Теңіздің геологиялық әрекеті

І. КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
2.1. Теңіздің геологиялық әрекеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
2.2. Теңіздің геологиялық әрекетінің бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
2.3. Теңіз шөгінділері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
2.4. Мұхит суының химиялық құрамы, температурасы, тұздылығы және географиялық белдемділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2.5. Мұхит түбі бедері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
2.6. Мұхит геохимиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
Жердегі бір-бірімен жалғасқан теңіздер мен мұхиттардағы барлық су массасы Әлем мұхиты деп аталады. Оның көлемі 1,5млрд км3 шамасында. Әлем мұхиты Жер бетінің 2/3 бөлігін (71% шамасында) алып жатыр. Осыған байланысты теңіздер ең басты экзогендік фактор ретінде қарастырылып, олардың геологиялық әрекетін зерттеудің маңызы артады. Жер қыртысының құрамына кіретін шөгінді таужыныстардың көп бөлігі теңізде түзілген шөгінділерден жаралғаны белгілі. Олардың жиналу және түрлену механизмін түсіну үшін қазіргі теңіз сушараларындағы шөгінді жиналу ерекшеліктерін зерделеу қажет. Теңіздер мен мұхиттарды түбегейлі зертгеудің қажеттілігі, олардың түбі мен қойнауларында әр түрлі пайдалы қазбалар, атап айтқанда мұнай, газ, фосфорит, темір мен марганец кендері және т.б. болуына байланысты. Континенттік қайран (шельф) Әлем мұхитының 7,6% шамасындағы ауданын алып жатыр. Ол жаға бойымен ондаған километрден жүздеген километрге дейінгі екі жолақ түрінде созылып жатады. Континенттік қайраң континенттердің су астындағы жалғасы болғандықтан, олардың геологиялық құрылысы да ұқсас болады және тереңдігі де шамалы. Осыған байланысты, кенорындарды іздеу мен барлау тұрғысынан қарағанда қайраң айрықша қызығушылық туындатады. Континенттік беткей өзінің түбінің күрт төмен батуымен сипатталады, еңістік бұрышы 15°-қа дейін жетеді, кейде одан да асады. Ең үлкен аудан (Әлем мүхитының 76,2%-і) мұхит табаны алқабының үлесіне тиеді, ол континенттік етек пен абиссал жазықтарды қамтиды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Абдулин А. А. Геология и минеральные ресурсы Казахстана. Алматы, Ғылым, 1994.
2. Аманниязов К. Н. Палеогеография и полезные ископаемые Средней Азии. Ашхабад, 1989.
3. Аманниязов К. Н., Амурский Г. И. и др. Геологические предпосылки нефтегазоносности Туранской плиты и юго-западного Гиссара. Ашхабад, 1991.
4. Аманниязов К. Н., Крымгольц Г. Я., и др. Полевой атлас руководящих ископаемых Западной Туркмении. Ленинград, 1968.
5. Аманниязов К. Н. и др. Атлас Палеогеографий СССР, т. IV, Юра Туркменистана. Москва, 1968.
6. Гаврилов В. П. Историческая и региональная геология, Москва, Недра, 1979.
7. Горшков Г. П., Якушева А. Ф. Общая геология. Учебник, Москва, МГУ, 1981.
8. Есенов Ш., Кунаев Д., Мухамеджанов С. Недра Казахстана. Алма-Ата, 1968.
9. Еремин А. В. Геология. Москва, 1971.
10. Қазақ Совет энциклопедиясы. Алматы, 1-12 т.т.
11. Қазақстан мұнай газ энциклопедиясы. Лондон - Алматы, 2000.
12. Мильничук В. С., Арабаджи М. С. Общая геология. Москва, 1979
13. Нурсултанов Г. М., Абайұлданов Қ. Н. Мұнай және газды өндіріп, өндеу. Алматы, 2000.
14. Сейітов Н. Геология негіздері. Алматы, 2000.
15. Тұяқбаев Н., Арыстанов К., Әбішев Б. Жалпы геоло¬гия курсы. Алматы, 1995.
        
        МАЗМҰНЫ: 
І. КІРІСПЕ..............................................................................................................3
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ...............................................................................................4
2.1. Теңіздің геологиялық әрекеті..........................................................................4
2.2. Теңіздің геологиялық әрекетінің бағыттары................................................10
2.3. Теңіз ... ... ... ... ... ... ... және географиялық белдемділігі............................................................................17
2.5. Мұхит түбі бедері ..........................................................................................19
2.6. Мұхит геохимиясы.........................................................................................20
ҚОРЫТЫНДЫ....................................................................................................24
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...............................................25
І. ... ... ... теңіздер мен мұхиттардағы барлық су массасы Әлем мұхиты деп аталады. Оның көлемі 1,5млрд км3 шамасында. Әлем ... Жер ... 2/3 ... (71% ... алып ... ... ... теңіздер ең басты экзогендік фактор ретінде қарастырылып, олардың геологиялық әрекетін зерттеудің ... ... Жер ... құрамына кіретін шөгінді таужыныстардың көп бөлігі теңізде түзілген шөгінділерден ... ... ... жиналу және түрлену механизмін түсіну үшін қазіргі теңіз ... ... ... ерекшеліктерін зерделеу қажет. Теңіздер мен мұхиттарды түбегейлі зертгеудің қажеттілігі, ... түбі мен ... әр ... ... ... атап айтқанда мұнай, газ, фосфорит, темір мен марганец кендері және т.б. болуына ... ... ... ... Әлем мұхитының 7,6% ... ... алып ... Ол жаға ... ондаған километрден жүздеген километрге дейінгі екі ... ... ... жатады. Континенттік қайраң континенттердің су астындағы жалғасы болғандықтан, олардың геологиялық ... да ... ... және ... де ... ... ... кенорындарды іздеу мен барлау ... ... ... ... ... ... ... беткей өзінің түбінің күрт төмен батуымен сипатталады, еңістік ... ... ... ... ... одан да ... Ең үлкен аудан (Әлем мүхитының 76,2%-і) мұхит табаны алқабының үлесіне тиеді, ол континенттік етек пен ... ... ... НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1. Теңіздің геологиялық әрекеті
Жер бетінің 2/3 бөлігін мұхиттар мен теңіздер алып жатыр.
Теңіз, мұхит сулары үздіксіз, қозғалыста ... жер ... ... ... ... тау ... ... үлкен әсер етеді.
Теңіз, мұхит түптері оның тереңдігіне және ... ... ... сублитораль - теңіз, мұхит жағалаулары;
- материктік шельф (қайран, тереңдігі 0-200 м),
- континенталдық беткей (батиаль, 200-2000 м),
- ... түбі ... ... м), ... сулы ... ... м) деп ажыратылады(1.1-сурет).
-мұхиттардың орталық бөлігінде орналасады (1.1-кесте).
1.1-кесте
Мұхиттар рельефінің ауданы:
Шельф
8%
Континенталдық беткей
3-15%
Мұхит түбі
51% ... ... ...
17% ... ... 70,8%- алып ... ... мен теңіздерде судың орасан зор массасы (1,37 млрд. км3) шоғырланған. Су тұрақты түрде ... ... бола ... ... ортамен тығыз байланысты. Құрлықтан ерітінділер турінде әкелінген бүкіл материалдар сулы ортада тұнып, әр түрлі шөгінді тау ... ... ... ... ... суы мен ... ... суда өмір сүретін органикалық дүниенің тіршілік ортасы болып саналады.
1.1-сурет. Карст пішіндерінің схемалық ... ... ... ойық ... ... ... ... 4-карстық құдық; 5-карстық шахты; 6-карстық саңылау (полость); 7-үңгір (пещера).
Жағаға таяу саяз сулы (0-200 м) аймақтар шельфті ... деп ... Олар ... су ... ... болып табылады. Теңіздер мен мүхиттардын жалпы ауданының 7,6% ті шельфтердің үлесіне тиеді, 200 м-ден 2000 -ге дейінгі тереңдікте -- ... ... 2000 ... 6000 м-ге дейінгі аралық -- мұхит шарасы (мұхиттық аймақ), 6000 м-ден 11000 м-ге дейінгі тереңдікте терең сулы шұңғымалар мен ... ... тау ... ... Мұхиттық жоталардың орталық бөлігінде мыңдаған км-ге созылған аса ... ... ... ... ... ... мұхит суларының әрекеттері абразиялық процесс деп аталады. Абразиялық процестер нәтижесінде теңіз түбінде, тез ұнтақталу, опырылу, тау ... ... ... процестері күшті болады (1.2-сурет).
Мұхиттар мен теңіздерде өмір сүріп, тіршілік ететін организмдердің түрлері жалпы үшке ... - ... ... саяз ... су ... (саз-топырақ арасында) тіршілік ететін организмдер. Бентос фитобентос (өсімдік) және зообентос (жануарлар) болып бөлінеді. Зообентос жануарларының мынадай түрлері бар: инфауна - ... ... ... ететіндер (көпқылтанды құрттар, қос жақтаулы моллюскілер, тікенектерілілер, т.б.); онфауна - грунт бетінде тіршілік ... ... ... ... ... т.б.); эпифауна - су түбінде ... ... ... ... маржандар, мшанкалар, т.б.).
Теңіз түбінің 1 м2 ауданына келетін Бентос биомассасы бірнеше ... ... ... ... кг-ға жетеді (тайыз суларда).
Тұщы суқоймаларында Бентостар теңіздегіден аздау және оның құрамы біркелкі келеді. Мұнда қарапайымдылар, азқылтанды құрттар, ... су ... ... ... ... ... балықтар, ескекаяқтылар қоректенеді. Олар тамақ және жеңіл ... ... ... ... ... ... ... су зоопланктонында ескекаяқты және бұтақмұртты шаяндар мен коловреткалар көп болады. Теңіз зоопланктонында негізінен шаянтәрізділер, қарапайымдар, ішекқуыстылар, моллюскалар, т.б. ... ... ... ... ... ... жақсы жүретін судың жоғары қабатын, негізінде 50-100 м ... ... Ал ... және ... ... ... қабатында кездеседі. Теңіз фитопланктоны диатомдық балдырлардан, талшықтылардан; ал тұщы суда диатомдық, көк-жасыл, жасыл балдырлардың кейбір түрлерінен тұрады. Фитопланктон -- ... ... ... мен ... ... ... продуцентті органикалық зат. Бұлардың су айдындарында көп болуы -- су ... ... ... ... ... ... т.б.) байланысты.
Судағы планктон мөлшері олармен қоректенетін жануарлар, су ... жыл ... т.б. ... ... ... ... ... бірнеше м-ге дейін өзгеріп отырады.
Планктон шектен тыс ... ... су көк ... ... ... улы ... да түзіледі.
Көптеген планктон жануарлар тұрақты түрде қоныс аударады (миграция), соның нәтижесінде ... ... ... ... ... су ... ауысады. Кейбір планктонды организмдер су айдындарының ластануының индикаторы болып есептеледі. ... ... ... бар түрлері де жеткілікті. Мысалы, креветкалар, мизидтер, крильдер (эвфаузиидті шаян), т.б.
Нектон -- суда қалқып журіп тіршілік ететін ... ... ... ... кальмарлар, киттәрізділер, теңіз жыландары, сондай-ақ құрлықта көбейгенімен суда қоректенетін жануарлар (ескекаяқтылар, теңіз тасбақалары, пингвиндер, тағы басқа) жатады. Бұлардың денелері ... ... және ... ... ... ... Мұхиттық
Нектондар - эволюцияның даму барысында кейіннен ... ... ... ... ... ... ал ... моллюскалар мен сүтқоректілер неогенде қалыптаса бастады.
2.2. Теңіздің геологиялық әрекетінің бағыттары
Теңіздің геологиялық әрекеті екі бағытта (бұзушылық және ... ... ... ... ... ... ал ... бағыттағы әрекеттерге туну, шөгу процестері жатады.
Теңіздің бұзушылық әрекеті (абразиялық) желден пайда болған толқындардың, теңіздің ... ... мен ... ... кезіндегі толқындардың, теңіз ағыстарының әрекетіне байланысты байқалады.
Ең күшті бұзушылық ... ... ... тиеді. Теңіз толқыны су бетінде күштірек байқалады.
Толқын күші біртіндеп баяулай келе теңіздерде -- 100 м, мұхиттарда -- 200 м ... ... ... пәрменді күш -- соқпа толқындар ... ... ... жағаға жақын келіп, жылдамдығы азайған кейде биіктігі арта түседі де, жағадан кері төңкеріліп кері бағыттағы қума ... ... ... ... бір ... үш ... фактор әрекетке араласады:
1) толқындардың гидравликалық соққысы (жағаға түсетін динамикалық ... күші ~ 10 т/м2);
2) ... ... ... ... ... бөлшектерінің соққылары мен үйкеліс әрекеттері (ірі тастардың салмағы кейде 100 т-дан астг.м келеді);
3) судың ... ... ... тау жьшыстарыа ерітеді және тау жыныстарының құрамын құрайтын минералдармен реакцияға араласады.
Тау жыныстарының ... ... ... мен ... ... де ... ... Абразиялық әрекеттер тіршіл келген құзды-жақпартасты жағаларда күшті байқалады. Мұнда ең ... ... ... ... ... ... ... болады. Үйіріле соққан соқпа толқындардың күші артқан сайын кішігірім ойықтар кеңейе келе қуыстарға айналады. Мұндай қуыстардың одан әрі ... ... ... кері ... ... ...
Осындай процесстердің нәтижесінде (жағалау сызығы судан біртіндеп шегіне келе) абразиялық терраса қалыптасады. ... ... ... ... ... тау ... кесек бөлшектері жауып жатады. Олар біртіндеп қозғалысқа араласып уатылады. Домалай жылжып үйкелуден малта тасқа, қиыршық тасқа, ... және одан да ұсақ ... ... Кейінірек олар абразиялык террасадан алыстап көшіп қонады да, су ... ... ... ... Су ... жағаға келіп бұрыштай соққанда, тау жыныстарының кесек бөлшектері жағаны бойлай орын ауыстырады.
Ерімтал жыныстардан құралған жарқабақтар теңіз суында оңай еріп, оның ... ... ... ... ал ... ... кішігірім ойықтар пайда болады.
Шөгінді жыныстардан тұратын жағаларда байқалатын абразиялық әрекеттердің жылдамдығы жылына бірнеше сантиметрден бірнеше метрге дейін ... ... ... шөгінділері жалпы жер қыртысын құрайтын шөгінді қабаттардың 75%-ін қамтиды. Олардың жиналып қалыптасуы архей эрасынан басталып, қазіргі кезге дейін жүріп жатыр.
Теңіз ... - ... мен ... ... ... ... ... органикалық тұнбалар. Бұл үш топқа бөлінеді:
1) жағалың, немесе литоралдың теңіз шөгінділері, 200 м ... ...
2) ... ... ... шөгінділер, 200-400 м тереңдікке дейін;
3) терең ... ... ... ... -- ... ... түптік шөгінділері. Теңіз шөгінділер аталымы тар ауқымда - тек жеке теңіз шөгінділері мағынасында және кең ауқымда - ... ... ... ... ... (мұхит шөгінділері) қолданылады.
Шығу тегіне қарай т.ш. терригенді, биогенді, жанартаулық, хемогенді және ... ... ... ... ... ... - ... нериттік, батиальдық және абиссальдық болып ажыратылады.
Олардың қатарына әк тастар немесе ізбес тастар, юломиттер, мергелдер, сазды, ... ... ... ... және т.б. ... ... тастар, мәрмәр (мрамор) сияқты метаморфтық тау жыныстары да бұрынғы теңіз шөгінділері болған.
Теңіз түбінде жиналған тұнбалар терригендік, биогендік, хемогендік және ... ... ... ... ... оның түбіндегі бедер пішіндеріне, жағаның алыстығына, ағыс жылдамдығына, органикалық тіршілік жағдайларына байланысты теңіздік шөгінділердің ... мен ... әр ... ... ... ... жақын, тайыз сулы ортада терригендік құмдар, малта тастар, кабыршақ тастар, ал ... баяу ... ... саздар, алевриттер жиналады.
Су астында кездесетін көтеріңкі жерлерде және шельфті аймақтарда әр түрлі биогендік шөгінділер, құмдар, эпиконтиненттік теңіздерде органикалық заттарға бай ... ... мен ... ... ... кремнийлі-лайлы тұнбалар түзіледі. Тайызсулы теңіз шөгінділерінің құрамында темір мен марганец рудалары, бокситтер және ... ... ... Аутигендік кейбір минералдардың құрылымдық, текстуралық ерекшеліктері теңіз шөгінділерінің диагностикалық белгілері болып саналады.
Теңіз ... ... ... мен ... ... ... ... режимге және климат жағдайының ерекшеліктеріне тығыз байланысты.
Тектоникалық режим теңіз алаптарының қалыпта-суына, теңіз түбі мен теңіз жағалауларының бедер пішіндеріне, трансгрессиялық-регрессиялық ... ... ... ... ... және оныд ... әсерін тигізеді. Гумидтік аймақтарда орналасқан теңіздерде терригендік (құм, алевролит), ... ... суық сулы ... ... ... аридтік аймақтарда -- биогендік-карбонатты жыныстар, тропиктік аймақтарда маржанды-балдырлы ... ... мұз ... ... ... шөгінділер басым болып кездеседі.
Кембрийге дейінгі эраларда доломиттер, палеозойда хемогендік, мезозой мен кайнозой эраларында биогендік теңіз шөгінділері кеңінен таралған.
Теңіз ... ... ... ... ... ... эрасында құралған.
Теңіз шөгінділері орналасу жағдайына қарай литоралдық, батиалдық, абиссалдық болып ажратылады.
Терригендік шөгінділер. Құрылық бетінің мұжылуы нәтижесінде бөлшектенген тау жынысы ... мен ... ... ... әр ... ... агенттері көмегімен (өзен ағындары, жел күші, ауырлық күші, мұздық қозғалысы т.с.с.) жеткізілуі нәтижесінде қалыптасатын шөгінділер; түйірөлшемдік мөлшері жағынан ірі кесекті ... ... ... үйық ... ... ... ... бәрі де ұшырасады.
Литоралдық немесе жағалаулық шөгінділер теңіз ... су ... ... ... мен ... қайту әрекеттеріне байланысты түзіледі.
Олардыд құрамы қой тастар мен дөңоек тастардан, малта тастардан, құмды-сазды ... және ... ... ... ... және ... ... де кездесіп қалады.
Литоралдық шөгінділерден құралған геологиялық қима өте күрделі. Шөгінді қабаттардың құрамы тік және көлденед ... тез ... тез ... ... Құмды жағаларда байланысты жағалық шөгінді белестер (бір немесе бірнеше) құралады.
Көне замандарда құралған литоралдық шөгінділердің ... ... ... кездеседі.
Сублиторалдық шөгінділер материктердің су астындағы 100 -- 200 м-лік тереңдігінде түзіледі. Олардыд құрамы қүрлықтағы үгілу продестерінің ерекшеліктеріне және су жиналатын тау ... ... ... байланысты.
Тау жыныстарының ең ірі кесек бөлшектері құрлыққа таяу жерлерде ... ... ... ... құм мен ... ... шекарасы 25-50 м-ден 100-150 м-ге дейінгі тереңдіктерде байқалады.
Ірілі-ұсақтығына қарай ... ... төрт ... ...
1) ірі ... бөлшектерден құпалған псефиттер (дедбек тастар, қой тастар, малта ... және ... ...
2) құмды жыныстар -- псаммиттер (ірілі-ұсақты ... ... ...
3) алевритті жыныстар -- алевриттер;
4) саз балшықты жыныстар -- пелиттер. Кейде ұлутастар-дан тұратын ... ... да ... су ... жатқан шеткі аймақтарында әк тасты (ізбестас) организм қалдықтарынан құралған органогендік немесе биогендік түзілімдер -- маржан рифтері жиі ... Олар -- ... ... және ... ... ... ... Маржан рифтерінің өсуіне қажетті жағдай теңіз суының температурасы 18°С-тан төмен болмауын, су ... ... су түбі ... ... тереңдігі 40 -- 50 м-ге дейін болуын ... ... ... ... жағдайлар Үнді және Тынық мұхиттарында көп кездеседі.
Хемогендік шөгінділер (нем. xemіs -- химия, грек. genos -- ... ... ... -- ... құрамындағы әр түрлі заттардың химиялық тұнуы нәтижесінде қалыптасқан түзілімдер. Олар ... және ... ... бөлінеді.
Хемогендік шөгінділер тау жыныстарының химиялық мору процесі мен жер асты ... және ... ... жер ... шығуынан пайда болады.
Климат жағдайына, суда еріген заттардың концентрациясына, олардың ... ... және ... ... ... мору ... су ... (көл, атырау, батпақ, лагуна, шығанақ, теңіз, мұхит) шөгеді. Ылғал климат жағдайындағы тұздылығы қалыпты теңіздер мен тұщы көлдердің жағалауларына таяу ... ... ... ... ... ... марганецкентастары, бокситтер, әктастар, яшмалар тұнады. Құрғақшылық белдеміндегі тұздылығы 15%-ға дейінгі алаптарда әуелі доломит, ... ... ... ал тұздылығы 20%-дан жоғарылағанда галит, одан әрі калий тұздары (сильвинит, карналит, полигалит, каинит, лангбейнит), оларға қоса бор, ... ... ... қосылыстары тұнады. Суында Na2CO3 пен бірге NaCl Na2SO4 болатын содалы көлдерде әуелі ... ... ... ... ... ... сепиолит), тұздылығы жоғарылағанда термонатрит, тенардит, галит, т.б. тұздары тұнады. Na2SO4, MgSO4, CaSO4 мол, ал Na2CO3 жоқ ... ... ... ... ... доломит, олардан кейін Ca, Na, Mg сульфаттары (гипс, тенардит, мирабилит, глауберит, астраханит), тұздылығы артқанда галит, эпсомиті тұнады. Суында CaCl2, MgCl2 бар, ... Na мен Mg ... жоқ ... ... ... ... аз кездеседі.
Хемогендік шөгінділер климат жағдайы ылғалды, тұздылығы орташа, теңіз жағалауларына таяу орындарда ... ... ... ... фосфориттер, әк тастар, яшмалар түрінде түзіледі.
Континенттік шөгінділер - теңізден шалғай жатқан құрлықтарда және ... ... мен ... ... ... ... Континенттік шөгінділер әр түрлі климаттық, жер бедерлік және ... ... ... ... ... ... ... өзінің сипаты жағынан теңіздерде тұнатын жыныстар секілді бірқалыпты емес және тұрақты да ... ... ... ... және ... құрамы алуан түрлі. Онда әр түрлі организмдердің ... ... ... ... жиылу; орналасу ерекшелігіне (жатыс жағдайларына), құрылымына байланысты Континенттік шөгінділер генетиктік типтерге бөлінеді. Бұл ... әр ... ... ... ... ... және қатарларға ажыратады. Бұл қатарлардың ішінен үгілу қыртысын түзетін элювий ерекше орын ... Тау ... ... процестері нәтижесінде түзілетін элювийлер бастапқы түзілген орындарында қалады.
Жер бедері көбіне тегіс, жазық болып ... ... мен ... ... жиі ...
Шөгінді жыныстар болып саналатын басқадай Континенттік шөгінділер тау жыныстарының мүжілуінен, ыдырауынан түзілген ... ... тағы ... процестер негізінде түзіледі.
Континенттік шөгінділердің беткейлік қатарын құрайды. Бұл қатарға тән жыныстардың генетикалық бес типі бар. ... ... ... сырғудан жиылған солифлюкция (беткейдегі суға қаныққан топырақтың жылжуы) мен делювий (жауын-шашын әсерінен жиналған тау жынысы) жатады. Бұл жыныстар Алтай, ... тау ... ... ... ... ... Өзен аңғарларының шөгінділері (аллювий), жыл маусымының өзгерісіне байланысты, түзілетін ағын су шөгінділері (пролювий) мен көлдердегі тұнба ... су ... ... ... деп ... ... мұздық-өзендік, мұздық-көлдік шөгінділерді мұз әрекетінен жаралған жыныстар дейді. Эол құмдары мен эол лёссі ... ... ... ... ... құрайды. Эол шөгінділері Қазақстанның шөл және шөлейт аймақтарында (Каспийдің солтүстігінде,Арал, Балқаш көлдері маңында, Қызылқұмда) кездеседі. ... мен ... ... және ... ... ... түзілген батпақ шөгінділері, әктасты сауыстар, сталактиттер, жер асты өзендерінің тұнбалары, адам еңбегі нәтижесінде пайда болған техногендік шөгінділер (шахталардың, ... жол мен ... ... ... үйінді топырақтары) Континенттік шөгінділердің ерекше тобына жатады. Жанартаулық жыныстардың ... ... ... орын ... ... ... да осы Континенттік шөгінділерге жатқызылады.
Мұхит түбінде терригендң, биогенді, хемогендң, жанартаутекті және эдафогендті ... ... ... ... тік, ... және ... белдемдікпен тарайды.
Мұхит түбінің беткі қабатының басым бөлігін (40%-ға дейін) биогенді шөгінділер жауып жатыр.
Терригенді шөгінділерге 20%, терең сулы пелаг. саз 26%-ды ... ... - ... ... ... ... құрамы алюмосиликатты, сынықты, сынықты-сазды, сазды; ол теңіздерде және мұхиттың континентке таяу ... ... ... тараған.
Биогенді әктасты және шақпақтасты шөгінділер қаңқа қалдықтарынан және ... ... ... ... ... ... ... ашық.
Жанартаутекті шөгінділер жер беті және су асты жанартау атқылауларының кесекті өнімдерінен түзілген; ол доғалдық ... кең ... ... түзілімдер тектоникалық өнімдердің уатылуынан және су түбіндегі байырғы таужыныстардың (базальтты, габброидты, т.б.) су асты шайылуынан пайда болған.
2.4. ... ... ... ... ... тұздылығы және географиялық белдемділігі
Мұхит суының химиялық құрамы. Мұхит суының химиялық құрамы: хлор 88,7, ... 10,8, ... 0,3, ... ... 0,2. Мұхит суының орташа тұздылығы S - 35,00%., ... ... 39 - 42%. ... теңіздерде). Тұздылықтың маусымдық ауытқуы 100 - 150 м ... ... ... суында тұздардан басқа еріген газдар да кездеседі: азот, оттек, көмірқышқылы, т.б.
Мұхиттағы тіршіліктің дамуында атмосферадан өтетін және балдырлардың ... ... ... ... маңызы өте зор. Терең қабаттарда оттек мөлшері 2,5 - 3 мг/л-ге дейін кемиді, кейбір аудандарда 0-ге тең ... 150 - 200 м ... су ... ... ... ... басым желдерге тәуелді; ал одан төменгі қабатында тығыздығына байланысты болады. Су айналымының негізгі элементіне субтропиктік ендіктерде антициклондық ... және ... ... ... ... ... Оның ... құрлықтардың батыс жағалауында орналасқан (Гольфстрим, Куросио ағыстары).
Антарктикада беткі судың горизонталь жылдамдығы 5 - 10 см/с ... ... ... ағыс ... ол теңіз түбіне дейін жетеді. Тереңдеген сайын ағыс жылдамдықтары кеми түседі (тек экватор маңындағы беткі қарсы ағыстан басқа).
Температурасы. ... ... ... жылдық орташа температурасы 17,5°С. Ашық Мұхитта температураның жоғарғы көрсеткіші экватор бойында (28°С), ең жоғарғы температура (34°С) тамыз айында Парсы шығанағында ... ... ... су ... ... жарты шарда оңтүстік жарты шарға қарағанда жоғары болады, ал экватордан полюстерге ... ... - 1,5 - ... ... 30° с. е. ... ... 17 - 18°С, жазда 25°С; 60° ... ... ... ... жазда 10°С, полюс маңындағы температура 1,9°С. Мұхиттүбіндегі су температурасы 1,4 - 1,8°С, полюстік аймақтарда 0°С-тан төмен болады, ең суық ... - 2°С ... мұз ... ... химиялық сапасы, физикалық, химиялық қасиеті жағынан бірдей болғанымен оның ... ... ... әр түрлі. Мұхит суы концентрациясы 35 г/л болатын тұз ... ... ... ... ... S - 35,00ү, ... ... 39 - 42ү (тропиктік теңіздерде).
Тұз массасының құрамы құрлықтан келетін жауын-шашынмен, атмосферамен 1022 г еріген тұз бар. Оның ... Na+, Mg2+, K+, ... ... ... ... суында атмосферадан келетін және су қабатында пайда болатын түрліалмасу процесі және түпкі шөгінділермен, теңіз организмдерінің өмір сүру қабілетімен ... ... ... ... 5 ... (О2, СО2 т.б.) ерітінділері де болады.
Географиялық белдемділігі. Температураның, ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтары географиялық белдемдердің ауысу шекаралары маңында байқалады. Белдемдер арасындағы шекара, ... ... шеп ... ... ажыратылады. Тереңдеген сайын (500 м-ден төмен) белдемдердің саны азайып, білінбей кетеді.
2.5. Мұхит түбі бедері
Мұхит түбі ауданының басым ... ... 3 000 - 6 000 м ... ... Ол ... ... ... беткейі, етегі, Мұхит түбі, Мұхит шұңғымасына ажыратылады. Қайраң Мұхиттардың шетін бойлай құрлықтың су астындағы жалғасы ... 200 м ... ... ... ... ені ... метрден бірнеше жүздеген км-ге жетеді. Ол Мұхитқа қарай тік кемер жасап континенттік беткейді құрайды. Қайраң құрлық ... ... шегі ... 2 000 - 2 400 м ... ... ... ... етегінен абиссаль қазаншұңқырларға қарай ені 200 - 300 км болатын ... етек ... ... орта ... ... ... ... өтеді. Олардың беткейлері абиссальды Мұхит қазаншұңқырларына ауысады. Ортамұхиттық жоталар ұзындығы 60 000 км болатын біртұтас жүйені құрайды. Жоталардың ені 1 000 км, ... ... 2,5 - 3 км ... ... ... ... су бетінен орта есеппен 2700 м тереңдікте өтеді. ... ... ... ... 1,5 км, ені 20 - 30 км болатын рифті аңғарлар байқалады.
Абиссальды қазаншұңқырлардың ені 1000 ... ... ... 5 - 6 км ... ... ... белдем Жер қабығының континентті және мұхиттық шекарасын ... ... ол ... мен ... ... жоқтығымен сипатталады, континенттен әкелінген өте қалың (5 - 7 км) шөгінді қабаттардан тұрады. Активті шеттердің ... ... Оған ... ... ... аралдық доғадан бөліп тұратын терең шұңғымалар (тереңд. 7 - 8 км) ұштасқан. ... ... ... екі ... кешен құрайды: беті шөгінді қаптамамен жабылған базальтті және оған жақын магмалық жыныстардан тұратын тұратын іргетас жатыр.
Мұхиттың геологиялық тарихын зерттеушілер ... ... ... және ... даму ... ажыратады.
2.6. Мұхит геохимиясы
Мұхит геохимиясы - геохимияның ... ... және ... химиялық элементтердің концентрациясы мен шашырау заңдылықтарын, мұхит суларының тұз массасы құрамының ... ... ... ... ... саласы. Негізгі мақсаты мұхит суы құрамындағы элементтерді зерттеу.
Мұхит суы ... ... ... және гидросфера арасындағы элемент алмасу мен ұзақ айналымның бір бөлігі ... ... ... ... кембрий дәуірінен бастап қазірге дейін өзгермеген. Бір литрінде 34 - 35 г-дай тұз болады. Қалыңд. ... ... ... метр ... ... ... қабатының тұздылығы біртекті, төменгі қабатында тұздылығы түрліше.
Мұхит суының тұздылығы қосылған өзеннен, жалғасқан теңіз суларынан әкелінген шөгінділерден, ... ... мен ... ... ... ... ағыстар мен біраз төмендейді, ал буланудан - өседі.
Тұздылық шамасы жылы ағыстар мен 20 - 30 экватор аумағында ... ... ... ... ... ... ... таралу мөлш. мен қосылыстарының ерігіштігіне байланысты мұхит суы ... ... ... ... ... - жоғары келеді.
Оңай еритін қосылыстар суды қанықтырады, ал қиын еритіндері мұхит түбіндегі ... ... ... ... ... ... шөгінділер, құрамы әр түрлі ерітінділер, органик. заттар, газдар арасында тепе-теңдік орнаған. Мұхит сулары негізгі, түптік, лайлық болып ... ... ... оттек аз, бірақ көмірқышқыл газы, метан, күкіртті сутек мол. Кремний, аллюминий, темір, т.б. жер ... көп ... ... ... суларында өте аз, ал хлор мен бром көп.
Жер қыртысына қарағанда мұхит суында бор 260, хлор 670, күкірт 290 есе ... ... ... бос ... ... ... түрлерінің таралуын, тотығу, тотықсыздану реакцияларын реттейді, геохимиялық процестерді түсінуге мүмкіндік береді. Катиондарының қосындысы Cl - , сияқты күшті ... ... ... ... ... "сілтілік қор" құрылады. Мұхит тереңінде тотықсыздану реакциясы басым ... ... (ІV) ... және ... ажыратушы бактериялардың қатысуымен органик. заттардағы күкірт қышқылы тұздарының ыдырауынан күкіртсутек (H2S) түзіледі. H2S газы тірі ... ... әсер ... Мыс., Қара ... ... ... қабаттарындағы H2S мол болғандықтан Каспий теңізіне қарағанда органикалық дүниесі тапшы. ... ... ... ... ... артатындықтан, карбонатты шөгінділер жылы суларда жиылады, ал суық суларда олар тұнбайды. Жер қыртысындағы бромның 75%-ы ... ... P, N, Sі ... ... ... үшін организмдердің тіршілік әрекетінің мәні зор.
Мұхиттағы дивергенция белдемі - Дүниежүзілік Мұхиттың беткі ағыстарының таралу аймағы. Су бетіндегі жел ... ... және су ... бір ... таралмауы салдарынан қалыптасады. Циклондық циркуляция аймағында, жел және су ағыстарының қарама-қарсы бағытқа шұғыл өзгеру аудандарында анық байқалады. Тереңнен ... ... ... Мұхиттағы дивергенция белдемінде жоғарғы қабат сулары қоректік заттары мол қабаттармен байытылып (биологиялық өнімділіктің жоғарылауына әсер етеді) ... бұл ... - ... ... ... мол ... ... Дивергенцияның тұрақты белдемдері мұхиттардың қоңыржай және субтропиктік ендіктерінің шығыс бөліктері ... ... ... ... - ... мұхит суының беткі қабаттарының араласу аймағы. Мұхит бетіндегі ауа ағыстары мен су тығыздықтарының біркелкі таралмауларынан ... ... жылы және суық ... ... ... ... ... белдемде су тығыздығының қалыпты жағдайларда таралмауы салдарынан беткі қабаттарда антициклондық және циклондық ағыс ... ... ... ... ... ... ... мен төмен қарай ығысуы қалыптасса, циклондық айналыстарда ... ... ... ... ... ағыстары дамиды. Осыған байланысты бұл белдемде жоғарғы биологиялық өнімділік жағдайлары қалыптасады. Дүниежүзілік мұхитты негізгі 4 тұрақты конвергенц. белдемге ... ... ... ... ... және ... оңтүстік субтропиктік белдемдер. Мұхиттағы конвергенция белдемі мұхит табиғатының маңызды элементі, себебі ... ... ... ... ... ... жылытады және оттекпен байытып отырады. Мұхиттағы конвергенция белдемінде 100 - 150 м-ден астам тереңдіктегі су қабаттарының ... ... ... ... ... Мұхиттағы конвергенция белдемі неғұрлым жоғары ендіктерде орналасса, судың температурасы соғұрлым төмендеп, тұнатын судың тығыздығы жоғарылайды, ол мұхиттың терең қабаттарын ... ... - ... ... түбі бедерінің және геологиялық құрылымының басты элементтерінің бірі.
Мұхиттың абиссаль белдемін қамтиды, жер бетінің ең төменгі гипсометрлік деңгейін ... ... - 4000 м, ең ... жері - 7000 м) алып ... Мұхит шарасының аум. 185 млн. км2-ден астам; бұл - Дүниежүзілік ... ... 50%-ы. ... ... бедерінің аса ірі элементі - мұхит шұңғымасы (орташа тереңдігі 5000 м). Шұңғыма түбінің 80%-ы - ... ... ... ... қалған бөлігі - құрлықтар етегіне ұласатын, тегіс және көлбеулене келген абиссаль жазықтар. Мұхит шарасының жоталық жер бедері негізінен ... ... ... ... ... ... су ... жоталардан жанартаулар тізбегі кездеседі. Тропиктік айдындардағы мұхит жоталарының шыңдарына ... ... ... да, ... ... аралдарға айналады. Көлемді аймақты қамтитын, беті тегістелген көтерілімдер мұхиттық ... ... сулы ... ... ... өңірлер шеткі жондар деп аталады. Мұхит шарасы бедерінен жер қабығының мыңдаған км-ге созылған ірі ... ... ... ... солтүстік-шығыс шұңғымасындағы субендіктік жарылыстар жүйесі) байқауға болады.
Мұхит ластануы, Дүниежүзілік мұхиттың ластануы - ... ... ... ... ... ... ... процестердің бұзылуы. Ластаушы заттардың өте көп мөлшерде жиналуы салдарынан жылдан-жылға мұхиттың ... ... ... ... - онда ... ететін организмдердің құрып кетуіне немесе шектен тыс көбеюіне алып келеді. Мысалы, теңіз жұлдызының(Asteroіdea) тым көбейіп кетуінен Австралия жағалауындағы Үлкен Барьерлі ... ... ... ... ... ... ... мұхиттың, әсіресе мұнай өнімдерімен ластануы әлемдік мұхит пен атмосфера арасындағы газ алмасу процесіне кері ықпал етеді, ... ... Жер ... газ ... ... үздіксіз артуда; жағалауға жақын және атыраулық аймақтарды қоса есептегендегі теңіздік ортаға заттардың немесе энергияның ... не ... ... түсуі теңіз биотасының дамуына кедергі келтіріп, судың сапасын нашарлатады. Бұл ... ... мен ... ... ... ... келе, теңіз, мұхит суларының әрекеттері абразиялық процесс деп аталады. ... ... ... ... ... тез ұнтақталу, опырылу, тау жыныстарының кесек-кесек бөлшектену процестері күшті болады
Мұхиттардың түбінің тіршілігі менен теңіздерде өмір сүрген жәндіктер, ... ... үш ... ...
- ... - теңіздің түбінде саяз келген, су алқаптарында тіршілік ететін пассив әрекетті организмдер;
- планктон - әртүрлі тереңдікте тіршілік ететін ...
- ... - ... ... суларында актив әрекетті тез қалқып, тіршілік ететін омыртқалы организмдер.
Теңіз суының транспорттық әрекетінің нәтижесінде жер ... ... тау ... массалары жиналады. Теңіз шөгінділері жер қыртысын оның рельефін құрайтын шөгінді жыныстардың 75%-ін ... ... ... жиналған тұнбалар терригендік, биогендік, хемогендік және вулканогендік болып ажыратылады.
Теңіздің тереңдігіне, оның түбіндегі бедер ... ... ... ағыс ... органикалық тіршілік жағдайларына байланысты теңіздік шөгінділердің құрамы мен құрылысы әр түрлі болып келеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
* ... А. А. ... и ... ... ... ... Ғылым, 1994.
* Аманниязов К. Н. Палеогеография и полезные ископаемые Средней ... ... ... Аманниязов К. Н., Амурский Г. И. и др. Геологические предпосылки нефтегазоносности Туранской плиты и юго-западного Гиссара. ... ... ... К. Н., ... Г. Я., и др. ... ... ... ископаемых Западной Туркмении. Ленинград, 1968.
* Аманниязов К. Н. и др. Атлас Палеогеографий СССР, т. IV, Юра Туркменистана. Москва, 1968.
* ... В. П. ... и ... ... ... ... ... Горшков Г. П., Якушева А. Ф. Общая геология. Учебник, Москва, МГУ, ... ... Ш., ... Д., ... С. ... ... ... 1968.
* Еремин А. В. Геология. Москва, 1971.
* Қазақ Совет ... ... 1-12 ... ... мұнай газ энциклопедиясы. Лондон - Алматы, 2000.
* Мильничук В. С., Арабаджи М. С. Общая геология. Москва, 1979
* Нурсултанов Г. М., ... Қ. Н. ... және ... ... ... ... ... Сейітов Н. Геология негіздері. Алматы, 2000.
* Тұяқбаев Н., Арыстанов К., Әбішев Б. ... ... - гия ... Алматы, 1995.
*

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Геологиялық ортаның антропогендік өзгерістері және оны kopғау11 бет
Жерлерді қалпына келтіру .Бұзылған жер учаскелерінің рекультивациясын жобалауды жүзеге асырудың жалпы ережелері55 бет
Арал11 бет
Арал теңізі9 бет
Арал теңізі туралы6 бет
Арал теңізінің жағалық сызығының өзгеруін картографиялау26 бет
Арал теңізінің зерттелу тарихы63 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Аралды апаттан қорғау шаралары30 бет
Аралдың экологиялық жағдайы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь