып өткізіледі. Мысалы, , т.б.
Оқушылардың адамгершілік қасиетін нығайтуда, табиғатты қорғауға ... ... ... ... ... ... ... моральдық тақырыпқа арнап сұрақ - жауап кешін өткізу де өте қажет.
Үлкен тәрбиелік үлгі ретінде ықпал ету үшін мектепке ... ... ... ... ... де мәні зор. ... де ... мақсат болу керек. Қонақ жай мереке күніне келе ме, жоқ мамандықтың мән- жайын айтуға келе ме?,- ... ... күн ... тәрбиелік мақсаты анықталып отыру қажет. Мектеп өмірінде бұрыннан бар, ал қазіргі өмір бағыты бұрынғыдан ... бір түрі - ... ... ... мен олимпиада, турнирлер мен фистивальдар немесе тапқыр мен ептілердің, іскерлер мен шешендердің, ой тапқырлығы мен қимыл ... ... ... үлес қосуға әзірленген кадрдың білімділігі мен іскерлік сапасын жақсарту міндетін іске асыру мақсатында ерекше тиімді. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... ... елін, жерін жете тануда, өз өлкесін білуде тиімді жұмыс түрі - туристік және өлкетану ... ... ... ... өзі ... ... түп- тамырын жете білмеу, оны қадірлемеу сияқты айтып көбірек тағылып отырған ... ... ... ... мақсатында бұл жұмыстардың тиімді екені анық. Мұражайлар жұмысы арқылы олардың тәрбиелік ролін арттыру үшін ондағы экспозицияларды, мұражай ... ... жиі ... ... толықтырып, жаңартып, кейде жеке тақырыптық көрме түрлеріне айналдырып тарихи күндерге үндестіре өзгертіп отыру қажет. Қызықты етіп шығарған қабырға газеттерінің де ... мәні зор. Сол ... ... ... жол ашатын деп аталатын жұмыстар да тәрбиелік ықпал ... ... ... ... мән ... ... ... мектептерін де өткізіліп жүрген айтыстар- осы бағыттағы жұмыс түрі.
Соңғы ... ... ... дәстүріне айналып, тиімді нәтиже беріп жүрген жұмыстың бір ... ... ... ... байқау жүргізу. Бұл байқау тоқсан ішінде бір рет жеке пәндерден жүргізіледі. Егер бұл байқауға арналған дайындық ... ... ... үлкен тәрбиелік мәнге ие болады. Дайындық кезінде жақсы оқитын оқушылардан кеңесшілер дайындалып, олар ... ... ... ... Оған қоса олар кабинеттер жабдықталуына, көрнекі құралдардың түгелденуіне жауапты ... ... ... ... ... ... ... пәннен сұрақ әзірлеуге қатысады. Оқушылардың мұндай жұмыстарға қатысуы оқушының ... өзі ... өз ... іс істеуге ұмтылысын арттырады.
Соңғы жылдарда сыныптан тыс денешынықтыру - спорттық ... ... көп ... ... ... ... оқушыларды түгел қамту мақсатымен жаппай спорттық ойын түрлері көп ... ... мен ... ұжым ... ... ... ... мектеп екенін жақсы біледі. Әр педагог сыныптан тыс жүргізілетін экологиялық жұмыстардың жүйесін ұтымды ойластыруға міндетті. Сыныптан тыс ... ... ... оқушының теориялық білімін кеңейте, молықтыра түсуге лайықталып, ... жеке ... ... ... ... жөн. ... тыс экологиялық жұмысы материалының мазмұндылығы идеялық, методикалық сапасы мұғалімнің шеберлігіне, ұйымдастыру тәсіліне байланысты. Оқушыларға әңгіменің тақырыбын ұғындырып, материал ... ... ... берілуі қажет. Балалар мұғалімнің тапсырмасын орындай отырып, мәселенің мән-мазмұнына ... ... ... ... ... тыс ... ... жүргізгенде, еңбек және эстетикалық тәрбиенің қалыптасуына жүргізілген жұмыстардың әсерінің болуын қарастырған жөн.
Мұғалім ... тыс ... ... ... ... ... отырып, ұялшақ, бұйығы, нашар үлгеретін балаларды танып біледі, ... ... ... ... қабілетін арттыру үшін іске үздіксіз жаттықтыруға міндетті. Мұның өзі ... және ... ... ... ... іске ... тыс ... жұмыстарды жүргізгенде, оған оқушыларды көптеп қатыстыру жағын ойластыру керек. ... тыс ... ... қабілетті кейбір оқушылардың үлесіне тимей, барлық оқушыны ... ... ... мен ... ... ... процесс есебінде оқушының ақыл - ойын жетілдіріп және ... ... ... ... ... керек.
Сыныптан тыс экологиялық жұмыстарды негізгі екі бағытқа бөлуге болады: біріншісіне оқушылардың жалпы жан- жақты ... ... ... ... ... - ... ... - адамгершілік, еңбекшілдік , эстетикалық жағынанан тәрбиелеуге және ... ... ... көңіл бөлу керек. Бұл бағыттағы жұмыстар мектептің жылдық жоспарында көрсетіледі.
Екінші бағыттағы мәселелерге жастары ... ... ... ... ... ... Бұл сынып жетекшісінің жұмыс жоспарында көрсетіледі. Жұмыстың бұл бағыттағы түрлеріне оқушылармен әңгіме, шәкірттердің жеке кітап оқуы, оқылған кітаптарға конференция ұйымдастыру, ... ... ... және сол ... балалармен әңгімелесу, баяндамалар жасату, балалардың тақпақ, өлең, ... ... ... ... ... ... әңгімелер айтқызу, монтаждар құрастыру т.б. жатады.
Сыныптан тыс экологиялық тәрбие жұмыстарында педагогтар мыналарды есте ұстағаны ... ... тыс ... ... ... ... ... Әрбір оқушылардың талап - тілегі мен қабілетін ескере отырып тапсырмалар беру.
3. Сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... ... дамыту және қоғамдық тапсырманы ықыласпен жақсы орындағандарды мадақтап отыру.
4. Балаларды қоғамдық істердің ұйымдастырушысы болуға және жетекшінің айтқанына ... ... ... ... ... жоғары идеялықтың үлгі - өнегесіне, ғылым негіздерін ... ... ... ... ұжымын білімге, жаңаға құштар да асқақ арманды ұшқыр, ойлы шабытты етіп ... ... алға ... ... ... ... ... оқушыларына экологиялық тәрбие берудегі ырым - тыйымдардың тәрбиелік мәні.
2.1 Экологиялық тәрбиенің ұлттық тәрбиемен ... ... мен ... бала ... ... ... үлгілерін пайдаланудың да орны ерекше. Мысалы, , , , , , , , т.б. ... ... ... ... ... ... ... сондықтан өзінің өмір сүрген ортасында әдептілікті сақтау;
· Кемтар, күші аз ... ... ... қол үшін ... ... Баланы жасынан еңбек сүйгіштікке шақырып, еңбекке баулу;
· Әруақытта білімге қызығып, дүниені тануға ұмтылу;
· Қоршаған ... ... - ... ... ... ... ысырапсыз шашпауға, яғни үнемділікке шақыру;
· Елдің қорғаны болып, халқыңа адал қызмет жаса деген сезімді ... ... ... ... мен мәдениетін қалыптастырудың ең тиімді жолы бастауыш сыныптарда оқылатын пәнінің ... ... де, ... де ... ... ... ұлттық тәрбиесі - өмір бойы жалғасатын біртұтас үздіксіз үрдіс, оның даму барысында адамның этнос субъектісі ретінде этностық құндылықтарды, этноәлеуметтік ... және өз ... ... шоғырланған этностық нормаларды меңгеруі, этностық өзіндік санасын оятып, өз ұлтына, тіліне, тарихына, ... ... ... сезімін және басқа ұлт өкілдеріне сыйластық, түсіністік сезімін қалыптастыру болып табылады
Ырымдар мен нанымдар - оң және ... ... ... арбау, күн жайлату, ауруды емдеу, кәріжілікті іліп қою, отқа май салу, дуалау, бәдік, алғыс-қарғыс, ... және ... ... ... өзінің жолдауында: - деген болатын.[1]
дегендей бүгінгі өмірге білімді, мықты, Отансүйгіш, салауатты өмір салтын сақтайтын, ұйымшыл, жан-жақты өнерлі, басқа ... ... ... ... ... ... ... басқа да тілдер білетін, басқа да халықтың мәдениетін білетін,өз халқының мәдениетін құрметтейтін, жеке тұлғаны қалыптастыру бастауыштан басталады.
Халықтық дәстүрлер, ырым - ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Себебі онда балаларды әдемілікке, сұлулыққа, тәрбиелеу ережелерімен нормалары сақталған.
Бүгінгі таңда ұлттық сананың рухани мәдениет пен бірлікте дамып, қалыптасуы ... ... ... Бұл ... ... асуы ... ... мен кәсіби даярлықтарына да байланысты.
Мектептердегі тәрбие жұмыстарын талдау негізінде мектеп пен отбасы сабақтастығы аясында ғана ... ... ... ... болатындығын айқын аңғардық. Тәжірибе көрсеткендей, бұл бағыттағы жұмыс формаларын сабақта, сабақтан тыс уақыттардағы шығармашылық жұмыстрда пайдалану арқылы ғана ... ... ... ... ... қарым-қатынастардағы елеулі өзгерістер мен жетістіктердің мәні мәдениеттің ұлттық болмысын терең сезіндіріп, оны әлемдік өркениетпен сабақтастыра дамытуға ... ... Бұл оң ... ... ... ... ... тәрбие тәжірибесі мен оның даму тарихын зерттейтін пән болғандықтан халық педагогикасы ғылымы үшін де ... бар ... ... ... ұлттық тәрбие проблемаларының өзектілігіне баса назар аударылуда. Көптеген зерттеулерде ... ... ... озық ... ... сақтаудың маңыздылығы, халық педагогика мен қазіргі тәжірибесін байланыстыру мәселесін шешуде талпыныстар жасалған. Бұл тұрғыда Н. ... ... В. И. ... ... Н. В. ... С. ... А. ... /Өзбекстан/, З. Кусейнова, Ж. Бешимов, Б. Анышев, Т. Максутов ... А. Ф. ... ... және т. б. ... аса ... аудартады. [9]
Ұлттық тәрбиенің түрлі аспектілері сөз болған бірқатар зерттеулерде /Битебаева Н. Б., Қыдырәлиев К. Н., ... Н. Н., ... Ф. Е., т. б. / ... ... ... жиынтығы ішінде, әсіресе экологиялық, отбасы тәрбиесі және адамгершілік жайлы ... ... ... және ... ... ... түсініктердің орнын бөліп атайды.
Қазақстан жағдайында да халық педагогикалық ... ... ... мен ... беру ... ... асыруға бағытталған біршама тәжірибе жинақталған. Бұлардың ішінде, әсіресе, халқымыздың тәлім-тәрбиелік ой-пікірлерінің зерттелу, жинақталу, жариялану жолы Қ. Жарықбаевтың еңбектерінде ... ... ... Ал ... ... /А. ... с. Қалиев, С, Ұзақбаева және т.б./ еңбектерінің нәтижелері тарихи-педагогикалық проблеманың бүгінгі міндеттерін шешуде халық даналығын басшылыққа алуды жүктейді. Көрнекті ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердіұлы, М.Жұмабаев шығармашылықтарының тәлім-тәрбиелік астарлары сөз болған ... ... мен ... ерте ... өмір ... ... ... дамып келген халқымыз тәрбиесінің өзіндік бітімі мен болмысын, дербестігін түсінуге көмектеседі. Бүгінгі таңдағы білім беру жағдайында ұлттық тәрбиенің ерекшеліктерінің есепке ... ... ... ... сай ... ... дүниетаны, білім, тәжірибе, дағды, өнеге ауызша сөз бен нақты іс-әрекет арқылы берілген ... ... ... ... ... ішінен нәтижеге жеткен сұрыпталған ойлардың қолданысқа түсуін қамтамасыз еткен. Сондықтан да ... мәні ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер мен ырым, тыйымдар аса қызғылықты зерттеу ... ... ... ... ... ... проблемаларымен айналысушы ғалым А. Э. Измаилов - деп орынды атап көрсеткен.
Ұлттық тәлім-тәрбиелік білімдерінің мазмұнын тәжірибе арқылы сан рет ... ... ... идеялар және түсініктер жиынтығы құрайды. Ұлы ғалым, лингвист, ... ... ... ... ... - деп өте ... түйін жасайды. Бұл түйіннің халық ауыз әдебиеті творчествосының өзге жанрларында да ... бар. ... Ә. ... ... . Бұл ... ... ... тәрбиелік функциясын ашып көрсетуге бағытталған арнайы зерттеулер нәтижелері қуаттай түседі.
Халықтың тәрбие дәстүрлері ғылыми аргументтері мен дәлелдеулері емес, іс-әрекеттерінің қисынымен, тәрбиеленушінің жан ... ... ... ... Балалар мен жасөспірімдердің әке-шеше, ру, тайпа, халық, ұлт ... ... ... ... ... ата-аналар мен үлкендердің /ауыл-аймақ, ел-жұрт/ тәрбиеленушіде кемшіліктер болдырмауға бағытталған іс-әрекеттерінің олардың тарапынан ... ... ... ... ... Бұл ... ... адамның қоғамдағы орны мен оның қалай тәрбиеленгендігімен өлшенетіндігінің белгісі.[10]
Қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ... ... жетілуіне ықпал етіп тәрбиенің жан-жақтылығын, жоғары шеберлікпен берілуін талап ... ... ... ... ... мен ... дербестігі айқындала түсті, ол халықтың қоғамдық қызметінің басты салаларының біріне айналды, ... ... ... ... ... көрініс берді.
2.2 Экологиялық тәрбие берудегі ырым - тыйымдардың тәрбиелік
мәні
Бүгінгі күнде жас ... ... ... халқына деген құрмет пен мақтаныш сезімін ұялатып, ұлттық рухына сіңіру, ... ана тілі мен ... ... мен ... қастерлеп, халықтық салт-дәстүрлерді аялай,ардақтай білуге тәрбиелеу - ... ... ... ұрпақтың ұлттық дүниетанымын қалыптастыруда қазақ халқынын тиымдары мен ырымдары, наным-сенімдерінің алатын ... ... ... ... ... ... бойы ... бай тәжірибесі сақталған, ұлттық рухани байлықтың қайнар көзі мен мүмкіндігі көрініс тапқан. Алайда халқымыздың осы асылмұрасын тәрбие ... ... ... талапқа сай емес. Ізгі тәрбие- тағылым құралы болыптабылатын тиымдар мен ырымдар жіктеліп, бір жүйеге ... ... ... қызығушылық пен қабылдауға үйрету материалдың қарапайымнан күрделіге, жеңілден ауырға, жалпыдан ... ... ... ескерту, эстетикалық талғамын жетілдіру және т.б.), бастауыш сыныпта оқытудың дидактикалық принциптері негізіне алынды.Кіші жас балаларына ... ... жері мен оның ... деген көзқарастары туралы терең мазмұнды түсінік беріп, қоршаған ортаға деген аялы көзқарасын қалыптастыру мақсатында біз ... ... беру ... мазмұнына қазақ фольклоры жанрларын енгіздік.Өйткені өз тағдырын табиғатпен тамырластыра білген халық қана табиғатқа және оның ... ... ... ... қарауға ұмтылады. Қазақ халқының ұлан байтақ кең далада көшіп-қонып, әрбір аймақтың ... ... ... ... ... ... ... білуінің өзі байсалды байқампаздықты, терең біліктілікті аңғартады, әрі табиғатқа деген аялы алақан, жүрек жылылығын арнап, аса зор қамқорлық көрсете ... ... ... ... да ... ... ерте кезден-ақ табиғатқа қамқорлықпен қарап, табиғат байлықтарын ұқыпты пайдалануға бағытталған.
Күнделікті отбасында қолданылатын , , , және т.б. ... ... ... ... ... ... ... аулақ ұстауға тәрбиелесе, суға байланысты айтылатын , , т.б. тыйым сөздер судың тазалығын сақтаудың адам ... үшін ... ... ... ... , , және т.б. ... ... қорғауға, олардың адам баласы үшін ерекше маңыздылығын білдіріп,баланы адамгершілікке, ... ... ... ... үйретеді.
Қоршаған ортаға қатысты тыйымдар.[11]
Егінді, шалғынды бейсауат баспайды. Обал ... ... деп ... жориды.
Суға дәрет сындыруға болмайды. деген сөз бар.Бұл суды басқалар ... ... ... бұл суды ... ... тура ... суды бұруға болмайды. , , деген сөздер бар.
Құстардың ұясын бұзуға болмайды. Қарғаса, үй ішіне ... ... ... ... ... шұбар түсуі мүмкін.
Аққу киелі құс деп саналатындықтан, оны атуға, құс салуға болмайды.
Қыран құстарды атса ... ... ... ... ... ұя салса, балапандары ұшып кеткенше көшпейді. Қарлығаш адамға дос, сондықтан ұясын бұзбайды.
Байғыз киелі құс ... оны ... ... ... ұстап алуға болмайды. Ұстаған күнде үкісін жүндеп алған соң, бір ... ... ... ... пен ... ... ... қарғысы қатты болады.
Құмырсқаның илеуін бұзсанң, үй ішіне кесепаты тиеді.
Бақаны өлтіруге болмайды, жаңбыр жауады.
Жылан үйге кіріп кетсе, өлтірмейді, ... ақ ... ... аюды көп ... оларды деп санайды.
Өсіп тұрған ағашқа балта тигізуге болмайды.
От жағуға қураған ағашты, малдың ... мен қиын ... аңды ... ... ... Қажетіне қарай аулап, қалғандарының өсіп- өнуіне жағдай жасап отырады.
Қара суды ... ... ... мен ... ... шуылдасып ұшса, қыста күн суытады. Ал жазда жамандық белгісін білдіреді.
Құстар өзендегі, арықтағы суға түссе, ауа- райы ... ... ... жер ... ұшса, күн бұзылады.
Көкектің дауысы оң жағынан естілсе, бай боласың, сол ... ... ... ... ... естілсе көп жыл ауырмайсың, денсаулығың жақсы болады.
Үкі түнде ... ... ... ... көп кешікпей өрт, болмаса қайғылы жағдай болады.; үкісін жұлып алып, бойтұмар етіп ... адам ... ... ... ерте қонақтаса, ереңінен жауын-шашын болады. бір аяғын бауырына алып, ұзақ тұрса күн суытады.
Егер тырналар дыбыс шығармай тым жоғары ... күн жылы ... ... қарлығаш не көгершін ұя салса, жақсылық болады, өйткені бұл құстар- Алланың сүйіктісі.
Тауықтың мезгілсіз шақырғаны- жаман ырым
Егіншілікке қатысты ырымдар.
Егін егіп жатқан ... өтіп бара ... ... ,- деп ... ... ... ... егістік үшін дән сұраса, ол сұраушыға мүмкіндігінше береді.
Диқаншы өз қырманының астығын алып, пайдалануға кірісерде ... ... ... аят ... Сонан соң алғашқы өлшем қайыр-садақаға, бөлінеді. Бұл күндіз емес, міндетті түрде ... ... ... ... ... нөсер жауып, найзағай шарқылдаса- үйдің іргесі отпен аластатылады. Адамдар деп, ... ... иман ... ... ... ... ... жын сайтанға атқан оғы. Үй іргесін отпен аластаудың ... ... ... ... жын сайтандарды атқылағанда, олар қашып келіп үйдің іргесіне тығылмасын деген. Сондықтан оларды отпен қорқытып қуу керек. Іргені отпен аластамаса үйге ... ... ... ... сол ... шошып, зәре-құттары қалмайды.
· Далада жатқан, шала жанған ағашты үйге кіргізбейді. Өйткені, күйелі ағаштай пәле жұққыш болады. көңіл шалажай ... үй ... ... ... ... қой, ... ... қотандағы сиыр, даладағы түйе шала туып, шығын көбейеді. Береке кетіп, бақыт ... адам ... деп ... Қазақ аққуды, сары ала қазды, бұлбұлды және жалғыз жүрген құсты ауламайды, атпайды. Өйткені, бұларды киелі құс деп санайды.
· Қазақ: ... Ай ... туса - ... аяз ... Ай ... туса - күн жылы болады деп ... ... суға ... ... суды ... ... ... нақыл сондай ырымдардан қалған.
· Қазақтың үлкен кісілері балаларына құстардың жұмыртқасына тиіспеуді, балапанды өлтірмеуге тырысып, міндеттеп отырды. ... ... ... ... ... деп ... ... ерекше, тосын құбылыстары құдырет саналған. Топырақ үйілген төбешіктер, құла түздегі жалғыз ағаш, бұтақтары тарбиып өскен ... ... жері ... ... Сол ... ... шүберек байлайды. Әулие көмілген жерлерге мал сойып, тілеу тілейді.
· Құмыраның, ... ... су ... ... суға дем ... Егер ... ... демі тисе, кейінгі су ішкен адам ауру болады деп ... Өзен суын ... ... ... су ... Суға ... не су мақұлығы жұтады не асқазан ауруына, өңеш қабынуына жолығады деп жориды.
· Көктемде көк ... ұзақ ... ... ... қыс аяғы ... ... Сары ала қаз ... қыс аяғы ұзақ болады деп есептеледі.
· Қазақ торғайдың және басқа құстардың жұмыртқасын шақпайды. Бұлай ... ... ... ... деп ... ... қарғайды деп те нанады.
· Өзен жағасынан тоған қазып жаңа тоғанға алғаш су ... ... ... түйе ... соятын ырым бар. Онысы- ақ түйенің қарыны жарылғандай той ... Ел ... өмір ... Тоған киесі разы болсын дегені.
· Жел иесі- Мырқайдар. Қара тұман бұлтты айдар дейтін ырым бар. Қырман соғып, ... ... ... ... жел иесі ... ... ... дән көп болсын, қауыз топан аз болсын. Майда ие қолдайгөр ... Пән ... ... ... ... өзі мынадай ұғымды береді: экос-қоғам, табиғат; логос-ілім, ал осы ұғым тылсым ... бір ... ... ... адам баласының жоғарғы санасынан туған қоғам тазалығы, қоршаған дүние тазалығы адамзат экологиясы деп аталады, яғни адам баласының табиғи қалпында дұрыс ... ... ... ... ... ... ... нашақорлық, зиянды уландырудан сақтау, яғни балалық экология, адамзат экологиясы.
Екінші ... ... ... дұрыс өсіп жетілуі үшін айналаны қоршаған табиғат және онда өмір сүруші жан-жануарлардың ... ... дами ... ... ... ... ... әсерлерін сақтау. Міне, осы айтылған проблемалар қоғамды ізгілендіру, табиғат пен адам арасындағы биологиялық ... ... ... ұстау және қалпына келтіру.
Сонымен бірге жалпы адамзаттың жоғарғы рухани мәдениет үлгілерін үйрене отырып, қоғамның дамуы процесін тығыз байланыстыра ... ... ... ... ... отыр. Бұл проблема жеке адамның жалпы дүние танымының негізгі орталығы болып табылады.
Экология - ... ... ... ... ... ... ... дүниетану, география, табиғаттану, биология пәндерінен алу керек. Оқу ... ... ... ... ... оны ... пайдалану биосфера, табиғаттың пайдалы қазбалары жөнінде мәліметтерді қарастырады. Осының ... ... ... ... ... ... беру және ... үшін басқа да пәндерді, материалдарды қолдану керек. Қоршаған ортаны сақтау жастардың экологиялық тәрбие алуына байланысты. Экологиялық тәрбие - ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Әрбір адамзат баласының табиғатты қорғау және оған дұрыс ... ... ... белгіленген.
Жалпы білім беретін мектептерде экология саласы бойынша ойлаудың дүниетанымдық тұтасы әлі қалыптасып жетілмеген. Ал оның қалыптасуы үшін ... ... беру мен ... ең ... ... Әрбір оқу жылында оның үздіксіздігі сақталып байланыса жалғасып отыруы керек. ... ... ... мен ... ... ... биология пәні де негізгі орын алады. Биология пәнінің мұғалімдерінің алдында- табиғат пен қоғамның өзара ықпал процесінің мәнін түсіну негізінде, ... ... ... ... байлығына саналы түрде қарауға тәрбиелеу жөніндегі мектеп реформасының негізгі бағыттары ұсынған жауапты да, қиын ... ... пәні ... ... ... беру ... ... түрде жұмыс жүргізу оқушылардың табиғат қорғаудың мәні туралы хабарын тереңдетіп, кеңейтіп түсінуіне мүмкіндік береді, адамзаттың ойлау қабілетін сезіммен қалыптастырады, табиғатты ... мен ... ... ... әдістерін үйретеді.
Жаңа бағдарламаның талаптардан ескертуі оқушылардың экология саласында білім алу мен тәлім-тәрбие алуындағы білімін практикалық дағдарысын бұрынғыдан да кеңейте ... ... ... да ... география және басқа пәндердің сабақ бергенде экологиялық ... ... ... толық аша түсудің қажеттілігіне, пәнаралық байланыстың ерекшелігіне, оқушылардың айналадағы орта мен қорғау жөніндегі пәнді жұмыстардың бағыт бағдарына назар ... ... ... ... кезінде оқушыларға экологиялық көзқарас қалыптастыру үшін, әр бала біріншіден - адамзат жаратылысынан бәрі ... ... ... қоршаған орта табиғаттан алып отырғанын естен шығармауы керек. Бастауыш сыныптардың оқушылары жасыл-желекті күтіп - ... ... ... өсуі ... де қуанышқа бөлейді, олардың өсуі бәрімізге ұнайды, олар даламызға сән береді, біздің айналамызда көріктендіре түседі... деп түсінуге ... ... ... көбі ... қарындашы мен сауаты, алдарындағы дәптер оқулықтары, парталары сол жасыл желектен жасалғанын біле бермейді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мұғалімге байланысты. Табиғатты сүю, аялау, оны қамқорлыққа алу деген түсініктер терең экологиялық біліммен негізделуі қажет. Дүниетаным адам санасының ... ... оны ... ... яғни ... ... табиғатқа, өзіне көзқарасы және сенімі. Сонымен қатар жеке адамның табиғи және әлеуметтік құбылыстарын түсіндіру туралы пайымдауы, ой тұжырымы.
Атақты ... ... ... ... Ч.Дарвиннің табиғи сұрыптау теориясы олардың себептерін материалистік негізде түсіндіріп мистикалық ұғымдарға, ғылымға қарсы көзқарастарына соққы берді. Жеке адамның дамуында және ... ... ... баса айта ... ... - ... Сондықтан ғылыми дүниетанымның қалыптасуы тұтас педагогикалық процестің барлық салаларына енуі керек.
Сонымен, ... және ... ... әртүрлі құралдарын әдістері мен тәсілдерін жинақы пайдалануымыздың нәтижесінде оқушылардың ғылыми көзқарастары, ... және ... ... ... ... ... үшін ... мен оқу құралдардың мазмұнында табиғат пен қоғамның заңдарын ашатын және дәлелдейтін көп мүмкіншіліктердің негізі салынған.
Мектепте ... ... ... ... ... табиғаттың құбылыстары мен процестері және заңдылықтары туралы белгілі ұғым жүйесін қалыптастырады.
Дүниетану курсынан мектептің оқу-тәрбие учаскелерінде ... ... ... өсімдіктердің даму процесіне адам баласының толық меңгере алатындығына көзі жетеді.
Табиғаттың адамға әсері жөнінде біртұтас жүйелі мағлұматтар болмағандықтан, бірен-саран зерттеулерге ... ... ... ... және ... деп баға беру ... Ыстық пен суық, желмен желсіс, жаңбыр мен ашық күндер сияқты көпшілікке табиғат құбылыстарынан басқа біз білмейтін немесе ескертпейтін ... да бар. ... күн ... дақ ... күшті жарылыстар болғанда жер бетінде түсетін күн сәулесі де ... ... ... ... мен ... ... ерекше өзгерістер болып жатады.
Адамдардың дені сау, ғұмыры ұзақ болса бұл қоғамның байлығын, берекелігін көрсетеді. Сондықтан экология тек қолайлы ортаны ... ... және ... ... ... ... ... жарамсыз жайларды нақтылы шараларын да зерттейді. Үй, мектеп ауласындағы ... ... ... ... ... ... ... қопсытып әрекеттері оқушылардың қоршаған ортаны қолайлы етіп жасауға ұмтылыстарын көрсетеді. ... ... ... таза ... ... жануарлардың өсіп өнуіне қамқорлық жасау адамдардың алдымен өз қамдарын ойлаудан ... ... ... ... ... курсынан жылдың төрт мезгілде табиғат көріністері өзгеріп отыратындығын өсімдіктермен жануарлардың адам күшінің маңызын ... ... ... ... ... табиғат көріністері өсіп тұрған ағаштар, өсімдіктер, сылдырлап ағып жатқан өзен, көлдер, көгілдір биік таулар ... ... ... күн ... елестейді. Осындай елестерден оқушылар мазмұнды таңғажайып көріністерді бейнелейді.
Мектеп қабырғасында өнер саласында көңіл бөлетін және бойларында дарынды қасиеттері бар ... да бар. Олар ... ... үшін жайқалып өсіп тұрған ақ, көк гүлдерді, көл бойындағы аққу, қаздарды ... ... ... ... ... ... ... Осындай қиял, елестердің өзі қоршаған ортадан туады.
Экология мен таза экологиялық болашақты ойлайтын бүгінгі таңдағы оқушылар әр ... ... ... қалу үшін ... ... ... Олар экологиялық жәрмеңке суреттер көрмесін экология тақырыбына арналған әндер мен ролді қойылымдар ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны тазарту, қазіргі кездерде ауыр экологиялық проблемаларды шешуге арналған үйірмелер құру. Онда жылдық жоспар жасап, сол бойынша әрбір тақырыпқа ... ... топ ... ... ... ай ... экологиялық газеттер шығару қажет.
Осы газет арқылы оқушылар күкірт, азот, көміртегі топшаларын жеке-жеке қарастырады. Осы тақырыптарға жеке тараулар енгізген дұрыс. ... ... ... ... ... ауада су тамшыларымен әрекеттесіп, қышқылдық жауын ретінде түсетінін атап көрсету қажет. Жеке экология пәнінде, литосфера, ... ... және оны жою үшін ... ... ... алғашқы түсініктерін, жалпы эколкгиялық негізін осы сыныптарда салған жөн. Ал ... осы ... ... және жоғарғы оқу орындарында тереңдетіп дамытады. Оқушылардың осы кезеңде сабаққа деген ынтасы ... ... ... ... және білімін нығайту мақсатында әр түрлі интеллектуальды ойындар: КВН, Бақытты сәт, Жұлдызды сағат, Не? Қашан ? Қалай ?, ... ... - атты ... әр ... ... ... пресс - конференция арқылы қызығушылықтарын арттыруға болады.
Сынып жетекшісінің міндеті-сан алуан. Сол себепті ол жүргізетін ... ... ... ... ... ... өте ... әрі көп ізденісті талап етеді.
Сынып жетекшісінің экологиялық жұмыстарды ... ... ... ... ... ... талап тілектері мен мүдделерін және олардың жеке басының ерекшеліктерін жан-жақты зерттеп білу
2. Сыныптағы оқушылардың не ... ... ... ... ... жарасқан белсенді, сапалы ұжымға ұйымдастыру
3. Сыныптағы пән мұғалімері мен мектеп әкімшілігінің және оқушылардың ата-аналарының ... ... ... ... ... педагогикалық талаптарының бірлігін қамтамасыз ету.
4. Тәрбие үрдісінде мектептің, жанұя мен жұртшылықтың тығыз қарым-қатынасын қамтамасыз ету.
5. Оқушылардың ата-аналарымен үнемі байланыс жасап, ... бала ... ... ... оқу, насихат жұмыстарын жүргізу.
6. Оқушыарды тәрбиелеуде сыныптан тыс әр алуан экологиялық тәрбие ... ... ... мен ... ... бірлігін қамтамасыз ету.
8. Тәрбие қызметінің тұтастығын, жүйелілігін, тәрбиелік шаралардың бірлігін қамтамасыз ету.
9. Тәрбиенің негізгі бастауы-ұлттық тәлім-тәрбиені ... ... ... ... компонентерінің бірі ретінде қарастыру т.б.
Адамгершілік тәрбиесінің басты мақсаттарының бірі де балаларды ... ... ... сүйе білуге, оны қадірлеп - қастерлеуге тәрбиелеу ... ... Ал ол - ... тіл, ... туындылары арқылы жүзеге асады. Табиғаттың бағалы байлығы саналатын аң - ... ... ... деп ... дана ... ... ... туындылар да арнай білген
Баланың бойындағы әдемілікке, әсемдікке іңкәрлігін (инстинкт) оятып, табиғат сұлулығын сезіне білу қасиетін арттыруда ... ... ... ... ... орман, өзен - көл, тау - тас, жайқалған жасыл желек, құстардың сайраған ... - ... бәрі ... ой - ... ... көре білу қасиетін дамытады, талғамын қалыптастырады. Мысалы, ежелгі грек аңыздарында айтылғандай, Марстың ... ... ... ... ұя салғандықтан, ол соғысқа аттануды кейінге қалдырған көрінеді. Ықылым заманнан бері әдемі де ... құс - ... ... ... ... әдемілік символы - аққу, ұлар, ал қарлығаш - ... ... ... иесі ... ... ... жан ... байытады. Бұл тақырыпқа қалам тартпаған ақын - жазушы, ғалым кемде - кем. ... ... ... ... ... Осы ... оқыту мазмұнындағы шығармаларды экологиялық тәрбиеге тірек ету - педагогтың басты ... ... ... ... орны ... ... ... мазмұны - оқушының теориялық білімін кеңейтіп, толықтыра түседі және оқушылардың жеке ... ... ... сабақ үстіндегі және сабақтан тыс әректеттерінің кірігуі қоршаған орта туралы біртұтас түсінік қалыптастыруға, теориямен практика арасында байланысты қамтамасыз ... оқу - ... ... және ... ... қалыптастыруда үйлесімдікке жетуге, мұғалімдер мен сынып жетекшілерінің педагогикалық шеберліктерін жетілдіруге, ... мен ... ... ... ... ықпал етеді.
Бастауыш мектептерде оқу мен тәрбиенің кіріктірілуі мына төмендегі жұмыстар арқылы жүзеге ... ... ... ... аясында, мұражайларда, мекемелерде, мектептен тыс сабақтар ұйымдастыру;
- ауылдық гимназияларда, лицейлерде оқыту үшін әртүрлі жастағы дарынды балалар ... ... ... ... еркін сабақтар, оқу пәндері бойынша олимпиадалар жүргізу;
- ... ... ... ... ... оқу ... ... кезінде арнаулы сабақтар өткізіу;
- Кіріктірілген пәнаралық оқу сабақтарын жүргізу;
Оқушылардың сабақ үстіндегі және сыныптан тыс әрекеттерін кіріктіру біріңғай ... жүйе ... ... онда ... тәрбиелік және білімділік кешенін шешуге көмектеседі.
Жалпы білім беретін мектептің басшыларынан, мұғалімдерден кәсіби икемділіктерімен шығармашылық қызметте, басқаруда, ақпаратты қамтамасыуз ету, ... ... ... ... ... талап етеді. Яғни, ауылдық мектеп жағдайында егер мұғалімдер оқушылардың қызығушылықтары мен сұраныстарын ... ... ... онда ... ... ... оқу пәндері мен сабақтан тыс экологиялық жұмыстың мазмұынын мақсат міндеттерін кіріктіре ... ... ... ... ұжымының және сыныптардың аздығы оқу үрдісін икемді құру ... ... ... неғұрлым терең байланыстар септік етеді.
Оқушылардың сыныптан тыс ... ... оқу мен ... ... ... жүзеге асырудың шарттары:
- ұлттық және жергілікті дәстүрлерді ескере отырып, мектептің тәрбие қызметінің ауыл істерімен, ауыл тіршілігімен байланыстырылуын (мектеп пен ... ... ... ... ... ... қорғау және оған қамқорлық жасау) қамтамасыз ету;
- оқушылардың қызығушылықтары мен сұраныстарына қарай шығармашылық бірлестіктер, үйірмелер, секциялар ұйымдастыру;
- ... ... ... уақытын (шығармашылық байқаулар, пікір сайыстар, тақырыптық кештер, көңілділер мен тапқырлар клубы, ... ... және т.б.) ... ... ... ... үлкендер мен балалардың шығармашылық ұжымдарын ұйымдастыру үшін жергілікті мамандар мен мұғалімдерді ... ... ... ... ... ... ... білімдерді, ауылдағы өндірістік технологияларды меңгеруге дайындау;
- оқушылар ұжымында өзіндік ... ... ... арасынан үлкен оқушылар мен кішкене оқушылардың ынтымақтастық қатынастарына негізделетін әртүрлі жастағы топтардың әрекеттерін ұйымдастыруға ықпал етуге қабілетті, үздіктерді анықтау;
- мектептің ... ... ... ... ауыл ... ... қатынасқа зәрулігін болдырмау.
Оқушылардың сыныптан тыс уақыттағы ақыл - ой, танымдық сипаттағы әрекеттерін күшейту - пәндік үйірмелер, бірлестіктер, қызығуы ... ... ... ... қоғамдағы желісін құру, ұжымдық танымдық шығармашылық істерді жүргізу арқылы жүзеге асады.
Жалпы алғанда, сабақтан тыс әрекеттер оқушылардың ... ... жан- ... ... ... жасайды, өзіндік таным іс- әрекеттердің қорытындысы шығады және сыныптан тыс экологиялық жұмыстар арқылы балалар тылсым дүниенің әртүрлі ... ... ... - ... сана - ... және ... ... мақсат бойынша ықпал етудің сан - салалы процесі. Тек мектеп қана емес, ... ақ ... ... ... ... ... ... теледидар- барлығы да қандай формада болса да мектеп оқушыларына ықпал етеді, оның саяси және ... ... көзі ... ... Сабақ шеңбері баланың рухани дүниесіне мұғалімнің үңіліп, баланы шыңдап, қызығып, талпыныс жасауға тәрбиелеуіне, мінез-құлқындағы, ... ... ... ... үнемі мүмкіндік туғыза алмайды.
Сабақтан тыс уақыт оқушылар өмірінде едәуір орын алады. Сабақтар соңынан мектеп оқушыларының өздігінен, тәрбиесі, ... ... ... қиын ... ... ... ... өзі қажетті білімдердің ерекше бір қызықты саласымен тереңірек шұғылдануға, ата- аналарға шаруашылық жағынан көмектесуге және т.б. тура келеді. ... бәрі одан ... да ... ... ... ерік ... қажырлы еңбекті шеберлік пен дағдыларды талап етеді. Бұл істе оған мектеп ... ... ... ... ... тыс ... іс- әрекетін нақтылы жүйемен ұйымдастырудың қажеттілігі де осында. Алайда, бұл мәселеге барлық жерде тиісті назар аударылмайды. Жекеленген мектептерде сыныптан тыс ... ... ... үлгеретіндер мен артта қалғандардың бірқалыпты оқуына кедергі келтіреді деп есептеледі. Іс жүзіндегі орын ... ... тек ... үлгеріп жүргендерді ғана қабылдау керек деген тұжырымның кең таралуы да осыдан. ... ... баға алса ... оны тез үйірмеден шығарады, олимпиадаға, конкурсқа, спартакиадаға қатысудан шеттетеді.
Мектептегі әрбір оқушы қызықты істің бірімен шұғылдауға, клубқа, үйірмеге белсенді мүше ... ... ... істер мен ойындарды ұйымдастыруы және оған қатысуы қажет. Ғылыми - зерттеу иниституттарының, мекемелердің түрлі тапсырмаларын орындай отырып, ... мен ... ... мен ... өлке тану жорықтарына, спорт жарыстарына, көркем өнерпаз ісіне қатыса отырып, балалар ... ... ... ... болады, өзінің ұйымдастырушылық дағдыларын, инициативасы мен өзіндік әрекетін дамыта түседі.
Экологиялық жұмыстар белгілі бір мақсатқа сай ... де ... ... ... ... ... ... пен сыныптан тыс экологиялық жұмыстардың өзара байланыстылығын жетілдіру, мұнымен бірге оқушылардың білімге, жеке пәнге ... ... ... ... ... қоғамдық пайдалы еңбекке неғұрлым белсенді қатыстырып, белгілі бір кәсіптік мамандықты игеруге әзірлеу-мұғалімдердің негізгі міндеті. Сондай-ақ ... оқу ... ... ... әсерлі баяндауы, тәжірибелерді шеберлікпен, көрнекі көрсетіп, сабаққа танымдық ойын қисындарын ендіріп отыруы ... ... ... ... ... қозғауға әсер етеді. Мұғалім сыныптан тыс экологиялық жұмыстарды жеке оқушыға ғана әсер ететіндей емес, көпшілік оқушыларды қызықтыратындай етіп ... ... ... ... ... ... ... арта бастаса, онда пәнді меңгеруге деген құштарлық тереңдей түседі. Қазіргі кезеңде сабақтың мазмұны мен оны ... ... ... ... өз ... танымдық іс-әрекеттерін дамытатындай, әрбір нақты материалды жүйелі меңгертетіндей етіліп құрылғаны жөн. Осы мәселелердің бәрі ... жасы мен жеке ... ... ... қажет етеді.
Экологиялық жұмыстар оқушылардың білімін ғана дамытып қоймайды, оларды жан-жақты тәрбиелеудің де міндеттерін шешеді. Әрбір оқушы өзінің еріктілігімен қатар, өз ... ... ... ... де ұжым ... жауапкершілігінде жақсы сезінуі керек. Сыныптан тыс экологиялық жұмыстардың жоспарын жасаған кезде әрбір үйірме мүшелерінің жеке ... де ... Бұл ... мүшелерінің арасында ұжымдық сезімді тудырады. Ұжымдық жұмыстардың нәтижесі сан алуан түрде тұжырымдалады. Оқушылар үйірмедегі бастаған жеке тапсырманы ұжымдық ... ... ... пайдалы жұмыстарды атқарып отырады.
Оқушылардың сабақтан бос уақытын пайдалы істерге ... ... ... де бір ... ... болды деген негізде құруға болмайды. Бұл істе кездейсоқтыққа, жоспарсыздыққа, немқұрайлыққа жол бермеген жөн.
Бос уақыт ұғымы күрделі ... ... Бұл ... - ... үшін шынында да бос болғанымен) әрқашан мектептің, мектептен тыс ... ... ... бос уақытын қалай ұйымдастыру керек? Оларды қайткенде пәнге (дүниетану) қызықтырып, бос уақыттарын пайдалы іспен үйлестіруге болады.
Оқушылардың пәнге қызығушылығын оқу ... ... ... ... ... сондықтанда сыныптан тыс әр түрлі экологиялық жұмыстар жүргізіледі. Мұндай жұмыстар білім сапасын арттыруға септігін ... ... ... ... ... еркін таңдауға көмектеседі.
Бұдан шығатын қорытынды сыныптан тыс жүргізілетін пәндік жұмыстардың негізгі мақсаты әр-түрлі үйірмелермен ... ... ... және ... ... көтермелеуге тиіс. Оқушы өз күші жететеін ғана іспен айналысса оқушының үйірмедегі ... ... ісі ... ... ... тыс ... экологиялық жұмыстар оқушылардың ықыласы мен қабылетін арттырып қана қоймай, мектептегі оқу-тәрбие жұмысын ... ... ... тиіс. Ең бастысы оқушылардың өздігінен істейтін жұмыстарға, пәнге деген қызығушылығы мен ... ... ... ... ... үйрететін болуға тиіс.
Жастарды қоғамның жан-жақты жетілген белсенді азаматы етіп тәрбиелеу үшін сыныпта ... ... ... ... өмір ... сай оқытумен қатар, оқытудың білім беру, тәрбиелік және одан әрі дамыту міндеттерін жүзеге асыруда ... тыс ... ... ... ... арттыра түсу көзделеді.
Оқу жоспарынан тыс, оқушылардың қалауы ... ... ... ... ... тыс жұмыстар деп атайды.
Сабаққа байланысты мұғалімнің тапсырамасы бойынша бүкіл бір сыныптың оқушылары орындайтын сабақтан тыс экологиялық жұмыстар бар. ... ... ... зертханалық және сарамандық жұмыстармен байланысып жатады. Осы жұмыстарды орындағы үшін оқушыларға сынып ... баға ... ... тыс ... сарамандық сипаттағы үйге берілген есептерді шешіп, жаттығуларды орындауларында т.б.
Сыныптан тыс экологиялық жұмыстар ... ... бос ... өз ... бойынша түрлі үйірмелер арқылы жүргізіледі. Бұл оқу бағдарламасынан өзгеше танымдық, іскерлік пен дағдылар қалыптастыруды, оқушылардың өз ... ... ... жұмыстар атқаруын көздейі. Оған қатысатын оқушылардың білім дәрежесі, сыныбы, жас ерекшелігі бірдей болмауы ... ... орай ... ... да ... ... ... тыс экологиялық жұмыстардың мазмұнына қарай көп түрі бар.
Экологиялық ... ... ... ... қоғам және адамдар өміріндегі оқиғалар мен күнделікті тыныс-тіршілік жайлы олардың көзқарастары мен сенімдерін, жоғары адамгершілік қасиеттерімен жағымды мінез-құлық нормаларын ... ... ... ... барысында оқушылар қоғамдағы құбылыстар мен оқиғаларды, олардың себептерін терең анықтау, жолдастарының және айналасындағы ... ... ... ... ... үйренеді.
Пікірталастың әңгіме тәсілінен ерекшелігі, онда сынып жетекшісінің қоғамдағы ортаға байланысты адамгершілік мәселелерін айқын меңгеруде. Соңынан, ол оқушылардың адамгершілік ... ... ... құралы бола алады. Өйткені пікірталас кезінде оқушылардың көзқарастары кеңейіп, тіпті жай тыңдаушылар қатарында емес, соңынан оларды сөйлей ... өз ... ... жеткізіп, дәлелдей блуге, өз жолдастарының ойын салмақтылықпен пайымдауға үйретеді.
Тәжірибелі сынып жетекшілері бүгінгі күннің көптеген ... ... ... ... көтере отырып, қаралып отырған сұрақ төңірегіндегі жағдайды олардың анық аңғара, талдай білуіне, оның себебін анықтап, қорытындылай ... ... ... ... ... отырған мәселе: төңірегінде оқушылардың ойларын дамытып, көзқарастарын қалыптастыру қажет. ... ... ... ... ... ... пайда болады. Ендігі жерде сынып жетекшісінің ролі олардың пікір сайысындағы қарама-қайшылықтарын дұрыс арнаға бағыттап отыру, дайын қорытындылар ... ... ... ... ... көмектасу.
Пікірталастың мақсаты-оқушыларды ұжым болып пікір таластыруға, алмасуға, өз ... ... ... ... ең негізгісі өз беттерінше ойлай білуге үйрету.
Пікірталастың табысты өтуінің негізгі шарты алдын-ала дайындық жұмыстарының дұрыс ұйымдастырылуына ... мән ... оған ... ... Ол үшін ... ... құрылып, оның тақырыбы айқындалады және өткізілетін күні белгіленеді. Сонымен қатар пікірталастың негізгі сұрақтарын ойластыратын топ немесе жекелеген ... ... ... Олар ... қоса ... ... ... хабарландыру іліп, оған қажетті әдебиеттерді іріктеп алады да, оларды оқушыларға оқуға ұсынады және көрме ұйымдастырады. Көрнекті ақын-жазушылар, мемлекет және өнер ... ... ... сай ... ... ... іледі. Кейбір жағдайда анкеталық сұрақтар таратылып, олардың қорытындысын талдап, диспут барысында оларды пайдаланады.
Пікіталас жүргізуші адамды тағайындауға да үлкен мән беру ... ... адам ... ... екеу ... жөн. Олар ... оқушылар алдында еркін ұстай білетін, таза және тілі жатық, ... ... ... ... баланы сайлаған жөн.
Пікірталастың сұрақтарын дайындау барысында оның санына емес, ... ... ... ... болу ... Олар әрі ... болу қажет. Сұрақтарды алдын-ала оқшыларға таратып, не болмаса іліп қою міндетті. Тақырыпқа сай оқылатын әдебиеттердің тізімі де ... ... ... ... ... баяндама жасалмайды. Пікірталас мәдениетті түрде, оған қатынасушылардың бір-бірінің көңілін қалдырмай дөрекі жауап бермей, әркімнің өз пікірін сыйлау, құрметтеу ... ... ... сөз ... оның ... түсіндіреді, одан әрі қарай пікір алмасу басталады. ... ... ... ... адамдарға сұрақ қоюға болады. Сұрақтар талданып болғаннан кейін жүргізуші, сынып жетекшісі, қатысқан мұғалімдер тарапынан қорытынды жасалып, дұрыс және теріс пікір ... ... ... ... ... ... бір ... атқаруға шешім қабылданады.
Пікірталасты өткізу кезінде ескерілетін негізгі мәселе, дәлелді ой-пікірдің айтылуы, нақтылы факторлармен тұжырымдалу. Оқушылардың белсене қатысуы, адалдықпен сөйлеуі.
Әңгіме
Әңгіме ... ... ... ... ... Ол ... 4-5 сынып оқушыларын қамтиды. Әңгіменің негізгі бағыттары мыналар:
- өз Отанының табиғаты;
- өзі өмір сүріп ... ... ... ... ... көзқарасы;
- қайырымдылығы, қарапайымдылығы, адалдығы;
- саналы тәртіп пен мінез-құлық мәдениетіне жауапкершілігі
- аңдарға, құстарға деген мейірімі;
- судың, ауаның пайдасын білуі;
- еңбекке, еңбек ... және ... ... ізгілікті қарым-қатынасы.
Жоғарыда көрсетілген әрбір бағыттың маңызды, мазмұнды нақытылы тақырыптарда жан-жақты талданады. Олардың көлемі, мазмұнның сапасы сыныптыңөсуіне, оқушыларды жас ... ... ... ... отырады. Әрбір қаралған тақырыпта оқушылардың табиғатқа деген көзқарасын, адамгершілік түсініктерін жаңа фактілермен, этикалық нормалармен байытып, ... ... ... ... кездесетін жағымсыз қалыптардың болу себептерінің мәні ашып беріледі.
Әңгіме ... ... ... ... оның тақырыбын, мақсатын, ең басты, түйінді сұрақтарын анықтап, соған сәйкес жоспарын құрады.
Тақырыптың сұрақтары оның ... ... ... қажет. Дайындық бөліміндегі тағы бір жауапкершілігі мол, қиын кезең, ол өткізілетін әгіменің тақырыбына сай оқушыларға ... ... ... ... ... және ... ... оқушылардың қабілетін, ықыласын анықтау болып табылады. Осыған орай, олар қандай әдебиетті ... ... ... құбылысқа көңіл болу керек, өз тәжірибесінде нені еске ... ... ... алдын-ала ойластырылады. Берілетін әрбір тапсырма оқушылардың шамасына сай келуін олардың шығармашылық өсуін қамтамасыз ету қажет.
Мұғалім экологиялық әңгіме өткізу ... ... ... оқып ... ... еске ... ... арасындағы қарым-қатынастарға қатысты өздеріне белгілі бір оқиғаны өзіне алып, оған баға ... ... ... Егер ... ... жағдайда өтсе және оқушылар өздерінің пікірлерін қысылмай-қымтырылмай айтатын болса, онда бұл ... ... ... ... ... Қате пікір талқыға салынатын болсын, оқушыны қателігі үшін жазғыруға болмайды, оны да, басқа ... да ... ... келуіне бағыттау керек. Бірақ мұғалім балаларға дайын қорытынды ұсынуға тиісті емес.
Әңгіме өткізілгеннен кейін оқушыларға оның қаншалықты әсер еткендігін, олардың ... ... ... ... ... ... ... бақылап, талдау жасап, соған қатысты келешекте тағы да басқадай нендей шаралар ұйымдастырылуы ... ... бөлу ... ... ... ... ең жақсы көмекшің - газет. Газетті дұрыс пайдалана білсең, ... ... ... ... қатынастыра аласың, екіншіден-жазылған мақалалар жайындағы түрлі пікірталастар, балалардың сұрақтары жаңа тақырыптарға түрткі, қызықты істер ұйымдастыруға себепкер болады. ... ... ... ... апат ... алдын алатын, жедел табиғатты қорғау жұмыстарын жүргізу көкейкест проблемалардың бірі болып тұр. Балаларды кішкентайынан осы оқиғаларға назар салып, оның мағынасына ... ... ... ... мәні орасан зор. Балалар газеті оларға өз елінің, жерінің табиғатын ... ... ... өте ... ... белгілі бір дәрежеде таныстыра алады.
Балалар газеттен алған әсерлері мен ой түйіндерін өз сыныбының жұмысына ... ... ... ... ... ... қабылдап, өздері жайлы немесе көкейде жүрген ойларын айтып, газетке үн ... ... ... ... өте зор. ... ... газет арқылы тұрған жерлерінің экологиясымен танысып, олармен қалай күрес жүргізу керек екендігін ойланады.
...Осы аптадағы информаторшы бірінші топ, Қазақстандағы ... ... ... ... ... болып жатқан табиғат апаттарын айтады. Балалар неғұрлым ... ... ... ... өздерінің күнделікті информацияларына материалдарды көптеп пайдаланады. Оқушылар ол информацияларды сабақ ... ... ... ... ... ... соң ... кез-келген тиімді уақытта тыңдайтын болады. Топ-топ болып жарысқа ... ... ... әрі ... әрі ... ... ... жеңіске сол ие болады.
Егер балалар күнделікті оқиғалармен үзбей танысып отырса, сұрақта көбейеді. Біреулер бір оқиғаның ... ... ... ... ... ... ... таластырады. Бұл арада мұғалімнің немесе достардың бірінің ақыл-кеңесі қажет.
...Үшінші сынып оқушыларына ұжым болып газет оқыған тиімді. Бірақ, газетті басынан-аяғына ... ... ... ... жоқ. ... қызық қажетті материалдарды таңдап алып, балалардың түсінбеген жерлерін түсіндіріп берсе пайдалырақ болады. Ал, 4-5 сынып оқушылары газетті өз ... оқи ... Тек ... кезде мұғалімнің өзі қатынасып, балалардың ойлануына, талқылауына көмектсу қажет. Балалар газетті жөн-жосықсыз, босқа оқымауы үшін, міндетті ... ... ... ... қай бөлімде қандай мақала, очерк, жазбалар болатынын түсіндіріп отыру қажет.
Экологиялық үйірмелер мен клубтар
Мұның міндеті оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... алған білімдері мен көзқарастарын кеңейтуге, шыңдауға көмектесу.
Экологиялық үйірмелер мен клубтар әдетте жоғарғы сынып оқушылары арасында қолданылады. Ондағы жұмыстың ... мен ... әр ... ... ... мен ... ... пікір алысу жұмыстары жүргізіледі. Оның жұмысына оқушылармен қатар мектеп мұғалімдері және ... ... ... ... ... мен клуб жұмысын ұйымдастырудың нәтижелі болу үшін, алдымен тыңдаушылардың құрамына ... ... ... және ... ... дәрежесін анықтау қажет.
Оның жұмысының мазмұнына жақын және алыс шет ... ... ... оқиғалар, ондағы адамдардың өмірі мен тыныс тіршілігі, тарихы мен экономикасы және мәдениеті ... ... ... ... оқып ... оған оқушылардың баға беруімен қатар, саяси көзқарастарын тәрбиелеу жатады.
Мұндай жұмысты, әдетте оқушылардың мәліметтер жинауы, оған қысқа түрде баяндамалар әзірлеуі, ... ... ... ... ... Экологиялық үйірмелер мен клуб жұмыстарын ұйымдастыру баяндамалармен қатар, әңгімелесу түрінде де өткізіледі. Ол үшін ... ... ... ... ... әзірлеп, дайындық жұмыстары жүргізіледі.
Ұсынылатын тақырыптың бағыты мен күрделілігіне байланысты жауапты адамдар тағайындалады.
Сынып жетекшісі тақырыпты әзірлеу мен өткізу барысында жауапты ... оның ... ... ... нақтылы жоспар құруға, қажетті әдебиеттердің тізімін анықтауға, талқыланатын сұрақтардың негізгісі мен қосалқсын ажырата білге көмектеседі, бағыт-бағдар беріп отырады.
Мұндай жұмыс ... ... ... ... ... және құрбылары алдында өз ойын айтуға, ағымдағы оқиғаларға баға беруге машықтанады.
Оқырмандар конференциясы
Оқырмандар конференциясы мектеп оқушыларының оқудан тыс кездерінде қызықты әдеби-көркем ... мен ... ... ... ... ... ... аса маңызды тәрбие формасы.
Мектеп жағдайында ең көп тараған немесе көптен қолданатын конферецияға, ... ... ... болады. Әдетте, ол белгілі жазушылардың еңбектерін оқып, танысуға бағытталады, соның негізінде жастардың рухани дүниесін байытып, оларды ... ... ... ... ... туысқандық пен достық қарым-қатынасын қалыптастыруға, еңбекке, әрі еңбек адамдарына деген сүйіспеншілікке, шынайы махаббатқа тәрбиелеудің тамаша бір құралы ... ... ... ... ... жайлы оқушылардың қызығушылығы мен ойын танып білу, эстетикалық талғамы мен сенімдерін қалыптастыру, көркем-әдеби шығармаларын оқуға және оны ... ... ... оқылған кітаптарды ұжым болып талқылау, оның мазмұнын, автордың ойын дұрыс түсінуге тәрбиелеу, жеткіншектерді сөйлей және ойлай білуге үйрету.
Әдеби-көркемөнер ... ... ... ... ... ... ... сана сезімдерінің дамуына, кітаппен жұмыс істей білу мәдениетінің көтерілуіне, өзара пікір алмасу қажеттілігінің пайда болуына ықпал етеді.
Дұрыс ұйымдастырылған конференция ... ... ... ... ... талдай білуге, оқыған кітаптарының кемшілігімен жетістігін өз бетінше бағалай ... ... ... ... ... ... оқушылардың дара психологиялық ерекшеліктерін, рухани қажеттілігін, жалпы ... ... ... ... ... сенімдерін танып білуге мүмкіндік туғызады.
Конференция тәрбие жұмысын ұйымдастыру формасының бірі ... оған ұзақ ... әрі ... ... ... ... оны аяқасты өткізуге болмайды. Себебі, тәрбие жұмысында қолданылатын ... ... ... ... хабарламаны сынып жетекшісінің көмегімен жақын уақыт аралығында өткізуге болады, ол ... ... оған ... ... ... ... көпшілік болып, тыңғылықты ұйымдастыруын қажет етеді.
Конференцияның табысты өтуінің бірден бір шарты, оның дайындық кезеңінің қаншалықты іскерлікпен ... ... ... ... ... ... ... оның білімділік пен тәрбиелік маңызына ғана көңіл бөлумен шектелмей, оны ұйымдастыру мен ... ... ... ... ... ... де ... көңіл бөліп отыруы қажет. Мұндай кемшіліктер конференцияның қызықсыз өтуіне, оның тәрбиелік маңызын әлсіретуге, оқушылардың белсенділігін төмендетуге кері ... ... Олар ... ... ... ... немесе көркем-әдебиет шығармасын таңдаудағы кездейсоқтық.
2. Конференцияны өткізу орнының үйлесімсіздігі.
3. Конференцияны өткізу және оған дайындық барысында оқушыларды белсенді немесе белсенді емес деп ... ... ... ... оның ... талқылау барысында белсенді пікір алмасудың болмауы
5. Конференцияның тақырыбы ... онда ... ... ... ... күнделікті өмірінен алшақ болуы
6. Конференцияларды ұйымдастыру барысында оның ... ... мән ... сан ... ... ... ... оқушылардың өзара пікір алмасуы, жазба жұмыстарын жүргізуінің өзі-конференцияның бастамасы, ал оны өткізу кезеңі-қорытындысы болып табылады. Сынып жетекшісінің дұрыс ... беру ... ... ... тек қана ... ... өз бетінше еңбектенуі конференция жұмысына олардың белсенді қатынасуы, өзіндік көзқарасымен ойының қалыптасуына, қорытынды ... ... ... ... ... кезеңі, ол оқылатын кітап, оның авторы анықталып, оқушыларға тапсырмалар беріледі. Мысалы: ... ... оның ... ... ... ... ... жинаттыру; авторға қатысты кітап көрмесін ұйымдастыру; автордың әдеби-көркем шығармаларынан қанатты сөздер әзірлеу, конференцияның өткізу орнын безендендіру, жоспарын құру; авторды болмаса ... пәні ... мен ... ... ... жердегі көркем-әдеби шығармаларын оқуды жақсы көретн немесе өлең жазатын ата-аналарды шақыру.
Конференцияны өткізу барысында сынып жетекшісі кіріспе сөз ... оның ... ... Онда ... ... ... жайлы, оның мақсаты, маңыздылығын айта келе, қатынасып отырған қонақтарды таныстырып ... ... ... ... ... аударып, оны талқылауға бағыт-бағдар береді. Ең негізгісі, оқушылардың қысылмай-қымтырылмай өздерін жақсы сезінуге, ойларын ... ... ... ... алмасу барысында өзара достық сезім, бірін-бірі құрметтеу жағдайында өткізуге қол жеткізу. Сынып жетекшілері ... 2 ... 3 ... ... ала дайындап, ақыл-кеңес беріп қояды. Конференция жұмысын бұлай ұйымдастыру, ... ... ... ... оның жұмысын нәтижелі ұйымдастыруға оң ықпалын тигізеді.
Конференция соңында сынып жетекшісі қорытынды сөз сөйлеп, оның жұмысына баға ... ... ... тұсқа өзінің көзқарасын білдіреді. Мұндай жағдайда тек менікі дұрыс деген қорытынды шығарудан аулақ болған жөн. Оның ... не ... ... ... ... кезекте, соған сабақтас шығарманы талдау, қосымша әдебиет немесе анықтамаларды қолдану барысында дәлелдеп, түсіндірген жөн.
Қызықты ... мен ... ... ... ... құрылыспен тығыз байланыстыру-мектептегі тәрбие жұмысының өзекті мәселесі. Осы тұрғыдан алғанда, ... ... ... ... ... етіп ... адамдармен кездесуі тәрбиенің маңызды да қажетті саласы.
Мұндай қызықты кездесулер барысында оқушылардың табиғат пен ... жер, су, ауа, ... ... туралы көзқарастарымен, адамгершілік қасиеттерін, еңбекке, еңбек адамдарына деген сүйіспеншілігін ... ... ... ... мамандық адамдарымен жақынырақ танысуға көмектеседі.
Кездесулерді ұйымдастыруда оқушылар ... оған ... ... ... ... ... ... Ол үшін, сынып жетекшісі, кездесудің нақтылы мақсатының белгіленуі және ... ... ... ... ... ... мәселені дұрыс шешіп алған жөн. Одан кейін конақты шақыруға балалар өкілдері жіберіледі. Бұл оқушылардың белсенділігімен, ... ... ... ... олардың ықыластарын оятуға көмектеседі.
Дайындықтың маңызды бір саласы сынып жетекшісінің шақырылатын қонақтармен алдын-ала сөйлесіп, пікірлесуі болып табылады. Онда оқушылардың құрамымен, олардың жас ... дара ... ... ... ... мақсаты таныстырылуы керек. Осы орайда сынып жетекшісінің ... ... ... болады. Кездесуді бұлай ұйымдастыру шақырылған қонақ сөзінің шашырамай, нақтылы мәселе ... ... ... ... ... ... дұрыс ойластыру, оның тәрбиелік маңызын арттырудың оң кепілі. Бүгінгі таңда мектеп тәжірибесінде ... ... ол ... ... ... ... өткізу. Бұл тиімсіз әдіс. Өйткені, бес-алты сабақтан шаршап шыққан ... көп ... ... онша ... бола ... өткізетін орынды да алдын-ала белгілеп алған жоқ. Еліміздің көптеген мектептерінде оқу екі ... ... ... тыс ... ... ... ... өткізуде сынып бөлмелерінің тапшылығын тудырады, белгіленген тәрбиелік шараларын атқаруда оқушылардың орын іздеп, сендей соғылуына душар етеді.
Осыған қарамастан аталмыш тәрбиелік шараларды ... ... ... ... шарт ... оған ... ... міндетті. Осының нәтижесінде, атқарылған шаралардың тәрбиелік мәні жойылып, оған ... ... ... ... үшін кездесудің сипатына қарай орынды таңдаған жөн болар еді. Атап айтсақ, ... ... ... ... орындарында, соғыс және еңбек ардагерлерімен мектеп мұражайларында, ал өнер ... ... ... не ... ... ... ... жөн болар еді.
Ал кездесу мерзімі негізінен апта соңында сенбі ... ... ... де, ... да, ... ... ... тиімді болмақ. Тәрбие жұмысын бұлай ұйымдастыруда сабақтың тиімділігі артып, оқушыларда кез-келген іске алаңдамай біржақты болған болар еді, әрі оның ... оқу ... ... жұмысында нәтижелі болмақ.
Кездесуге оқушылардың өздерін даярлаудың да педагогикалық ... ... ... ... ... Ол үшін сынып жетекшісі оқушыларға кездесудің кіммен болатынын, оның уақыты мен өткізу орнын алдын-ала хабарлап қояды. Жекелеген ... ... ... ... ықыласын оятады. Кездесуге арналып қабырға газеттерін шығарады, кездесу орнын безендіреді, ән-би, тақпақ, көрме секілді оқушылардың өздерінің өнер туындылары әзірленеді.
2.4 ... ырым - ... ... арқылы экологиялық жұмыстарды ұйымдастыру формалары мен әдістері
Ырым ... ... ала ... ... ... қарай тәрбиелеуді көздейтін ұстаным. Ал тыйым сөздері - ... ... ... ... ... ... ... деп жатады. Бұл сөз ырым емес, этикадан туындаған тәлімі терең ... сөз. ... ... жау ... суық ... ... хабаршы жай жүріске салмай, шауып келеді. Міне сондықтан, жай уақытта үйге қарай жүгіріп келу - ... ... үрей салу ... ... ... ... ... қалың тыйымдарды айтып отырған.Ендеше осы ырым - тыйымдарды экологиялық тәрбие беру жұмыстарында да пайдаланудың ... аса зор. ... ... ... ... қолдануға болады.
Тәрбие жұмысының формасы - бұл тәрбие процесінің сыртқы көрінісі. Мазмұн мен ... ... ... ... құбылыстарындағы ішкі және сыртқы ұғымдардың бірлігін танытады, яғни біріншісі, не бар ... ... ал ... ... ... ... білдіреді. Мазмұн мен форма бір - бірімен тығыз байланысты, яғни ... ... ... ... ... ... және керісінше. Мазмұн қалыптасады немесе формаланады, форма мазмұнмен толығады. Тәрбие процесінің мазмұны жан - жақты және үйлесімді дамыған ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерден құралады. Тәжірибе жүзінде бұл мазмұн өзіне барынша сәйкес келген ұжымға өтеді. Егер бұл сәйкестік бұзылса, онда тәрбие қиын және ... ... тап ... ... ... ... ... әр түрлі формаларын басынан кешірді. Олардың әрқайсысы өзгермелі ... ... - бір ... ашу үшін ... ... ... саны ... ежелгі оқу орнындағы бір немесе оншақты баладан бүгінгі барлық балалардың ... ... ... өтуі. Сондықтан, тәрбие формасын талдаудың алғашқы бағамы сандық өлшеммен беріледі. Тәрбие процесінде қамтылған адам санына қарай тәрбие ... ... ... ... ... (ұжымдық) және бұқаралық болып бөлінеді. Топтағы (ұжымдағы) тәрбиеленушілер саны 5 - 7 - ден 25 - 40 ... ... ... ... оның шегі ... ... процесінің пәрменділігі оны ұйымдастырудың формасына байланысты. Тәрбиеленушілер саны ... ... ... және оны ... ... тигізеді. Тәрбиеленушілер саны көбейген сайын тәрбие сапасы нашарлайды. Тәрбиелеуде жеке және шағын ... ... ... Бұл ... ... ұйымдастыру формаларын өте жылдам және мақсатты бағдарлауға, жағдайдың өзгеруіне қарай педагогикалық амалдарды өзгертуге ыңғайлы. Бірақ жеке және ... ... ... ... ... ... етуі - оның кең ... елеулі кедергі. Қазіргі жүйелердің көпшілігі тәрбиенің топтық(ұжымдық) формасын пайдалануға көшті. Ол өзінің жеткілікті тиімділігімен, санымен бірге ... ... ... ... ... ... бағалануымен ерекшеленеді. Соңғысы - біздің елімізде тәрбие формасын таңдаудағы шешуші себеп болып отыр.
Көзқарас, ... ... ... үшін ... ақыл - ойын ... әдістері қолданылады. Бұл әдістер сенім, қажетті құлықтың ... ... ... да ... орын алады. Егер оқушылыр әсерден тыс қалып отырса, онда қойылған мақсатқа жету процесі өте баяу жүреді. ... ... іс - ... ... ... ... ... жағдайда ғана әдістер өз мақсатына жетеді. Әрбір әдістің өзіндік сипаты және қолдау аумағы болады. Педагогтың деңгейі жоғары болған жағдайда бұл ... ... ... әрі ... ... ... қолданылады. Мазмұны мен қолданылуына қарай сөздік - ... әсер ... ... ... ... ... ... кеңес, дисут, және көрнекі тәжірибелік әсер ету әдісі, өнеге - өрнек келтіру.
Бастауыш сыныптарда пайдаланылатын этика ... ... - бұл ... мазмұны бар нақты деректер мен оқиғалардың эмоционалды, айқын көрінісі. Сезімге әсер ету ... ... ... ... ... олардың мәнін түсінуге көмектеседі. Этика тақырыбындағы әңгіме бірнеше қызмет орындайды: баланың білім деңгейін көтеру, басқа адамдардың тәжірибесін баланың тұлғалық, ... ... ... ... ... өткізудің жағдайлары:
1.Әңгіме оқушының әлеуметтік деңгейіне сай келуі керек.
2.Әңгіме көрсетпе - көрнекі ... ... ... ... ... эмоциялы әсері әңгіменің мәні мен мазмұнына сай болуы керек.
4.Әңгіме кәсіптік деңгейде өткенде ғана тартымды болады.
5.Әңгіме ... ... ... - ... ... - сөзді әсер ету әдісі. Бұл әдісті қолдануда педагог ұжым мүшелерінің тұлғалақ сапасына, ... ... ... ... ... ... оқушылары үшін түсіндірудің қарапайым тәсілдері мен құралдары қолданылады: , т.с.с. Бұл әдіс ... ... ... ... формасы немесе жаңа моральдық сапаны қалыптастыру және бекіту үшін;
- ... іске ... ... ... ... үшін.
Мектеп тәжірибесінде түсіндіру адам психикасына еніп, іс - ... ... ... және ... жалпы әсер ететінін сендіруге сүйенеді.
Этикалы сұхбат тәрбиеші мен тәрбиеленушілердің пікір ... екі ... ... ... ... ... және бірізді әдіс. Сұхбаттың әңгімеден айырмашылығы - сөйлеушіні тыңдап, оның ойын ескере отырып, онымен қарым - ... ... ... құру. Мұндай әңгіме моральды, этикалы, тәрбиелі мәні бар тақырыптардан тұрады. Этикалы сұхбат мақсаты - ... ... ... ... ... жалпылау, нақтылап орнықтыру және адамгершілік көзқарастары мен нанымдар ... ... - ... ... әртүрлі тақырыптарға арналған қызу пікір сайысы. Пікірталас мақсаты - белгілі бір шешім ... ... оның ... ... ... қосу әрі оны басқара жүргізу.
Өнеге - өрнек - өте күшті тәрбие әдісі. Бұл әдіс мына ... ... көру ... ... ... тез әрі ... ... санада бекиді. Сонымен қатар кітаптағы, кинодағы бас кейіпкерлерді, тарихи тұлғаларды, атақты ғалымдарды, саяси майталмандарды т.б өнеге ету ... ... ... ие.
Тұлғаның қажетті қасиеттерін қалыптастырудың біртұтас әдісі - жаттықтыру.
Жаттығу - автоматты түрде жеткізілетін талап әрекетті көп ... ... ... ... тәжірибелік әдісі. Жаттығу нәтижесі тұлғаның тұрақты қасиеттері дағдылар мен ... ... - бұл ... ... бір іс - әрекетін тежеп не ынталандырып, жекелей қарым - қатынаста ... ... ... ... ... ... әсер ... тәрбие әдістерінің бір түрі. Қойылу формасына қарай талаптар мынадай болып бөлінеді:
1.тікелей талап (жеке, нақты, дәл, ... ... ... ... ... ... - кеңес
4.ойын түріндегі талап
5.сенім арқылы талап
6.талап - өтініш
7.талап - ишара
8.талап - қуаттау
9.позитивті және ... ... - бұл тез және ... деңгейде керекті сапаны қалыптастыру қажеттілігі туғанда қолданылатын әдіс. Гуманистік педагогика қатал үйретуге қарсы, себебі ол адам ... ... ... ... әдістерін дұрыс пайдалану шарттары:
1.мақсаттың айқын болуы,
2.түсінімді үйрету;
3.тапсырманы беру уақытымен санасу;
4.орындау жолдарын және нәтижені көрсету;
5.сапалардың ... және ... ... бақылау жасау.
Тапсырма беру әдісі - жақсы нәтижелер береді.Жүйелі тапсырмалар беру арқылы оқушыларды дұрыс істерге үйретуге болады.
Ынталандыру әдістері мақтау және ... ... ... ... ... түрлеріне қолдау, қуаттау, алғыс айту, мадақтау жатады. Мақтау әдісі мына жағдайда ... ... ... ... іштей сенімді талпыныстары болуы;
2.мақтау арқылы тәрбиеленушіні ұжымның қалған мүшелеріне ... ... ... - ... сай болуы;
4.мақтау арқылы оқушыға жекелей шешім табуды үйрету;
5.мақтаудың шындыққа негізделуі.
Жазалау - қате қылықты ескертіп тежеу, өз ар - ұяты ... ... ... ... ... ... әсерін тигізетін педагогикалық әдіс.Жазалаудың мынадай түрлері белгілі:
1.қосымша ... ... бір ... ... ... ... рұқсат етпеу;
3.моральдық кемшілігін таныту.
Жарыс - адамға, қоғамға қажеттісапаларды ... ... ... ... ... ... ... сапаларын индивидтің өзі анықтап, адамгершілік ұстанымын да өзі ... ... ... ... ... ... ... сияқты. Ұстанымды таңдағанда біз тұтастай моральдік бағытты ... ... ... жеке ережелерге, норма, сапаларға тәуелді. Моральдік жүйеде жеке ... өз ... ... ... жеке ... ... жетістігі болвп табылады. Адамгершілік ұстанымын дұрыс таңдап алған адамның жолы - дұрыс ... жол. ... ... баға ... ... ілкі ... - ... Әдіс ретінде дәстүр де адамгершілікке тәрбиелеуде қолданылады. П.Пидкасистый ұсынған тәрбие әдістерінің топтамасы ... ... ... ... және ... ... жүзеге асыру;
2.тәрбиеленушінің әрекетін ұйымдастырушы және олардың мотивін ынталандырушы;
3.тәрбиеленушілерге көмек ... және ... ... - ... ... әдістері.
Осы әдістердің қай тобына болсын моральдік - этикалық дәстүрді жатқызуға болады.Тәрбие әдісін ... ... ... - ... ... ... ... тәсілі деп түсінеміз. Американ психологы Л.Кольберг адамгершілікке тәрбиелеудің басты мақсаты мінез - ... ... ... ... пікір айту қабілеті деп түсіндіреді.Сонымен бірге ол тәрбие бағытын автономды моральдық ұстанымды ... үшін ... ... бағытына баруды ұсынады.
Оқушылармен жұмыс істеу формаларын ұйымдастыруда олардың ... ... және ... иек арту ... салыстырғанда сыныптан тыс сабақ беруде балалардың қабілетін жетілдіру үшін зор мүмкіндіктер бар.
Сондықтан білім берудің жалпы мәселелерін сыныптан тыс ... ... ... қажет.
Осы тұрғыдан алып қарағанда терең рухани мәні бар, таным процесінің әр қилы ... ... ... ... ... мен жүйелерін пайдалану айырықша маңызды, бірақ жете зерттелмеген сала болып табылады.
Бұл жұмыстардың мақсаты да осыдан туындайды - уақыт ... ... ... түрлерін сыныптан тыс оқытуда қолдану.
Мектепке оқушылардың жағдайына қарай, тәрбиелік маңызы бар әр түрлі экологиялық жұмыстар ұйымдастыруға болады. Ондай жұмыстардың ... сан ... ... ... ... ... беріп, құстардың ұясын жасауға, тұрған жерлерінің экологиясы туралы шығармалар жазуға, экологиялық күнтізбелік бойынша мерекелерді атап ... ... ... ... ... ... ... кештерін, экологиялық проблемалар туралы оқушылар конференциясын өткізу т.б. ... тыс ... ... ... әрқайсысысын өз алдына көздейтін мақсаты, соған орай жұмысының мазмұны мен түрлері, ұйымдастыру принципі бар. Сондықтан бұларды сынып жағдайына ... ... жас ... ... ... ... ... өткізген дұрыс.
Викторинада түрлі жұмбақтар, жаңылтпаштар т.б. түрлі ойындар араласып келсе, өте қызықты, тартымды болады. Өйткені жұмбақпен ... ... ойын ... ... ... ... мына сияқты жұмбақтар кірісіруге болады.
1. Құс шарықтап ұшады,
Көкке әсем әнге ... сірә ... не ... ойла тап
(Самолет)
2. Тал басында ағаш үй,
Терезесі тамаша үй.
Соны ... ... ... ... ... ... ... бірақ рет күнінде
Ел ұйықтаса ел ояю - тыныштық жоқ үнінде
(Сағат)
4. ... жоқ - ... ... ... ... бар ... айламен ұстайды
(Балық)
Осындай нәтиже кез-келген тәрбие шараларын өткізгенде апталық, ... ... ... ... ... ... ... өз жетістіктерін анықтап отырады. Олар әрбір жеке оқушыға рейтингілік бағалау, диагностика жүргізіліп, ынталандыру шаралары жүзеге ... ... ... ... ... жемісін болашақта оқушылар қоғамға пайдасы бар, табиғатты қорғай блетін дені сау, ... ... ... ... көрінеді.
III . Эксперименттік - тәжірибелік зерттеу жұмыстары
Эксперименттік зерттеу ... ... - ... ырым - ... экологиялық тәрбие берудегі ролін көрсету және бастауыш сынып оқушыларыынң экология, табиғатты ... ... ... ... ... ... сыныптың 25 оқушысы және олардың ата аналары алынды.
Зерттеудің айқындаушы кезеңінде оқушылармен ата аналарының экологиялық түсініктерімен ырым, тыйым туралы түсінік ... ... ... ... Осы ... сауалнама жүргізілді. Сауалнама сұрақтары төмендегідей болды:
1.Экология дегенді қалай түсінесің?
2.Табиғатты қорғауда өз ... ... ... , ... ... ... бойынша алынған нәтижелер әр түрлі болды. Қазақтың ырымдарымен тыйымдарын орысша тәрбиеленген және жас ата ... ... ... ... ... ... ... түсініктері бойынша үш деңгейге бөлдік:
Жоғары деңгей - ... ... ... ... ... ойын еркін жеткізе біледі, халық фольклоры жанрын табиғаттың әсем көрінісін эмоционалдық сезіммен, қызығушылықпен қабылдайды. Қоршаған ... ... ... ... меңгерген білімін іс әрекетте белсенді пайдаланады, табиғатты қорғау туралы қазақтың ырым, тыйымдарының мәнін ... ... және өз ... ... ... ... - табиғатты қорғау жұмыстарыныың мазмұнын біледі, түсіндіре алады. Табиғатты қорғауға ... ... ... ... дәл ... алмайды.
Төменгі деңгей - табиғатты қорғау ... ... ... нашар, халық фольклоры жанрларына, табиғатты қорғауға байланысты жүргізілетін мәселелерге талдау жасай алмайды.
Оқушылармен ата - ... ... ... және қазақ ырым - тыйымдарын тәрбиелік мақсатын түсіндіру мақсатында түрлі шаралар ұйымдастырылды.
Мынандай қазақ ырымдарымен тыйымдарының мәнін ... ... ... Қазақ баласы жаңа шыққан көк шөпті жұлмайды. Ағаш бүрлерін үзбейді. Көк шыбықты сындырмайды. Өйткені жас өнердің бәрі ... ... ... ... ... ... Көк жұлсаң - көктей ораласың, қарғыс атады деп ырымдалады.
· Қазақ баласы бастау басына, бұлақтың қасына дәретке отырмайды. ... ... ... да, жан ... ... да сол ... Сондықтан бұлай істегенде оның киесі атады, қарғысы тиеді. Тазаны арамдасаң - арың ... ... ... деп ырымдайды.
· Қазақ жапан даладағы жалғыз ағашты кеспейді, зақым келтірмейді. Саясына ... ... ... Олай ... сол ... ... жалғыз қаласың, дүниеде жалғыздықтан өткен жамандық жоқ. Жаның құлазудан асқан қорлық жоқ. Жалғыз ағашты жамандық тілеп тұрған ... ... ... ... ... ... өскен қатар біткен ағашты кеспейді. Олай істегенде ... ... ... ... ... ... деп ... Дүние түгел әзізден жаралған. Егіздің сыңарын құлатқан оңбайды. Көңілі қарауытып, санада сарғайып зарығып, қиналып өтеді деп ырымдайды.
Осыдан кейін ата ... ... өз ... ... ... - ... әдеби-музыкалық кеш.
(3-4 сынып)
Бұл кеш негізінен 3-бөлімнен тұрады.
1-бөлімінде ... сөз, ... ... ... ... ... ... әдеби монтажын жасау;
3-бөлімінде оқушылар өнерінің байқауы қорытылады;
Кешке еңбек озаттары, табиғат қорғау ... ... етіп ... ... ... ... ... .
Ақын: - Жер - Ана!
Адамдарға бар не тілегің?
Жер: - Қан төгіп соғыспаңдар,
Өтінемін!
Куәсі едім соғыстың.
Ұлы істің ... екен еш ... ... ... ... азап ... ... қыл үстінде.
О, адамдар!
Мезгілден сыр күткендер.
Бейбіт күнде жерде пір тұтты елдер.
Бабалардың ертегін шектемеңдер,
Маралдарды (жер-тегін) үркітпеңдер.
Тұруы үшін бұлбұлды тұнық таңдар,
Отпенен ойнамайтын ... ... ... ... құртпаңдар-
Есерліктің есігін құлыптаңдар!
Хиросимо тағдырын ұмытпаңдар!
Тыныш жатсын құстарда ұясында әр.
Күрсінбесін қария, қия ... ... ... да төсіме сиясыңдар.
1-Басташы:
- Табиғат, Жер-Ана, Отан, Туған жер, Атамекен деген құлаққа жылы ... ... ... ... ұялататын ұлы да қасиетті, бір-бірімен мағыналас, мазмұнды бай сөздер. Адамның өзі Табиғат пен Жер-Ананың перзенті, ... пе ... сүйе ... оны ... - ад - мның азаматтық борышы.
1-оқушы. Жер-Ана мен өз анаң егіз екен.
Мейірімдері мейлінше теңіз ... туды ... ... өзім өмірге негіз етем. (Н.Бәрменбаева)
2-оқушы. Жаратылыс - жан ... қып ... ... ... құйған санаға. (С.Мәуленов)
2-Бастаушы.
- Табиғат - бүкіл тіршілік атаулының алтын ұясы және аялы бесігі, құтты қонысы мен өсіп-өнер ... ... Жер - ... ... ... жер ... ... сен тіршіліктің есігін.
Онымен кіндіктес жаның да, қаның да,
Жер-жаһанды аялап тұр алақаның да...
Жұлдыздар аспаннан құласа жамырап,
Күн де ұлы сәулесін төгеді жадырап.
Бар ... ... бұл ... ... ап.
Дүниеге жер - қара шаңырақ. (Ә.Нілібаев)
4-оқушы. ... ... тас ... ... түн,
Анам сенсің жолдан тайсам ұрсатын.
Саған қарай ұшып келем, туған жер,
Көктем шықса құстар ... ... ... ... алма ағаш гүлі ... аяулы елдің жыры бар,
Ақ сұңқарың қанша биіік ұшса ... ... ... келіп жығылар. (Т.Молдағалиев)
5-оқушы. Армысың, ардақ- мекен, асыл-мекен!
Айрықша топырағың, тасың бөтен,
Бабалар бақыт іздеп кезуші еді.
Білмепті бақыттары қасында екен.
Ғасырлар сілемімен ... ... ... әні (Әні ... сөзі ... ... - адам ... шабыт, көңіліне қуат, сезіміне сұлулық пен сағыныш ұялатады. Адам бойында адамгершілік ... ... мол ... көзі.
6-оқушы. Табиғат әсемдік төркінісің,
Ән саламын бір сенің көркің үшін.
Жан-жануар табынып бір өзіңе,
Сенен алып ... бар ... ... О, ... жер, қадіріңді кім білген,
Мен қырыңнан теруші едім бүлдірген
Сенде өткізген артық екен бір күнім,
Басқа ... той ... мың ... ... ... сені ... ... момын елім, ұлы елім
Саған ғана арқамды мен сүйедім
Саған ғана аяғымды тіредім. (Т.Молдағалиев)
Н.Тілендиевтің күйі ... ... ... байлығы - жер. Адамдар, жануарлар мен өсімдіктер өз қорегін осы қара жерден ... , ... ... ... жер, ... ... ұғымдар бір мағынада айтылады.
8-оқушы Қол артқанда ғылым, білім, ... ... ... халі бала ... шармен тең,
Жер шарымен хақымыз жоқ ойнауға?
Жетістіктің жетер жері - нендей сын?
Көр қазасың, өзіңе-өзің көрмейсің.
Сен құласаң, жерге ... ... ... ... ... жерлейсің?! (Қ. Исаұлы)
9-оқушы Бұл қара жер болған бізге кең мекен,
Кең мекенге қауіп төнді!
Білсең, оны,
Төбе шашың тік тұрар,
Бейшараның көрмегені ... Сөне ... сөне ... ... рет ... ... кезде,
Сондай кезде қол созып
Қай құдірет келіпті одан хал сұрапі
11-оқушы ... ... ... көп,
Жетеді.
Ол жыласа,
Жасқа толар етегі
Аяғаннан,
Алдыма алып сәбидей,
Айдарынан сипағым кеп кетеді! ... Адам өмір сүру үшін ... ... ... ... ... кен байлықтардың қоры өте мол. Олар өнеркәсіптің өркендеуіне қажетті шикізат қорлары болып табылады.
12-оқушы Кен ... ел мен ... ... ... ... пен мол ... бар ма? Жоқ ... , егер жарлысың
Кенің болса келешегің зор сенің. (Т.Есімжанов)
2-Бастаушы:
- Табиғат байлығының бір тобы, жер бетінің ... ... ... - ... ... ... адам ... маңызы зор. Ол әр түрлі тамақтық өнімдердің, техникалық және дәрілік шикізаттың, құрылыс материалдарын өндірудің негізгі көзі. Халқымыз өсімдікті өмір өзегі деп ... одан ... еш ... ... дегн ... сөз ... айғағы.
13-оқушы Ну орман жасыл орман, мынау орман,
Далаға қорған болып тұра ... ... ... үйдің,
Барлығы жаралғандай бір адамнан. (Т.Молдағалиев)
14-оқушы Хош иіс гүлдер орап атырабымды,
Жайыпсың жапан түзге жапырағыңды.
О,сұлу, шын дос ... ... ... алған сүйейін бе топырағыңды. (Т.Молдағалиев)
1-Бастаушы:
- Біздің еліміізде табиғат байлықтарының бірі - ... ... ... көлемі 2754мың шаршы километр жерді алап жатқан Қазақстан аймағының орманы мен кең байтақ ... ... ... ... ... дәмді тамақ, дәрі-дәрмектік шикізат беретін жан-жануарлардың көптеген ... ... ... ... ежелден-ақ көптеген жануарларды көзінің қарашығындай аялап, қамқорлыққа алған. Оларды ... ... ... ... ... ... деп дәріптеген.
әні (сөзі: Қ.Салықовтікі, әні: Ж.Сейіловтікі) орындалады.
16-оқушы. Тағдыры қимағанмен артық пішін,
Тағдыры бермегенмен артық күшін
Ынтымақты-ау, тырналар, ... ... ... ... ... бара ... ... енді, қош болыңдар, гәкку-наздар!
Кеудемде күңіренген дастан қалды,
Киелі қанатымен аққу ... ... па ең, ... ба ... ... ... жоқ ... менің!
Нуларым сыңси жылап қалды-ау менің,
Суларым жетімсіреп қалды-ау ... (М. ... әні ... ... әні: Л.Хамидидікі), содан кейіін биі орындалады.
2-Бастаушы:
- Табиғат байлықтарын ... ... ... және ... ... жүргізу кезінде іс-әрекеттерімізді табиғат заңдарымен үйлесімді жүргізе білуіміз қажет.
18-оқушы. Табиғат пен тазалық бар айтарым,
Жаным аңсап сезінді талай ... ақыл бер ... ... бетіне шапақ төк, арай таңым.
Жаратылыс деген ең ізгі анадан
Туғаннан соң нәр алып түз ... ... ... заңдарын бұзған адам. (Қ.Ахметова)
19-оқушы. Айдын көл кемеріне ... қаз ... жаға ... ... ... ... ... бомба түсіп, оқ атылмай,
Жарқырап сонда заңғар мөлдіресе
Майда жел ептеп қана ... ... ... ... ... ... ... бүлдірмесе! (Қ. Ахметова)
әні (сөзі: Қ.Мырзалиевтікі, әні: С. Лұқпановтікі), Тәттімбеттің күйі ... ... ... ... ... ... көзміз,
Ертегі қуған кезіміз,
Елемей келдік сені біз,
Жер - Ана!
Толқымақ ... ... ... ... - ... ... кештің тағылымдық та, тәрбиелік те мәні зор. Оқушылар Отанын, туған жерін, табиғатын сүюге үйренеді.
Ойын-сабағы.(Табиғатты қорғау)
Сабақтың мақсаты : Дәстүрлі емес ... ... ... ... ... ... ... оқушыларға қоршаған ортаның қайшылықтарын көруге мүмкіндік береді. Ойынға дайындалар кезде ... ... көп ... ... бұл олардың шығармашылық қасиеттерін арттырады.
Құралдар: Табиғатты қорғау туралы ... ... ... ... бас сот, ... ... адвокаттар, қайғырулы.
Ойын барысы: Тұрыңдар! Сот келеді!- Хатшы.
Бас сот: Ашық сотта қоғамның экологиялық проблемалары және ... ... ... ... іс ... Кінә, екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде-табиғат қоғам мен адамды кінәлайды. ... өліп бара ... ... ... ... күш ... ... қарастырылады.
Сот ескереді:- Сіз тек шындықтан басқа екі нәрсе айтуыңыз ... ... ... үшін куәгерлер жауапқа тартылады.
Хатшы:- Табиғат шақырылады.
Табиғат:- Жерде адамның пайда болғанына 1миллион жылдан ... ... ... ... ... өзін ... ... ретінде сезінді.
Хатшы:- Қоғам шақырылады.
Қоғам:- Өмірден жоғарғы ұйым - ... Ерте ... адам ... ... ... ... табиғатқа тұтастай тәуелді болды. Техниканың дамуына байланысты адамдар күшейіп алды. Табиғатты ... ... ... Енді ... мен ... ... ... шақырамын.
Жер:- Табиғаттану, киіну үшін адам жер, су ресурстарын қолданады. Топырақты бұзды, бұл эррозия дамуына, сумен ауаның ластануына әкелді.
Куәгерлер:- Жыл сайын адам жер ... ... ... ... ... ... және ... материалдарын алады.Қазба байлықтарының өндірісі жердің релфінің өзгеруіне, котловандар түзілуіне, жердің жоғарғы қабатында шұңқырлардың түзілуіне әкеледі.
Сот:- Адам денсаулығына тыңайтқыштардың кері әсер ... ... бар ... ... ... ... нитрит мөлшерінің артуы адамның көптеген ауруларға шалдығуына әкеледі.
Сот:- Бүгінгі таңда минералды тыңайтқыштармен пестициттердің артық ... ... ... ... жол ... үшін адам қандай шаралар жүргізіп жатыр!
Қоғам:- Кейбір мемлекеттерде : США, Франция, Германия, пестициттер қолдануын азайтып немесе толығымен тоқтатып ... ... ... ... Атмосфераның ластаудың негізгі көздеріне қара және түсті металургия өндірісі, жылу, электростанциялары, автомобильді транспорт және т.б. Атмосфераға әртүрлі ... мен ... ... ... ... ... ... он есе артты. Жыл сайын атмосфераға 200 млн ... ... ... ... азот ... түседі. Бүгінгі таңда 500 млн артық дүние жүзінде автомобильдер бар. Атмосферадағы улы заттардың 60% автомобильдерден бөлінеді. Оның ... зиян ... 200 жуық ... бар. Мұнда СО2, NО2, SО2, көмірсулар, сынап қосылысы және т.б. Атмосфераны ластайтын көздерге ядролық ... және атом ... ... ... ... ... радиоактивтік элементтер жатады.
Хатшы:- Куәгер Гидросфера шақырылады!
Гидросфера:- Өндірістің дамуына және қалалардың өсуіне ... суды ... ... ... ... ... үшін әр ... күніне 300-500л су қажет. Табиғи суларға жер бетінен жауын-шашындармен шайылға ... ... ... зиян ... Суды ... ... ... және өзен флоттарының жанар-жағар майлары, мұнай, ауыл шаруашылығының қалдықтары жатады.
Сот:- Адам өз ... ... ... Иә, адам өз ... ... ... жасанды ормандар егуде. Кейбір өсімдіктермен жануарлардың түрлерін сақтауға қорықтар, ұлттық парктер құруда отын ретінде сутегі электрохимиялық отынды элементтер қолдануда.Осы ... ... ... ... асыруда. Қалдықсыз технологияны іске асыруда.
Бас сот:- Сот өз шешімін айтады.
Сот ... деп ... ... ... ... ... ... а) Оқушыларға туған өлке, оның байлығы, алуан түрлі табиғаты туралы түсінік беру.
б) Туған жерге деген сүйіспеншілігін ... ... ... ... ... таныстыру.
в) Табиғатты қорғай білуге, аялауға үйрету.
Сабақтың көрнекілігі: 1.Қазақстанның картасы. 2.Табиағат көріністерінен стенд. 3.Газет-журналдардан мақалдар, суреттер. 4. ... ... ... ... ... 5. Табиғат туралы қанатты сөздер.
Сабақтың барысы: 1.Кіріспе 2. Әдеби монтаж 3. Мақал- ... ... ... Мұғалімің қорытынды сөзі. Қазақстанның орны туралы: Батыстағы толқындаған Каспий теңізі мен Жайық,Еділ жағалауынан батыстағы Алтай тауларына дейін, ... Орал ... ... тау ... ... Шань ... ... ұлан- ғайыр жерді алып жатқан, тұнып тұрған табиғаты бар Қазақстан Республикасы.
1-оқушы: Қазақстан- Туған өлкем,
Жер көпе сендей ... деп ... ... ... ... Көз ... көгілдір тау мұнартып,
Аспанымда аққудың әні қалқып.
Құшақтап бір өзіңді туған далам,
Жатамын көк шалғында ... ... ... ... өзендер жағасынан,
Сары белде сағымдар арасынан.
Тарайды дән жұпары бар әлемге,
Қазақтың қасиетті даласынан.
Хор: Қазақстаным.
1-бастаушы: Туған жер, өскен ел- жүрекке жылы сөздердің бәрі де ... ... ... ... ... ... ... табиғаты көз тартар аса көркем, бар сұлулықты өн бойына жинап алған өлке.
4- оқушы:
Кең дала көремісің сонау жатқан,
Жібектей жасыл шөппен бетін ... тау, ... ... көл мен өзен,
Әне, сол анам еді мені туған.
5- ... дала ! ... ... еркемсің,
Жаным сенен жаратылған өлкемсің.
Қандай жақсы, қазақ болып ... ... жер! ... ... ... ... адам баласының дүниеге келтіріп, бойындағы бар махаббат мейірімін, күн ... ... ... ... Ана.
6- оқушы:
Туған жер - алтын бесік, алтын анам,
Ауаңмен, ақсүтіңмен асыраған.
Мен - дағы ұлың едім өзің ... ... ... ... ... ... бойына қуат, көңіліне шабыт сезімді ләззат, шапағатын ұялтатын сұлулықпен әсемдік әлем. ... адам ... ... жанға дауа шипагер.
Мұғалім сөзі: Қазақстанның қойнауында пайдалы қазбалары өте көп. Жері ... елі бай деп ... ... ... мыс, ... қоры мен ... ... Қазына қара жерде дейді халық,
Күн көрген осы жерден біраз алып.
Жер анадан үзіліп кете алмаған,
Кемеңгер небір дана, небір алып.
1- бастаушы: ... ... ... жер. ... млн га ... алып ... 222 млн га ауыл ... жарамды жерлер. Күте білсең - жер жомарт деген халықтың дана сөздері бекер айтылмаған.
8- оқушы: Топырақтан өмір исі ... ... тиіп ... ... есесінен беретін,
Жақсылықта топырақтан шығады.
Хор : Туған жер.
2- бастаушы: Табиғат байлығының бір тобы жер бетінің сәулеті. Еліміздің дәулеті - ... ... ... ... шөп, ... кілемдей көмкерген даласы бар, жайлауы бар біздің ел.
Мұғалімнің сөзі: ( суреттер ... ... ... ... ... ... ... алуан түрлі. Солтүстіктен бастасаң орманды дала, шөл мен шөлейт жерлермен қатар әдемі, ... ... ... Мысалы : Көкшетау, Баянтау, Алатау т.б. Осы жерде төрт ... мал, ... киіз үйі, ... ... ... : Баянауыл басынан бұлт аумайды.
Көл бетінде күлімдеп нұр ойнайды.
Астанадан алыстау демесеңіз,
Алатаудан Баяның бір аумайды.
Хор : ... ... ... ... ... өзені,
аңсар арманы - таза ауа.
10-оқушы: Бола алмас аспан ұя зауалына,
Жауларды тартар уақыт жауабына.
Бомбасын жер мен суда ... жол ... ... ... ... ... 1949 жылдан бастап Павлодар, Қарағанды, Семей даласында ядролық қару жарылып, сынақ жүргізіліп келді. Жарылыс кезінде бөлінген әр ... ... ... ... сол ... дем ... соң ... көптеген ауруларға ұшырады. Олжас ағаларың ұйымдастырған Невада- Семей қозғалысының талабы бойынша осы ... ... 1991 жылы ... тиым ... әні ... ... ... көркін ажарландырып,жер бетін саялы баққа айналдыратын байлық көзі су.
Мұғалім сөзі: Қазақстан Республикасында мол сулы өзендер, көлдер, ... көп. ... да ... бар ... ... Осы мол суды еспсіз, мөлшерден көп жұмсау - судың азаюына әкеп ... ... Арал ... ... ... мол су әкеп қоректендіріп отырады, кейінгі уақытта өзен суын мөлшерден көп ауыл шаруашылығы үшін күріш, мақта өсіруде пайдаланды.Өзеннің теңізге ... суы ... ... ... Арал ... суы азайып көлемі кішіреюде. Тартылған су астынан тұзы шығып кеуіп ұшып ауа құрамына кіруде. Сол ауамен дем алған адамдар ауруға ... ... ... Арал ... экологиясының осындай жағдайға жетуі Қазақстанда үлкен проблема болып отыр. Сол проблеманы шешу үшін ... ... ... араша атты қор ұйымдастырылды.
Аралым әні орындалады.
Ата-аналар жиналысынан баяндама.
Тақырыбы: Семей қаласының экологиясы.
Бүгінгі таңда адамзат алдында ең күрделі екі ... тұр: бірі ... ... ... аман алып қалу ... болса, екіншісі өзімізді қоршаған тіршілік ортасын- биосфераны келешек ұрпаққа бүлдірмей, ластамай, көркейтіп, көріктендіріп жеткізу, өйткені: тіршіліктің барлығы сыртқы ... ... ... ... ... ... жетістіктің қауырт өсуі зиянды өнеркәсіп қалдықтарын көбейтіп, қоршаған ... ... және ... тіршілікке көп зиян келтіре бастады. Табиғаттың көптеген заңдылықтарын білмей оңай олжа табуға бағытталған ... ... ... ... тең. Ел ... ... туралы айтқан.
Жалпы айтқанда, біздің бүгінгі күн мен болашағымыз, байлығымыз бен ... ... өлке ... ... ... ... ... ғажайыбы орман-тоғай, өзен-көл, оны мекендейтін аң-құстар, балықтар бәрі де халық қазынасы. Табиғатты қорғау ... күні ... ғана ... ... жоқ. Соңғы кезде табиғи жайылымдар, шабындықтар көлемі азайып, жан-жануарлардың құрып бара жатқандығы белгілі. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... деп айта ... Оңтүстік аймақтың экологиялық мәселелері негізінен су қорларын тиімсіз пайдаланумен, ластануымен байланысты. Әлеуметтік және ... ... ... ... ... байланысты. Соның ішінде экологиялық дағдарыс аймағы - Семей өңірінің әлеуметтік жағдайы оның айқын көрінісі ... ... ... елі мен ... ... ... тіршілігін тұл еткен атом апатынан бүкіл әлем хабардар.
Радиоактивті тозаң жер қыртысын, топырақты, өсімдіктерді, су көздерін ластады. ... ... ... ... ... ... ... қауп-қатерлі жылдар өткен соң адамдардың екінші және үшінші ұрпақтарына ауыр зардабын тигізуде.
Семей өңіріндегі Абай, Абыралы, Бесқарағай, Жаңасемей және тағы сол ... елді ... ... ... ... ... ... мен жас балалар өлімі күрт көбейіп кетті. Бұл аудандағы тұрғындардың түрлі рак ауруларына шалдығуы, әдеттегіден тыс ... адам ... ... тез ... қан ... ... ... қордың бұзылуы және тыныс жолдары ауруларына ұшырау жағдайлары жиі байқалады. Психикалық ауруы, өзіне-өзі қол жұмсаушылық жалпы одақтық деңгейден 1,5- 2 есе ... ... ... ... ... назар аударуды қажет етіп тұрған жағдай - қарағайлы орманымыздың азайып бара жатқандығы. ... ... ... ... ... ... орман қорлары қорғау жөнінде ерекше назар аударуға тұрарлықтай шешім қабылдады. Солардың бірі- Семей және Павлодар өңірінде ағаш ... ... ... және Республика бойынша жаңа жыл шыршаларын дайындауға салынған тиымдар. Кең ауқымды қамтитын мұндай шешімдердің тектен-тек ... ... Бұл ... ... ... табиғи байлығына төнген үлкен қауіпке алаңдаушылық, жыл сайын азайып бара жатқан жасыл желек қорларын қорғауға орай батыл ұмтылыс ... ... ... өзіндік себептері бар. Соңғы жылдарда өрттердің тым жиілеп кетуі, түрлі мақсаттарға ағаштардың аяусыз кесілуі, табиғат байлығын қалпына келтіру жұмыстарының сол ... ... ... ... ормандарымыз көз алдымызда құрып бара жатқандай болып еді. ... ... ... отырған тек қана өрт емес, оның азаюының басқа да себептері жетіп жатыр. Саналы түрде ... ... ... ... ... сылтаумен бас пайдасын ойлағандар бизнес саудаға түсірді. ... ... ... отынға, тұрмыстық және өндірістік мақсаттарға рұқсатсыз кесілді. Міне, осындай себептерден Семей аймағындағы қарағайлы орманның ... ... ... ойсырап қалды. Орманшы мамандардың айтуына қарағанда, бір шырша ағашын өсіру үшін 20-25 жылға дейін мерзім қажет ... бір ... ... үшін 80-100 жыл ... ең ... сан ... аңдар мен құстар, басқа да жәндіктер және ... тірі ... үшін ... ортасы. Ендеше орманның ортаюы ең алдымен осы айтылған аңдар мен құстардың, басқа да жәндіктердің азаюына алып келеді. Табиғат-ырыс пен мол ... ... ... адам ... ... ... ... байлығы - ортақ байлық, ата-бабалардан кейінгі ұрпаққа мұра болып қалады. Сондықтан ... өлке ... ... ... ... іске ... ... Өзімізді қоршаған табиғат байлығын қалыпты жағдайда ұстау- әрқайсымыздың азаматтық борышымыз.
Эксперименттік жұмыстар қорытындысы мынандай нәтижелер көрсетті:
Компоненттер
Деңгейлер
Экспериментке
дейін
Эксперименттен
кейін
БТ
ЭТ
БТ
ЭТ
Когнитивтік
Жоғары
56,7%
54,7%
58,3%
88,3%
Орта
31,6%
33,6%
28,4%
8,3%
Төмен
11,7%
11,7%
13,3%
3,4%
Мотивациялық
Жоғары
68,0%
67,0%
72,5%
90,0%
Орта
22,0%
20,0%
23,4%
8,0%
Төмен
10,0%
13,0%
5,1%
2,0%
Мінез-
құлықтық
Жоғары
22,2%
21,2%
24,5%
63,6%
Орта
41,4%
40,4%
45,45
25,9%
Төмен
36,4%
38,4%
31,1%
10,5%
Когнитивтік компонент - ... ... ... ... іс ... дағдыларының қалыптасуы.
Мотивациялық компонент - балалардың табиғатпен қарым - қатынасындағы түрткілер жиынтығы, ырымдармен тыйымдардың ... ... ... жағымды көзқарастың қалыптасуы.
Мінез құлықтық компонент - табиғатқа және оның обьектілеріне деген қызығушылықтың артуы, табиғат аясындағы мінез - ... ... ... ... ... ... болмаған өзгерістерге ұшырауда. Экологиялық дағдарыстың неғұрлым қауііпті көріністері - аймақтың ... ... ... ... су ... ... атмосфераның ластануы, ормандардың сиреуі, табиғаттың генетикалық қорының бүлінуі, тіршілікке қатер төндіретін қаупті табиғи құбылыстар мен өнеркәсіп ... ... ... әрі улы ... ... ... қоршаған ортаға терең зиянын тигізуде. Соған байланысты бүгінгі таңда жастарға, жаппай үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру мәселесі мемлекеттік деңгейде ... ... Ол даму ... ... орын алады.
Бүгінде елімізде табиғатты таза экологиялық ахуалы мінсіз аймақты табу өте қиын шаруаға айналып барады. ... ... ... мекені, барлық тірі организмдердің тіршілік ортасы Жер ... ... оның ... ... ... тиімді пайдалану, экологиялық ауыр жағдайларда, әртүрлі аппараттарды да жоймай, халықтың тұрмыс жағдайын жақсартуға болмайды.
Әрбір адамзат баласы өмірді оқып-тани алмайынша ... ... ... ... ... Сондықтан да мектеп жасына дейінгі және мектеп қабырғасында оқушыларға экологиялық тәрбие беру басты міндеттердің бірі. Экологиялық тәрбие берудің өзі баланың ... ... ... ... ... ... ... құстармен, жеміс-жидектермен, орманмен кездесуі мектептен бұрын басталады. Табиғаттың таңғажайып сұлулығын, оны аялау туралы ... ... ... одан кейін бала-бақшадан, кейін мектептің бастауыш сыныбынан естиді. Экологиялық білім беру мен тәрбиелеу мәселелері жалпы білім берудің жеке дара ... ... ... ... орта мен табиғатқа жауапкершілік қарым-қатынасты қалыптастыруымен және табиғат пен қоғам арасындағы өзара байланысты ғылыми негізде меңгеруімен ... ... ... білім беру оқушыларға педагогикалық тұтастық тұрғыда әсер етеді.
Келешекте жақсы ұстаз болу үшін әр оқушының ... жол таба ... оны ... ... ... сөйлете білу біздің міндетіміз деп түсінеміз. Оқушыларға сан-алуан әрекет арқылы ақыл-ойды жетілдіру және тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... жолдарын іздестіру, осының бәрі бүгінгі қажеттілік.
Адамзат дамуының осы ғасырда тудырып ... ... ... бірі - ... дұрыс дамып жетілуіне экологиялық ортаның әсері. Өйткені адам және табиат бөліп алып қорғауға келмейтін біртұтас натуралдық организм. Осы ... алып ... оның ... ... ... ... ... табиғат немесе экологиялық орта.
Осы дипломдық жұмыстың барысында мектеп қабырғасында оқушыларға ... ... мен ... ... ... тәрбиемен байланыстыруды, соның ішінде қазақтың ырым - тыйымдары арқылы - олардың бойында табиғатты қорғауға байланысты қалыптасқан ... ... ... көздедік. Экологиялық білімнің өмірлік маңызына көзін жеткізудің, табиғаттың тұтастығы туралы ғылыми тұжырымдарды санасында ... ... ... ... ... оны ... пайдалану жөнінде қазір және болашақта шешілетін мәселелердің және мұнда адамның алатын орны мен ролін тереңірек түсінуге ықпал ететіні ... атап ... ... - Фараби. Избранные трактаты. Алматы, 1994.
2. Айдарханов Т, Сапанов Ә. Арал мен ... ... неде ... сұраққа жауап таба алдық па? //Егеменді Қазақстан 1994 ж. 5- ... Ж. ... ... мен ... рөлі // Қазақстан мектебі, 2004ж № 8.
4.Науырыз: Жаңғырған салт-дәстүрлер. Құрастырған М. Қазбеков. ... : ... , 1991 ... Ә. ... Құрастырған, алғы сөзін және түсіндірмелерін жазған Ф. Оразаева. Алматы: Ана тілі, 1992ж.
6. Қанарбайева Б. Малды теппе, ақты ... ... № 45, 11 ... 1994ж.
7. Әуесбай Т. Ұй тұрмысындағы тыйым сөздер. газеті, №49, 8 ... ... ... Н. Жолдауы
9. Ахметов Ш. Қазақ балаларын халық дәстүрлері арқылы тәрбиелеу. Алматы 1996ж
10. Агеев В.В. Этнопсихология и ... .А. ... ... А. ... газеті, №51,21 желтоқсан 1995ж.
12. Аймаганбетова О.Х. Основы этнопсихологий. А. 2003
13. Ананьев Б.Г ... ... ... 1т. М.; ... 1980
14. Дүйсембекова Ш.Д. Педагогика (қысқаша дәрістер курсы) Семей,2004.
15. Тілегенова А. Табиғатым - тағдырым // Бастауыш ... №10. ... ... С. ... неге мас ... // Қазақ Әдебиеті 1986 ж. 24 бет.
17. Бобылева Л. Повышеие эффективности экологического воспитания. // Биология в школе 1996 г. 57-59 ... ... Н.Ф. ... ... ... школьников //проблемы и перспективы начальной школы 1997 г. 36-40 ... ... ... ... // ... ... ... М. Мысль 1992 г.
20. Лаптаева И. Окружаюший мир и подросток. Биология в школе 1997 г.26-29 ... ... Н. ... И. ... ... по ... ... в школе 1996 г. 25-28 стр.
22. Монсеев Н. Экологическое оброзавание. Биология в школе 1996 г. 29-32 ... ... Г. ... ... и ... ... в школе 1991 г. 63-64 стр
24. Суравегина И. Методическая система экологического воспитания. Педагогика 1996 г. 47-51 ... ... А. ... ... ... экологического образования.// Рудный Алтай 1997.
26. Суюнбаев Ж. Городские экскурсии и экологическая культура. Наука Казакстана 1997 г. 12 стр.
27. Есеналина Н. ... ... ... тәрбие беру // Бастауыш мектеп №12, 2004ж.
28. Мұхамедрахымова Ғ, Шайхеслямова Қ, ... ... ... мектеп қабырғасынан бастап тәрбиеленуі тиіс // Қазақстан ... ... Ә, ... Ж. ... (Оқу құралы) Алматы,1999ж.
30. Майор Ф. Воспитание - сверх задача: Обращение к глобальному формулу по защите окружающей среды и ... М, ... ... А.Е. ... ... да ... ... Манкеш А. Жас ұрпаққа экологиялық тәрбие берудің бағыттары //Қазақстан мектебі, № 4,2004ж.
33. Манкеш А.Е. Экологиялық ... ... ... ... жан ... ... // Білім берудегі менеджмент №3, 2001ж.
34. Әбиев.Ж., Бабаев.С., Құдиярова.А. Педагогика Дарын-Алматы-2004ж.
35. Дүйсембекова Ш.Тәрбие ... ... ... ... ... құрал), Семей, 2003 ж.
36. Табылдиев Ә., Қазақ этнопедагогикасы Алматы Санат-2001ж.
37. Жарықбаев Қ., Қалиев.С., Қазақ тәлім-тәрбиесі. Алматы, Санат, 1995ж.
38. Этнопсихология және ... ... ... ... ... С., ... Р. ... кластан тыс жұмыстар. - А., Мектеп, 1969ж.
40. Қырқалов В.П., Шпитальник П.Э. Оқушыларды сабақтан тыс ... ... А., ... ... ... И.С., Оқушыларды тәрбиелеудің үлгі мазмұны. А., Мектеп, 1978ж.
42. Әбілова З. Этнопедагогика. А., 1997ж.
43. Айғабылова Н. Бала ... ... және оны ... ... А., ... ... Ж. Жаңа адамды қалыптастыру. Алматы, 1988ж.
45. Бабанский Ю. Педагогика. Москва, 1988г.
46. Сағындықов Е. Педагогика (дәрістер ... ... ... Ж.Б. ... Алматы,1992ж.
48. Сейталиев Қ. Тәрбие теориясы. Алматы 1986ж.
49. Сазонов В.П. Организация воспитателной работы в классе. Москва, 2000г.
50. ... К. ... ... ... ... ... негізінде жүргізу жұмысының бағыт-бағдары. Алматы.1993ж.
51. Оразбекқызы А. Экологиялық жағдай мәз емес //Ертіс өңірі 29-сәуір 2004ж.
52. Нұрланұлы С. ... жайы ... отыр // ... ... ... ... ... М. Дегелең дерті // Ертііс өңірі 29-сәуір 2004ж.
54. ... ... аман ... //Парасат №4 2003ж.
55. Жылқышыбаева Қ. Ядролық қалған // Ертіс өңірі 18-қараша 2004ж.
56. Момынбаев Б., ... Т. ... ... ... ... экологиялық факторлардың әсері. // Білім берудегі менеджмент №5 2003ж.
57. Қалымбетов Т. Экология және ашық кен ... ... ... ... Н., ... К. Жер қойнауына саяхат Алматы, Мектеп 1989ж.
59. Қанарбаева Б. Өлікке байланысты нанымдар. газеті, № 43, 9 қараша 1995ж.
60. Ата ... аяла ... салт ... ... таным). Құрастырған Н. Ақбаев, Алматы: Ана тілі, 1998ж.
Қосымша 1.
З.Экологиялық оқу материалдарын әлемдік, ... және ... ... мәселелерін ұғындырып түсіндіруде өзара байланыстылығын ашу.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Жеке тұлғаның қалыптасу философиялық негізі9 бет
Кембридж бағдарламасы бойынша мектепте өзгерістерді қалай енгізетін боламыз6 бет
Көркем шығарма арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің педагогикалық мүмкіндіктері56 бет
Қазақстандағы жоғары мектептің жағдайы және дамуы15 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
12-жылдық білім берудегі компьютерлік графиканын мүмкіншіліктері13 бет
2 – сынып математика сабақтарында оқытудың тәрбиелік функциясын жүзеге асыру64 бет
5-7 сынып оқушыларына технология сабақтарында ағашты өңдеудің әдістемесі69 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь